Wspieraj Wspieraj Wydawnictwo Wydawnictwo Dziennik Obserwuj Obserwuj

„Nie odchodziliśmy od głośnika”. Dlaczego Polacy brali udział w wojnie domowej w Hiszpanii?

Wiadomości o rebelii wojskowej przeciw Republice Hiszpańskiej i rządowi Frontu Ludowego poruszały tysiące ludzi na całym świecie – w tym Polaków, również tych rozsianych po różnych kontynentach.

Researcher
Kontekst

🇪🇸 Dąbrowszczacy wrócili do polskiej debaty historycznej – pretekstem stały się obchody 90. rocznicy utworzenia Batalionu im. Jarosława Dąbrowskiego i udziału polskich ochotników w obronie Republiki Hiszpańskiej.

🔎 Krytyka Polityczna opublikowała wiele tekstów na ten temat w ostatnich latach. Wśród nich znajdują się m.in. głosy Kingi Dunin, Michała Kulki-Kowalczyka, list otwarty naukowców w tej sprawie, a w tym tygodniu o antykomunistycznej histerii prawicy pisze Artur Troost.

📜 Jednym z autorów przywołanego wyżej listu otwartego był Jeremi Galdamez Muñoz, współzałożyciel Stowarzyszenia Ochotnicy Wolności działającego na rzecz pamięci o dąbrowszczakach.

📙Nakładem wydawnictwa Czarne ukazała się właśnie jego książka Mieliśmy w sobie płomień, tłumacząca motywację polskich uczestników wojny w Hiszpanii. Poniżej prezentujemy jej fragment.

Serce

1

„Od 18 lipca 1936 nie odchodziliśmy z Bertą od głośnika radiowego. Od pierwszego dnia wojny domowej w Hiszpanii śledziliśmy dokładnie przebieg walk. Szczególnie głęboko przeżywaliśmy każde bombardowanie Madrytu. Żyliśmy w napięciu. Właściwie już od trzech lat, od dojścia Hitlera do władzy” – pisał w swoich wspomnieniach Aleksander Szurek, który w latach trzydziestych mieszkał z żoną we Francji.

Gabrielowi Erslerowi, studentowi medycyny w Szwajcarii, udzielały się podobne emocje: „Kiedy wybuchła wojna w Hiszpanii, całe moje życie było uzależnione od gazet, które o tym mówiły! Pracowałem jako lekarz, ale mało mnie to obchodziło. To Hiszpania we mnie żyła. Byłem całkowicie pochłonięty wydarzeniami w Hiszpanii i pełen entuzjazmu! Dla mnie walka przeciwko faszyzmowi w Europie to była rzecz nadrzędna, taka, jakiej nie można sobie wyobrazić dzisiaj. Hitler był u władzy od trzech lat; byłem w Niemczech, kiedy przejął władzę, i byłem świadkiem tego, co tam się działo”.

Czytaj także Skąd tym razem wzięła się inba o Dąbrowszczaków? Artur Troost

Żyjący w Stanach Zjednoczonych emigrant z Polski Leon Ente tak opisywał moment, gdy dowiedział się o wydarzeniach za oceanem: „Dnia 19 lipca 1936, idąc 15. ulicą wschodniej części Nowego Jorku, usłyszałem głos kobiety wołającej męża przez okno: »Jack, w Hiszpanii rewolucja wybuchła«. Ton kobiety, wrażliwy na cierpienia ludzkie, jakby klinem utkwił w mojej pamięci. Obrazy dręczonych i rozstrzelanych robotników Komuny Paryskiej kinematograficznie przefrunęły przez moją wyobraźnię […]. Odtąd bieg moich myśli idzie jednym tylko torem, torem prowadzącym do Hiszpanii. Parcie wewnętrzne, wzywające do czynnej walki w szeregach frontu ludowego, staje się coraz bardziej natrętnym”.

Do Eugeniusza Szyra niepokojące wieści dotarły w Polsce: „Z trwogą czytaliśmy informację o przewrocie faszystowskim w Hiszpanii, czekaliśmy, co będzie dalej. Rosło napięcie. W Europie, Stanach Zjednoczonych i w Ameryce Łacińskiej, nawet w niektórych angielskich i francuskich koloniach rodził się ruch solidarności z Republiką Hiszpańską”.

Obawy przed faszyzacją Europy mieszały się z entuzjazmem, gdy zaczęły docierać pierwsze informacje o zdławieniu puczu przez milicje robotnicze i siły lojalne rządowi. Następnie – gdy pucz ten przerodził się jednak w wojnę domową – lęk i niepokój ponownie brały górę. Wiece protestacyjne czy solidarnościowe rezolucje wydawane przez partie lewicowe, organizacje studenckie i związki zawodowe przestawały wystarczać; ich członkowie nie mieli przekonania, że robią wszystko, co w ich mocy, by powstrzymać ekspansję faszyzmu. Skoro Hiszpania stała się poligonem tej walki – trzeba było tam wyruszyć i chwycić za broń. „Zdawaliśmy sobie sprawę, że nadarzyła się okazja, żeby nie tylko mówić, ale również coś zrobić” – podkreślał Aleksander Szurek.

W Polsce jednym z pierwszych publicznych aktów solidarności z republiką okazała się demonstracja pod hiszpańskim konsulatem w Katowicach. Jej uczestnicy wznosili okrzyki na cześć „czerwonego Madrytu”, a także złożyli rezolucję, w której domagali się umożliwienia im zbiorowego wyjazdu do Hiszpanii. „My, śląscy robotnicy antyfaszystowscy, z niepokojem śledzimy przebieg barbarzyństwa faszystowskiego, które zorganizowało zbrojne powstanie, żeby zniszczyć zdobycze klasy robotniczej […]. Jest to próba zamachu nie tylko na hiszpańską klasę robotniczą – ale na cały proletariat świata […]. Gotowi jesteśmy do czynnego wystąpienia z bronią w ręku na terenie hiszpańskim, walcząc ramię przy ramieniu, oddamy nawet życia nasze, aby tylko zapewnić zwycięstwo braciom hiszpańskim, co będzie zwycięstwem całego proletariatu – obalimy faszyzm na zachodzie raz na zawsze!”.  

Początki rekrutacji

Podobnie jak w innych krajach, również nad Wisłą organizację wyjazdów do Hiszpanii wzięła na siebie partia komunistyczna. W Polsce była ona nielegalna, bo jej rewolucyjna działalność została uznana za antypaństwową, a przynależność do Międzynarodówki Komunistycznej z siedzibą w Moskwie – za wrogą polskiej racji stanu.

Podzielona wewnętrznymi sporami i poddawana ciągłym represjom policyjnym Komunistyczna Partia Polski ożyła po 1935 roku dzięki przyjętej na VII Kongresie Kominternu koncepcji frontu ludowego – czyli tworzenia szerokich sojuszy partii lewicowych i demokratycznych, które miały postawić tamę faszyzmowi i oddalić coraz realniejszą groźbę wojny wiszącą nad Europą. Towarzyszył temu „zwrot patriotyczny”: odtąd komuniści mieli bronić polskiej niepodległości przed zakusami III Rzeszy. „Sprawa Hiszpanii jest sprawą Polski” – głosiła KPP w rezolucji wydanej po wybuchu konfliktu na Półwyspie Iberyjskim. Pogląd ten podzielały wszystkie lewicowe organizacje, z Polską Partią Socjalistyczną na czele. Jednak tylko komuniści zdecydowali się zorganizować przerzut ludzi gotowych do walki w szeregach armii republiki.

Pierwsze partyjne przymiarki do kampanii rekrutacyjnej mają miejsce nieco ponad miesiąc od wybuchu konfliktu. Chętnych nie brakuje, ale wytyczne mówią jasno: do Hiszpanii mają trafić jedynie towarzysze z odpowiednim przeszkoleniem. „Chodzi nie o masy, lecz o fachowców wojskowych” – podkreślano. Ta zasada będzie obowiązywać przez kilka miesięcy, nawet po utworzeniu Brygad Międzynarodowych. W tym czasie z partyjnym błogosławieństwem wyjadą nieliczni; dopiero później zostanie przyjęta zasada odwrotna: potrzebne są masy, niezależnie od ich wojskowego doświadczenia.

Eugeniusz Szyr, działacz KPP: „Chciałem pojechać od razu, ale w pierwszych miesiącach rekrutowano ochotników posiadających pełne przygotowanie wojskowe, którego ja nie miałem. Wyjazd opóźnił się. Gdy możliwe się stało uzyskanie zgody, uległem w pracy wypadkowi. Odzyskanie sprawności fizycznej trwało kilka miesięcy. Ostatecznie zakwalifikowano mnie latem 1937 roku”.

Śmiertelna nienawiść do ustroju

Do Hiszpanii wyruszają z Polski również ochotnicy niezwiązani z partią komunistyczną.

Chaim Augarten z Rzeszowa, który przybył jeszcze przed utworzeniem Brygad Międzynarodowych, wspominał, jak dojrzewała w nim niezgoda na otaczającą go rzeczywistość społeczną, która ostatecznie zaprowadziła go do Hiszpanii: „Po ukończeniu szkoły zawodowej poszedłem na naukę do technika dentystycznego. Tu po raz pierwszy spotkałem się z wyzyskiem. Trzy lata pracowałem za darmo, następnie pracowałem rok czasu za marne wynagrodzenie. Razu pewnego podczas sprzeczki z majstrem powiedziałem mu, że dom swój kupił w części z mojej pracy, gdyż niemało mnie już wyzyskał. Te słowa wystarczyły, bym stracił pracę, gdyż naruszyłem, chociaż tylko w słowach, »świętą własność prywatną« mego  »chlebodawcy« […].

Poszedłem do służby wojskowej. Przeżyłem tam osiemnaście ciężkich dla mnie miesięcy, gdyż nie mogłem znieść rygoru faszystowskiego wojska, a poza tym jako Żyd musiałem znieść specjalne szykany […]. Służba wojskowa była dla mnie twardą szkołą życiową.

Po zwolnieniu z wojska zacząłem szukać pracy. W moim zawodzie nie mogłem jej znaleźć. Pracowałem w tartaku, później w fabryce marmolady, następnie na szosie, jako robotnik ziemny. Brałem udział w strajkach na robotach publicznych i demonstracjach. Wstąpiłem również do klasowego związku zawodowego. Między jedną pracą a drugą były długie przerwy bezrobocia. Podczas tych długich miesięcy bezrobocia zrodziła się we mnie śmiertelna nienawiść do ustroju, który zmusza do bezczynności ludzi młodych, pełnych energii i skazuje ich na wegetację. Zrozumiałem, że jedynym wyjściem z tej sytuacji jest walka z kapitalizmem i faszyzmem. Doszły do mnie wieści o buncie faszystowskich generałów w Hiszpanii i o polskich ochotnikach walczących tam. Natychmiast postanowiłem pojechać do Hiszpanii”.

Edmund Marciniak miał zaledwie dziesięć lat, gdy zaczął pracować w hucie szkła we Francji. Trzy lata później po raz pierwszy zjechał w kopalni pod ziemię. Gdy zmarła jego matka, ojciec wyrzucił go z domu. Francja pierwszej połowy lat trzydziestych stawała się coraz mniej przyjazna dla imigranckich robotników. Ponad dekadę wcześniej sama ich zachęcała do podjęcia pracy nad Sekwaną – w kopalniach i fabrykach brakowało rąk do pracy po katastrofie, jaką przyniosła I wojna światowa.

Aby wyświetlić element, musisz udzielić zgody na używanie plików cookie.

Chętnych do wyjazdu z Polski, mierzącej się z przeludnieniem i bezrobociem, nie brakowało, tym bardziej że cała procedura odbywała się legalnie, za porozumieniem Paryża i Warszawy. W 1931 roku we Francji żyło ponad pół miliona Polaków, zatrudnionych głównie w kopalniach. I wtedy Francuzi, wskutek kryzysu gospodarczego, zaczęli zmieniać dotychczasową politykę. Z pracy w pierwszej kolejności zwalniano właśnie imigrantów, którym jednocześnie ograniczano prawo do swobodnego przemieszczania się po kraju; w 1934 roku rząd francuski rozpoczął kampanię przeciw indésirables (elementom niepożądanym) – czyli cudzoziemcom zaangażowanym w związki zawodowe i partie polityczne, wśród których nie brakowało tych z Polski. W końcu imigrantom odmawiano przedłużenia kart pobytu.

W latach 1931–1936 Francję opuściło – pod przymusem bądź dobrowolnie – 130 tysięcy Polaków. Wśród nich znalazł się Marciniak, który wylądował w Poznaniu. „Ja w Polsce głodowałem, byłem bezdomny. I jeszcze mi na dodatek powiedzieli, że nie jestem Polakiem, bo się w Polsce nie urodziłem i się w Polsce nie wychowałem”.

„Napisałem do wujka do Francji, żeby mi przesłał parę groszy. List zwrócono mi z adnotacją na kopercie: »Adresat wyjechał do Hiszpanii«. My już wiedzieliśmy, co się dzieje w Hiszpanii, słuchaliśmy radia i czytaliśmy gazety w świetlicy, i od bardziej uświadomionych towarzyszy […]. Postanowiłem jechać do Hiszpanii – wujek wskazał mi drogę. Miałem podwójną motywację. Raz, żeby uciekać z tego kraju, gdzie nie było dla mnie miejsca, dwa, żeby walczyć o sprawiedliwość społeczną. Mnie już w tym czasie nie wystarczyłby wyjazd do Francji, praca w kopalni i tak dalej. Ja już poznałem wielką nędzę i niesprawiedliwość” – tak po latach opisywał swoją motywację.

Czytaj także Odrobina histerii nikomu nie zaszkodzi: jak się w Polsce skutecznie zbuntować? Michał Sutowski

Nędza i wyzysk od najmłodszych lat to doświadczenia większości przyszłych dąbrowszczaków, którzy wywodzili się głównie z klasy robotniczej. Jednak na Półwysep Iberyjski ciągnęło również osoby pochodzące z drobnej burżuazji, a także lewicowych inteligentów z „dobrych domów”. Przywoływany już Gabriel Ersler wspominał: „To wszystko tak bardzo mnie pochłaniało, że nie było mowy, bym układał sobie życie w Szwajcarii, chociaż miałem taką możliwość. Nawet nie przyszedł mi do głowy taki pomysł. Było oczywiste, że wyjadę do Hiszpanii – byłem zmuszony czekać i byłem nieszczęśliwy.

My, ludzie zaangażowani politycznie, mieliśmy w sobie płomień dla Hiszpanii, ten antyfaszystowski płomień! To było coś autentycznego: byliśmy młodzi, nie było w nas wyrachowania. Miałem dyplom, ale nawet gdybym go nie miał, przerwałbym studia, żeby wyjechać. Nawet nie pomyślałem o tym, że jadę tam jako lekarz. Można było ode mnie wymagać, bym był zwykłym żołnierzem, było mi to zupełnie obojętne! […]. Dla ludzi takich jak my to było oczywiste: albo się walczy, albo się nie walczy i pozostawia sprawy samym sobie”.

Czytaj także „Mordobicie w narodzie”: dlaczego kwiat polskiej młodzieży złapał za pałki i bił Żydów?  Michał Sutowski rozmawia z Izabelą Mrzygłód

Roman Melchior ruszył za Pireneje, porzuciwszy plan wstąpienia na uniwersytet w Paryżu. „Studia zawsze będę mógł rozpocząć, jak wygnamy faszystów z Hiszpanii – uznał. Do wyjazdu do Hiszpanii byliśmy podbudowani ideologicznie. Czuliśmy, że przed nami jest wielka szansa „sprawdzenia” samego siebie, zaszczytnego udziału w czymś historycznie wielkim, realizującym nasze ideały. Dano nam możliwość »robienia« historii”.

O wewnętrznym przymusie wyjazdu na hiszpańską wojnę, wręcz dyskomforcie wynikającym z pozostawania w domu, wspominał również inny ochotnik: „Byłem członkiem PPS-u. Miałem pracę i nieźle mi się powodziło. Gdy jednak wybuchł w Hiszpanii bunt faszystowski, nie zaznałem spokoju, zanim nie wyjechałem do Hiszpanii. Byłem ojcem rodziny i trudno było mi się z nią rozstać, ale pragnienie walki o wolność było silniejsze”.

**

Fragment książki Mieliśmy w sobie płomień. Polscy ochotnicy w hiszpańskiej wojnie domowej, która ukazała się w wydawnictwie Czarne. Dziękujemy za zgodę na przedruk. Pominięto przypisy, tytuł pochodzi od redakcji krytykapolityczna.pl.

**

Jeremi Galdamez Muñoz – absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, researcher i autor kwerend archiwalnych, współpracownik Kwartalnika  „Karta”, współzałożyciel Stowarzyszenia Ochotnicy Wolności działającego na rzecz pamięci o dąbrowszczakach.

Komentarze

Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!

Zaloguj się, aby skomentować
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Komentujące wszystkich krajów, łączcie się!x