Gdy pod koniec XIX wieku organizowały się pierwsze polskie partie socjalistyczne, zazwyczaj nie zajmowały się szerzej problemami ludności chłopskiej. Motorem wyobrażanych przemian społecznych miała być przecież klasa robotnicza, zorganizowana w jeden wielki, międzynarodowy ruch i niemająca do stracenia nic prócz swych kajdan.
Wśród socjalistów panowało przekonanie, że małe gospodarstwa rolne i tak nie ostoją się w starciu z brutalnymi realiami kapitalizmu. Spodziewano się, że ocaleją tylko najbardziej zamożni chłopi, a reszta powiększy wkrótce szeregi pozbawionych jakiegokolwiek majątku proletariuszy. W roku 1894 Ignacy Daszyński, jeden z działaczy Galicyjskiej Partii Socjalno-Demokratycznej, pisał, że „nie ma się co łudzić, że rozwój kapitalizmu zatrzyma się z rewerencją u wrót wieśniaczej zagrody”. Socjaliści uważali, że wtedy dopiero chłop zrozumie beznadziejność własnego położenia i będzie gotów stanąć u boku robotnika do walki o nowy, sprawiedliwy ustrój społeczny.
Na razie jednak – cytując Zygmunta Lesera, partyjnego towarzysza Daszyńskiego – rolnik nie dość, że „przytępiony nędzą”, to jeszcze „skorumpowany posiadaniem drobnego gruntu”, często stawał po stronie warstw uprzywilejowanych, a przeciw krytykującym porządek społeczny socjalistom.
* * *
Tymczasem nadszedł rok 1896, w którym to austriacki rząd premiera Kazimierza Badeniego zdecydował się na częściową demokratyzację ordynacji wyborczej. Skłoniła go do tego ciągła presja społeczna, wywierana zresztą przede wszystkim przez socjalistów. Reforma zakładała, że 72 miejsca w 425-osobowej wiedeńskiej izbie poselskiej zostaną wyłonione w głosowaniu powszechnym. Wybory zapowiedziano na 11 marca 1897 roku.
Tak skromna liczba mandatów sprawiła, że obszar Austrii został podzielony na dość rozległe okręgi wyborcze, łączące miasta i tereny wiejskie. W Krakowie niemal oczywistym kandydatem był Ignacy Daszyński, redaktor prasy socjalistycznej, cieszący się już wówczas dużą popularnością dzięki konsekwentnej walce o prawa robotników, charyzmatycznym wystąpieniom na wiecach oraz płomiennej i bezkompromisowej publicystyce. Jego jednomandatowy okręg wyborczy obejmował jednak nie tylko dawną stolicę Polski, ale też i dwa przyległe powiaty.
Już na starcie kampanii socjaliści uznali, że o głosy robotników nie muszą się zbytnio martwić. O wiele większym wyzwaniem było dotarcie do mieszkańców setek wsi, które weszły w skład krakowskiego okręgu wyborczego. Trzeba było szybko dopasować język i formę przekazu do oczekiwań i mentalności całkiem nowej grupy społecznej.
Podstawowym narzędziem ówczesnej propagandy była prasa. Krakowscy socjaliści od lat wydawali pismo „Naprzód”, jednak ten skupiony przede wszystkim na robotniczych problemach tytuł niezbyt nadawał się do kolportowania wśród chłopów. Uruchomiono więc oddzielny periodyk, adresowany konkretnie na wieś dwutygodnik „Prawo Ludu”, którego pierwszy numer wyszedł w październiku 1896 roku. Sprytnym zabiegiem propagandowym była efektowna winieta pisma, przedstawiająca trzech mężczyzn w chłopskich sukmanach i wykorzystująca cytat z poezji Jana Kasprowicza. Dzięki temu czytelnik, biorący do ręki „Prawo Ludu”, mógł początkowo nie mieć nawet świadomości, że sięga po prasę socjalistyczną.

Słowo pisane nie mogło jednak zastąpić bezpośredniego kontaktu. Jak wspominał potem Daszyński, „zabrawszy do sani kowala wiejskiego z Modlnicy towarzysza Radwanka, ruszyłem na wieś. Pojechałem w ostry, styczniowy mróz do Kobylan. Odtąd trzeba było dzień w dzień jeździć na wieś w oba powiaty”. Swoich towarzyszy zapewniał, że jeżeli tylko uda się przełamać nieśmiałość i niezdecydowanie chłopów, to „rezultaty przejdą nasze oczekiwania”.
Daszyński przyznawał, że początki agitacji na wsi były ciężkie. Tak pisał po latach w swych pamiętnikach: „Trudno mi było z początku znaleźć drogę do duszy chłopskiej. Znałem teoretycznie dolę chłopską, a nawet dużo rzeczy wiedziałem z praktyki życia chłopskiego, ale nie znałem miejscowych spraw różnych gmin, a to wzbudzało największe zainteresowanie. Chłopskie zgromadzenia moje miały dużo prostoty. Lampka kuchenna na stole lub na oknie za mną, a przede mną tłum chłopów w kożuchach lub opończach, tłum cichy, niedowierzający i nieznanego człowieka mierzący spod oka. Mówiłem nieraz kwadrans i więcej, zanim czyjąś pierś podniosło żywsze westchnienie, zanim czyjeś oko jaśniej zabłysło. O oklaskach nie było mowy. I tylko potem, po zgromadzeniu, wyciągały się ręce ze wszystkich stron po broszury i odezwy”.
Potencjalną barierą była głęboka religijność społeczności chłopskiej, mogąca kolidować z racjonalistycznym nastawieniem socjalistów. Daszyński próbował zneutralizować ten problem poprzez okazywanie szacunku dla tradycji i symboliki chrześcijańskiej. Jak wspominał, „śmiano się ze mnie, że wchodząc do chaty chłopskiej, witałem gospodarzy słowami: »Pochwalony Jezus Chrystus!« Wiem jednak dobrze, że takie właśnie słowa są u chłopów wierzących jedyną poważną formułą grzecznego powitania”.
„Prawo Ludu” regularnie podpierało socjalistyczne postulaty odpowiednio dobranymi słowami papieży i świętych oraz cytatami z Ewangelii. Gdy na przykład pisano: „Bogacze są zbrodniarzami. Konieczną jest rzeczą, aby powstała równość pewnego rodzaju, tj. aby jeden drugiemu oddał część nadmiaru dóbr swoich”, to zaznaczano, że to opinia nie teoretyków marksizmu, a starożytnego biskupa Konstantynopola, świętego Jana Chryzostoma.
Nawet do religijnych chłopów Daszyński próbował jednak dotrzeć przede wszystkim poprzez wyłuszczenie im ich materialnych interesów. Opowiadał o postulatach ubezpieczeń emerytalnych, o bezpłatnej pomocy lekarskiej, o wprowadzeniu podatku progresywnego i zniesieniu podatków pośrednich. Podczas jednego ze zgromadzeń w plastyczny sposób opisywał upośledzenie ludności wiejskiej. Objaśniał, że obecny system uznaje chłopa za osobę dojrzałą do dźwigania karabinu, do płacenia podatków, do siedzenia w kryminale i do „ciężkiego jarzma nowożytnej pańszczyzny”, ale odmawia mu „dojrzałości do korzystania z praw obywatelskich, do wywalczenia sobie znośniejszego bytu, do oświecania się i bronienia przed wyzyskiem”.
Daszyński próbował uświadomić chłopom ich realną siłę i wykazać, że to właśnie na ich pracy opiera się funkcjonowanie państwa i życie jego obywateli. Jak mówił, „chłopi stanowią 80% ludności naszego kraju. Gdyby nawet 9 ministrów nagle usunięto, nic by się wcale nie zmieniło. Gdyby jednak chłopi przez tydzień przestali pracować, wszyscy byśmy poginęli z głodu”.
Wymagania kampanii wyborczej sprawiły, że Daszyński musiał nieco skorygować swoje wcześniejsze podejście do spraw wsi. Trudno było przecież przekonywać chłopów, że sami dojrzeją do idei socjalistycznej, ale dopiero po tym, gdy kapitaliści odbiorą im resztę majątków. Stosowanie tej zawiłej logiki nie przysporzyłoby mu zbyt dużego poparcia. Z konieczności Daszyński wchodził więc w rolę rzecznika drobnej własności chłopskiej, choć nie wyzbył się osobistego przekonania, że i tak prawdopodobnie upadnie ona w starciu z realiami gospodarki kapitalistycznej.
Tysiące chłopów było już zresztą pozbawionych własnej ziemi. Tym opowiadał Daszyński o wizji silnych gmin wiejskich, które, dysponując odpowiednim majątkiem, mogłyby zapewnić każdemu wystarczający kawałek gruntu. W „Prawie Ludu” pisano: „chcemy, aby chłop miał tyle roli, aby mógł na niej prowadzić porządne gospodarstwo. Chcemy, aby gminy chłopskie miały dostateczną ilość lasów i pastwisk, a nie były w niewoli dworskiej”.
Mimo to przeciwnicy regularnie zarzucali socjalistom, że w rzeczywistości zamierzają odebrać chłopom ziemię „Jest to śmieszne” – odpowiadał współpracownik Daszyńskiego, Franciszek Sułczewski – „Kiedy i gdzie kto widział, by socjalista licytował i sprzedawał chłopskie chałupy i grunty? Takie rzeczy robią lichwiarze i egzekutorzy”.

Socjaliści chętnie sięgali też po proste hasła ludzkiej godności i społecznej sprawiedliwości. „Biedna rodzina chłopska nie ma często w zimie czym odziać swych dzieci, nie ma ich czym nakarmić” – pisało „Prawo Ludu” – „Chłopskie dzieci umierają z biedy, chorują daleko częściej niż pańskie, wolniej rosną i później się rozwijają, a my, socjaliści, chcemy, żeby rodzina chłopska była tak samo szczęśliwa jak rodzina pańska”.
Daszyński szydził ze szlachciców, którzy przypisywali sobie jakieś „boskie” pochodzenie i z tego tytułu uzurpowali prawo do sprawowania władzy nad chłopami. Piętnował też pogardę i wyższość, z jakimi przedstawiciele aparatu państwa traktowali ludność wsi. Jak grzmiał na jednym z wieców, „przed żandarmem biją wszyscy czołem, a lada młodzik w mundurze nakrzyczy i zmiesza z błotem starego gospodarza”. Zygmunt Klemensiewicz, jeden z działaczy socjalistycznych, zapewniał podczas zgromadzenia w Brzeziu, że przeminął już jednak czas „kiedy chłop za wódkę i łokieć kiełbasy zaprzedawał się w niewolę. Dziś narodowi otwarły się oczy, potrafi sam o sobie myśleć i radzić”.
Prawo do władzy nad chłopem rościł sobie także kler. Socjaliści odpowiadali, że lepiej, by skupił się jednak na życiu wiecznym, podczas gdy oni pracować będą nad „polepszeniem ciężkiej doli tutaj na ziemi”. Daszyński przekonywał chłopów, że to nie oni mają być zależni od Kościoła, ale Kościół od nich. Tłumaczył, że to „gmina utrzymuje księdza, winna więc mieć głos decydujący przy obsadzaniu posad kościelnych”. Podczas wiecu chłopskiego w Krakowie socjalista Tadeusz Reger wzywał do „zniesienia podatków wyznaniowych i do ustawowego uregulowania opłat za obrzędy religijne”. Atakował materialną pazerność Kościoła i zwracał uwagę na to, że „biskupi mają większe pensje niż ministrowie”.
Antyklerykalne argumenty zyskiwały szeroki posłuch. „Naprzód” z satysfakcją odnotowywał zdarzenia takie jak to z Kosocic, gdzie po wiecu wyborczym chłopi poszli pod dom miejscowego księdza, by ostentacyjnie odśpiewać mu tam „Czerwony Sztandar”, popularną pieśń ruchu socjalistycznego.
Kler oczywiście nie pozostawał dłużny. Gdy Daszyński objeżdżał podczas kampanii podkrakowskie wsie, zdarzało się, że księża straszyli piekłem każdego, kto ośmieliłby się pójść na spotkanie z kandydatem. Wmawiano chłopom, że socjaliści chcą znieść instytucję małżeństwa i zrobić tak, by każdy miał po pięć żon. Przestrzegano, że Daszyński tylko udaje przyjaciela biednych, podczas gdy tak naprawdę porusza się pięknym, drogim powozem, a do chłopów jeździ po to, by raczyć się u nich darmowym winem.
Demonizacja Daszyńskiego również trafiała często na podatny grunt i była inspiracją dla aktów przemocy. Pod Cholerzynem socjalistyczny kandydat został obrzucony kamieniami, a wiece w Skawinie czy Balicach przeradzały się w bijatyki.
Kampanię Daszyńskiego usiłowały też paraliżować władze państwowe. Poszczególne numery „Prawa Ludu” bywały konfiskowane, agitatorzy trafiali do aresztów, a administracja i żandarmeria szukały najbardziej absurdalnych powodów, byle tylko nie dopuścić do organizacji socjalistycznych wieców. Np. w Kosocicach żandarm ostrzegał, że chata, w której odbyć się ma zgromadzenie, może się zawalić z powodu nadmiernego tłoku. Organizatorzy odpowiedzieli mu szyderczo, że może ją sobie sam pójść podeprzeć od strony pola.
Wbrew intencjom represje i oszczerstwa przysparzały socjalistom zwolenników. Po wiecu w Garlicy Murowanej do Zygmunta Klemensiewicza podeszli chłopi z sąsiedniej wsi, oznajmiając: „Musicie wy prawdę gadać, kiedy was tak księża i żandarmy prześladują”. Klemensiewicz wspominał też potem, że „wściekła nagonka z ambon, wyklinanie socjalistów i »Prawa Ludu«, zakazy czytania pism naszych i broszur – pomogły znakomicie naszej agitacji i spopularyzowały szeroko nasze żądania. A gdy przez wsie przeszły szeregi zgromadzeń, gdy chłop zobaczył i posłuchał tego »bezboga«, tego antychrysta i burzyciela kościołów, tego piekielnika, który miał zaprowadzać śluby na 3 lata, a na krowy sprowadzać mleko czerwone, jak śniegi wiosenne zniknęła nieufność do socjalistów”.
Daszyński zaczął być na chłopskich wiecach nie tylko gromko oklaskiwany, ale i noszony na rękach. Jeden z chłopów z miejscowości Liszki przyrównał go nawet do biblijnego Jozuego. Z religijną emfazą zwracał się do niego jak do wybawiciela: „Srebra i złota ci nie damy, bo na to nas nie stać, ale mamy serca pełne ufności, które składamy ci w ofierze. Prowadź nas naprzód do kraju obiecanego!”.
W styczniu 1897 roku w krakowskiej redakcji „Naprzód” zebrał się 41-osobowy komitet reprezentantów wsi. Wspólnie ułożono tam chłopską odezwę, skopiowaną następnie w dziesiątkach tysięcy egzemplarzy. „Precz z frazesem o harmonii między sytymi a głodnymi” – głosił jej tekst i wymieniał szereg kluczowych postulatów, pośród nich całkowitą demokratyzację prawa wyborczego, skrócenie służby wojskowej, wolność druku, bezpłatne sądownictwo, bezpłatną oświatę czy ubezpieczenia na wypadek choroby i klęsk żywiołowych. „Na ciemnocie i obojętności ludu spoczywa cały gmach wyzysku i ucisku” – pisano w ostatnich słowach odezwy – „Przemieńmy drzemiące bagno w wartki strumień, który spłucze wiekowe krzywdy ludu i przywileje tych, co już dawno utracili do nich wszelkie prawa”.
Socjaliści bardzo szybko przyciągnęli więc do siebie duże zbiorowiska chłopskie, ale jednocześnie napotkali na wsi konkurencję w postaci rodzącego się ruchu ludowego. Z jednej strony było to umiarkowane Stronnictwo Ludowe, z drugiej bardziej radykalne w kwestiach społecznych Stronnictwo Chrześcijańsko-Ludowe księdza Stanisława Stojałowskiego.
Stronnictwo Ludowe wystawiło w wyborach własną kandydaturę, lekarza Szczepana Mikołajskiego, dawnego socjalistę, który po zmianie barw politycznych uznał, że do katolickiego i konserwatywnego odbiorcy najłatwiej trafi poprzez używanie retoryki antysemickiej. Inaczej potoczyły się relacje z ugrupowaniem księdza Stojałowskiego. Ten kontrowersyjny duchowny, prześladowany przez władze i obłożony klątwą przez własnych zwierzchników, zdecydował się na zawarcie sojuszu z Daszyńskim i na poparcie jego kandydatury. W pewnym momencie sam zaczął nawet deklarować się jako socjalista, tyle że chrześcijański.
* * *
Gdy nadszedł dzień wyborów, Daszyński otrzymał 22 214 głosów, co przełożyło się na ponad 77 proc. poparcia. Na Mikołajskiego zagłosowało 3515 wyborców, a na przedstawiciela stronnictwa rządowego, konserwatywnego ziemianina Aleksandra Ponińskiego 3110. W niektórych miejscach przewaga Daszyńskiego była miażdżąca. W Kosocicach i Ludwinowie uzyskał poparcie przekraczające 95 proc.
Jego przeciwnicy liczyli, że głosy ludności chłopskiej zniwelują przewagę wypracowaną przez socjalistów w miejskich środowiskach robotniczych. Tymczasem okazało się, że Daszyński w mieście i na wsi uzyskał niemal identyczne poparcie.
Rozmiar zwycięstwa socjalistów był szokiem dla rządzącej elity. Dwa dni po wyborach konserwatywne pismo „Czas” łamało sobie głowę nad jego przyczynami i doszło do wniosku, że nawet „wszystkie okoliczności razem wzięte nie tłumaczą i nie wyjaśniają nam tych tysięcy głosów, które otrzymał pan Ignacy Daszyński”.
Podczas kampanii wyborczej stronnictwo Daszyńskiego przebojem wdarło się na wieś i zdobyło sobie tam trwały przyczółek. Umiejętne dostosowanie języka agitacji do ucha odbiorcy, wsparte olbrzymią determinacją kandydata i jego współpracowników, udowodniło, że socjalizm może być głosem nie tylko klasy robotniczej, ale też i innych ludzi krzywdzonych przez niesprawiedliwy ustrój społeczny.










Komentarze
Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!