Wspieraj Wspieraj Wydawnictwo Wydawnictwo Dziennik Obserwuj Obserwuj

Ukraina! Festiwal Filmowy. Boty nie chodzą do kina

W 2016 roku chciałyśmy po prostu pokazać Polakom ukraińskie kino. Teraz mamy misję – mówią twórczynie Ukraina! Festiwal Filmowy.

Walka

Między 2 a 9 listopada odbył się w Warszawie Ukraina! Festiwal Filmowy. To już jedenasta edycja. W konkursach pokazano osiem fabuł, dziewięć dokumentów i dwadzieścia trzy filmy krótkometrażowe, wybrane z około stu pięćdziesięciu zgłoszeń. Główną nagrodę w konkursie fabularnym dostał film Za zwycięstwo! Walentyna Wasjanowicza, w dokumentalnym Mariinka Pietera-Jana de Pue. Nagroda publiczności trafiła do Killhouse w reżyserii Liubomyra Levytskyiego. Teraz festiwal rusza w trasę po dwunastu miastach. O tym, jak przez jedenaście lat zmieniało się ukraińskie kino i jego widownia, rozmawiam z twórczyniami festiwalu: Beatą Bierońską-Lach, dyrektorką i pomysłodawczynią, i Martyną Lach, dyrektorką programową.

Aleksandra Wiśniewska: Jak się czujecie po zakończeniu festiwalu?

Martyna Lach: Mega zmęczone.

Beata Bierońska-Lach: Tak, zmęczone, ale zadowolone. Nasza edycja wyszła świetnie. Mieliśmy większą frekwencję niż w zeszłym roku.

Zakończenie festiwalu przypadło na żałobę narodową po zamachu w Krakowie. Zastanawiałyście się, czy odwołać galę?

B.B.-L.: Tak. Ale trudno nazwać ukraiński festiwal festiwalem radości. Wiadomo, jakie filmy pokazujemy. Spotkania po nich są pełne wzruszeń i łez. To nie jest święto i nie robimy nic, co mogłoby naruszyć uczucia osób w żałobie. Do tego przyjechali do nas twórcy z Ukrainy, a gali nie dało się przełożyć. Zdecydowaliśmy się więc zakończyć festiwal i wręczyć nagrody. Zaczęliśmy od minuty ciszy, potem kilka słów o solidarności z Krakowem powiedział ambasador Ukrainy Wasyl Bodnar. Zrezygnowaliśmy z bankietu.

Czytaj także Wojna w Ukrainie jest wojną dronową. A dron to także kamera filmowa Jakub Majmurek rozmawia z Oleksiyem Radinskym

Ambasador powiedział, że Ukraińcy wciąż tworzą, działają i żyją. Czy tegoroczne filmy to odzwierciedlają?

M.L.: Jesteśmy festiwalem filmowym i zależy nam, żeby filmy były festiwalowe. W Ukrainie powstaje teraz całkiem sporo filmów ku pokrzepieniu serc, ale w mainstream raczej nie idziemy. Staramy się, żeby troszkę było ku pokrzepieniu, a przede wszystkim pokazujemy filmy nagradzane na festiwalach i ciekawe debiuty, które mówią o różnych sprawach. Z dokumentami i krótkimi metrażami nie ma problemu, powstaje ich sporo. W tym roku mieliśmy ponad 150 zgłoszeń do konkursu, w znakomitej większości krótkich metraży. Pełnometrażowych dokumentów i fabuł zgłosiło się znacznie mniej, często są to wybory kuratorskie.

Jak je selekcjonujecie? To tytaniczna praca.

M.L.: Nie jest łatwo. Krótkie metraże ogląda czwórka selekcjonerów, dokumenty wybieramy z Maritą Bierońską. W fabułach jestem sama. Zaczynam oglądać w lipcu, nabór trwa do połowy sierpnia, a potem codziennie oglądam jeden, czasem dwa filmy. To często jest ciężkie psychicznie i bardzo poruszające, bo te filmy w dużej mierze opowiadają o traumatycznych doświadczeniach wojennych. Ale kiedy festiwal rusza, coś mi się zmienia w głowie. Przyjeżdżają filmowcy i filmowczynie, przychodzą widzowie i pojawia się radość, że kolejna edycja nam się udaje.

Martyna, dwa lata temu w wywiadzie dla Krytyki Politycznej powiedziałaś, że wojna przysłużyła się promocji ukraińskiego kina. Nadal tak sądzisz?

M.L.: Nie wiem. Na pewno trudniej jest kręcić filmy, zbierać fundusze, producenci muszą zabiegać o koprodukcje. Co prawda powstał nowy fundusz – Tysiaczowesna – i produkcji ma być więcej, ale dziś już bym tak nie powiedziała.

B.B.-L.: Myślę, że po 2022 roku wojna przysłużyła się widowni o tyle, że znacząco wzrosło zainteresowanie Ukrainą. Mieliśmy wtedy na festiwalu bardzo dużą widownię i wyjątkowe spotkania. Polacy pomagali Ukraińcom, jak tylko mogli.

Czytaj także Można powiedzieć, że wojna przysłużyła się promocji ukraińskiego kina [rozmowa] Kaja Puto

Jak przez te lata zmieniała się wasza widownia?

B.B.-L.: Kiedy zaczynaliśmy w 2016 roku, chciałyśmy pokazać ukraińskie kino przede wszystkim Polakom, bo prawie nikt go tu nie znał. Polska widownia przyszła, ale byłyśmy zaskoczone, że przyszli też Ukraińcy. Po Majdanie i aneksji Krymu przyjechało ich do Polski sporo. Festiwal od początku miał integracyjny charakter. Widownia nam się nie zmniejszyła, w tym roku frekwencja była wyższa niż rok temu. Widzowie są przy tym bardziej świadomi. To ludzie, którzy należą już do społeczności festiwalowej, często ich znamy, przychodzą co roku: i Polacy, i Ukraińcy. Teraz jest wyraźnie więcej widowni ukraińskiej.

Nastroje wobec Ukraińców w Polsce się zmieniły. W lipcu CBOS po raz pierwszy odnotował, że więcej Polaków jest przeciw przyjmowaniu uchodźców z Ukrainy niż za. Czy twórcy, którzy do was przyjeżdżają, to odczuwają?

M.L.: W tym roku nie rozmawiałam o tym z twórcami. Widzę raczej, że nadal są wdzięczni Polakom za wsparcie. Ale już przy przygotowaniach Instytut Ukraiński z Kijowa mówił nam, że faktycznie dzieje się gorzej i pytał, czy możemy jakoś reagować. Zorganizowaliśmy więc z Centrum Mieroszewskiego debatę o dezinformacji. Rozmowę, w której rozbraja się lęki i odpowiada na trudne pytania, bez kłótni.

B.B.-L.: Twórcy z Ukrainy przyjeżdżają z obawami, bo u nich też działa dezinformacja: że Polacy ich nie lubią, że na pewno będą incydenty. I nic takiego się nie dzieje. Są zaskoczeni bardzo pozytywnym odbiorem. Karinę, naszą koordynatorkę, która od dwóch lat mieszka we Lwowie, znajomi ostrzegali: „Nie boisz się jechać? Nie boisz się chodzić sama po ulicach?” Dopiero jak przyjechała, pomyślała: „No nie, tu nic się nie zmieniło”. My, Polacy, czujemy się manipulowani przeciwko Ukraińcom, a Ukraińcy w Ukrainie są tak samo manipulowani przeciwko Polakom. Dwa lata temu byłam pełna obaw. W tym roku czułam spokój. Nie boję się, że ktoś przyjdzie i zrobi zadymę, bo mam wrażenie, że jakieś 80-90 proc. tej agresji to internet. Boty nie wychodzą na ulicę, boty nie chodzą do kina.

M.L.: Warto jednak dodać, że na naszej debacie, w której wzięły udział same kobiety, Polki i Ukrainki, wyrażano też obawy. Tłumaczka przysięgła opowiadała historie faktycznych ataków na Ukraińców. Jedna z dziewczyn wspominała, że kiedy wsiadała do tramwaju, jakiś mężczyzna usłyszał, że mówi po ukraińsku, i zaczął za nią śpiewać polski hymn. Duża część naszych gości i ekipy tego nie doświadcza. Ale to nie znaczy, że tego nie ma.

Festiwal istnieje od 2016 roku. Jak wyglądały jego początki?

M.L.: Było niełatwo. Nie miałyśmy żadnych otwartych drzwi, nikt nie traktował nas poważnie.

B.B.-L.: Pojechałyśmy do Wrocławia, żeby spotkać się z ówczesnym ambasadorem, Andrijem Deszczycą. Z organizacjami ukraińskimi umawiałam się przez polecenia. A sam festiwal pojawił się w mojej głowie po Majdanie. Pracowałam wtedy w Kinie Luna, gdzie pokazywaliśmy filmy z krajów będących w trudnej sytuacji, był u nas na przykład festiwal filmów afgańskich. Pomyślałam: dlaczego nie pokazać współczesnego kina ukraińskiego? Nie zdawałam sobie sprawy, jak bardzo po Majdanie zaczęło się ono rozwijać.

M.L.: Po 2014 roku w ukraińskim kinie nastąpił rozkwit. Bardzo dużo nowych, utalentowanych reżyserów i reżyserek, świetne filmy, które jeździły do Berlina, do Cannes. Ta machina była rozpędzona aż do 2022 roku. Ale już na trzecim festiwalu zaczęły się pytania, czy wojna w Ukrainie nadal trwa. Donbas przestał interesować świat.

B.B.-L.: A twórcy cały czas pokazywali wojnę w Donbasie w nagradzanych filmach, jak Klondike Maryny Er Horbacz. W listopadzie 2021 roku, trzy miesiące przed pełnoskalową wojną, mieliśmy debatę o kinie po Majdanie. Twórcy mieli już wtedy poczucie, że widzowie nie chcą oglądać filmów o Donbasie. Taras Droń mówił, że chciałby zrobić uniwersalny film, który trafi do europejskiej widowni. Ołeh Sencow, którego filmem otwieraliśmy wtedy festiwal, mówił, że chce zrobić bajkę dla dzieci. Obaj twierdzili, że nie chcą już pokazywać wojny, że marzą o uniwersalnych historiach. A kiedy w 2022 roku zaczęła się pełnoskalowa inwazja, Sencow poszedł do armii, a Droń zaangażował się w pomoc wojsku.

Mam nadzieję, że te marzenia się spełnią, i to jak najszybciej.

B.B.-L.: Co roku naszym marzeniem jest, żebyśmy wreszcie mogły zrobić festiwal, kiedy Ukraina jest już wolna. Wtedy przynajmniej nie będzie tego problemu, że nie wiemy, czy goście dojadą. Kiedy w Ukrainie jest alarm, granice są zamknięte, stoją pociągi. Chłopaki z Killhouse przyjechali o trzeciej w nocy, Kateryna z Kijowa około piątej rano.

M.L.: Z ekipy Killhouse przyjechał aktor Serhij Strojenikow, reżyser castingu i ich dowódca, który też zagrał w filmie. Aktor i reżyser castingu po zakończeniu zdjęć wstąpili do Sił Zbrojnych Ukrainy. Musieliśmy im załatwiać pozwolenia na wyjazd. Przyjechali do nas autobusem prosto z frontu, na trzy dni. Kiedy zapytałam, jak się czują na festiwalu, powiedzieli, że wspaniale, bo mogli się wyspać. Na pierwszej linii frontu można nie przeżyć do następnego dnia, a tu przyjeżdża trzech facetów, świetnie się bawią i żartują. Mieli zostać na gali zamknięcia, ale w sobotę wieczorem musieli wracać.

Czytaj także Z czym walczy Ukraina [o filmie „Przechwycone”] Jakub Majmurek

Co was cały czas pcha do przodu? Bo co by się nie działo, festiwal się odbywa.

B.B.-L.: Ze strony organizacyjnej nadzieję daje mi to, że co roku wspierają nas polskie instytucje: miasto stołeczne Warszawa, Polski Instytut Sztuki Filmowej i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Bez wsparcia finansowego byłoby trudno.

M.L.: W tym roku ktoś powiedział, że to, co robimy, jest rodzajem kulturowej dyplomacji. Pomyślałam, że faktycznie tak jest i że to ma sens, szczególnie w czasach dezinformacji i wzmożonych działań Rosji, żeby nas ze sobą skłócić. Te filmy pokazują ukraińską codzienność i psychologiczne aspekty wojny: rozdarte rodziny, mężczyzn, którzy zostają, kobiety, które wyjeżdżają i budują życie na nowo, pretensje między tymi, którzy wyjechali, a tymi, którzy zostali. Czy tę rodzinę da się poskładać? Jak żyć z PTSD? Jako polskie społeczeństwo bardzo dużo się z tych historii uczymy.

B.B.-L.: Nawet gdybyśmy nie miały pieniędzy, zawsze są zbiórki, można pokazać jeden czy dwa filmy. Nie wyobrażam sobie, żebyśmy tego festiwalu nie robiły. W 2016 roku chciałyśmy po prostu pokazać Polakom ukraińskie kino. Teraz mamy misję. Nie chcę, żeby to zabrzmiało patetycznie, ale tak czuję. Przypominamy, że toczy się wojna i że Ukraina potrzebuje pomocy. Więc chyba jeszcze trochę pracy przed nami.

Przed wami, czyli?

B.B.-L.: Zaczynałyśmy jako dwie Polki, a w sumie trzy, bo od początku jest z nami Marita Bierońska, która odpowiada za zaplecze organizacyjne. Teraz mamy czternastoosobowy zespół, mniej więcej pół na pół Polaków i Ukraińców, i co roku około trzydziestu wolontariuszy.

Na koniec: jaki film polscy widzowie absolutnie muszą zobaczyć?

B.B.-L.: Ja lubię małe, kobiece historie. Na zawsze zostanie we mnie Gniazdo turkawki Tarasa Tkaczenki, pierwszy film, jaki pokazaliśmy na festiwalu, z Rimmą Ziubiną w roli głównej. Ukrainka wyjeżdża do Włoch sprzątać i wysyła pieniądze mężowi. Zakochuje się w pracodawcy, zachodzi z nim w ciążę. Wrócić do Ukrainy czy zacząć nowe życie we Włoszech? To historia bliska także Polkom, które wyjeżdżały do Wielkiej Brytanii czy Niemiec.

M.L.: Dla mnie wspaniały jest dokument Nice Ladies. Mówiłam o nim w każdym wywiadzie, choć z jakiegoś powodu nie przełożyło się to na frekwencję. To historia cheerleaderek z Charkowa w wieku od 50 do prawie 70 lat. Reżyserka zaczęła je filmować jeszcze przed 2022 rokiem, na zawodach, na których obok nich startują siedemnastolatki. Przecudowna historia, pełna humoru. Potem wybucha wojna. Większość zostaje w Charkowie, Swietłana wyjeżdża z rodziną do Amsterdamu i ma poczucie winy, że zostawiła koleżanki. Chce dalej uczestniczyć w próbach online, ale szefowa zespołu się nie zgadza. W pozornie lekkiej formie film pyta, czy relacje mogą przetrwać, kiedy ktoś wyjechał, a ktoś został.

Poleciłabym też wszystkie filmy Wasjanowicza, jednego z najbardziej utalentowanych ukraińskich reżyserów tych czasów. Zaczynając od Atlantydy, która dzieje się w powojennej, postapokaliptycznej Ukrainie.

B.B.-L.: Film powstał w 2019 roku, a pokazywał rok 2025. Ukraina wygrywa, ale jakim kosztem? Zniszczona ziemia, zatruta woda. A jednak jest tam nadzieja: miłość.

M.L.: I Za zwycięstwo!, który wygrał nasz festiwal. To film o życiu po wojnie, którą Ukraina wygrała.

B.B.-L.: Nie wyobrażam sobie, żeby mogło być inaczej.

**

Po Warszawie Ukraina! Festiwal Filmowy odwiedza kolejne miasta: Gdańsk (kino Żak, 13-19 listopada), Zieloną Górę (od 14 listopada), Przemyśl (21 listopada), Poznań (kino Muza, 25 listopada), Wrocław (26 listopada), Gliwice (kino Amok, 28 listopada), Lublin (początek grudnia), Płock (od 4 grudnia), Łódź (5 grudnia), Słupsk (6-11 grudnia), Kraków (Kino Pod Baranami, 11-13 grudnia) i Bielsko-Białą (11-15 grudnia).

***

Beata Bierońska-Lach – pomysłodawczyni i dyrektorka Ukraina! Festiwalu Filmowego, który stworzyła w 2016 roku. Menedżerka i animatorka kultury, prezeska Fundacji Luna Plus, organizatorka wydarzeń filmowych i teatralnych. W latach 2008-2014 kierowała warszawskim Centrum Artystycznym Kino Luna. Laureatka Stand With Ukraine Awards 2025. Zawodowo związana również z Polskim Radiem.

Martyna Lach – dyrektorka programowa i współorganizatorka UKRAINA!FF, managerka brytyjskiego zespołu The Tiger Lillies, organizatorka wydarzeń muzycznych, filmowych i performatywnych.

Komentarze

Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!

Zaloguj się, aby skomentować
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Komentujące wszystkich krajów, łączcie się!x