Siedziałem nad rzeką. Nie szumiała woda, bo w wyschniętym korycie nie ma jej od trzech lat. Nieliczne kałuże w starych wyrobiskach torfu, które dziś są Stawami Baniochy, ściął mróz. Młoda gęś białoczelna, która przysiadła tu odpocząć w wędrówce, padła jego ofiarą. Jej głowa wysunęła się spod oszronionego skrzydła. Wyglądała jakby wciąż spała.
Z sąsiedniego stawu zerwały się czaple siwe. Najpierw jedna. Zatoczyła koło, sprawdzając, kto idzie i z czym przychodzi. Potem dołączyła do niej drugi i trzecia. Wzbiły się wysoko, później przysiadły na umierających olchach. Pod słońce wyglądały jak suszące się szare skrawki płótna.
Z zachodu przyleciała w mroźnym powietrzu rozmowa dwóch kruków. Być może rozmawiały o zamarzniętym posiłku na stawie. Znad olsu wzbiła się para myszołowów. Płynęły w niebieskim powietrzu poranka, wzbijając się kręgami w górę. Chyba ojciec z synem. Czubatki trajkotały i przekomarzały się z bogatkami na pobliskiej wierzbie siwej. Gdzieś na łące zaszczekał kozioł sarny. Bobry dobudowały przez noc kolejny poziom do nowego żeremia. Lis przemknął między szeleszczącymi trzcinami.
Siedziałem na skraju Doliny, wypuszczając w mroźne powietrze obłoczki pary, które dołączały do porannej mgły. Nie czułem się tam ani potrzebny, ani niepotrzebny. Po prostu byłem.
I nic się nie działo.
Działo się wszystko.
*
Ta myśl towarzyszyła mi, kiedy wychodziłem z seansu najnowszego filmu Vincenta Muniera. Pieśni lasu to opowieść, w której „nic się nie dzieje”. Nic – z punktu widzenia widza przyzwyczajonego do dopaminy, podawanych na tacy interpretacji, jednoznacznych w swojej wulgarności obrazków niezostawiających miejsca dla wyobraźni. W tym sensie ten film jest po prostu niedzisiejszy. Nie nadaje się na rolkę na Instagramie.
Pierwszoplanowymi bohaterkami tego filmu są mgły. Oddech lasu. Krople deszczu. Płatki śniegu. I jeszcze strzyżyk, niewielki ptaszek ważący dziewięć gramów, tyle co orzech włoski. No i cisza. Ale nie taka, w której nie słychać nic, tylko taka, w której niewiele słychać człowieka.
Ludzcy bohaterowie filmu są tłem. Przechodzą gdzieś w głębi kadru, poza granicą ostrości. Podobnie jak spora część zwierząt, pojawiających się nienachalnie, których obecności domyślamy się raczej z warstwy dźwiękowej. Ona też jest bohaterką filmu Muniera: rzadko się zdarza, aby cała ścieżka dźwiękowa filmu, razem z nielicznymi dialogami, była publikowana jako osobne wydawnictwo, a tak jest w tym przypadku.
Ludzkimi bohaterami filmu są faceci – Michel i Vincent Munier (ojciec i syn) oraz Simon Munier – dla pierwszego wnuk, dla drugiego syn. Wydawałoby się, że to gotowy przepis na dokument o zdobywaniu dzikiej przyrody, ucieczki w ostępy, przezwyciężaniu słabości, uczeniu i nabywaniu tzw. męskości. A wydarza się coś zupełnie innego. Ci mężczyźni niczego nie zdobywają, na nic nie polują, niczego nie oczekują. Obserwowanie strzyżyka czy kruka jest dla nich tak samo ważne jak spotkanie z rysiem albo cietrzewiem. To chyba clou tego obrazu. To nie jest przyrodniczy wyjazd na egzotyczny koniec świata z „wczesnym Davidem Attenboroughem” – to bycie z Przyrodą lokalną. Tu obok. Za rogiem.
Munier urodził się i wychował w Épinal we francuskich Wogezach. Jak mówił w wywiadzie z Adamem Rybińskim w Tygodniku Powszechnym „Wogezy to miejsce, w którym wszystkiego się nauczyłem: życia w górach, funkcjonowania w dzikim terenie, budowania czatowni, fotografowania. Opowiadając o tym, łatwo było mi się otworzyć. Mówić o relacji z ojcem i z synem, o sprawach, które zwykle zachowuję dla siebie. Zamiast opisywać wyprawę na malowniczy kraniec świata, film jest raczej alegorią codziennego życia”. (Wcześniejszy film Muniera, Duch śniegów, odniósł duży komercyjny sukces. Była to opowieść o podróży do Tybetu, w poszukiwaniu mitycznej śnieżnej pantery).
Towarzyszę Małej przez ostatnie sześć lat. Widziałem znikanie wody i migrujące w jej poszukiwaniu bobry. Widziałem, jak w przyspieszonym tempie mokradłowe gatunki zastępują sucholubne nawłocie, pokrzywy, rdest i uczep amerykański. Obserwowałem, jak wodne siedliska zamieniają się w błotne i następuje wymiana gatunków ptaków, które na nich żerują. Wszystko to nie wydarzyło się na przestrzeni dekad, ale jak na filmie przewijanym w szybkim tempie. Opisałem to w książce Mała historia znikania. Opowieść o rzece.
Pieśni lasu także są opowieścią o znikaniu. Na oczach Michela i Vincenta Munierów odeszły głuszce – ptaki, które żyły w Wogezach bardzo licznie od ostatniego zlodowacenia, czyli przez ponad 10 tysięcy lat. Wyginęły w ciągu ostatnich 50 z powodu odludzkiej zmiany klimatu oraz ekstrakcyjnej gospodarki – łowieckiej i leśnej, która przekształca i niszczy siedliska tych ptaków.
Smutna historia głuszca powtarza się zresztą w każdym europejskim kraju, także w Polsce, gdzie populacje tego gatunku utrzymują się w zasadzie tylko dzięki reintrodukcji i czynnej ochronie, co pociąga za sobą ogromne koszty i budzi szereg kontrowersji – o czym pisał Paweł Średziński w Oko.press. Ludzcy bohaterowie filmu spełniają swoje marzenie o zobaczeniu głuszca dzięki podróży do Norwegii – i to w zasadzie są jedyne sceny nakręcone poza Wogezami i okolicą drewnianej chaty, gdzie trzy pokolenia Munierów spędzają całą akcję filmu.
To zupełnie inne bycie, niż moglibyśmy się spodziewać po stężeniu testosteronu. Ego jest tam niedostrzegalne. Bardzo znamienny i symboliczny jest w zasadzie brak w kadrze autora. Oczywistym jest, że to on stoi za kamerą czy mikrofonem, ale twarzy Vincenta nie zobaczymy prawie do końca filmu. Jest niewidocznym ogniwem łączącym pokolenia dziadka i wnuka.
W filmowej ciszy, mgle, deszczu, śniegu i ciemności toczy się życie tak intensywne, że wywołuje ciarki i powoduje, że ucisk w dołku wyciska łzy wzruszenia. Potężne ryki jeleni walczących na rykowisku. Medytacyjne ujęcia starego drzewa, gdzie w jednym pniu żyją puszczyki i dzięcioł czarny. Wędrówka łani i koźlęcia przez skąpaną w świcie rzekę. Słuchanie drozdów śpiewaków, sóweczek i puchaczy. Obserwacja baraszkujących borsuków, młodego lisa czy rysia. Podglądanie głuszców z czatowni. Każda z tych istot patrzy nam w oczy. Widzi nas i czuje – nie ma co do tego wątpliwości. Jeśli będziemy przestrzegać reguł gościnności, będzie nam dane im towarzyszyć.
To, co uderza w filmie Muniera, to fakt, że nie oglądamy tam egzotycznych zwierząt z drugiego końca świata, ale każda z istot, które pojawiają się na ekranie – od orlicy pospolitej (gatunek paproci), poprzez zimorodka i żurawia, aż po rysia – jest do spotkania u nas. W lesie. W górach. Na łąkach, mokradłach i bagnach. To pokazuje, jak ogromnie ważna jest walka o tę istniejącą obok przyrodę niezależnie od jej taksonomicznej unikalności.
„Dla mnie najsmutniejsze jest nie wyginięcie danego ptaka, tylko stan umysłu ludzi, którzy z tego kpią. A trzeba pielęgnować w sobie zachwyt. Dopóki wschodzi słońce, dopóki śpiewa ptak, dopóki rozkwitają kwiaty, żyjemy dalej. Brak głuszców w Wogezach to porażka naszego społeczeństwa […] ale to strzyżyk sprawił, że zrozumiałem, że powinniśmy słuchać tego, co nieznaczące, nieśmiałych dyskretnych przekazów, bo to one niosą nadzieję” – mówi Michel. Bardzo to we mnie rezonuje w kontekście skrawków przyrody, o które sam walczę i o które na wielu frontach dziś toczą się boje. Bo to właśnie skrawki znikają najszybciej i najciszej; są zbyt małe i nieznaczące, by ktoś się o nie upomniał.
Pieśni lasu to jednocześnie opowieść bez eskapizmu, który idealizuje przyrodę i ignoruje kontekst świata wokoło. Bardzo znaczące są te momenty, które być może są w filmach przyrodniczych często wycinane: samolot wlatujący w kadr i jego dźwięk, który mąci raz po raz nocne słuchanie sów. Albo proza życia, kiedy syn nie ma ochoty wcześnie wstać, a w czasie czatowania nudzi się i zagląda do telefonu, by pograć w ulubioną grę. Życie nie składa się tylko z idealnych momentów i perfekcyjnych ujęć.
Bardzo potrzebujemy takich opowieści jak film Muniera, które ukazują człowieka jako część Przyrody, a życie wokół jak odwieczny cykl. Wszystko się tutaj zgadza. „Jesteśmy w tym, co przemija” – mówi Munier senior – „młode drzewa zanurzają korzenie we własnych przodkach. Martwe drzewo nadal daje życie. Pochodzimy stąd, z tej próchnicy. Nawet głuszce, które zniknęły z naszych gór, dla mnie nadal tam są. Czuję ich obecność w tych lasach. Wszystkie te wibracje delikatnie w nas pobrzmiewają. Są dla nas natchnieniem. Jak oddech”.
Być może dlatego pierwszoplanową bohaterką filmu jest woda, która w medytacyjnych, długich ujęciach paruje, tworzy mgły nad lasem i obłoczki pary w oddechu głuszca czy pliszki górskiej, spada jako deszcz i śnieg, płynie jako łzy wzruszenia. I choć wszystko to tworzy absolutnie wspaniały wizualny spektakl, to klamrą zamyka się na samym końcu filmu, kiedy pojawiają się napisy. W kolejności występowania na ekranie wymienione są wszystkie istoty będące bohaterami i bohaterkami filmu – od głuszca, poprzez homo sapiens, aż po mech – rokiet cyprysowaty. I panowie Munier pojawiają się tam: Simon jako 18., Michel jako 20., a autor jako 36. w kolejności.
Całość zamyka deklaracja autora: „Jesteśmy częścią tej samej Przyrody. A natura to nie spektakl, to przede wszystkim wspólne życie”.










Komentarze
Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!