Wspieraj Wspieraj Wydawnictwo Wydawnictwo Dziennik Obserwuj Obserwuj

Przyroda to nie spektakl, to wspólne życie

„Pieśni lasu”, reż. Vincent Munier

W filmowej ciszy, mgle, deszczu, śniegu i ciemności toczy się życie tak intensywne, że wywołuje ciarki i wyciska łzy wzruszenia. Każda żywa istota patrzy nam w oczy.

ObserwujObserwujesz
Łęgi Oborskie Recenzja
Walka

Siedziałem nad rzeką. Nie szumiała woda, bo w wyschniętym korycie nie ma jej od trzech lat. Nieliczne kałuże w starych wyrobiskach torfu, które dziś są Stawami Baniochy, ściął mróz. Młoda gęś białoczelna, która przysiadła tu odpocząć w wędrówce, padła jego ofiarą. Jej głowa wysunęła się spod oszronionego skrzydła. Wyglądała jakby wciąż spała.

Z sąsiedniego stawu zerwały się czaple siwe. Najpierw jedna. Zatoczyła koło, sprawdzając, kto idzie i z czym przychodzi. Potem dołączyła do niej drugi i trzecia. Wzbiły się wysoko, później przysiadły na umierających olchach. Pod słońce wyglądały jak suszące się szare skrawki płótna.

Czytaj także Cztery etapy wysychania. Czy rzeki mogą umrzeć z pragnienia? Daniel Petryczkiewicz

Z zachodu przyleciała w mroźnym powietrzu rozmowa dwóch kruków. Być może rozmawiały o zamarzniętym posiłku na stawie. Znad olsu wzbiła się para myszołowów. Płynęły w niebieskim powietrzu poranka, wzbijając się kręgami w górę. Chyba ojciec z synem. Czubatki trajkotały i przekomarzały się z bogatkami na pobliskiej wierzbie siwej. Gdzieś na łące zaszczekał kozioł sarny. Bobry dobudowały przez noc kolejny poziom do nowego żeremia. Lis przemknął między szeleszczącymi trzcinami.

Siedziałem na skraju Doliny, wypuszczając w mroźne powietrze obłoczki pary, które dołączały do porannej mgły. Nie czułem się tam ani potrzebny, ani niepotrzebny. Po prostu byłem.

I nic się nie działo.

Działo się wszystko.

*

Ta myśl towarzyszyła mi, kiedy wychodziłem z seansu najnowszego filmu Vincenta Muniera. Pieśni lasu to opowieść, w której „nic się nie dzieje”. Nic – z punktu widzenia widza przyzwyczajonego do dopaminy, podawanych na tacy interpretacji, jednoznacznych w swojej wulgarności obrazków niezostawiających miejsca dla wyobraźni. W tym sensie ten film jest po prostu niedzisiejszy. Nie nadaje się na rolkę na Instagramie.

Pierwszoplanowymi bohaterkami tego filmu są mgły. Oddech lasu. Krople deszczu. Płatki śniegu. I jeszcze strzyżyk, niewielki ptaszek ważący dziewięć gramów, tyle co orzech włoski. No i cisza. Ale nie taka, w której nie słychać nic, tylko taka, w której niewiele słychać człowieka.

Czytaj także Pozytywny dokument męskości Jakub Majmurek

Ludzcy bohaterowie filmu są tłem. Przechodzą gdzieś w głębi kadru, poza granicą ostrości. Podobnie jak spora część zwierząt, pojawiających się nienachalnie, których obecności domyślamy się raczej z warstwy dźwiękowej. Ona też jest bohaterką filmu Muniera: rzadko się zdarza, aby cała ścieżka dźwiękowa filmu, razem z nielicznymi dialogami, była publikowana jako osobne wydawnictwo, a tak jest w tym przypadku.

Ludzkimi bohaterami filmu są faceci – Michel i Vincent Munier (ojciec i syn) oraz Simon Munier – dla pierwszego wnuk, dla drugiego syn. Wydawałoby się, że to gotowy przepis na dokument o zdobywaniu dzikiej przyrody, ucieczki w ostępy, przezwyciężaniu słabości, uczeniu i nabywaniu tzw. męskości. A wydarza się coś zupełnie innego. Ci mężczyźni niczego nie zdobywają, na nic nie polują, niczego nie oczekują. Obserwowanie strzyżyka czy kruka jest dla nich tak samo ważne jak spotkanie z rysiem albo cietrzewiem. To chyba clou tego obrazu. To nie jest przyrodniczy wyjazd na egzotyczny koniec świata z „wczesnym Davidem Attenboroughem” – to bycie z Przyrodą lokalną. Tu obok. Za rogiem.

Munier urodził się i wychował w Épinal we francuskich Wogezach. Jak mówił w wywiadzie z Adamem Rybińskim w Tygodniku Powszechnym „Wogezy to miejsce, w którym wszystkiego się nauczyłem: życia w górach, funkcjonowania w dzikim terenie, budowania czatowni, fotografowania. Opowiadając o tym, łatwo było mi się otworzyć. Mówić o relacji z ojcem i z synem, o sprawach, które zwykle zachowuję dla siebie. Zamiast opisywać wyprawę na malowniczy kraniec świata, film jest raczej alegorią codziennego życia”. (Wcześniejszy film Muniera, Duch śniegów, odniósł duży komercyjny sukces. Była to opowieść o podróży do Tybetu, w poszukiwaniu mitycznej śnieżnej pantery).

Towarzyszę Małej przez ostatnie sześć lat. Widziałem znikanie wody i migrujące w jej poszukiwaniu bobry. Widziałem, jak w przyspieszonym tempie mokradłowe gatunki zastępują sucholubne nawłocie, pokrzywy, rdest i uczep amerykański. Obserwowałem, jak wodne siedliska zamieniają się w błotne i następuje wymiana gatunków ptaków, które na nich żerują. Wszystko to nie wydarzyło się na przestrzeni dekad, ale jak na filmie przewijanym w szybkim tempie. Opisałem to w książce Mała historia znikania. Opowieść o rzece.

Pieśni lasu także są opowieścią o znikaniu. Na oczach Michela i Vincenta Munierów odeszły głuszce – ptaki, które żyły w Wogezach bardzo licznie od ostatniego zlodowacenia, czyli przez ponad 10 tysięcy lat. Wyginęły w ciągu ostatnich 50 z powodu odludzkiej zmiany klimatu oraz ekstrakcyjnej gospodarki – łowieckiej i leśnej, która przekształca i niszczy siedliska tych ptaków.

Smutna historia głuszca powtarza się zresztą w każdym europejskim kraju, także w Polsce, gdzie populacje tego gatunku utrzymują się w zasadzie tylko dzięki reintrodukcji i czynnej ochronie, co pociąga za sobą ogromne koszty i budzi szereg kontrowersji – o czym pisał Paweł Średziński w Oko.press. Ludzcy bohaterowie filmu spełniają swoje marzenie o zobaczeniu głuszca dzięki podróży do Norwegii – i to w zasadzie są jedyne sceny nakręcone poza Wogezami i okolicą drewnianej chaty, gdzie trzy pokolenia Munierów spędzają całą akcję filmu.

To zupełnie inne bycie, niż moglibyśmy się spodziewać po stężeniu testosteronu. Ego jest tam niedostrzegalne. Bardzo znamienny i symboliczny jest w zasadzie brak w kadrze autora. Oczywistym jest, że to on stoi za kamerą czy mikrofonem, ale twarzy Vincenta nie zobaczymy prawie do końca filmu. Jest niewidocznym ogniwem łączącym pokolenia dziadka i wnuka.

W filmowej ciszy, mgle, deszczu, śniegu i ciemności toczy się życie tak intensywne, że wywołuje ciarki i powoduje, że ucisk w dołku wyciska łzy wzruszenia. Potężne ryki jeleni walczących na rykowisku. Medytacyjne ujęcia starego drzewa, gdzie w jednym pniu żyją puszczyki i dzięcioł czarny. Wędrówka łani i koźlęcia przez skąpaną w świcie rzekę. Słuchanie drozdów śpiewaków, sóweczek i puchaczy. Obserwacja baraszkujących borsuków, młodego lisa czy rysia. Podglądanie głuszców z czatowni. Każda z tych istot patrzy nam w oczy. Widzi nas i czuje – nie ma co do tego wątpliwości. Jeśli będziemy przestrzegać reguł gościnności, będzie nam dane im towarzyszyć.

To, co uderza w filmie Muniera, to fakt, że nie oglądamy tam egzotycznych zwierząt z drugiego końca świata, ale każda z istot, które pojawiają się na ekranie – od orlicy pospolitej (gatunek paproci), poprzez zimorodka i żurawia, aż po rysia – jest do spotkania u nas. W lesie. W górach. Na łąkach, mokradłach i bagnach. To pokazuje, jak ogromnie ważna jest walka o tę istniejącą obok przyrodę niezależnie od jej taksonomicznej unikalności.

Aby wyświetlić element, musisz udzielić zgody na używanie plików cookie.

„Dla mnie najsmutniejsze jest nie wyginięcie danego ptaka, tylko stan umysłu ludzi, którzy z tego kpią. A trzeba pielęgnować w sobie zachwyt. Dopóki wschodzi słońce, dopóki śpiewa ptak, dopóki rozkwitają kwiaty, żyjemy dalej. Brak głuszców w Wogezach to porażka naszego społeczeństwa […] ale to strzyżyk sprawił, że zrozumiałem, że powinniśmy słuchać tego, co nieznaczące, nieśmiałych dyskretnych przekazów, bo to one niosą nadzieję” – mówi Michel. Bardzo to we mnie rezonuje w kontekście skrawków przyrody, o które sam walczę i o które na wielu frontach dziś toczą się boje. Bo to właśnie skrawki znikają najszybciej i najciszej; są zbyt małe i nieznaczące, by ktoś się o nie upomniał.

Pieśni lasu to jednocześnie opowieść bez eskapizmu, który idealizuje przyrodę i ignoruje kontekst świata wokoło. Bardzo znaczące są te momenty, które być może są w filmach przyrodniczych często wycinane: samolot wlatujący w kadr i jego dźwięk, który mąci raz po raz nocne słuchanie sów. Albo proza życia, kiedy syn nie ma ochoty wcześnie wstać, a w czasie czatowania nudzi się i zagląda do telefonu, by pograć w ulubioną grę. Życie nie składa się tylko z idealnych momentów i perfekcyjnych ujęć.

Czytaj także Skrawki przyrody. Potrzebujemy rewolucji mentalnej, a nie tylko energetycznej Daniel Petryczkiewicz

Bardzo potrzebujemy takich opowieści jak film Muniera, które ukazują człowieka jako część Przyrody, a życie wokół jak odwieczny cykl. Wszystko się tutaj zgadza. „Jesteśmy w tym, co przemija” – mówi Munier senior – „młode drzewa zanurzają korzenie we własnych przodkach. Martwe drzewo nadal daje życie. Pochodzimy stąd, z tej próchnicy. Nawet głuszce, które zniknęły z naszych gór, dla mnie nadal tam są. Czuję ich obecność w tych lasach. Wszystkie te wibracje delikatnie w nas pobrzmiewają. Są dla nas natchnieniem. Jak oddech”.

Być może dlatego pierwszoplanową bohaterką filmu jest woda, która w medytacyjnych, długich ujęciach paruje, tworzy mgły nad lasem i obłoczki pary w oddechu głuszca czy pliszki górskiej, spada jako deszcz i śnieg, płynie jako łzy wzruszenia. I choć wszystko to tworzy absolutnie wspaniały wizualny spektakl, to klamrą zamyka się na samym końcu filmu, kiedy pojawiają się napisy. W kolejności występowania na ekranie wymienione są wszystkie istoty będące bohaterami i bohaterkami filmu – od głuszca, poprzez homo sapiens, aż po mech – rokiet cyprysowaty. I panowie Munier pojawiają się tam: Simon jako 18., Michel jako 20., a autor jako 36. w kolejności.

Całość zamyka deklaracja autora: „Jesteśmy częścią tej samej Przyrody. A natura to nie spektakl, to przede wszystkim wspólne życie”.

Komentarze

Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!

Zaloguj się, aby skomentować
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Komentujące wszystkich krajów, łączcie się!x