Wspieraj 
Wspieraj 
Wydawnictwo 
Obserwuj 
🚢 11 listopada 2026 roku w Szczecinie odbył się uroczysty chrzest promu Bursztyn Unity, a jednostka podniosła polską banderę po 22 latach przerwy.
👨✈️ Budowa i wprowadzenie promu do użytku wiązały się ze zmianą przepisów, przewidujących m.in korzystne zasady opodatkowania dochodów marynarzy, w tym zwolnienie z PIT po spełnieniu określonych warunków.
📋 Wydana właśnie przez Krytykę Polityczną książka Iana Kumekawy, której fragment prezentujemy, pozwala lepiej zrozumieć relacje między państwem i prywatnym kapitałem oraz zmiany, jakie zaszły w gospodarce ostatnich 50 lat – finansjalizację, globalizację, deregulację i offshoring.
Pewnego wiosennego dnia 1989 roku do portu w Nowym Jorku zawinął statek kontenerowy z Eemshaven w Holandii. Jednostka, nosząca nazwę Bibby Resolution, należała do renomowanej liverpoolskiej linii żeglugowej, której założyciel dwieście lat wcześniej zamieszany był w transatlantycki handel niewolnikami.
Choć firma będąca jej właścicielem mogła poszczycić się historią sięgającą kilku stuleci, sam statek był bez wątpienia wytworem drugiej połowy XX wieku: został zmontowany z elementów zaprojektowanych z myślą o usprawnieniu handlu oceanicznego. Był prawdziwym kosmopolitą: zbudowano go w Szwecji, należał do brytyjskiego armatora, jego załoga pochodziła z wielu krajów na całym świecie, a w ciągu pierwszej dekady od momentu wodowania zarejestrowano go w czterech różnych państwach. W chwili zacumowania w Nowym Jorku figurował w rejestrze Bahamów, choć fizycznie nigdy nie znalazł się w pobliżu tamtejszych wód. Podobnie jak inne statki kontenerowe, Bibby Resolution była tworem nie tyle jednego państwa, ile globalnego porządku gospodarczego.
Wielkie pudełko po butach
Bibby Resolution nie była jednak typowym statkiem kontenerowym. Po pierwsze, nie miała własnego napędu; do Nowego Jorku została przetransportowana z Europy na pokładzie innego statku. Po drugie, kontenery, które się na niej znajdowały, nigdy nie miały zostać rozładowane, bo nie były przeznaczone do transportu towarów. Jednostka miała służyć do zakwaterowania ludzi: jej właściciele określali ją jako „pływający hotel”, coastel lub floatel. Nazwy te miały kojarzyć się z komfortem, może nawet luksusem. Nie zmieniało to jednak faktu, że był to prosty, dziewięćdziesięcioczterometrowy kadłub o płaskim dnie, na którym zamontowano modułowy, pięciokondygnacyjny stalowy blok mieszkalny.
Choć Jednostkę zbudowano z myślą o zakwaterowaniu ludzi, a nie o przewozie towarów, pozostawała ona w istocie statkiem kontenerowym. Jej kabiny i kuchnie, przestrzenie wspólne i pomieszczenia rekreacyjne powstały z przerobionych stalowych kontenerów transportowych. Do Nowego Jorku sprowadzono ją zaś po to, by można było dosłownie kogoś do nich zapakować: Departament Więziennictwa Miasta Nowy Jork wydzierżawił Bibby Resolution, aby służyła jako pływające więzienie.
A zatem Jednostka stała się więzieniem – a konkretniej była nim przez pięć lat swojego pobytu w Nowym Jorku. W innych momentach swojej historii służyła jako koszary dla wojsk na Falklandach, tymczasowe zakwaterowanie dla pracowników linii montażowych w Republice Federalnej Niemiec oraz drugi dom dla pracowników sektora naftowego u wybrzeży Nigerii. W ciągu ostatnich czterech dekad nosiła wiele nazw: Bibby Resolution, Safe Esperia, HMP The Weare, a nawet nieoficjalnie mówiono o niej „The Love Boat” – „Statek Miłości”. Dziś funkcjonuje pod niepozorną nazwą Jascon 27, nawiązującą do firmy, która była niegdyś jej właścicielem. Pływała pod banderami pięciu różnych państw, miała długą listę właścicieli i – choć nigdy nie miała własnego napędu – przebyła dziesiątki tysięcy mil morskich. Statek stanowiący oś tej opowieści jest nośnikiem nie tylko swojej historii, ale także historii wielu ludzkich istnień.
Sama w sobie Jednostka była pozbawiona charakteru. Jak ujął to jeden z jej wczesnych właścicieli, wyglądała „jak wielkie pudełko po butach”. Nawet jej techniczna klasyfikacja – dumb pontoon (barka bez własnego napędu) – przywodzi na myśl masywną, milczącą obecność. A jednak, choć z zewnątrz mogła sprawiać wrażenie statecznej i niezmiennej, jej historia ukazuje głębokie i dynamiczne przemiany, które w ciągu ostatnich czterdziestu lat wstrząsały światową gospodarką i kształtowały jej oblicze. Co więcej, była ona zarówno przedmiotem tych przemian, jak i sceną, na której się one rozgrywały.
Materialny aspekt abstrakcyjnej finansjalizacji
Barkę zaprojektowano jako konstrukcję modułową, którą można dowolnie adaptować do zmieniających się potrzeb. To właśnie ta cecha stanowiła o jej atrakcyjności. Jak zauważyła na początku XXI wieku Anne Owers, była naczelna inspektor brytyjskiego systemu więziennictwa, barka była przede wszystkim „kontenerem”. Jej znaczenie i funkcja zmieniały się w zależności od tego, kogo lub co w sobie mieściła. Na Morzu Północnym i u wybrzeży Nigerii służyła do obsługi morskiego przemysłu naftowego; na Falklandach była koszarami; w Nowym Jorku – więzieniem. Dzięki temu, że jej zawartość można było dowolnie zmieniać, mogła ulegać gruntownym przekształceniom i dostosowywać funkcję stosownie do miejsca i okoliczności. W tym sensie „pustka” okazała się jej cechą konstytutywną.
Przez cały czas swojego istnienia Jednostka pozostawała bytem pasywnym. Była kuta i przekuwana na nowo, niesiona i rzucana z miejsca na miejsce przez potężne siły przemian gospodarczych: rozwój gospodarki opartej na wydobyciu ropy i gazu, globalizację, finansjalizację oraz masowy wzrost liczby więźniów w Stanach Zjednoczonych. Jednocześnie stawała się tłem, na którym te procesy się urzeczywistniały. Zbudowana z myślą o obsłudze globalnego, wielonarodowego przemysłu energetycznego, została wykorzystana na południowym Atlantyku jako element próby odwrócenia uwagi brytyjskiej opinii publicznej od masowego bezrobocia wywołanego polityką rządu Margaret Thatcher. Później sprowadzono ją w pośpiechu do Nowego Jorku, by pomieścić gwałtownie rosnącą populację więźniów – co z kolei było skutkiem narastającego bezrobocia i kurczących się usług publicznych w czasach prezydentury Ronalda Reagana. Przez cały ten okres pozostawała własnością prywatną i była rejestrowana w jednym raju podatkowym po drugim.
Jednostka funkcjonowała również jako abstrakcyjny obiekt operacji finansowych: jej własność dzielono i lewarowano, a także wykorzystywano jako zabezpieczenie międzynarodowych obligacji korporacyjnych. Była także abstrakcyjnym przedmiotem prawa – treścią sporów w trybunałach arbitrażowych w Londynie i na Brytyjskich Wyspach Dziewiczych oraz osią istotnej sprawy dotyczącej angielskiego prawa handlowego. Powstała w dużej mierze dzięki innowacji w międzynarodowym prawie morskim, a pierwotnym celem jej zakupu było obejście norweskich przepisów podatkowych. Jej rejestracja i struktura własnościowa zależały od kolejnych traktatów międzynarodowych oraz krajowych systemów podatkowych. Jako zakład karny i miejsce pracy stała się sceną funkcjonowania jeszcze innych porządków prawnych. W ten sposób przekształciła się w miejsce, w którym materializowały się abstrakcyjne siły przeobrażające nasz świat w ciągu ostatnich czterdziestu lat.
Język, którym opisuje się globalizację i transformacje gospodarcze, jest zazwyczaj dość abstrakcyjny. Rynki „rozszerzają się”, nadzór zostaje „zderegulowany”, a dobra materialne ulegają „finansjalizacji”. Nieprzypadkowo w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej jednym z efektów szerokiego spektrum rozmaitych rodzajów polityki i programów, często zbiorczo określanych mianem „neoliberalnych”, było przenoszenie tradycyjnych miejsc pracy w przemyśle wytwórczym za granicę, przy jednoczesnym wzmacnianiu sektora finansowego. Sama finansjalizacja z konieczności wiąże się z abstrakcją: było tak już pod koniec XIX wieku, gdy handlarze zbożem w Chicago rozwijali rynek kontraktów terminowych, i tak pozostaje do dziś. Jednostka, której losy śledzi ta książka, należy do tego świata. Jest – dosłownie – offshore, „pozaterytorialna”. Została zbudowana z modułowych kontenerów transportowych i pomyślana jako pusta, możliwa do wypełnienia przestrzeń. Jest wytworem globalnego porządku: rejestrowana na Bahamach lub w Saint Vincent i Grenadynach, należąca do międzynarodowych konsorcjów, lewarowana przez finansistów w Londynie, Oslo i Lagos.
A jednak była – i pozostaje – przede wszystkim istniejącym fizycznie obiektem. Zazwyczaj materialny wymiar globalizacji pozostaje w tle, relatywnie niezauważony. Dopiero katastrofa – bardzo konkretne załamanie, takie jak zablokowanie Kanału Sueskiego przez megakontenerowiec Ever Given w 2021 roku czy rosyjska blokada ukraińskich portów zbożowych na Morzu Czarnym – kieruje uwagę na infrastrukturę materialną, na której opiera się światowa gospodarka.
Niniejsza książka przygląda się skrajnej fizyczności procesów, które na co dzień jawią się jako abstrakcyjne siły. Choć w ciągu ostatnich czterdziestu lat losy Jednostki były ściśle splecione z dziejami abstrakcji ekonomicznych i prawnych, ona sama pozostaje bardzo konkretna. Jest obiektem fizycznym: stalowym statkiem o nośności 9,5 tysiąca ton, który przybrał konkretny kształt dopiero wtedy, gdy szwedzcy stoczniowcy przyspawali do niego ostatni element. Ma trapowe pomosty i grodzie, oczyszczalnię ścieków oraz hałaśliwe generatory Volvo. Nawet zacumowana na East River w Nowym Jorku, kołysała się i przechylała. Mieściła do dziewięciuset osób, które jadły, myły się i spały w klaustrofobicznej bliskości, korzystając z solidnych metalowych mebli oraz z często psującego się próżniowego systemu toalet. Jej stan techniczny stopniowo się pogarszał. Co kilka lat należało wyciągać ją z wody i poddawać remontowi, zeskrobywać pąkle z kadłuba, a pokłady czyścić i malować.
Naczynie historii
Jednostka przypomina, że wszelkie transformacje gospodarcze opierają się na konkretnych zjawiskach materialnych. Jej historia wydobywa na światło dzienne bardzo realne i namacalne skutki przekształceń światowej gospodarki, które nastąpiły w ciągu ostatnich czterech dekad. Skutki te nie są piękne; daleko im do blichtru centrów handlowych, przeszklonych biurowców oraz gładkich stron internetowych projektowanych przy użyciu czystych krojów bezszeryfowych. Choć często pozostają poza polem widzenia opinii publicznej, ich materialny wymiar ma fundamentalne znaczenie dla procesów, które zmieniły nasz świat.
Deregulacja lat 80. XX wieku była możliwa dzięki wyrachowanemu użyciu siły militarnej. Gospodarcze wstrząsy wywołane finansjalizacją przyspieszyły fizyczne zniewolenie milionów ludzi. Zapewnienie globalnych dostaw energii nadal opiera się na wydobyciu paliw kopalnych z głębin Ziemi i spod morskiego dna. Szkolenie zaawansowanych systemów sztucznej inteligencji wymaga ogromnych ilości energii: stworzenie jednego umiarkowanej wielkości modelu AI może wiązać się z emisją takiej ilości dwutlenku węgla, jaką wytwarza kilka samochodów w ciągu całego okresu ich eksploatacji.
Śledząc losy jednej jednostki morskiej, książka ta pokazuje, że wielkie globalne transformacje zawsze wiążą się z materialną zmianą, są zakorzenione w fizycznej rzeczywistości i nierzadko są wynikiem przemocy. Jest to historia materialnego przedmiotu, lecz nie towaru. Skupia się na jednym obiekcie, który nazywam „Jednostką” – pisaną wielką literą. Choć jej nazwę wielokrotnie zmieniano, sam statek pozostaje centralną, niemą postacią tego dramatu. Jest zarazem podmiotem i przedmiotem, który uwypukla znaczenie materialności w gwałtownie zmieniającym się świecie.
W Statku widmo Jednostka jest postrzegana jako kontener nie tylko w sensie fizycznym, lecz także metaforycznym – jako naczynie historii. Fakt, że statek nosił tak wiele nazw – zarówno oficjalnych, jak i nieoficjalnych – potwierdza jego funkcję „pustego naczynia”, wielokrotnie wypełnianego sensami i wartościami, a następnie z tych znaczeń opróżnianego. Śledząc jego dzieje, a także historie ludzi, którzy go budowali, pracowali na nim i mieszkali, można dostrzec i zrozumieć podobieństwa oraz związki między procesami i przemianami, które na pierwszy rzut oka wydają się odległe i niepowiązane. Zdolność do gromadzenia ludzkich losów i narracji, nawet z dala od stałego lądu, od dawna stanowi cechę literatury marynistycznej: od Dwóch lat przed masztem Richarda Henry’ego Dany, przez Moby Dicka Hermana Melville’a, Statek śmierci Brunona Travena, aż po powieści Josepha Conrada.
W niniejszej książce, podobnie jak w innych opowieściach morskich, statek pełni funkcję wektora, który łączy ludzi żyjących tysiące kilometrów od siebie, mówiących różnymi językami, wykonujących odmienne zawody i mierzących się z odmiennymi wyzwaniami.
Historia Jednostki staje się w ten sposób mikrohistorią, która spaja losy wielu ludzi z całego świata. Każdy rozdział osadzony jest w konkretnym miejscu i opisuje określony kontekst, w którym Jednostka funkcjonowała. Razem tworzą jednak opowieść ukazującą, w jaki sposób różne miejsca i różne podmioty uwikłane były w te same globalne procesy gospodarcze – szczególnie procesy offshoringu. Opisywany w tej książce statek reprezentuje to, co historycy określają mianem „wyjątkowej normalności”: jego dzieje są wyjątkowe pod względem dramaturgii, a zarazem reprezentatywne dla epoki i odzwierciedlające jej logikę. Krótko mówiąc, zwykła jednostka morska może stać się potężnym medium, za pomocą którego można badać globalną gospodarkę końca XX i początków XXI wieku oraz spajający ją świat offshore, który zaczął się wówczas wyłaniać.
**
Wstęp do książki Statek widmo. Historia światowej gospodarki opowiedziana poprzez losy pewnej morskiej jednostki, która ukazała się w Wydawnictwie Krytyki Politycznej. Tłumaczenie: Andrzej Wojtasik.
Wspieraj nas
Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.
Komentarze
Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!