Kultura

Nie ma kultury bez „cancel”

W polskim społeczeństwie następowały pewne zmiany – w realnym życiu i w poglądach. Zmieniała się rodzina, pozycja kobiet, rosła akceptacja dla różnorodności, postępowała laicyzacja. PiS tych zmian nie tylko nie aprobuje, ale wręcz zaprzecza ich istnieniu – „cancel”!

„Spięcie” to projekt współpracy międzyredakcyjnej pięciu środowisk, które dzieli bardzo wiele, ale łączy gotowość do podjęcia niecodziennej rozmowy. Klub Jagielloński, Kontakt, Krytyka Polityczna, Kultura Liberalna i Nowa Konfederacja co kilka tygodni wybierają nowy temat do dyskusji, a pięć powstałych w jej ramach tekstów publikujemy naraz na wszystkich pięciu portalach.https://krytykapolityczna.pl/wp-content/uploads/2018/04/spiecie-logo-male.jpg

Kultury, sfery komunikacji nie da się oddzielić od życia społecznego. Słowa się liczą. To, co nienazwane, nie istnieje, mówiąc, wytwarzamy uniwersum, w którym żyjemy. Słowa skłaniają do działania albo przed nim powstrzymują. Wpływają na zmianę społeczną. Słowem można zabić jak nożem, uderzyć jak pięścią albo pogłaskać po głowie i wprawić w dumę.

To pole ma swoje granice – nie wszystko da się powiedzieć. I wewnętrzne reguły – nie wszystko, co da się powiedzieć, zostanie wysłuchane i wywoła rezonans. Nie wszystko jest równie ważne.

„Cancel culture”. Liberalny teatr czy lewicowy cyrk?

Rozgrywki, które się toczą, w dużej mierze dotyczą właśnie tego, co uzyska ważność, a co zostanie unieważnione. Uprawomocnianie, ujawnianie, nagłaśnianie i czynienie przedmiotem zainteresowania pewnych kwestii to jedna strona medalu. Druga to unieważnianie, spychanie na margines, delegitymizacja i uciszanie. Procesy te są ze sobą związane – odpowiedzią na uciszanie nie zawsze jest milczenie, częściej podniesienie głosu.

Wszystkie te procesy – język to władza – przenika taka czy inna forma przemocy. Nawet w demokratycznym i pluralistycznym społeczeństwie ważnymi instrumentami kształtującymi procesy uważniania i unieważniania dysponuje władza. Edukacja, prawo, polityki kulturalna…

W mniej demokratycznym tym bardziej. Liczą się też pieniądze, co jest może oczywiste, kiedy myślimy o medialnych koncernach, a mniej, kiedy narzekamy na hejt i fejk w pozornie anarchicznych mediach społecznościowych. A przecież i one są skolonizowane przez rynek, kapitał i politykę.

Nie wdając się już głębiej w zawiłości teoretyczne, przejdźmy do polskich konkretów.

Kontrrewolucja kulturowa

W państwie PiS mamy do czynienia nie tylko z deformacją demokracji, ale też z kontrrewolucją kulturową. W polskim społeczeństwie następowały pewne zmiany – w realnym życiu i w poglądach. Zmieniała się rodzina, pozycja kobiet, rosła akceptacja dla różnorodności, postępowała laicyzacja.

PiS tych zmian nie tylko nie aprobuje, ale wręcz zaprzecza ich istnieniu – cancel! Nieustannie narzucają nam definicję polskiego społeczeństwa jako bez wyjątku konserwatywnego i katolickiego, wykluczając ze wspólnoty narodowej niewygodnych, zaprzeczając temu, co pokazuje każde badanie socjologiczne. Można tu długo wymieniać działania władzy, których celem jest modyfikacja sfery publicznej i kultury: ograniczania i tak ograniczonych praw kobiet, kampanię przeciwko imigrantom, środowiskom mniejszości seksualnych.

W ten sposób, mówiąc o „ideologii” gender czy LGTB, w istocie unieważnia się realne problemy, odmawia prawa głosu, uniemożliwia rzeczową dyskusję. Przeciwstawianie się temu – zrozumiałe – traktuje jako ataki, a nie prawomocne głosy. I to jest kontekst, pisowska polityka unieważniania, który powinniśmy mieć w głowie, kiedy zastanawiamy się nad robiącym ostatnio karierę określeniem „kultura unieważniania”, stosowanym w odniesieniu do zjawisk sytuujących się po lewej stronie.

Czemu służy straszenie „ideologią gender”?

„Lewicowy cyrk”, jak jest uprzejmy to nazwać Pilawa. To zobaczmy, co dzieje się na jego arenie.

Prawicowy dyskurs próbuje unieważnić wszystkie kwestie związane z odmiennością płciową czy seksualną. Zepchnąć ją do sfery ściśle prywatnej i stabuizowanej. Nie jest prawdą, że są to powszechne reguły obowiązujące również heteroseksualnych cismężczyzn i ciskobiety. W sferze publicznej jest mnóstwo informacji o żonach, dzieciach i życiu prywatnym osób znanych i kompletnie nieznanych.

Wykluczenie tych kwestii z edukacji i ograniczenia publicznej ekspresji są typowym przykładem unieważniania, a konsekwencją jest odmowa przyznania równych praw. Oraz otwarcie furtki dla homofobicznej przemocy. Twierdzenie, że małżeństwo to związek kobiety i mężczyzny, jest prawdziwe, ale równie prawdziwe jest zdanie, że związki jednopłciowe są funkcjonalnie małżeństwami, tylko pozbawionymi prawnego wsparcia.

Odmowa adopcji parom jednopłciowym unieważnia z kolei to, że socjalizacja jest ważniejsza od reprodukcji. Już król Salomon wiedział, że nieważne, kto urodził, ważne, kto kocha. Poza tym zdanie, że osoby homoseksualne nie mogą mieć dzieci, jest po prostu fałszywe. Każda próba wyjaśnienia oczywistych faktów – ludzie różnią się pod względem orientacji i tożsamości płciowej! – jest gaszona bzdurami o upadku cywilizacji i kilkudziesięciu płciach.

Prawa kobiet, w tym to podstawowe – do dysponowania własnym ciałem i życiem, są znowu zagrożone. Drwiny i oskarżenia o zamach na wolność słowa i łamanie karków tym, którym przez gardło nie chce przejść słowo „posłanka”, padają za używanie feminatywów, które mimo to coraz bardziej się przyjmują.

#Metoo uzmysłowiło nie tylko skalę przemocy wobec kobiet, ale przede wszystkim to, jak wielkiej zmiany wymagają nasze zwyczaje. Potrzebne było choćby po to, żebyśmy usłyszeli, do jakiego rodzaju przemocy i nadużyć dochodziło w kultowym teatrze w Gardzienicach. Kobiety wreszcie zaczęły mówić, a ich świadectwa są porażające. I zapoznanie się z tymi relacjami jest najlepszą odpowiedzią na zarzut, że nie można opierać się na subiektywizmie ofiar. Nie można, ale wiarygodne oskarżenia, które mają szanse na uzyskanie powszechnego wsparcia, nigdy nie są pojedynczym głosem. Zwykle, żeby zaistnieć, musi on znaleźć oparcie w innych świadectwach. To, że ktoś powie, że prześladują go kosmici, nie wystarczy, by stało się to prawem powszechnym.

Czepianie się słów

Czynienie tych kwestii ważnymi pociąga za sobą dążenie do unieważnienia mizoginii, homofobii, transfobii, rasizmu itd. Czy zawsze odbywa się to bezboleśnie? Czy zawsze sprawiedliwie i w sposób niebudzący wątpliwości? Czy nie było tak, że ludzie stawali się przedmiotem nagonki i to takiej, która miała realny wpływ na ich życie? Nie zamykajmy też na to oczu. Nie są to przyjemne zjawiska i nie zamierzam mówić, że rewolucja wymaga ofiar albo gdzie drwa rąbią, tam wióry lecą.

Krakowskim defetystom mówimy stanowcze nie

Powinniśmy wystrzegać się w swoich reakcjach stadnych emocji, ulegania szantażom moralnym i tego, co Olga Tokarczuk zgrabnie nazwała „literalizmem”, a ja „czepianiem się słów”. Chodzi nam o prawdę, ale trochę uprzejmości też nie zawadzi.

Czasem warto docenić intencje, radzić, jak unikać niewłaściwych wypowiedzi, niż potępiać. Pamiętając jednak przy tym, że na tle ogólniejszych procesów jest to margines i nie ekscytując się nadmiernie przykładami „z Ameryki” czy męczeństwem Rowling – żyjemy w innej rzeczywistości. To są kwestie interesujące, ale określenie „kultura unieważniania” używane jest często w złych zamiarach – jako narzędzie służące unieważnieniu przeciwników politycznych i ideowych.

Inicjatywa wspierana jest przez Fundusz Obywatelski zarządzany przez Fundację dla Polski.

***

Ten artykuł nie powstałby, gdyby nie wsparcie naszych darczyńców. Dołącz do nich i pomóż nam publikować więcej tekstów, które lubisz czytać

Kinga Dunin
Kinga Dunin
Socjolożka, publicystka, pisarka, krytyczka literacka
Socjolożka, publicystka, pisarka, krytyczka literacka. Od 1977 roku współpracowniczka KOR oraz Niezależnej Oficyny Wydawniczej. Po roku 1989 współpracowała z ruchem feministycznym. Współzałożycielka partii Zielonych. Autorka licznych publikacji (m.in. „Tao gospodyni domowej”, „Karoca z dyni” – finalistka Nagrody Literackiej Nike w 2001) i opracowań naukowych (m.in. współautorka i współredaktorka pracy socjologicznej "Cudze problemy. O ważności tego, co nieważne”). Autorka książek "Czytając Polskę. Literatura polska po roku 1989 wobec dylematów nowoczesności", "Zadyma", "Kochaj i rób".
Zamknij