🚗 Kaja Puto i Mateusz Lachowski przejechali 3500 kilometrów, by dowiedzieć się, jak wygląda miłość, randkowanie i seks w objętej wojną Ukrainie.
🛏️ W pierwszym reportażu z cyklu pisali o tym, jak wojna zmienia seks, ciało i bliskość.
🪖 Prezentujemy drugi reportaż.
Wład: W poniedziałek mieliśmy ewakuować ludzi z Kramatorska. Zaplanowaliśmy trasę przez podwórka, wzdłuż bloków, bo metalowe drzwi do klatek schodowych mogą uratować życie. Można zostawić samochód i do nich wbiec. Wjeżdżamy do miasta. Od wielu godzin płonie dziewięciopiętrowy budynek. Wokół niego biega kilku strażaków, ale bez wozów strażackich, bo dookoła bez przerwy…
Anna: …latają drony. Jest nerwowo, nawet jak na nasze standardy. Zatrzymujemy się, żeby nasłuchiwać. Mamy wykrywacz dronów na sygnale radiowym, który przechwytuje obraz z drona – widzimy to samo, co jego operator. Ale nie wykrywa tych światłowodowych, trzeba je lokalizować na słuch. Nagle słyszymy świst bomby. Wysiadamy z auta i kładziemy się na ziemi.
Wład: Walą bomby. Jedna, druga, trzecia. Zaraz po nich, jak to zwykle bywa, bzyczą drony. Krzyczę: „Ania, biegnijmy tam, między ogrodzenie a budynek”. Przedzieramy się przez krzaki, ona kaleczy palec. Wbiegamy przez otwarte metalowe drzwi i widzimy napis: „6000 woltów”. Jesteśmy w stacji transformatorowej. Chyba nie ma prądu. A przynajmniej postanawiamy w to uwierzyć.
Anna: Z ludźmi, których mieliśmy wywieźć z miasta, nie ma kontaktu. Na WhatsAppie byli aktywni dwa dni wcześniej. Nie wiemy, czy w ogóle żyją.

Wład: Jedziemy dalej. Na mapie podwórko wyglądało inaczej, w rzeczywistości składa się z gruzu, betonu i odłamków. Wysiadamy z auta i przebiegamy przez otwartą ulicę. Przeskakujemy przez dwa budynki, od jednej klatki schodowej do drugiej. Ludzie zostawiają je otwarte, podkładają pod drzwi kamień albo cegłę. Ale nie wszyscy. Niektórzy są tak nieufni, że zamykają się w środku.
Anna: Docieramy na umówione miejsce. Znowu słyszymy drony, więc chowamy wszystkich do budynku. Jedna kobieta cała się trzęsie. Biorę ją za rękę.
Wład: Ma ze sobą kota i papugę.
Anna: Kot jest jej, a papuga należała do sąsiadów. Kiedy wyjeżdżali, powiedzieli, że jakby co, to może ją wypuścić. Ale ona postanowiła zabrać ptaka ze sobą. Jest też niewidoma kobieta. Najgorzej z tymi, którzy nie mogą chodzić. Przenosimy ich do auta, wiedząc, że przede wszystkim sami nie możemy dać się zabić.
Wład: Pakujemy ich do samochodu i jedziemy po kolejne osoby.
Anna: Drony, bomby, drony, bomby. Oboje mają zespół Downa. Mężczyzna zaczyna wymiotować ze stresu. Drogę znoszą dzielnie, chociaż są wyczerpani. Na koniec jeszcze psuje nam się samochód. Gdy dowozimy ich w bezpieczne miejsce, długo i mocno nas przytulają. A my idziemy do mieszkania, pijemy magnez i kładziemy się na kanapie. Kiedy słyszymy wybuchy, jęczymy już tylko: dlaczego?
Wojna jest jak szklanka mętnej wody
Anna i Wład są parą. Poznali się w fundacji, w której oboje pracują przy ewakuacjach.
Anna: Chciałam dostać się do ekipy ewakuacyjnej, ale nie miałam żadnego doświadczenia. Kobietom trudniej dostać taką pracę.
Wład: Wiąże się ona z wysiłkiem fizycznym, ale Ania jest sprawniejsza niż niejeden mężczyzna w kurtce ewakuacyjnej.
Anna: Wreszcie szefowa pozwoliła mi pracować z Władem. Pojechaliśmy w okolice Słowiańska. Wieś na kilkadziesiąt zniszczonych domów, piękne drzewa z żółtymi liśćmi. I chudy kot. Podzieliłam się z nim lunchem. Głośno mlaskał. Myślę, że to była jakaś sublimacja. W takich momentach robi mi się przykro. Możesz zabrać jednego, dwa koty, ale nie wszystkie.
Wład: Teraz mamy cztery.
Anna: Pyknęło nam na trzecim wyjeździe. Z Władem mogę robić dużo więcej rzeczy. Kiedy czegoś chcę, on mówi: „zrobimy to razem”. Sama nie podejmowałabym tak odważnych decyzji. Raz ja się waham, a Wład nie. Innym razem na odwrót. Czasem się kłócimy. Wystarczy jedno niepotrzebne słowo.
Wład: Steruje nami adrenalina, przewlekły stres i wszystko inne. Ważne, żeby to zauważać i komunikować.

Anna: Ja wiem, kiedy Wład się stresuje. A Wład wie, kiedy ja. Jak mamy wolne, to jedziemy na biwak. Opalamy się, siedzimy przy ognisku, medytujemy. Ale nie ma mowy o work-life balance.
Wład: Wojna jest jak szklanka mętnej wody. Pierwsze tygodnie są trudne, a z czasem osad zaczyna opadać i wszystko staje się jasne. Kto kim jest, czy można na niego liczyć, co sobą reprezentuje.
Anna: W czasie pokoju nigdy do końca nie wiesz, jak twój partner zachowa się w sytuacji granicznej. Podczas wojny bardzo szybko się tego dowiadujesz.
Wład: Boimy się o siebie nawzajem. Ale nie nakręcamy się, bo to nie pomaga.
Anna: Moja rodzina mieszka w Kijowie. Jest im teraz trudno, są przestraszeni. Paradoksalnie przy linii frontu wszystko jest poukładane. Jesteśmy odpowiednio ubrani, mamy procedury, wiemy, co robić, jeśli coś się stanie. Z Władem mamy umowę, że sytuacjach krytycznych ratujemy siebie nawzajem, ale najważniejsze, żeby przynajmniej jedno z nas ocalało. Ufam, że wszystko zrobi najlepiej, jak się da.
Wład: A ja ufam Ani.
Anna: Mam jednak nadzieję, że nigdy nie będziemy musieli tego sprawdzać.
Wład: To tak jak z apteczką. Oby nigdy się nie przydała.
Kiedy śmierć jest blisko, każda emocja ulega wzmocnieniu
– Relacje, szczególnie w takich czasach, opierają się na wspólnych wartościach. Nie na hormonach. Nie na papierku. Na czymś głębszym, wykutym w intensywności wspólnego doświadczenia. W czasach mojej młodości mieliśmy luksus zakochiwania się powoli, mieszkania z kimś, układania tego sobie – mówi ukraińska pisarka i feministka Irena Karpa w wywiadzie dla „Kyiv Independent”.
Podobny mechanizm obserwowała podczas rewolucji na Majdanie:
– Tyle par brało śluby na miejscu, w namiotach. To było romantyczne, ale też szybkie, impulsywne, napędzane adrenaliną i poczuciem, że ucieka czas. Wojna jest taka sama, tylko jeszcze bardziej intensywna. Bo kiedy śmierć jest blisko, każda emocja ulega wzmocnieniu. Odczuwasz rzeczy głębiej. Życie staje się ostrzejsze, bardziej wyraziste. Nawet najmniejsze decyzje wydają się przełomowe.
Szybciej może się też okazać, że związek już nie działa.
– Wojna potęguje radykalność i kategoryczność – mówi nam ukraińska seksuolożka Swiatosława Fedorec. – W latach 2022-2023 ujawniło się wszystko, co wcześniej pozostawało w relacjach nierozwiązane. Jeśli wcześniej na coś przymykaliśmy oczy, wojna odbiera nam tę możliwość. Zderzamy się dużo mocniej ze wszystkimi problemami i wtedy pojawia się fala rozstań i rozwodów.
Podobnie widzi to większość Ukraińców. „Wojna przyspiesza podejmowanie ważnych decyzji w relacji” – orzekło 55 proc. respondentów w badaniu przeprowadzonym przez kijowski ośrodek badań socjologicznych Gradus Research z okazji ostatnich Walentynek.
– W normalnym życiu byłoby trochę więcej zalotów – przypuszcza Nastia, oficerka prasowa w jednej z charkowskich brygad. Wygląda jak kobieta-Ukraina z wojennych memów: pochmurny wzrok, zacięta mina, świeżo zrobiony blond, bladoróżowe paznokcie, bluza z cekinowym napisem „I love Ukraine”.
Andrija poznała, bo chciało jej się siku. Był listopad, wracała z zagranicznymi dziennikarzami z pozycji. Zatrzymali się przy domu zajmowanym przez żołnierzy. Dziennikarze wypatrzyli młodego chłopaka w mundurze i postanowili zrobić z nim wywiad.
– Od razu zwróciłam na niego uwagę. Po kilku dniach staliśmy się parą. A po trzech miesiącach odkryłam, że jestem w ciąży.
To nie był plan. Test ciążowy Nastia zrobiła na kierunku zaporoskim, gdzie mieszkała z kilkoma innymi żołnierzami w wynajętym domu. Wspólna toaleta, dookoła sami faceci.
– Dowiadujesz się, że jesteś w ciąży i myślisz: świetnie, nawet nie mam gdzie spokojnie zwymiotować – opowiada Nastia.
Ale Andrij bardzo chciał tego dziecka.
– Ma dwadzieścia cztery lata, od trzech jest na wojnie. Był ranny już dziewięć razy. Prawie wszyscy chłopcy, którzy wykonywali u nas taką pracę, jak on, zginęli. Rozumie, że nic po nim nie zostanie. Gdyby nie było wojny, uznałby, że to za wcześnie.
W poprzednim związku Nastia rozważała zamrożenie spermy partnera na wypadek jego śmierci. Na początku pełnoskalowej wojny wiele ukraińskich klinik zaczęło oferować wojskowym taką usługę bezpłatnie. Od 2025 roku finansuje to państwo: żołnierze i żołnierki mogą zamrażać spermę lub komórki jajowe, a po ich śmierci materiał jest przechowywany jeszcze przez trzy lata.
– Kiedy jutra może nie być, zaczynasz żyć dzisiaj – wyjaśnia Nastia. – Szczególnie na linii frontu. Śmiejemy się z Andrijem, że dziecko to plus jeden człowiek w naszej brygadzie.
Przed wojną Nastia nie spojrzałaby na Andrija jak na oczywistego kandydata na partnera. Jest od niej o jedenaście lat młodszy. Ważniejsze okazało się coś innego.
– Nie wyobrażam sobie związku z mężczyzną, który nie jest na wojnie. Jak to: ja jestem, a on nie? Poza tym cywil nie rozumiałby mojego życia. Chyba że byłby wolontariuszem, który często jeździ na front.
Nastia milknie. Po chwili dodaje: – My się z cywilami nie rozumiemy.
Na wszelki wypadek weź pistolet
Na pierwszą randkę z Kateryną Bohdan pojechał samochodem kolegi. Kupił kwiaty, przebrał się w czysty mundur, wsiadł do samochodu i już miał ruszać, kiedy przypomniał sobie o najważniejszym. Zapomniał pistoletu.
Bohdan ma dwadzieścia pięć lat. Od pięciu jest na wojnie. Kateryna również jest w ukraińskim wojsku. Już trzeci rok służy w armii. Była medyczką bojową, później została operatorką drona, teraz pracuje w sztabie. Są razem od roku.
Mieszkają w Iziumie w obwodzie charkowskim. Kiedyś ściągali tu pielgrzymi, by modlić się przed słynącą z cudów ikoną Matki Bożej i zaczerpnąć wody ze świętego źródełka.
A później przyszli Rosjanie. Po wyzwoleniu miasta we wrześniu 2022 roku Ukraińcy odkryli tu masowe groby, w których Rosjanie chowali cywilów i torturowanych ukraińskich żołnierzy. 500 dołów. Ofiary miały związane z tyłu ręce, jeden miał odcięte genitalia.
Dziś Izium jest zapleczem frontu, czymś w rodzaju obozu rzymskich legionów. Żołnierze krążą po obciągniętych siatkami antydronowymi ulicach, załatwiając sprawunki. Przystają w kolejce na pocztę, kupują szewrony do munduru, piją matchę w kawiarni. Tyle że miasta z każdym dniem ubywa. Bomby spadają tu jedna za drugą.
Ale dla Bohdana i Kateryny to ich miasto. Ich „Wenecja”.

– Każda dziewczyna, która się tobą interesuje, to rosyjska agentka. Zwłaszcza jeśli jest taka piękna jak ona – żartowali koledzy Bogdana, kiedy pokazał im zdjęcie Kateryny przed pierwszą randką.
O tym, gdzie naprawdę się poznali, mówić nie chcą.
– Aplikacje randkowe są dla wojskowych zakazane – ucina Bohdan.
Kateryna pamięta, że najpierw polubił jej zdjęcia.
– Weszłam na jego profil na Instagramie. Patrzę i myślę: kurczę, interesujący chłopak. Szkoda, że nie napisał. Polubił zdjęcia i tyle.
Bohdan podejrzewał podstęp.
– Pomyślałem, że najwyżej trochę z nią popiszę, a potem zgłoszę ją do SBU [Służby Bezpieczeństwa Ukrainy – przyp. red.], jeśli będzie podejrzana.
Pisali przez półtora tygodnia, a potem umówili się na kawę.
Dzień przed spotkaniem poszedł do chłopaków z jednostki. Pokazał zdjęcia dziewczyny.
– Patrzą na nie, potem na mnie. Znowu na zdjęcia, znowu na mnie. W końcu mówią: „Słuchaj, na wszelki wypadek weź pistolet. Na takiego orka jak ty taka dziewczyna nie poleci”.
Wziął. Schował w podłokietniku pożyczonego samochodu i przykrył szmatką. Kiedy już trochę porozmawiali, przyznał się.
– Tak w ogóle, to mam pistolet w schowku.
– A ja mam nóż w kieszeni – odpowiedziała Kateryna.
Tak zaczęła się wielka miłość.
– Rozumiemy się, jeśli chodzi o sprawy codzienne, o życie w wojsku – mówi Bohdan. – Ale też martwimy się o siebie, kiedy któreś wyjeżdża do sektora działań bojowych. Kiedy Kateryny nie było przez tydzień, chodziłem cały zestresowany.
To miał być ich pierwszy wspólny Nowy Rok.
31 grudnia Bohdan usłyszał jednak, że wyjeżdża na zadanie. Wzięli dwóch jeńców, ale kiedy przyszła pora na rotację, okazało się, że wszystkie przeprawy są zniszczone. Zostali odcięci. Skończyła się woda, mróz dochodził do minus trzydziestu stopni, benzyny mieli na jeden dzień. W zniszczonych domach znaleźli butlę z resztką gazu. Wystarczyło na dobę ogrzewania.
– Nie miał co jeść, było zimno. A mimo to pomyślał o tym, że jestem smutna – opowiada Kateryna.
– Zadzwonił do moich kolegów z wojska, z którymi mieszkałam: „Czy moglibyście kupić kwiaty i przywieźć je do domu? Prześlę wam pieniądze”.
Wracam do pokoju, a tam bukiet i czekoladki.
– Nasi bliscy nie powinni cierpieć tylko dlatego, że my cierpimy – mówi Bohdan.

Kateryna do wojska musiała się dobijać. Skończyła trzy kursy i napisała do Trzeciej Brygady Szturmowej. Odpowiedzieli, że nie mają miejsc dla kobiet, chyba że z wykształceniem medycznym.
– Jak to nie macie miejsc? Przecież jest wojna! – wspomina. Wysłała im bardzo długą wiadomość o tym, że po prostu muszą ją wziąć. Wzięli. Rodzinie mówiła, że siedzi gdzieś z tyłu, w bezpiecznym miejscu.
– I wierzą – dopowiada Bohdan.
O przyszłości mówią zgodnie: normalne życie, rodzina, dzieci.
– Wojna przewróciła do góry nogami wszystkie wartości, jakie mieliśmy – tłumaczy Bohdan. – Teraz człowiek chce po prostu mieć kogoś, kto na niego czeka. I miejsce, do którego może wrócić.
Samotność bierze górę nad ostrożnością
Żołnierz siedzi w bunkrze na pozycji i pisze na Tinderze z atrakcyjną dziewczyną. „Przecież tam jest niebezpiecznie. Gdzie dokładnie jesteś? Wyślij lokalizację, martwię się” – prosi dziewczyna. Żołnierz wysyła pinezkę i dorzuca zdjęcie bunkra z zewnątrz.
Dziewczyna okazuje się rosyjskim agentem wywiadu.
To jeden z przypadków opisanych przez ukraiński portal Hromadske. W wojsku lepiej nie chwalić się używaniem aplikacji randkowych. W części jednostek są zakazane, w innych żołnierzy uczula się na nie podczas szkoleń. Z Tindera nie da się bowiem korzystać bez włączonej geolokalizacji.
– Nawet wewnętrzna służba bezpieczeństwa może przyjść i wyrywkowo sprawdzić telefon. Mówią: „Masz tu aplikację randkową? Usuń, żebyśmy tego nie widzieli”. U nas traktuje się to na równi z hazardem – opowiada Sasza, żołnierz z Charkowa.
Jednak samotność, chęć oderwania się od koszmarów frontu czy uzależnienie od apek czasami wygrywają z ostrożnością.
W czasach zimnej wojny radzieckie służby wykorzystywały „jaskółki”, czyli agentki, które nawiązywały intymne relacje z wojskowymi czy dyplomatami. Dziś Rosjanie zastawiają cyfrowe „miodowe pułapki” – fałszywe profile na apkach. Bywa, że flirt kończy się spotkaniem, a spotkanie zabójstwem. Jak słyszymy od żołnierzy, szczególnie narażeni na tego rodzaju scamy są słabo zorientowani w lokalnych realiach zagraniczni najemnicy.
Ukraińcy nie pozostają dłużni, choć oficjalnych danych o takich operacjach brak.
W 2022 roku, podczas okupacji Chersonia, osiemnastoletnia Ukrainka z obwodu chersońskiego wyciągała od Rosjan zdjęcia i nagrania, a dziennikarze Slidstvo.Info analizowali szczegóły w tle. Charakterystyczne ogrodzenie i zielone nogi szkolnych krzeseł pozwoliły powiązać rosyjski pododdział z terenem Chersońskiego Liceum Obwodowego.
Podobna akcja z użyciem fikcyjnych kobiecych profili tworzonych przy użyciu AI miała doprowadzić do zniszczenia bazy rosyjskiej armii pod Melitopolem.
Fałszywe profile kobiet to tylko jedna odmiana tej gry. Jakiw, aktywista LGBT z Charkowa, opowiada nam o znajomym, który działa na queerowych aplikacjach randkowych. Wyszukuje rosyjskich wojskowych, zbiera informacje, a później przekazuje konta ukraińskiemu wywiadowi.
– Z punktu widzenia aktywizmu LGBT to bardzo nieetyczne: wykorzystujemy homofobię, czasem także outujemy chłopaka. Z punktu widzenia wojny – bardzo skuteczne – przyznaje Jakiw.
Kiedy pojawiają się intymne zdjęcia, screeny czy nagrania, można zagrozić ujawnieniem orientacji rodzinie albo przełożonym. Według Jakiwa część rosyjskich wojskowych, także oficerów wyższych rangą, współpracuje z ukraińskim wywiadem właśnie po to, by tego uniknąć.
Obie strony – agresor i ofiara tej wojny – stale modyfikują swoje metody. Do sierpnia 2026 roku ukraiński kontrwywiad miał udaremnić ponad 50 prób „miodowych” zamachów na życie żołnierzy. Jak twierdzi Służba Bezpieczeństwa Ukrainy, w tym roku trenduje następujący schemat: fałszywa dziewczyna z aplikacji randkowej zdobywa zaufanie mężczyzny i wyciąga od niego dane. Chwilę później odzywa się ktoś podszywający się pod funkcjonariusza SBU, grozi śledztwem za kontakt z „rosyjską agentką” i proponuje wyjście: przekazać współrzędne, coś podpalić albo dostarczyć przesyłkę z ładunkiem wybuchowym.
Rosja wykorzystuje do takich operacji także dzieciaki. Według ustaleń dziennikarzy z niezależnego portalu śledczego Slidstvo.info czternastoletnia Ukrainka z Równego została wciągnięta w relację z rosyjskim kuratorem. Starszy od niej mężczyzna pisał z nią godzinami, dawał wirtualne prezenty na Telegramie i przekonał ją, że są parą. A potem wykorzystał jej zdjęcia, by przez dziesięć dni flirtować z 27-letnim ukraińskim żołnierzem i umówić go z dziewczyną na randkę.
Zrobiła makijaż, żeby wyglądać na pełnoletnią, odebrała z paczkomatu metadon i przyszła na spotkanie. Kiedy stracił przytomność po alkoholu z narkotykiem, połączyła się z kuratorem przez Telegram. Ten obserwował wszystko na żywo i wydawał jej kolejne instrukcje. Udusiła żołnierza poduszką i kablem do ładowarki telefonicznej.
W poszukiwaniu zwykłej rozmowy
Na Tinderze na żołnierzy czyhają nie tylko agenci, ale i pospolici oszuści.
– Znam kobietę, która nawiązała znajomość z ukraińskim żołnierzem dla pieniędzy. Znalazła go na TikToku. I się zaczęło: „Potrzebuję tego, potrzebuję tamtego” – mówi żołnierka Nastia.
Jak tłumaczy, żołnierze często przez długi czas przebywają na froncie, gdzie nie mają możliwości wydawania zarobionych pieniędzy. – Wojskowi sporo zarabiają. Oczywiście kosztem ryzyka, zdrowia, a czasami życia. A w przypadku śmierci lub zaginięcia żołnierza jego bliscy mogą otrzymać świadczenia.
W armii często doskwiera po prostu samotność.
– Chłopcy są daleko od domów i bliskich. Mają też wyraźnie więcej pieniędzy. Niektórzy takich sum wcześniej w ogóle nie widzieli – mówi Sasza. – Ja mam rodzinę, zaplanowany budżet. A chłopcy, którzy są sami, często nie wiedzą, co z tymi pieniędzmi robić.
Na apkach randkowych jego koledzy szukali często nie partnerek, a kogokolwiek, kto odpisze. – Czasem nawet zwykłej rozmowy – opowiada.
– Dochodziło do absurdów: chłopcy wielokrotnie przesyłali pieniądze konkretnym dziewczynom. Potem te kobiety przestawały odpowiadać, a oni znajdowali kolejną osobę i znowu wysyłali pieniądze. Żeby po prostu porozmawiać.
Często dotyczy to młodych chłopaków, którzy żyją w przewlekłym stresie.
– Każdego dnia możesz umrzeć. Nietrudno to wykorzystać – tłumaczy Magda, polska żołnierka służąca w ukraińskim wojsku. – Człowiek kogoś poznaje, choć przez chwile czuję się dobrze i przez to jest bardziej skłonny do ryzyka.
Jedna godzina różnicy
Rodziny nie mają łatwiej. Między wojskowym a jego cywilną partnerką z każdym miesiącem rośnie dystans.
Sasza na początku inwazji odwiózł żonę i dziecko na granicę, a sam poszedł do wojska. Rodzina trafiła do Niemiec. Żona, dentystka, pomagała tam lekarzowi rodzinnemu przyjmującemu ukraińskich uchodźców. Syn poszedł do niemieckiej szkoły, nauczył się języka. Chcieli zostać.
– Zrozumiałem, że między nami rośnie przepaść. Nawet tak elementarna rzecz, jak różnica czasu, ma znaczenie – mówi. – Mam dwadzieścia minut wolnego, żeby zadzwonić, ale oni jedzą kolację. Potem dzwonią, kiedy się kładą, a ja właśnie muszę już spać, bo rano wcześnie wstaję. Oddaliliśmy się tak bardzo, że nie mieliśmy o czym rozmawiać.

W 2024 roku pojechał do Niemiec. Żona zobaczyła, że wojsko go wypuszcza, i powiedziała: „Przyjedź i nie wracaj”. Odmówił.
– Wychodzi na to, że stawiam wojsko i przyszłość kraju ponad rodziną – przyznaje. Uznał, że albo się rozstaną, albo żona z synem muszą wrócić. Wrócili, mieszkają dziś we Lwowie.
Swój przypadek uważa za nietypowy. – Wielu moich kolegów miało ogromne problemy rodzinne właśnie przez wzajemne niezrozumienie.
– Żony nie rozumieją, co ty tam robisz. Widzą, że ich sąsiad chodzi do pracy, do sklepu, siedzi na ławce, pije piwo i jest ze swoją żoną. Pytają: „Dlaczego ty tak nie możesz? Dlaczego ty tam jesteś, zamiast być ze mną? Znajdziemy kogoś, zapłacimy, załatwimy ci jakąś niepełnosprawność i przyjedziesz”.
Najbliżsi często nie akceptują wyborów żołnierzy. Dziewczyna innego żołnierza, Pawła, nie chciała, by zaciągał się do armii. Odeszła, gdy walczył w Donbasie. Ona chciała żyć, a jego ciągle nie było.
Pawło odszedł z wojska. Na froncie stracił dziewczynę, wszystkich najbliższych kolegów i zdrowie. Przez jakiś czas próbował żyć jak cywil.
Nie odnalazł się. Myśli o powrocie do armii.
W wojsku trafia się między ludzi o zupełnie innych poglądach i życiorysach, ale wspólne zadanie wiąże. – W krytycznej sytuacji on może uratować ciebie, ty możesz uratować jego. To twój pobratymiec – tłumaczy Sasza. Z przyjaciółmi, którzy się nie zmobilizowali, nie ma już o czym rozmawiać: – Opowiadają mi o swoich problemach, a ja nie potrafię im współczuć ani nawet zrozumieć.

Podobny obraz ukazał w lipcu 2024 roku reportaż ukraińskiego portalu Hromadske o rodzinach żyjących osobno trzeci rok. Żołnierz zrasta się z jednostką, dom schodzi na dalszy plan, a żona zaczyna czuć się niepotrzebna. Cytowana tam psycholożka rodzinna Natalia Hajewska wskazywała rozłąkę z bliskimi jako drugie, po strachu przed śmiercią, źródło stresu wojskowych. Jeden z bohaterów, rozwiedziony żołnierz, którego żona i córka mieszkają w Polsce, twierdził, że rozwodzą się prawie wszyscy jego koledzy z rodzinami za granicą.
Skalę rozłąki pokazują liczby. Ella Libanowa, dyrektorka Instytutu Demografii i Badań Jakości Życia Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, szacowała w październiku 2026 roku, że za granicą przebywa około 5 mln Ukraińców. Jedną trzecią z nich stanowią dzieci i nastolatki, podobną grupę – młode kobiety.
W pierwszym roku pełnoskalowej wojny rozwodów ubyło. W 2022 roku urzędy stanu cywilnego zarejestrowały ich 17 893, o blisko 40 proc. mniej niż rok wcześniej. W 2023 roku było ich już 24 108, czyli o 35 proc. więcej – wynika z danych Ministerstwa Sprawiedliwości zebranych przez serwis Opendatabot.
Ale te statystyki obejmują tylko rozwody urzędowe, dostępne dla par bez niepełnoletnich dzieci – a nie te sądowe. Socjolożka Ludmyła Slusar z Narodowej Akademii Nauk Ukrainy zwraca też uwagę, że wiele małżeństw żyje w separacji i nie składa papierów rozwodowych.
Ślub na wszelki wypadek
Kiedy jedne związki się rozpadają, inne zawierane są w pośpiechu. Żonie łatwiej niż dziewczynie uzyskać informację o rannym lub zaginionym, przyjechać do niego i ubiegać się o świadczenia.
– Jeśli ktoś był już w związku, to mobilizacja albo pójście do wojska często przyspieszały decyzję o ślubie. Żeby w przypadku śmierci, kalectwa czy zranienia ktoś formalnie był obok – tłumaczy Sasza. – Oczywiście niczego to nie gwarantuje, ale zobowiązuje obie strony.
Małżeństwo ułatwia też życie w jednostce. Gdy żołnierz chce jechać do dziewczyny „w niejasnym układzie”, dowódca spodziewa się alkoholu albo samowolnego oddalenia. Temu, kto jedzie do żony – jak mówi Sasza – „zawsze idą bardziej na rękę”.
Formalności są coraz prostsze. Od 2024 roku ślub można zawrzeć online w państwowej aplikacji Dija – bardziej zaawansowanym odpowiedniku mObywatela. Od września 2026 oku. tą samą drogą można się rozwieść, jeśli małżonkowie są zgodni i nie mają niepełnoletnich dzieci. – Wszystko dzieje się szybciej. Klikasz w Diji, bierzemy papier i się rozwodzimy – mówi Magda.
Co będzie potem
Pytamy naszych rozmówców, co planują robić po wojnie.
Anna chce wrócić do rodzinnego Doniecka, który – jak wierzy – znów będzie ukraiński. Marzy, żeby zostać jego burmistrzynią i przywrócić miasto do stanu, w jakim je pamięta. Zabierze ze sobą Włada.
Wład pojedzie z Anną. Mają jeszcze jeden plan: kiedy będzie można wracać, chcą odwieźć do domów ludzi, których dziś ewakuują.
Bohdan zostanie w armii. Od dwudziestego roku życia jest na wojnie. Nie wyobraża sobie siebie jako kucharza, kelnera w kawiarni czy menedżera.
Kateryna chce z wojska odejść, ale z Iziumu nie wyjedzie. W zakończenie wojny nie wierzy.
– Nawet jeśli dojdzie do zawieszenia broni, będziemy żyć ze świadomością, że jesteśmy zamknięci w jednej klatce z tygrysem – mówi.
Nastia nie potrafi sobie wyobrazić przyszłości. To pojęcie jest dla niej dziś tak samo abstrakcyjne, jak przeszłość. Przypuszcza, że jak jej dziecko dorośnie, również zostanie żołnierzem.
Sasza chce wrócić do pracy w urzędzie. Czeka na niego miejsce w Radzie Miejskiej we Lwowie, żona i syn. Mówi, że spróbuje znowu wczuć się w cywilny rytm. Wie, że wielu jego kolegom będzie trudniej.
– Pojawią się problemy psychologiczne, alkohol, przemoc. Po wojnie zostanie wiele sztuk broni – mówi.
Po chwili sam ucina te spekulacje.
– Ale to wszystko będzie w przyszłości. Mamy tu i teraz.
*
Kaja Puto – redaktorka naczelna www.krytykapolityka.pl.
Mateusz Lachowski – korespondent wojenny, dziennikarz i dokumentalista, twórca kanału „Korespondent PL”. Obecnie współpracuje z Wirtualną Polską i Telewizją Polską. Wcześniej pracował m.in. dla Polsat News, a także współpracował z TVN24 i tygodnikiem „Newsweek”.










Komentarze
Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!