Wspieraj 
Wspieraj 
Wydawnictwo 
Obserwuj 
Technologia nie jest obiektywnym, nieuchronnym i neutralnym tworem społecznym. To, co dziś rozumiemy pod tym pojęciem, to efekt konkretnych osiemnastowiecznych i dziewiętnastowiecznych przemian, które doprowadziły do jego gruntownego przedefiniowania. Nastąpiła wówczas symboliczna oraz instytucjonalna maskulinizacja technologii, która zamknęła ją w figurze białego mężczyzny-inżyniera i dyskursu panowania nad naturą, przyczyniając się do stopniowego wypchnięcia kobiet poza obszar tego, co uznawano za prawdziwą technologię.
Technologia zyskuje męską twarz
Kiedy mówimy o „technologii” starożytnego Rzymu, średniowiecza czy epoki brązu, popełniamy błąd anachronizmu. Ludzie wcześniejszych epok nie posiadali abstrakcyjnego pojęcia technologii w dzisiejszym rozumieniu, które opisuje wszelkie ludzkie praktyki wytwórcze i przekształcenia materii jako jeden spójny system.
Przedprzemysłowy świat oparty na rzemiośle i użyteczności nie stanowił przestrzeni całkowicie zamkniętej dla kobiet. Jak wykazała holenderska historyczka Ruth Oldenziel w książce Making Technology Masculine, dawniejsze określenia, takie jak „sztuki użyteczne” czy „sztuki przemysłowe”, były w równym stopniu powiązane z owocami pracy kobiet i mężczyzn. Jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku pojęcie wynalazczości i wiedzy użytecznej obejmowało całe spektrum ludzkiej aktywności: od maszyn rolniczych i obróbki metalu, przez tkactwo, szycie kołder i projektowanie gorsetów, aż po plecionkarstwo czy rozwój języka. Co więcej, w początkach amerykańskiej industrializacji to właśnie młode kobiety pracujące w przędzalniach bawełny w Lowell czy papierniach w Berkshire były przedstawiane jako ucieleśnienie „sztuk użytecznych” i motor republikańskiej gospodarki.
Przełom nadszedł w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku, kiedy technologia zaczęła być postrzegana jako kolektywna siła sprawcza i główny motor napędowy postępu cywilizacyjnego. Dawne rzemiosła ustąpiły miejsca wielkim maszynom, hutom, mostom i fabrykom stali. To właśnie wielka maszyna – lokomotywa, turbina parowa czy fabryczna siłownia – stała się materialną miarą męskości oraz symbolem wyższości cywilizacyjnej zachodniego, białego mężczyzny z klasy średniej. W takim podziale pojęciowym ciężki przemysł i konstrukcja maszyn zostały zmonopolizowane jako domena męska, podczas gdy kobiece prace i innowacje, takie jak tkactwo, produkcja odzieży czy urządzenia domowe, zepchnięto do podziemi nowoczesnych systemów klasyfikacji jako podrzędne.
Areną tego procesu selekcji stały się dziewiętnastowieczne wystawy światowe. Podczas Wystawy Stulecia w Filadelfii w 1876 roku centralnym punktem Hali Maszyn i narodową ikoną przemysłowego kapitalizmu stał się gigantyczny, dwucylindrowy silnik parowy Corlissa, określany w prasie mianem „atlety ze stali i żelaza”. Jego monumentalny pokaz przyćmił zorganizowany oddolnie Pawilon Kobiet, w którym inżynierka Emma Allison z powodzeniem obsługiwała silnik parowy napędzający krosna tkackie i prasę drukarską. Choć działaczki feministyczne i publicystki otwarcie kwestionowały utożsamianie ludzkiego geniuszu wyłącznie z ciężką mechaniką i patentami, nowa hierarchia zyskiwała coraz silniejsze oparcie instytucjonalne. Jak udokumentowała historyczka Autumn Stanley, gdy w 1892 roku urzędnicy amerykańskiego Urzędu Patentowego sporządzali wykaz kobiecych wynalazków, pominęli co czwarty patent przyznany kobietom, wykreślając przede wszystkim nietradycyjne rozwiązania mechaniczne, które nie pasowały do nowego, zmaskulinizowanego wyobrażenia o technice.
Instytucjonalizacja jako ugruntowanie redefinicji
Nowe rozumienie technologii nie pozostało wyłącznie w sferze akademickich rozważań czy wystawienniczych symboli. Nastąpił proces szeroko zakrojonej instytucjonalizacji, który na trwałe ugruntował rodzący się męski paradygmat. Powstające wtedy na skalę masową w Europie i Stanach Zjednoczonych politechniki oraz instytuty badawcze stały się kuźnią nowego porządku przemysłowego. Chociaż początkowo część uczelni technicznych przyjmowała pojedyncze studentki, wraz z rosnącym prestiżem akademickim szybko zaczęto wypychać kobiety na osobne ścieżki edukacyjne, takie jak „ekonomia domowa”, a czarnych studentów kierować do odseparowanych szkół zawodowych, odmawiając ich umiejętnościom miana „nauk stosowanych”. Studenci, którzy opuszczali mury elitarnych uczelni, nasiąkali przekonaniem, że inżynieria i techniczne panowanie nad naturą to domena białego, męskiego intelektu.
Wtórowała temu bezwzględna retoryka. Opisywano wówczas technologię w kategoriach niemal militarnych podbojów materii, w których inżynierowie odgrywali rolę „oddziałów uderzeniowych nowoczesności”. Technologia przestała być rzemiosłem osadzonym w codzienności i wspólnocie, a stała się fallicznym symbolem dominacji nad materią, pracownikami i społeczeństwem. Towarzyszyły temu męskie rytuały przejścia – kult pracy na hali produkcyjnej, ubłoconych butów, rąk brudnych od smaru i ostrego języka.
Zamknięcie dostępu do zawodu przypieczętowały organizacje branżowe. Stowarzyszenia zawodowe inżynierów odmawiały kobietom pełnego członkostwa, czego symbolem stała się sprawa inżynierki i sufrażystki Nory Stanton Blatch, która w 1916 roku pozwała Amerykańskie Stowarzyszenie Inżynierów Budownictwa (ASCE) za dyskryminację. Dla kobiet tworzono także osobne, pozbawione głosu kategorie, spychając wykształcone inżynierki do ról podrzędnych pomocniczek, kreślarek i laborantek. W branży chemicznej czy elektrycznej wprowadzano nowe tytuły zawodowe, takie jak „inżynier chemik”, aby odróżnić mężczyzn na stanowiskach zarządczych od nisko opłacanych analityczek pracujących w laboratoriach.
Polityczny wymiar historii
Zrozumienie, że maskulinizacja technologii nie była biologiczną koniecznością, lecz konstruktem historycznym i społecznym, otwiera drogę do przezwyciężenia starych dychotomii. W świecie, w którym nieustannie słyszymy o szaleńczym postępie sztucznej inteligencji, o tym, że rozwój techniczny jest nieuchronny, a regulacje prawne stawiają nas na z góry przegranej pozycji, warto pamiętać, że technokratyczny determinizm jest jedynie kolejną odsłoną tej samej narracji władzy. Tak jak na przełomie XIX i XX wieku inżynieryjny mit nowoczesności służył uzasadnieniu wykluczenia kobiet i pracowników ze współdecydowania o kształcie świata przemysłowego, tak dzisiejszy dyskurs wokół AI próbuje przekonać nas, że technologia rozwija się autonomicznie, poza kontrolą społeczną, polityczną i etyczną.
Przypomnienie o maskulinizacji technologii to nie tylko rozliczenie z dziewiętnastowiecznym dziedzictwem patriarchatu. To jednocześnie apel o odzyskanie humanistycznego i społecznego wymiaru kultury. O doczłowieczenie świata, który zalewa nas z każdej strony technologicznymi artefaktami i algorytmami. To przypomnienie, że samo pojęcie technologii jest czymś historycznie skonstruowanym i przygodnym, a nie wyrazem nieuniknionej dominacji automatów i technokratycznych elit.
Wspieraj nas
Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.
**
Stanisław Kurek – programista, absolwent filologii klasycznej na Uniwersytecie Jagiellońskim i kognitywistyki na Uniwersytecie Śląskim. W swoich tekstach stara się łączyć perspektywę analityczną z refleksją nad kulturą, technologią i współczesnymi przemianami społecznymi.
Komentarze
Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!