Wspieraj Wspieraj Wydawnictwo Wydawnictwo Dziennik Obserwuj Obserwuj

AI slop i farmy telefonów w służbie islamofobii. Jak powstają rasistowskie operacje wpływu?

Islamofobiczna i rasistowska operacja wpływu mogła wygenerować nawet 831 mln odsłon. Kto za nią stoi? Ślady prowadzą do Izraela.

ObserwujObserwujesz
Walka

„Przez Katar w następne święta Bożego Narodzenia nie zjesz żadnej wieprzowiny, a w barze nie napijesz się żadnego alkoholu. Teraz Święty Mikołaj nazywa się Abu Baqar, ponieważ rządzimy na waszych ulicach i będziemy robić, co nam się podoba […] Obudźcie się! Podlegacie zastąpieniu! […] Przejdź na islam, zgiń lub żyj jako obywatel drugiej kategorii” – tego typu przekazy były częścią operacji wpływu opisanej w raporcie Manufacturing the Great Replacement, przygotowanym przez dziennikarzy śledczych Marca Owena Jonesa i Sohana Dsouzę.

Jak wynika z ich analizy, od października 2023 r. do października 2026 r. materiały reklamowe powiązane z kampanią odnotowały co najmniej 533 mln odsłon. Po uwzględnieniu reklam, których nie udało się zarchiwizować, ich łączną liczbę autorzy szacują na nawet 831 mln. Wykorzystywano Facebooka, YouTuba, TikToka i X, a także Telegram oraz inne kanały internetowe.

Autorzy raportu wyróżniają trzy fazy operacji. Pierwsza, trwająca od października 2023 r. do lipca 2024 r., miała charakter zakrojonej na dużą skalę kampanii antyimigranckiej i islamofobicznej. Jej przekaz sugerował, że Katar potajemnie finansuje migrację i dąży do „zislamizowania” Europy. Główną sieć stron i kont na Facebooku Meta usunęła w połowie maja 2024 r., a emisja reklam w Wielkiej Brytanii zakończyła się 17 maja.

Druga faza przypadła na listopad i grudzień 2024 r. Kampania powróciła wówczas pod nowymi nazwami, wykorzystując profile odwołujące się m.in. do europejskiej tożsamości i „ochrony Zachodu”. W tym okresie autorzy odnotowali około 4,7 mln ekspozycji. Trzecia faza rozpoczęła się w październiku 2025 r. i trwała do października 2026 r., kiedy opublikowano raport. Wówczas operacja w większym stopniu opierała się na materiałach wideo publikowanych na YouTubie i TikToku oraz reklamach na Facebooku.

Czytaj także Islamofobia, czyli rasizm niekontrowersyjny Anna Mikulska

Wspólnym mianownikiem wszystkich trzech faz było rozpowszechnianie teorii tzw. Wielkiego Zastąpienia. Migrację do Europy przedstawiono jako element rzekomego spisku, w którym Katar odgrywa kluczową rolę, dążąc do zastąpienia „europejskich dhimmi” muzułmanami. Materiały sugerowały również, że wyznawcy islamu jako zbiorowość dążą do przejęcia władzy i narzucenia światu prawa szariatu. Muzułmanów oraz demonstracje propalestyńskie w europejskich miastach przedstawiano jako zagrożenie dla lokalnej kultury i bezpieczeństwa.

– Kampania garściami czerpała z klasycznej teorii Wielkiego Zastąpienia – wyjaśnia Sohan Dsouza, współautor raportu. – Z tą różnicą, że zamiast obarczać odpowiedzialnością za imigrację Żydów, Izrael czy George’a Sorosa, co często zdarza się w tego rodzaju narracjach spiskowych, przypisywała tę rolę Katarowi.

Autorom kampanii nie sposób odmówić propagandowej pomysłowości. Jednym z jej elementów była seria grafik generowanych przez AI, zatytułowana Grand Theft Qatar, która sugerowała, że to właśnie bliskowschodnie państwo stoi za falą antyrządowych protestów w Europie. Inny materiał przedstawiał budynki elitarnych brytyjskich uczelni z dorysowanymi flagami Bractwa Muzułmańskiego. Kampania przybierała często formę krótkich filmów, zestawiających nagrania z propalestyńskich manifestacji i wizerunki muzułmanów z islamofobicznymi komentarzami.

Według raportu największą liczbę ekspozycji odnotowano w Wielkiej Brytanii i Francji. Operacja nie ograniczała się jednak do Europy. W Libanie rozpowszechniano przekazy antyirańskie i wymierzone w Hezbollah. W 2026 r. pojawiły się również reklamy wzywające do zmiany reżimu w Iranie, a niektóre z nich dosyć wprost pochwalały amerykańsko-izraelski atak na ten kraj. W Azji Zachodniej kolportowano także karykatury irańskich przywódców – sposób przedstawienia ich fizjonomii na niektórych z nich budzi skojarzenia z antysemickimi grafikami rozwieszanymi w nazistowskich Niemczech.

Skala operacji wpływu objęła co najmniej 1473 reklamy na Facebooku, 189 filmów opublikowanych na 15 kanałach na YouTube, 359 reklam na TikToku emitowanych za pośrednictwem pięciu zidentyfikowanych kont reklamodawców, a także 105 filmów opublikowanych na tiktokowym profilu No to the Iranian Occupation. Łącznie autorzy zidentyfikowali co najmniej 2126 materiałów.

Część operacji odbyła się poza platformami społecznościowymi. Mowa tu o billboardach reklamowych w Libanie oraz na Times Square w Nowym Jorku. Agenci wpływu aktywni byli także na anglojęzycznej Wikipedii: w lutym i styczniu 2024 roku siatka co najmniej 24 kont umieściła link do strony internetowej Shameqatar.com między innymi w biogramie premiera Kataru oraz utworzyła nowy artykuł pod tytułem Qatari soft power. Widnieje w nim informacja, że treść może naruszać zasadę neutralnego punktu widzenia.

Wietnamskie farmy telefonów, które produkują rasizm

Autorzy operacji stosowali różne metody, by przechytrzyć moderację: szybko porzucali konta i strony na rzecz nowych, a także korzystali z cudzych, kupionych lub założonych na fałszywe dane kont reklamowych. Większość reklam nie była oznaczana jako polityczna ani dotycząca kwestii społecznych. Gdy Meta usunęła część sieci, jej aktywność przeniosła się na inne platformy, m.in. X i Telegram.

– Organizatorzy potrafili zacierać ślady prowadzące do źródeł kampanii, korzystając z infrastruktury pośredniczącej – mówi Dsouza. – Obejmowała ona m.in. farmy kliknięć i tak zwane farmy telefonów, działające choćby w Wietnamie. Są to pomieszczenia, w których ściany zastawione są telefonami podłączonymi do centralnego systemu, pozwalającego sterować ich aktywnością tak, by przypominała działania prawdziwych użytkowników. Wykorzystywano również ludzi, którym płacono niewielkie kwoty za sztuczne angażowanie się w dyskusje i inne aktywności w sieci.

Czytaj także „Ukropolin”: rosyjska propaganda w Polsce już wygrała, a najgorsze przed nami Adam Sokołowski

Według raportu Manufacturing the Great Replacement operacja obejmowała co najmniej 64 strony na Facebooku oraz pięć kont reklamodawców na TikToku, za pośrednictwem których opublikowano 359 reklam. Badacze łączyli materiały z różnych kont na podstawie podobieństw przekazu, formy i sposobu przygotowania, czasu publikacji oraz ukierunkowania reklam, a także powtarzania tych samych lub niemal identycznych treści. Nie wszystkie powiązania znalazły jednak potwierdzenie w bezpośrednich dowodach technicznych. W przypadku części działań z ostatniej fazy kampanii kluczowe były zbieżności narracji i metod.

– Operatorzy popełniali też błędy, pozostawiając w materiałach oznaczenia pochodzące z innych kampanii – mówi Dsouza. – Zdarzało się, że reklamę ze znakiem wodnym Made in Qatar, charakterystycznym dla jednej operacji, wykorzystywano później w innej kampanii, prowadzonej na innej platformie, bez usunięcia pierwotnego oznaczenia.

Powiązanie poszczególnych elementów operacji utrudniały luki w systemach przejrzystości reklam na platformach społecznościowych. Ani serwisy Mety, ani Google Ads nie umożliwiały wyszukiwania reklam na podstawie podobieństwa ich treści, co komplikowało identyfikację podmiotów uczestniczących w tej samej operacji. Autorzy raportu wskazują też na niedoskonałości procedur weryfikacyjnych – w systemie Google Ads wystarczyło wpisać dane fikcyjnej firmy jako zwykły tekst w polu formularza określającym źródło finansowania, aby wykupić powierzchnię reklamową w internecie.

– Operatorzy publikowali niepolityczne reklamy w jednym kraju, by zbudować wiarygodność konta, a następnie wykorzystywali je do prowadzenia kampanii politycznych w innym – tłumaczy Dsouza. – Dzięki temu reklamy polityczne mogły omijać moderację i trafiać do odbiorców bez wymaganego oznaczenia ich charakteru, z naruszeniem zasad platformy.

– Obecny system jest wręcz absurdalny – komentuje Jones. – Wystarczy zajrzeć do Centrum przejrzystości reklam Facebooka, z którego korzystamy, szukając informacji o reklamach, by przekonać się, jak bardzo jest niedoskonały. Można by oczekiwać, że po kliknięciu reklamy da się wyświetlić wszystkie pozostałe materiały opłacone przez ten sam podmiot. Skoro znamy płatnika, dlaczego system nie pozwala sprawdzić całego zestawu jego reklam?

Ślady prowadzą do Tel Awiwu

Autorzy raportu oceniają prawdopodobieństwo zaangażowania izraelskich służb w operację jako „umiarkowanie wysokie”. Kampania była wymierzona w Katar, który pośredniczył w negocjacjach pokojowych między Hamasem a Izraelem. Możliwe, że działania miały wywrzeć presję polityczną na Katarze i skłonić go do ustępstw. To jednak hipoteza dotycząca motywów operacji, a nie ustalony fakt.

– Ustaliliśmy, że osoba zarządzająca siecią kont edytujących Wikipedię korzystała z serwera proxy usługi Nimbleway, należącej do izraelskiej firmy, by ukryć swój adres IP i lokalizację – mówi Marc Owen Jones, współautor raportu. – Konta łączyły się za pośrednictwem niemieckiego adresu IP przypisanego do łącza domowego. W pewnym momencie jedno z nich ujawniło jednak izraelski adres IP, niezwiązany z serwerem proxy, lecz przypisany do zwykłego łącza internetowego na terenie Izraela.

Badacze znaleźli także inne poszlaki w metadanych materiałów publikowanych na Telegramie. Jeden z kanałów zamieścił co najmniej 78 filmów zawierających dane XMP, które mogą pomagać w ustaleniu czasu i miejsca powstania plików. Z zapisów wynikało, że aktywność przebiegała zgodnie z tygodniem pracy od niedzieli do czwartku, obowiązującym m.in. w Izraelu. Kolejnymi wskazówkami były nazwy urządzeń nadawane podczas ich konfiguracji oraz nazwy poszczególnych plików.

– Znaleźliśmy hebrajskie pseudonimy w nazwach plików i katalogów. Jedna z nazw, Shuki D., pojawiała się również przy przenośnym dysku opisanym jako „Shuki D to go” – mówi Jones. – Shuki D. to także pseudonim izraelskiego grafika specjalizującego się w kampaniach politycznych w Afryce. Filmy w jego portfolio były wizualnie bardzo podobne do materiałów z badanej operacji. W połączeniu z izraelskim adresem IP ujawnionym podczas edycji Wikipedii, hebrajskimi nazwami w metadanych Telegrama i innymi poszlakami, wskazywało to na możliwe izraelskie źródło kampanii.

Autorzy wykazali związki operacji wpływu z Johnniem Moore’em, byłym prezesem Gaza Humanitarian Foundation, za którego pośrednictwem przekazano materiały w dwóch udokumentowanych przypadkach. Z ustaleń raportu wynika, że Moore dostarczył Katrinie Lantos Swett jeden z plakatów użytych w akcji, a jego agencja PR JDA Worldwide odpowiadała za dystrybucję komunikatu prasowego dotyczącego protestu przed butikiem w stanie Georgia.

Czytaj także To głupsze, niż myślisz. Tak manipuluje się twoim chatbotem Wojtek Żubr Boliński

Sami autorzy nie chcą przedstawiać zgromadzonych przez siebie ustaleń jako ostatecznego dowodu na zaangażowanie Izraela. Ich podejrzliwość wzmaga jednak postawa samego Shukiego D. z którym dziennikarze skontaktowali się celem skonfrontowania go z własnymi ustaleniami.

– Przygotowując raport we współpracy z dziennikarzami „Le Monde Diplomatique”, uznaliśmy, że należy umożliwić grafikowi odniesienie się do naszych ustaleń. Wysłaliśmy wiadomości do Shukiego D., ale nie odpowiedział ani nam, ani naszym francuskim kolegom – mówi Jones.

Światowi przywódcy wespół z techoligarchami zalewają nas rasistowskim ściekiem

Islamofobiczny i wymierzony w migrantów przekaz wpisał się w polityczny krajobraz Zachodu. O potrzebie obrony europejskiej twierdzy przed rzekomą inwazją muzułmańskich migrantów otwarcie mówią dziś niegdysiejsi apologeci pluralizmu i uniwersalnych praw człowieka. Antyislamskie hasła utorowały włoskiej skrajnej prawicy drogę do władzy. Islamofobiczną kartą grają Marine Le Pen we Francji i Nigel Farage w Wielkiej Brytanii. Na naszym podwórku podobną retorykę wykorzystuje właściwie cała prawica.

Także sam Katar, będący celem opisanej przez Jonesa i Dsouzę operacji wpływu, oskarżany jest o agresywny lobbing i szerzenie dezinformacji na Zachodzie. Według raportu Quincy Institute z 8 września 2025 r. od 2016 r. Katar wydał blisko 250 mln dolarów na usługi 88 firm lobbingowych i PR w USA. Kwota ta obejmuje zarejestrowaną działalność lobbingową, a nie potwierdzone nielegalne operacje. Z kolei w analizie opublikowanej 27 kwietnia 2026 r. amerykański ośrodek Foundation for Defense of Democracies (FDD) zarzucił platformie Eekad rozpowszechnianie materiałów zgodnych z interesami geopolitycznymi Dohy, wskazując, że pojawiają się tam treści antysemickie oraz wymierzone w inne grupy mniejszościowe. Bezpośrednie sterowanie platformą przez katarskie władze nie zostało jednak publicznie dowiedzione.

W styczniu 2025 r. niemiecki portal śledczy CORRECTIV opisał rosyjską operację Storm-1516, wykorzystującą fałszywe strony internetowe i spreparowane materiały przed wyborami do Bundestagu. Rozpowszechniano m.in. nieprawdziwe informacje o planowanym sprowadzeniu do Niemiec 1,9 mln pracowników z Kenii. Z kolei raport Institute for Strategic Dialogue z 30 maja 2025 r. wykazał, że prorosyjskie sieci przed wyborami prezydenckimi w Polsce rozpowszechniały fałszywe oskarżenia wobec ukraińskich uchodźców, przedstawiając ich jako zagrożenie terrorystyczne. Opisane w raporcie wpisy na platformie X zebrały łącznie ponad 654 tys. wyświetleń. Anna Mierzyńska opisała natomiast na łamach OKO.press niedawną operację dezinformacyjną dotyczącą ataku terrorystycznego w Krakowie, której źródła – jak wykazała – również należy szukać na Kremlu.

– Platformy będą zaciekle bronić się przed zmianami poprawiającymi przejrzystość reklam – uważa Dsouza. – Wprowadzenie dodatkowych zabezpieczeń oznacza bowiem więcej formalności i utrudnień przy zakupie reklam. A im więcej przeszkód pojawia się na tej drodze, tym więcej potencjalnych klientów rezygnuje, co przekłada się na niższe przychody i wymierne straty finansowe.

W 2022 roku UE przyjęła Akt o usługach cyfrowych (DSA), zobowiązujący platformy do oznaczania reklam, ujawniania informacji o reklamodawcach i zasadach targetowania oraz prowadzenia publicznych repozytoriów reklam. 12 listopada 2025 roku Komisja Europejska przedstawiła Europejską Tarczę Demokracji, mającą przeciwdziałać dezinformacji i zagranicznym operacjom wpływu oraz chronić uczciwość wyborów. Wśród zapowiedzianych działań znalazły się utworzenie Europejskiej Sieci Weryfikatorów Faktów i Europejskiego Centrum Odporności Demokratycznej oraz opracowanie procedur reagowania na kryzysy informacyjne.

Czytaj także Nie karm trolla komentarzami, bo Meta zapłaci mu jeszcze więcej Aleksandra Kasprzak

Nowe regulacje, stary problem

31 grudnia 2025 r. Rada Konsultacyjna ds. Odporności na Dezinformację przy MSZ przedstawiła rekomendacje dotyczące systemowej walki z zagranicznymi operacjami wpływu. Zaproponowano m.in. wzmocnienie koordynacji między instytucjami państwowymi, rozwój monitorowania i szybkiego wykrywania zagranicznych operacji wpływu oraz zwiększenie odporności społeczeństwa na dezinformację poprzez edukację i podnoszenie świadomości obywateli.

Raport Jonesa i Dsouzy pokazuje, że istniejące rozwiązania nie chronią nas przed napędzaną przez zagraniczne służby dezinformacją. Być może zamiast mnożyć regulacje, powinniśmy skupić się na walce z rasistowskimi operacjami informacyjnymi w ramach już istniejącego ustawodawstwa?

– W mojej ocenie operacja wymierzona w islam i muzułmanów po prostu podżegała do nienawiści na tle rasowym – konkluduje Jones. – A jest to czyn karalny zarówno we Francji, jak i w Niemczech czy w Wielkiej Brytanii. Doszło do przestępstw, w które najprawdopodobniej zaangażowane były zarówno podmioty prywatne, jak i podmiot państwowy. Władze powinny więc wykorzystać już obowiązujące przepisy, by ukarać osoby szerzące rasistowską dezinformację.

Komentarze

Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!

Zaloguj się, aby skomentować
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Komentujące wszystkich krajów, łączcie się!x