Wspieraj Wspieraj Wydawnictwo Wydawnictwo Dziennik Obserwuj Obserwuj

Innowacyjny chleb tostowy, czyli Czechy rok po wyborach

Pomysł rządu Andreja Babiša na finansowanie mediów publicznych wyprowadził na ulice Pragi rekordową liczbę protestujących, ale mimo to trudno spodziewać się politycznego przełomu.

Walka

W niedzielne popołudnie 14 listopada na błoniach położonego nieopodal praskiego zamku wzgórza Letná miała miejsce największa w historii współczesnych Czech demonstracja polityczna. Uczestnicy, których według danych organizatorów mogło być nawet 450 tysięcy, żądali wycofania się przez rząd Andreja Babiša z planów likwidacji abonamentu radiowo-telewizyjnego. Pod koniec października projekt ustawy wprowadzającej te zmiany został przegłosowany w Izbie Poselskiej podczas nocnej sesji dalece odbiegającej od standardów debaty i procedury parlamentarnej. Samo głosowanie miało miejsce o godzinie 4:36, która stała się następnie symbolem protestów przeciwko reformie.

Daleko od rzemieślniczych piekarni stolicy

W niedzielę z zaciekawieniem obserwowałem, jak przedstawiciele praskiej wyższej klasy średniej wychodzili z kawiarni speciality oraz rzemieślniczych piekarni w bogatej dzielnicy sąsiadującej z miejscem demonstracji, by następnie udać się na teren wydarzenia, gdzie czekały wyznaczone sektory z telebimami. Obrazu absolutnego porządku dopełniały ustawione pod linijkę toi-toie i wozy transmisyjne oraz znudzeni policjanci kierujący ruchem. Dla kogoś pamiętającego demonstracje KOD z początków rządów PiS, ten pokaz tyleż słusznego, co niegroźnego liberalnego oburzenia musiał wydać się znajomy.

Andrej Babiš jest jednak politykiem odległym od świata piekarni rzemieślniczych – dosłownie i w przenośni. Bynajmniej nie rzemieślniczej piekarni dotyczy bowiem nowa afera korupcyjna premiera. Według Prokuratury Europejskiej spółka Penam, należąca do spożywczego holdingu Agrofert – perły w koronie biznesowego imperium Babiša – miała wyłudzić unijną dotację na innowacyjną linię do produkcji chleba tostowego. Okazało się bowiem, że choć nowa metoda produkcji rzeczywiście pozwoliła na poprawę efektywności, to zastosowane rozwiązania techniczne skopiowano z również należącej do Agrofertu fabryki w Niemczech, nie wydając ani grosza na obiecane badania i innowacje.

Jeśli zaś chodzi o przenośnię, to nic nie wskazuje na to, żeby wyprowadzenie na ulice choćby całej Pragi miało zachwiać pozycją premiera, którego elektorat w zdecydowanej większości w stolicy nie mieszka, a o liberalnych i zamożnych Prażanach ma zdanie nienajlepsze. Inaczej na pozór rzecz się ma z wyborami samorządowymi przeprowadzonymi na początku października i które rządzące ANO zdecydowanie przegrało. Jednak specyfika czeskiego podziału administracyjnego i systemu wyborczego każe ostrożnie podchodzić do tych wyników.

Czytaj także Lewica w Grupie Wyszehradzkiej: dlaczego Czesi nie mają swojego Razem?   Jakub Majmurek rozmawia z Rafałem Chwedorukiem

System szerokich koalicji

Choć w tegorocznych wyborach wybierano radnych gmin oraz 22 dzielnic stołecznej Pragi, to w wielu miejscach wyborcza rywalizacja była tylko formalnością. Łącznie w Czechach jest bowiem aż 6254 gmin, z czego prawie 400 ma mniej niż 100 mieszkańców. Proporcjonalnie do wielkości kraju czeskie gminy odpowiadają więc bardziej polskim sołectwom, a ich małe rozmiary często uniemożliwiają sfinansowanie podstawowych zadań, nie mówiąc o animowaniu jakiegokolwiek życia politycznego. W związku z tym aż w 1/3 gmin w wyborach zgłoszono tylko jedną listę, a w pięciu gminach wybory nie odbyły się w ogóle z powodu braku kandydatów.

Drugim specyficznym elementem jest odziedziczona jeszcze z czasów cesarza Franciszka Józefa struktura administracji samorządowej, w której z wyborów pochodzą jedynie rady gmin (zastupitelstva), podczas gdy kolegialne zarządy (rady) i burmistrzowie wybierani są pośrednio. System ten, podobny do obowiązującego w Niemczech i Austrii, skłania do tworzenia szerokich koalicji, które nie zawsze odzwierciedlają ogólnokrajowe podziały lub wolę wyborców. Szczególnie w dużych miastach zwycięstwo lub przegrana w samych wyborach nie muszą wcale oznaczać zdobycia lub utraty władzy.

Czytaj także Czy Babiš wróci do władzy w Czechach? Kampanię wyborczą zdominowały tematy bytowe Jakub Majmurek rozmawia z Janem Bělíčkiem

W tym samym czasie w 27 okręgach odbyły się wybory senatorów, również zakończone sromotną porażką ANO. Przeszczepiony z USA pomysł na wymianę co dwa lata 1/3 składu Senatu trudno jednak porównywać do pasjonujących starć znanych z Teksasu lub Michigan. Powodem są głównie skromne kompetencje izby wyższej. Dość powiedzieć, że brak większości w Senacie nie utrudniał Babišowi rządzenia ani w latach 2017-2021, ani obecnie. Konieczność uzyskania w wyborach na senatora większości bezwzględnej sprawia zaś, że zazwyczaj konieczna jest II tura głosowania, w terminie niepołączonym z innymi wyborami. W przypadku ponownych głosowań frekwencja rzadko przekracza 20 proc. Tak było choćby w leżącej na Śląsku Cieszyńskim i uchodzącej za bastion ANO Karwinie, gdzie kandydatka partii Babiša przegrała różnicą 700 głosów przy frekwencji wynoszącej zaledwie 13,15 proc.

Choć opozycja miała powody do świętowania, a sam premier nazwał wynik swojej partii katastrofalnym, to w ostatecznym rozrachunku wyborczy sprawdzian zmienił niewiele, przynajmniej na poziomie ogólnokrajowej polityki. Z uwagi na specyfikę wyborów lokalnych i niską frekwencję w wyborach senackich nie był też wiarygodnym sondażem preferencji partyjnych. Według średniej sondażowej partia premiera pozostaje bowiem najsilniejszym ugrupowaniem, z wynikiem sięgającym 30 proc.

Jednocześnie cały populistyczno-prawicowy obóz rządowy i liberalno-konserwatywny obóz opozycyjny cieszą się mniej więcej równym poparciem. Jak zwykle na rozdrobnionej czeskiej scenie politycznej, ostateczny sukces zależeć będzie więc od tego, ile z głosów na mniejsze partie przepadnie pod progiem wyborczym. Zresztą wybory dopiero za trzy lata.

Czytaj także Źle, jeśli Czechami rządzić będą pajace. Gorzej, jeśli „eksperci” Michal Chmela

Czescy politycy podziwiają Telewizję Polską

Wróćmy na chwilę do zeszłotygodniowego protestu. Czeskie media publiczne, znane z niezależności i poziomu merytorycznego rzadko spotykanego w tej części Europy, są solą w oku wielu polityków, którym marzyłby się model bliższy realiom Polski, Słowacji lub Węgier. W Pradze z uwagą i niepokojem śledzono zresztą przeprowadzone dwa lata temu przez rząd Roberta Ficy zmiany w słowackich mediach publicznych, które doprowadziły do całkowitego podporządkowania ich rządowi. W powszechnej opinii, likwidacja abonamentu i przejście na finansowanie budżetowe Telewizji Czeskiej i Czeskiego Radia ma służyć właśnie ograniczeniu ich autonomii. Rząd, rzecz jasna, zaprzecza tym oskarżeniom.

Ogólnokrajowe protesty przeciw reformie koordynuje stowarzyszenie Milion chvilek pro demokracii, które organizuje masowe demonstracje przeciwko Babišowi już od 2018 roku. Zazwyczaj są one odpowiedzią na jakieś działania rządu ANO i koncentrują się wokół haseł proeuropejskich, antykorupcyjnych czy proukraińskich. Choć sukcesy frekwencyjne takie jak ten z 14 listopada z pewnością przyczyniają się do mobilizacji elektoratu liberalnego, to sam model protestu jest już opatrzonym i stałym elementem czeskiej sceny politycznej.

Niewykluczone zresztą, że pod wpływem protestów premier wycofa się z pomysłu zmian w finansowaniu mediów albo postanowi przełożyć procedowanie projektu na bardziej dogodny czas. Tego typu wolta nie byłaby niczym szczególnie zaskakującym. Od roku Andrej Babiš znów robi bowiem to, w czym jest najlepszy – zmienia poglądy jak rękawiczki i kanibalizuje swoich koalicjantów. Po udanej konsumpcji elektoratu lewicy przed dekadą, lider ANO zabrał się za skrajną prawicę. 

Czytaj także Sankcje sankcjami, a klocki Lego jadą do Rosji – przez Polskę Jakub Zelenka

Spolaryzowani, ale stabilni

W ciągu pierwszego roku wspólnych rządów koalicyjne Partia Kierowców oraz SPD Tomiego Okamury zostały trwale zmarginalizowane. Podczas gdy Kierowcy musieli zrezygnować z ministerialnej nominacji swojego europosła Filipa Turka, za którym ciągnął się pokaźny ogon skandali, SPD otrzymało tyleż prestiżowe, co niewiele znaczące stanowisko przewodniczącego Izby Poselskiej. Większość stanowisk ministerialnych przynależących koalicjantom objęli bezpartyjni eksperci.

Spektakularne zapowiedzi odbiły się więc od pragmatyzmu premiera, który nie pozwoli, by skrajna prawica zdobyła zbyt duży wpływ na władzę lub zbytnio zaszkodziła pozycji Czech w UE. Dał temu zresztą wyraz publicznie. Gdy przewodniczący SPD przed kilkoma miesiącami nazwał Ursulę von der Leyen „niepoczytalną”, zapytany o to Babiš z rozbrajającą szczerością skonstatował, że przewodnicząca KE prawdopodobnie nie wie nawet, kim jest Okamura, a on nie zamierza jej w tym względzie uświadamiać. Podobnie wygląda realizacja jastrzębio antyukraińskiej agendy koalicjantów. Ostatnim „wielkim sukcesem” SPD okazało się zablokowanie wyjazdu do Ukrainy czeskiej orkiestry wojskowej.

Jeśli dodać do tego wysokie i stabilne notowania prezydenta Petra Pavla, powszechnie uważanego za główną przeciwwagę dla Babiša i będącego twardym orędownikiem proukraińskiego kursu, wyłania się obraz sceny politycznej tyleż spolaryzowanej, co stabilnej, jeśli nie wręcz nudnej. Po pierwszym roku drugiego rządu premiera-oligarchy wszyscy grają rozdane role – wykazać mogą się zarówno liberalni „obrońcy demokracji”, jak i prawicowi „trybuni ludowi”. Szkoda tylko, że w tym przedstawieniu zabrakło miejsca dla jakiejkolwiek lewicy.

Niniejszy tekst dedykuję pamięci Patrika Eichlera (1984-2026) – przenikliwego znawcy środkowoeuropejskiej polityki i ostatniego czeskiego socjaldemokraty.

Komentarze

Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!

Zaloguj się, aby skomentować
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Komentujące wszystkich krajów, łączcie się!x