Wspieraj Wspieraj Wydawnictwo Wydawnictwo Dziennik Obserwuj Obserwuj

Najntisy i zwiastuny trumpizmu. O książce „Roztrzaskać zegar”

Trumpizm nie narodził się wraz z Donaldem Trumpem. John Ganz pokazuje, jak w latach 90. w USA rozwijały się idee, które później stworzyły polityczne zaplecze ruchu MAGA.

ObserwujObserwujesz
Walka

„Mordo, to co, teraz już chciałbyś koniec historii?” – mówi Francis Fukuyama w memach powracających w każdym z kryzysowych momentów, w jakie obfituje ostatnia dekada z jej geopolitycznym chaosem, nieprzewidywalną polityką i ekscesami antyliberalnego populizmu. Zmęczeni tą rzeczywistością mieszkańcy zachodnich demokracji z nostalgią wracają do lat 90. – z ich optymizmem i przekonaniem, że historia doszła do szczęśliwego zakończenia. W Polsce pamięć ostatniej dekady XX wieku przesłania trauma społecznych kosztów transformacji, ale w zachodniej Europie czy Stanach pokusa bywa szczególnie silna.

Książka Johna Ganza Roztrzaskać zegar. Opowieść o Ameryce, hohsztaplerach, paranoikach i źródłach trumpizmu może stanowić doskonałą szczepionkę na taką nostalgię. Autor pokazuje w niej bowiem amerykańskie lata 90. jako dekadę rodzącą się z głębokiego kryzysu, a właściwie kilku skumulowanych kryzysów. Jako czas, w którym – wtedy jeszcze na marginesach amerykańskiej polityki – pojawiają się idee i praktyki polityczne, które dziś kojarzylibyśmy z Trumpem i ruchem MAGA w ich najbardziej niepokojących postaciach.

Kac po Reaganie

Ganz skupia się w swojej narracji tak naprawdę na dwóch pierwszych latach epoki, okresie 1990-1992. Kończy opowieść w momencie, gdy Bill Clinton wygrywa po raz pierwszy wybory prezydenckie, kończąc trwającą 12 lat dominację republikanów w Białym Domu. Z odległej perspektywy mogłoby się wydawać, że to czas, gdy amerykańska potęga znajduje się u szczytu: Stany wygrywają zimną wojnę, Związek Radziecki rozwiązuje się, a jego dawne satelity, w tym Polska, zaczynają demokratyczną transformację i drogę na Zachód. Liberalna demokracja i kapitalizm faktycznie wydają się nie mieć alternatywy.

Czytaj także Skąd się wziął trumpizm? Sheri Berman

Jak jednak widzimy w książce, Stany z początku lat 90. wcale nie są krajem, którego mieszkańcy czują się historycznymi zwycięzcami. Wręcz przeciwnie. Reagonowski boom gospodarczy – napędzany agresywną inżynierią finansową i bańką na rynku nieruchomości – kończy się w czasach Georga H. Busha, a amerykańska gospodarka łapie zadyszkę, którą nasila szok energetyczny wywołany przez pierwszą wojnę w Zatoce i spadek wydatków zbrojeniowych państwa w nowych realiach po zakończeniu zimnej wojny. Bankrutują kasy oszczędnościowo-pożyczkowe, rośnie bezrobocie, które w połowie 1992 roku zbliża się do 8 proc., rok wcześniej wzrost gospodarczy spowalnia do niecałego procenta. W całym kraju straszą puste przestrzenie biurowe, wybudowane na kredyt w lepszych czasach, gdy wydawało się, że rynek będzie tylko rósł. Media pełne są głosów przerażonych konkurencją gospodarczą ze strony Japonii i importem japońskich produktów, niszczących amerykański przemysł.

Ducha tych czasów, jak zauważa Ganz, najlepiej wyrażają dwa gatunki muzyczne: gangsta rap i grunge. W obu wybrzmiewa głębokie poczucie społecznej anomii, nihilistyczne rozczarowanie amerykańską rzeczywistością, całkowity brak wiary w obietnice amerykańskiego snu: z tą różnicą, że w rapie uczucia te prowadzą do skierowanej na zewnątrz agresji, a w grunge’u do depresyjnego wycofania się ze świata. Oba gatunki powstają wśród młodzieży z klasy pracującej w dawnych centrach produkcji zbrojeniowej, przeżywających chude lata w nowych geopolitycznych realiach.

W mediach jednymi z najpopularniejszych postaci stają się gospodarze programów radiowych codziennie wyrażających gniew i frustrację swoich odbiorców – na ogół mężczyzn z niższej klasy średniej, słuchających postaci w typie Rusha Limbaugha, stojąc w korkach w drodze do pracy. Limbaugh i jego koledzy zmienili performatywnie odgrywany gniew, frustrację i pretensje – zwłaszcza te skierowane wobec kobiet i mniejszości z jednej, a liberalnych elit z drugiej strony – w atrakcyjny model biznesowy i polityczny, przesuwając granice agresji w amerykańskiej przestrzeni publicznej.

Ponad dwie dekady po przyjęciu ustawy o prawach obywatelskich i wyborczych czarnych obywateli kraj ciągle rozdzierają rasowe napięcia. W 1989 w Luizjanie jeden z liderów tamtejszego Ku Klux Klanu, David Duke, zostaje wybrany jako republikański kandydat do stanowej legislatury – mimo tego, że krajowa partia, prezydent Bush senior i jego poprzednik Ronald Reagan, a także miejscowy katolicki biskup, zdecydowanie potępiają tę kandydaturę i wzywają do głosowania na jego konkurenta. Rok później Duke startuje jako kandydat na senatora z Luizjany, a w 1991 na gubernatora tego stanu. Za każdym razem wygrywa, w obu wyścigach zdobywając zdecydowaną większość głosów białych – 59 proc. w wyborach do senatu i 55 proc. w wyborach gubernatora.

Wiosną 1992 roku Los Angeles, drugie miasto w kraju, zostaje sparaliżowane na kilka dni przez rozruchy na tle rasowym, które wybuchają po tym, gdy ława przysięgłych uniewinnia czterech oficerów policji oskarżonych o nadużycie siły i ciężkie pobicie aresztowanego przez nich Afroamerykanina. Cały incydent został utrwalony na taśmie wideo, która trafiła do mediów.

1992 rok jest też rokiem kampanii wyborczej. Prawie 19 proc. głosów pada na kandydata trzeciej partii – populistycznego przedsiębiorcę z Teksasu, Rossa Perota. Najwięcej od 1912 roku, gdy kandydatem spoza duopolu był wcześniejszy dwukrotny republikański prezydent Teddy Roosevelt. Sukces Perota wynika częściowo ze słabości konkurentów. Jak pisze Ganz, patrycjuszowski George H. Bush był kandydatem najbardziej oderwanym od przeciętnego wyborcy od czasów Johna Quincy’ego Adamsa, a w roku wyborczym jest rekordowo niepopularnym prezydentem na tym etapie kadencji. Kampania Clintona pełna była wpadek, falstartów i skandali. Jednocześnie wynik Perota można odczytywać jako symptom głębokiego kryzysu amerykańskiego systemu – podobnie jak to, że w tym samym czasie prawomocnie skazany za swoje przestępstwa mafijny boss z Nowego Jorku John Gotti zostaje bohaterem ludowym, którego istotna część opinii publicznej postrzega jako ofiarę władzy.

Paleokonserwatyści i nowy nacjonalizm

Ganz wiele miejsca w swojej książce poświęca postaciom, które w latach 90. mogły wydawać się marginalne, pozbawione znaczenia, znajdujące się po złej stronie historii. Pisze sporo nie tylko o Duke’u, ale także o paleokonserwatystach, zmarginalizowanej w czasach Reagana frakcji Partii Republikańskiej.

Paleokonserwatyści byli przekonani, że epoka Reagana i Busha z punktu widzenia celów ruchu konserwatywnego była czasem straconym. W końcu nie udało się zlikwidować państwa opiekuńczego, aborcja ciągle pozostawała legalna, podczas gdy modlitwa w szkołach nie. Partia Republikańska padła też ofiarą „wrogiego przejęcia” przez neokonserwatystów – dawnych liberałów, którzy odwrócili się od demokratów, zniechęceni do amerykańskiego liberalizmu przez przemiany kulturowe lat 60., ruch black power oraz ruchy antywojenne. Neokonserwatyści, jak przedstawia to Ganz, chcieliby powrotu Stanów do lat 50. Dla paleokonserwatystów problemy kraju zaczęły się znacznie wcześniej, co najmniej w czasach New Dealu Roosevelta, jeśli nie razem z Lincolnem.

Czytaj także Czy trumpizm zbuduje paneuropejski patriotyzm? Galopujący Major

New Deal był bowiem w ich ujęciu „menadżerską rewolucją”, w wyniku której menadżerowie zastąpili kapitalistów w roli amerykańskiej klasy panującej, narzucając całemu krajowi „kosmopolityczny liberalizm” jako nową amerykańską ideologię. Towarzysząca „menadżerskiej rewolucji” ekspansja rządu federalnego podmywała fundacyjny amerykański ideał republiki wolnych, polegających na sobie jednostek.

Z paleonkserwatystów szczególną uwagę Ganz poświęca Samowi Francisowi, który oprócz narracji u upadku „prawdziwej Ameryki” zaoferował nowy program nie-reagonowskiej konserwatywnej polityki. Jej bazą powinni zostać „middle American radicals” (MAR), przedstawiciele zasadniczo białej niższej klasy średniej i wykwalifikowanej części klasy pracującej. Tym, co przede wszystkim wyróżnia MARsów, jest poczucie, że są oni wyzyskiwani ekonomicznie i traktowani protekcjonalnie przez bogatych, a przy tym zmuszeni finansować hojne polityki publiczne, z których korzystają głównie migające się od pracy mniejszości. Jest to grupa przepełniona nieufnością zarówno do elit i tworzonych przez nie instytucji, jak i pełna gniewu i niechęci do tych, którzy w jej postrzeganiu stoją niżej od niej w hierarchii społecznej.

Platformą, jaka mobilizowałaby tę grupę, miałby być, jak proponował to Francis, „nowy nacjonalizm”. „Polityczny mit” łączący wrażliwość na materialne interesy elektoratu podnoszone przez lewicę z obroną konkretnej, kulturowej i narodowej tożsamości oferowaną przez prawicę.

Jak pisał w 1992 roku: „Mit reżimu menadżerskiego mówiący, że Ameryka jest tylko pewną filozoficzną hipotezą na temat równości wszystkich ludzi (a przez to obejmuje całą ludzkość) musi zostać zastąpiony przez nowy mit narodu jako historycznie i kulturowo unikalnego porządku, który domaga się lojalności, solidarności i dyscypliny i jest w stanie wykluczyć tych, którzy nie chcą lub nie potrafią zasymilować się do jego norm i interesów. To jest prawdziwe znaczenie hasła America First: Ameryka musi być stawiana na pierwszym miejscu nie tylko w jej relacjach z innymi narodami, ale także na pierwszym miejscu przed innymi interesami – klasowymi czy sektorowymi – jej obywateli”.

Kto chciał pierwszy budować mur

Teorie Francisa i innych paleokonserwatystów w praktyce przetestował Pat Buchanan, który w prawyborach republikanów w 1992 roku rzucił z prawej flanki wyzwanie George’owi H. Bushowi. W trakcie kampanii Buchanan pojechał na pustynię w Nowym Meksyku, przez którą przebiegała amerykańsko-meksykańska granica, i przed zebranymi tam dziennikarzami roztaczał wizję inwazji z południa, którą tylko on może powstrzymać. Kilka dni później na konferencji w Los Angeles obiecywał, że jeśli zostanie prezydentem, to zbuduje mur na meksykańskiej granicy.

Buchanan, mimo niepopularności Busha seniora, przegrał prawybory. Konsensus mówi, że był tak prawicowy, że stał się niewybieralny. Paleokonserwatyści tacy jak Francis uważają jednak, że Buchnan przegrał, bo był zbyt mało radykalny, ciągle brzmiał za bardzo jak republikanin z waszyngtońskiego establishmentu, a nie jak ktoś mówiący językiem radiowych skandalistów w typie Limbaugha. Stare reguły prowadzenia polityki już nie obowiązują – pisał Francis po klęsce kampanii Buchanana – i konserwatyści powinni zacząć pisać nowe.

Ich podstawową zasadą powinien być radykalny populizm, nie obawiający się konfrontacji my-oni, ostrego języka i frontalnego ataku na elity. Taką politykę podsuwa też prawicy inny bohater książki Ganza, Murray Rothbart. To radykalny libertarianin postulujący prywatyzację nawet latarni morskich, i Żyd dumny z tego, że mimo swojego pochodzenia jest akceptowany przez ultraprawicowych antysemitów, ulubiony myśliciel polityczny prezydenta Argentyny Javiera Millei, zwolennik polityki, która przez populistyczny eksces pozwoli przebić się bezpośrednio do opinii publicznej ponad głowami gatekeeperów z mediów.

Powrót w wielkim stylu

Doland Trump prawie nie pojawia się w książce Ganza. Czasy, który opisuje Roztrzaskać zegar, obejmują okres, gdy znajduje się on w biznesowym dołku i walczy o przetrwanie. Narracja kończy się jednak informacją o Trumpie pracującym nad sequelem Art of the Deal – The Art of the Comeback.

Bez wątpienia trumpizm oznaczał powrót w wielkim stylu idei z marginesu lat 90., jakie opisuje Ganz. Obiecując mur na granicy, Trump powtarzał kampanijne triki Buchanana, a skarżąc się na to, że imigranci bezczelnie wykorzystują amerykańską hojność, za co cenę płacą zwykli Amerykanie, korzystał ze skryptu Perota. Idea, że Stany Zjednoczone nie powinny być oświeceniowym, uniwersalistycznym projektem opartym o idee równości i wolności, otwartym dla wszystkich gotowych je zaakceptować, ale konkretną etniczną wspólnotą, niemal wprost artykułowana jest przez takie kluczowe postaci drugiej administracji Trumpa, jak wiceprezydent J.D. Vance. Nawet rasizm w stylu Davida Duke’a – który próbował dokonać rebrandingu Ku Klux Klanu jako organizacji „walczącej o prawa białych” – pojawia się na marginesach trumpowskiej koalicji. Duke poparł zresztą Trumpa w 2016 roku, a ten pytany, czy odrzuca jego poparcie, udawał, że nie wie, kto to jest.

Czytaj także Czy też jesteście sierotami po Ameryce? Nie ma się czego wstydzić Magdalena Bazylewicz

Ganz przedstawia wszystkie te zjawiska w błyskotliwy sposób. Roztrzaskać zegar to obok Bękartów Hayeka Quinna Slobodiana jedna z najciekawszych pozycji z kategorii „historia intelektualna Stanów” w ostatnich latach. Oczywiście trumpizmu nie da się wytłumaczyć wyłącznie przyglądając się ideowym i politycznym nurtom, które opisuje w swojej książce Ganz. Ważniejsze są pewnie materialno-gospodarcze przemiany, jakie Stanom przyniosła globalizacja i jej koszty. Roztrzaskać zegar sugeruje to zresztą pisząc, że demokraci Clintona wygrywając przyjęli wiele reagonowskich idei, które doprowadziły do kryzysu początku lat 90., i wdrażali je dalej w swojej polityce.

Ganz pokazuje jednak celnie, że już w latach 90., tak często wspominanych jako utracona „szczęśliwa epoka”, można było dostrzec zalążki polityki, która miała rzucić wyzwanie liberalnemu porządkowi i nadchodzącej epoce neoliberalnej hegemonii. Jej podstawą była wizja Ameryki opartej na „negatywnej solidarności”: wspólnoty definiującej się przez zazdrosne strzeżenie własnych granic, nieufność wobec obcych i dyscyplinowanie własnych członków, skupionej wokół charyzmatycznego lidera.

Taka wizja wydawała się triumfująca dwa lata temu, gdy Trump wrócił do Białego Domu z największym poparciem w historii swoich startów w wyborach. Choć w wyborach połówkowych 3 listopada 2026 roku poniosła dotkliwą klęskę, to nie zaczęła się wraz z Trumpem i można się obawiać, że wraz z nim się nie skończy.

Komentarze

Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!

Zaloguj się, aby skomentować
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Komentujące wszystkich krajów, łączcie się!x