Jeżeli jest coś, co zostało z nami na dłużej po zamachu w Krakowie, to nie tylko potrzeba szkolenia i dozbrojenia policjantów, ale także zaistnienie nowego pojęcia w dyskursie publicznym. Jest nim „nihilistyczny przemocowy ekstremizm” (NVE).
Rozmaite gadające głowy posługują się tym pojęciem jak pewnikiem, który rozstrzygać ma wszelkie wątpliwości odnośnie do motywacji sprawcy i jego powiązań ideologicznych. Problem w tym, iż samo pojęcie istnieje od niedawna. Do języka prawnego i instytucjonalnego w USA wprowadziło je FBI, a wśród akademików i praktyków toczy się dyskusja, czy w ogóle pojęcie „nihilistycznego przemocowego ekstremizmu” ma jakiekolwiek wartości poznawcze.
Ekstremalna przemoc, intencje i powiązania
Dlaczego od wielu lat tak trudno o jednoznaczną definicję ekstremalnej przemocy? Abstrahując od kwestii braku odpowiedniej jakości i liczby badań empirycznych sprawców (takich tragicznych zdarzeń jest jednak relatywnie mało), tłumaczenia powodów, dla których sprawca czy grupa sprawców dopuszcza się ataku, wyjaśniane są albo przez ich intencje albo powiązania.
Intencje, tak jak każda próba ustalania winy (osobistej zarzucalności czynu), odtwarzane są zwykle po fakcie, gdyż nikt przecież nie cofnie się w czasie i nie wejdzie do umysłu przyszłego sprawcy. A to oznacza, że w przypadku braku pozostawionych manifestów znacznie utrudnione jest odtworzenie tego, co naprawdę sprawca myślał. I co „naprawdę” miał w głowie.
Z rozrzuconych śladów próbuje się więc odtworzyć jego myśli, pragnienia i motywacje, co znowu sprawia, że bardzo łatwo o pomyłkę. Przede wszystkim dlatego, iż człowiek, także sprawca, może mieć kilka motywacji naraz, sam przed sobą nie decyduje, która jest ważniejsza, a dodatkowo często nakładają się na to problemy psychiczne, ekonomiczne i socjalne. Przy takim ujęciu powiązanie bezpośrednio danej ideologii ze sprawcą jest możliwe tylko w skrajnych przypadkach.
A i te nie są takie oczywiste. Czy neonazista, który napada i bije imigrantkę za to, że ta przechodzi za wolno na pasach, robi to z powodu ideologii neonazizmu, która przemocą wobec imigrantów zwykle rozwiązuje wszystkie problemy, czy dlatego, że jest niecierpliwym kierowcą?
Wbrew pozorom nie jest to tylko teoretyczne pytanie. Gdy po listopadzie 1918 r. tłum Polaków napadał na Żydów, trwała dyskusja, mająca ogromne znaczenie wizerunkowe dla Polski, czy były to pogromy, czy jednak napady głównie rabunkowe, co miało przeczyć przemocowemu antysemityzmowi Polaków. Odtworzenie motywacji sprawców było, jak się można domyślić, niezwykle utrudnione, ze względu na współwystępowanie ogromnej liczby motywacji i ideologii jednocześnie.
Intencje czy powiązania? To zależy (od poglądów)
Drugą kategorią poznawczą są powiązania. Według niej oprócz samej motywacji liczą się także związki sprawcy z innymi środowiskami, czynnikami i ideami. Najbardziej podstawową kategorią powiązania jest oczywiście narodowość czy religia, a także status społeczny – na przykład imigranta. Ataki islamskich terrorystów, terroryzm chrześcijański w USA czy napady imigrantów albo dzieci imigrantów zwykle dla wielu osób są kwalifikowane właśnie przez owe powiązania, a nie intencje sprawcy.
Nietrudno zauważyć, jak łatwo manipulować owymi dwoma kategoriami. Jeśli bowiem sprawca jest obcego pochodzenia, innej religii i koloru skóry, to kluczowe jest – na przykład dla polskiej prawicy – kryterium powiązania z narodem, rasą i religią, a nie intencja. Jeśli zaś sprawca jest białym Polakiem wychowanym w chrześcijańskim domu, wśród prawicowej społeczności, to wówczas owe powiązania przestają być ważne, a liczy się kryterium intencji. Przy czym robi się wszystko, by owe odtwarzanie intencji w szczegółach dzielić na czworo albo w ostateczności zwalać wszystko na zaburzenie psychiczne.
Sprawca pochodzenia arabskiego czy ukraińskiego analizowany jest głównie przez pryzmat powiązań, a intencje się nie liczą, podczas gdy sprawca polski i chrześcijański analizowany jest głównie przez pryzmat intencji, a jego powiązania (na przykład z religią czy ideologią prawicową) już się nie liczą.
Jak widać, sam fakt używania dwóch wydawałoby się najprostszych kategorii, jak intencje czy powiązania, może sprawiać problemy. Tymczasem stosując kategorię NVE, nie tylko nie próbuje się wyjaśniać tych niuansów, ale przeciwnie – celowo się je lekceważy.
Problemy z definicjami
Sama definicja NVE w obiegu eksperckim funkcjonuje od 2022 r., a oficjalnie została po raz pierwszy zastosowana przez FBI dopiero wiosną 2025 r., na bazie sprawy tzw. grupy 764 – międzynarodowej sieci, zmuszającej młodych ludzi szantażem do przestępstw, samookaleczeń i produkcji materiałów z wykorzystaniem seksualnym dzieci. Owa definicja stanowi, że „przemocowymi nihilistami” są „osoby dopuszczające się czynów przestępczych na terytorium Stanów Zjednoczonych i poza ich granicami, realizując cele polityczne, społeczne lub religijne, które wynikają przede wszystkim z nienawiści do społeczeństwa jako całości oraz pragnienia doprowadzenia do jego upadku poprzez sianie nieukierunkowanego chaosu, zniszczenia i destabilizacji społecznej”.
Jak jednak wskazuje krytyk tej definicji, Bennett Cliffrord, sam „nihilizm” nigdzie nie jest w niej zdefiniowany. Stosowana definicja kładzie nacisk na cele polityczne i społeczne, co przecież samo w sobie jest ideologią, a wrzucanie do jednego worka rozmaitych ideologii – często tylko dlatego, że sprawcy działają w ramach społeczności sieci – jest skupianiem się na sposobie komunikacji, a nie na opisie grupy.
Chciałoby się dodać: czy skoro XIX-wieczni terroryści knuli po kawiarniach, twórcy NVE nie nazwaliby tego wówczas „kawiarnianą przemocą ekstremalną”? Co ważniejsze, sama grupa 764, będąca ponoć sztandarowym przykładem owego nihilizmu NVE, ma wedle raportów nie do końca pasować do definicji NVE, a jej członkowie to w pewnej części po prostu nazistowscy akceleracjoniści, którzy poprzez chaos chcą obalić porządek społeczny. Tym samym definicja niczego nie wyjaśnia, a jedynie pogłębia chaos poznawczy.
Inną próbę definicji, i to dosłownie sprzed kilku tygodni (co samo w sobie pokazuje, jak świeża to teoria), proponują kanadyjscy kryminolodzy Marc-André Argentino i Mackenzie B. Hart. Wskazują na sześć elementów składowych NVE: aktywne uczestnictwo w środowisku „krawędziowców” (Edgesphere); dążenie do zdobycia rozgłosu, popularności i wysokiego statusu jako główne czynniki motywujące do uczestnictwa; hybrydyzacja różnych form szkodliwej działalności oraz centralna rola sadystycznego wykorzystywania w internecie (Sadistic Online Exploitation); ograniczona rola ideologii jako czynnika motywującego do zachowań przemocowych i transgresyjnych (przekraczających normy społeczne i prawne); brak spójnego celu lub stanu końcowego, który miałby zostać osiągnięty za pomocą przemocy oraz leżące u podstaw doświadczenia nihilizmu, anomii i/lub mizantropii.
Problem polega na tym, że te kryteria z jednej strony bardzo mocno rozszerzają zakres definicyjny, a z drugiej go zawężają. Aktywne uczestnictwo w środowisku „edgy” oraz chęć zdobycia rozgłosu czy popularności de facto odnoszą się niemal do każdego publicznego ataku przemocowego, w tym właściwie do każdego ataku terrorystycznego. Po prostu przemoc ekstremalna jest zawsze ekstremalnym sposobem zwrócenia na siebie uwagi. Zaś „terror”, jak sama nazwa wskazuje, ma wzbudzać strach społeczny wobec czynu sprawcy, dlatego jest czyniony publicznie.
Z drugiej strony ograniczenie definicji do sadystycznego wykorzystywania w internecie i uczynienie z niego punktu centralnego sprawia, iż wygląda to bardziej na bardzo wąską definicję skrojoną właśnie pod ową grupę 764, a nie pod ataki z użyciem broni, dokonywane przez sprawców z karabinami kradzionymi swoim rodzicom.
Wreszcie ograniczenie roli ideologii jako czynnika motywującego jest pojęciem tak szerokim, że wobec wielości współwystępujących, czasami sprzecznych ideologii, kryterium to staje się całkowicie podatne na dowolność interpretacyjną. Nie mówiąc o kolejnym odwołaniu już nie tylko do nihilizmu, anomii czy mizantropii (rzecz jasna znowu niezdefiniowanych), co samo w sobie może wydawać się sprzeczne. Wszak mizantropia jak najbardziej może być postrzegana jako ideologia, zaś nihilizm, pomijając ogrom filozoficznych interpretacji samego pojęcia, można także postrzegać jako swoistą metaideologię. Odrzucenie wszelkich ideologii może być więc ideologią samą w sobie – ideologia o ideologiach to na swój sposób także ideologia.
Kapitulacja na starcie
Na tym tle wrażenie o wiele bardziej zniuansowanej poznawczo sprawia teoria czwórki naukowców, którzy proponują ramę COVE, w której dzielą zamachy na:
– Ambiguous (niejednoznaczne), charakteryzujące się brakiem wyraźnie rozpoznawalnych ideologii;
– Mixed (mieszane), w których występuje wiele możliwych do rozpoznania ideologii oraz różnorodnych przekonań i nastrojów;
– Fused (połączone/ zespolone), gdzie istnieje wyraźnie rozpoznawalna ideologia dominująca, połączona z innymi przekonaniami i postawami;
– Convergent (zbieżne), gdzie istnieje jedna ideologia, której interesy pokrywają się z interesami innych ideologii, co prowadzi do współpracy między nimi.
Być może właśnie zestawienie COVE z NVE najlepiej uwypukla problemy poznawcze tej drugiej kategorii. Owszem, w ramach punktu pierwszego COVE dopuszcza się istnienie takich sytuacji, w których ideologia w ogóle nie może być wyodrębniona. Jednocześnie kładzie się nacisk na analizę ideologii dających się wyodrębnić i odtworzyć w zachowaniu sprawcy i, co najważniejsze, ocenę, w jakiej relacji występują one względem siebie.
Tymczasem NVE idzie w odwrotnym, chciałoby się powiedzieć, wygodnickim kierunku, gdzie ideologia, przy pierwszych lepszych trudnościach, w ogóle nie jest analizowana. Sam fakt współwystępowania ideologii od razu sprawia, że przestają być one analizowane w imię postulatu „jak pomieszane, to niesprawdzalne”.
Żeby zrozumieć praktyczny wymiar owej kategoryzacji na przykładzie zamachu w Krakowie, w ramach COVE analizowano by spanie pod libertariańską flagą wolnościowców Gadsdena ze zdjęciami maski gazowej i LGBT, czy przeglądanie stron Breivika, Mussoliniego, ale także Teda Kaczyńskiego i Charlesa Mansona przez Michała O. Na tej podstawie tworzono by mapę ideologiczną i powiązań między poszczególnymi ideami. Co z czasem może dać pewne wytyczne, jakie środowiska i jakie tematy powinny być przedmiotem inwigilacji przez służby. Jeśli jednak zastosuje się model NVE, to wszelkie ideologiczne powiązania trafią do czarnej skrzynki z napisem „nihilizm” i w ogóle nie będą przedmiotem namysłu.
Komu są na rękę konserwatywne „wartości”?
Nietrudno zgadnąć, dlaczego koncepcja NVE może się okazać wygodna nie tylko dla FBI, ale także dla wielu polityków, w tym tych z Polski. Już dziś do owej koncepcji nihilizmu nawiązuje na marszu Krzysztof Bosak, a premier Tusk tweetuje o tym w ramach przepychanek o weto nad rozporządzeniem DSA. Koncepcja NVE doskonale bowiem nadaje się jako typowe pojęcie zastępcze, które co prawda niewiele wyjaśnia, ale za to brzmi mądrze i odsuwa podejrzenia od jakiejkolwiek ideologii. A w konsekwencji także od partii czy ruchów społecznych będących jej nośnikami. Idee zamyka się na cztery spusty w skrzyni NVE, z kołatającym się z tyłu głowy komentarzem, skoro tak skomplikowane, to po co drążyć?
Ponadto NVE niesie w sobie tak bliski współczesnym, nie tylko konserwatystom, vibe opowieści o tym, jak to dzisiejsza młodzież jest rozwydrzona, bezbożna i nie ma żadnych wartości. Co przecież jest stałym narzekactwem każdego kolejnego pokolenia. Dość rzec, że przecież historycznie samo pojęcie nihilizmu zrobiło karierę ponad 150 lat temu w kontekście słynnego katechizmu rewolucjonisty Nieczajewa i było po prostu odmianą specyficznego rosyjskiego anarchizmu.
Z używania łatki NVE można więc nie tylko – czy to z niewiedzy, czy też niechęci poznawczej do badania ideologii – uczynić cnotę, ale też wpisać się w swoistą poprawność polityczną po zamachu, w ramach której jakakolwiek dyskusja o ideach stojących za ekstremalną przemocą jest postrzegana jako budowanie popularności na tragedii. Łatwo wówczas sięgnąć po pojęcie, które co prawda niewiele nam tłumaczy, ale za to doskonale maskuje to, że niektóre ideologie jakoś bardziej sprzyjają przemocy, a niektóre jednak jakoś mniej.










Komentarze
Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!