Wspieraj 
Wspieraj 
Wydawnictwo 
Obserwuj 
Tekst został wyróżniony w konkursie Na obrzeżach. Jak zmienia się Twoja Polska lokalna?, inspirowanym książką Andrzeja Andrysiaka i Janusza Kucharskiego.
**
„Eksmisja na Osiedlu Przyjaźń?”, „Nikt nikogo nie będzie wyrzucał z domu”, „Zabytek z dykty za dwa miliardy złotych”, „Chaos i dezinformacja wśród mieszkańców. Nie wiemy, co dalej”, „Zabytkowe osiedle przybiera kształt zaniedbanego squatu. Rychły koniec Przyjaźni?” – tak przez lata pisały o Osiedlu Przyjaźń warszawskie i ogólnopolskie media. O przyszłości osiedla na Bemowie od lat nic nie wiadomo. Na razie przybywa pustych budynków, awarii i pytań, na które mieszkańcy nie znają odpowiedzi.
7 maja 2024 roku, podczas inauguracyjnej sesji Rady Warszawy po kolejnych wygranych przez Rafała Trzaskowskiego wyborach, mieszkańcy Przyjaźni przyszli protestować. Domagali się dialogu i nadzwyczajnej sesji poświęconej przyszłości osiedla.
Trzaskowski przekonywał, że mieszkańcy byli wielokrotnie zapraszani na rozmowy, na których miasto przedstawiało konkretne propozycje. Zirytowany przerywaniem przemówienia zasugerował protestującym, że chcą sobie „po prostu pokrzyczeć”. Skarżył się również, że przez ich „zbyt słabą dykcję” trudno zrozumieć, co mówią.
Dwa tygodnie później odbyła się nadzwyczajna sesja poświęcona Przyjaźni. Tyle że spotkań wcześniej też było wiele.
– Mieszkańcy byli bardzo aktywni i przychodzili na każde konsultacje – mówi Agata Diduszko-Zyglewska, członkini rady m.st. Warszawy z Nowej Lewicy. – Choć robiono mnóstwo konsultacji, mieszkańcy niczego nowego się nie dowiadywali. Chcieli chyba zakonsultować mieszkańców na śmierć.
Osiedle na chwilę
W 1955 roku „Życie Warszawy” opisywało Przyjaźń jako niemal samowystarczalne miasteczko, enklawę w tworzącej się metropolii. Były tu dom kultury, kino, stadion, ośrodek zdrowia, apteka, łaźnia, przedszkole, żłobek, stołówki i sklepy. Osiedle miało własne wodociągi i kanalizację, sieć cieplną, asfaltowe drogi i oświetlenie uliczne.
Nazwa nawiązywała do propagandowego hasła o „przyjaźni polsko-radzieckiej”. Drewniane budynki przywieziono jako prefabrykaty ze Związku Radzieckiego i na miejscu składano podobnie jak zabawkowe klocki, pośród dobrze zorganizowanej przestrzeni. Swoją budową przypominały klasyczne polskie dworki. Zamieszkali w nich robotnicy budujący Pałac imienia Józefa Stalina, dzisiejszy Pałac Kultury i Nauki. W szczytowym okresie budowy mieszkało tu 4,5 tysiąca osób.
Osiedle miało być tymczasowe. Przetrwało ponad siedemdziesiąt lat.
W 1955 roku Przyjaźń przekazano Ministerstwu Szkolnictwa Wyższego i dawne hotele robotnicze zaczęły zmieniać się w domy studenckie. Przez kolejne dekady osiedle tętniło życiem. W Klubie Karuzela odbywały się imprezy i koncerty, a co roku Przyjaźń obchodziła studenckie Jelonkalia, których nazwa pochodziła od dawnej wsi Jelonki.
W 1987 roku część osiedla rozebrano. W miejscu dawnych pawilonów hotelowych powstały później ratusz dzielnicy Bemowo i trzy murowane akademiki. Reszta Przyjaźni spokojnie zarastała zielenią. W miarę jak rozbudowywała się Warszawa, osiedle pozostawało nietykalną wyspą drewnianych domów i społeczności związanej wspólną historią. W domkach nadal mieszkają potomkowie dawnych pracowników uczelni, podtrzymując wielopokoleniowe więzi z tym miejscem.
W 2011 roku dzierżawcą osiedla została Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej. Ten układ przetrwał trzynaście lat. W maju 2024 roku APS zrezygnowała z dalszej dzierżawy i przekazała osiedle miastu. Dla mieszkańców oznaczało to nie tylko zmianę zarządcy. Trzeba było na nowo ustalić, na jakich zasadach będą mogli pozostać w domach, w których część z nich mieszkała od dziesięcioleci. Nie dla wszystkich odpowiedź była taka sama.
Osobom, których umowy wygasły, zaproponowano możliwość zawarcia rocznych umów najmu ze Skarbem Państwa w trybie bezprzetargowym. Wcześniejsze umowy na wynajem były bardzo często zawierane w sposób niezrozumiały. Mieszkańcy zdawali się nie być zadowoleni z rozwiązania, które zaproponował ratusz. Interesowało ich, co w sytuacji, kiedy na przykład wyremontowali za własne pieniądze przestrzeń domku, w którym przecież mieszkają od lat. Kto odda im zainwestowane fundusze, kiedy przegrają przetarg na wykup?
Osiedle (nie)przyjaźni
Na Przyjaźni od lat funkcjonują obok siebie mieszkańcy o różnym statusie prawnym. Mieszkają osoby, które nie mają aktualnych pisemnych umów, choć niektóre zajmują lokale od kilkudziesięciu lat. Są mieszkańcy domków profesorskich z umowami na czas nieokreślony. Są byli studenci. Są osoby, które zajęły opuszczone budynki.
Każda z tych grup jest związana z tym samym miejscem, ale niekoniecznie ma taki sam interes w jego przyszłości.
– Dramaty ludzkie nakładają się na nieudolność miasta – mówi mieszkanka osiedla Aleksandra Krugły, mieszkanka osiedla związana z miejscem od pokoleń i osoba zaangażowana lokalnie. – Miasto niby stara się uregulować formalnie różne rzeczy, natomiast absolutnie nie robi nic, żeby sytuację społeczną jakoś okiełznać. Wyjść do mieszkańców, zrobić spotkanie, uznać różne strony i różne interesy. Zobaczyć tych wszystkich ludzi. Ktoś ma większe prawo, ktoś ma mniejsze, ale każdy jest jakoś z tym osiedlem związany.
Byliśmy w jednym z byłych domów studenckich, który zamieszkują skłotersi. Niektóre z okien były zadekowane po tym, jak rozgniewany mieszkaniec osiedla wybił szyby kamieniami, twierdzi „Pająk”, jeden ze skłotersów. W środku spotkaliśmy małą wspólnotę, która razem lepiła świece, wymieniała się książkami, a przy okazji przedłużała życie zabytku, którego drewno gniło dzięki działającym kaloryferom.
– Mieszkam tutaj już rok bez płacenia czynszu. My chcemy płacić, ale nikt z nami nie chce rozmawiać. Zamiast tego administracja odcina nam regularnie prąd – mówi „Pająk”.
Inni lokatorzy przyznali, że nie każdy skłoters jest taki sam: część prowadzi w budynku kawiarnie, część mieszka po melinach, a inni od imprezy do imprezy.
Przyjaźń, która miała być wspólnotą, stała się miejscem, w którym trzeba coraz częściej odpowiadać na pytanie, kto ma większe prawo do pozostania. Akademia Pedagogiki Specjalnej i ratusz zaczęły przerzucać na siebie winę za powstały chaos. Rezultatem tej przepychanki były puste drewniane domki w coraz to gorszym i gorszym stanie. Władze miasta nasyłały na skłotersów policję, która bez prawomocnego wyroku sądu oraz bez obecności komornika dokonywała nielegalnych eksmisji. Według jednego ze skłotersów, do którego udało nam się dotrzeć, policja często powoływała się na artykuł 193 Kodeksu karnego dotyczący naruszania miru domowego. Jak tłumaczy nam Agata Diduszko-Zyglewska, skłotersi są argumentem dla miasta, aby opróżniać pustostany i dokonywać nielegalnych eksmisji. Miasto obwinia ich o to, że blokują rewitalizację domów oraz naruszają spokój mieszkańców. To prowadzi do antagonizowania grup, nastawiania sąsiadów przeciwko sobie i odwracania uwagi od prawdziwego problemu.
– Kiedy APS wycofał się i zarządzanie przejęło miasto, zaczęło przeglądać te umowy i próbowało jakoś po prostu dojść z nimi do ładu. Zamknęli drewniane akademiki ze względu na stan techniczny i te budynki zaczęły stać puste. Zaczęły tam się sprowadzać przypadkowe osoby. Znam ileś wersji tej historii, bo sama mieszkam w tamtej części. Tak ludzko, to trudna sprawa. Mieszkają tam młodzi ludzie i część studentów, która odmówiła wyprowadzki. Uważają, mają prawo do mieszkania w tych budynkach, skoro i tak stoją puste. Niby mają prawo, ale być może jednak powinni stanąć w kolejce? Są ludzie, którzy też czekają na mieszkanie i czemu oni mieliby być pierwsi po pusty zasób miejski?– mówi Krugły.
Zakonsultować na śmierć
Mieszkańcy dalej nie wiedzą, co z ich umowami oraz ewentualnym wykupem własnościowym. Sytuację pogarszają plotki o gentryfikacji osiedla i wyprzedaniu go prywatnym deweloperom.
– Alarmowaliśmy, że sytuacja osiedla jest złożona, ale myślę, że miasto nie zdawało sobie sprawy, jak bardzo. Domki się dobrze trzymają, ale to jednak przedwojenne deski.
Wymiany potrzebują instalacje elektryczne, rury. Z jedną z takich przerdzewiałych rur mieszkańcy udali się z wizytą u prezydenta Trzaskowskiego. Stała się ona symbolem rozkładu. Na Osiedlu nadal widać stare instalacje elektryczne, jakieś drewniane słupy, zwisające kable. Jednak domy jednorodzinne wyglądają lepiej. To dzięki mieszkańcom, którzy z własnej kieszeni remontowali zabudowę.
Gorący kartofel
Agata Diduszko-Zyglewska, od lat zajmująca się sprawą Przyjaźni, uważa, że to właśnie nieskonkretyzowany stan prawny stał się jedną z głównych przeszkód w jej ratowaniu.
– Osiedle Przyjaźń jest terenem Skarbu Państwa pod zarządem Miasta Stołecznego Warszawa. To odcina wszelkie fundusze, bo teren nie należy do gminy. Wystarczy zamienić tę działkę należącą do Skarbu Państwa z mieniem należącym do gminy, ale z jakiegoś powodu to się nie dzieje – mówi.
Przez lata Przyjaźń stała się administracyjnym gorącym kartoflem. Każdy kolejny podmiot miał argument, dlaczego nie może zrobić wystarczająco dużo.
Jak tłumaczy w rozmowie dr Piotr Toczyski, były rzecznik Akademii Pedagogiki Specjalnej, decyzja uczelni o wycofaniu się z zarządzania Osiedlem Przyjaźń wynikała przede wszystkim z braku realnych warunków do jego długofalowego utrzymania i modernizacji. Według rzeczniczki prasowej APS, Pauliny Malinowskiej-Kowalczyk, „koszty osiedla z roku 2020 powiększyły się z niespełna 11 mln zł do 16 mln zł w roku 2023”. W praktyce oznaczało to, że uczelnia musiała regularnie dopłacać do funkcjonowania osiedla z własnego budżetu. Problemem była także sama konstrukcja dzierżawy. Miasto Warszawa, działające jako starosta reprezentujący Skarb Państwa, oferowało jedynie pięcioletnie okresy dzierżawy.
– Pięć lat to za mało, żeby dzierżawę przekształcić w wizję – tłumaczy Piotr Toczyski.
Z perspektywy władz uczelni tak krótki okres uniemożliwiał planowanie długofalowej modernizacji. Inwestowanie dużych środków publicznych w teren, który po kilku latach mógł zostać przekazany innemu dzierżawcy, mogło narazić kierownictwo APS na zarzut niegospodarności. Uczelnia starała się więc o przejęcie w trwały zarząd przynajmniej części zabudowy, przede wszystkim akademików wybudowanych w latach 90. W czerwcu 2023 roku miasto odrzuciło tę prośbę.
Inaczej odpowiedzialność APS ocenia Diduszko-Zyglewska.
– Akademia zajmowała się tylko częścią osiedla. Zajmowała się tylko akademikami, ignorując obowiązek zarządzania całym osiedlem. Stąd też dochodziło do braku pielęgnacji przestrzeni, braku utrzymywania prawidłowego stanu technicznego rur, okablowania – mówi radna.
O stanowisko w tej sprawie zapytaliśmy również ratusz. Pytaliśmy, dlaczego APS otrzymywała jedynie krótkoterminową dzierżawę bez możliwości przedłużenia, i jak wyglądała komunikacja miasta z uczelnią w sprawie przyszłości osiedla. Otrzymaliśmy jednak lakoniczną odpowiedź: „Okres obowiązywania dzierżawy dla APS wynikał z ustaleń umownych między stronami”.
Osiem osób na tysiące zabytków
Jak podkreśla Aldona Tołysz, kierownik Wydziału Rejestru i Dokumentacji Zabytków, z punktu widzenia konserwatora zabytków najczęstszą przyczyną degradacji chronionych budynków jest brak użytkowania.
Problem w tym, że system ochrony zabytków ma bardzo ograniczone możliwości reagowania. Konserwator może wydawać rekomendacje, ale nie jest w stanie narzucić właścicielowi terminu remontu ani stale kontrolować jego działań. W warszawskim urzędzie kontrolą zajmuje się zaledwie osiem osób, podczas gdy zabytków są tysiące. W praktyce oznacza to, że urzędnicy pojawiają się dopiero tam, gdzie sytuacja staje się alarmująca. Tylko że, jak mówi Aldona Tołysz, „zabytek istnieje tak długo, jak długo istnieje jego materialna substancja”. A tej nie da się konsultować w nieskończoność. Stan budynków od 2024 roku, kiedy osiedle zostało wpisane przez Mazowieckiego Konserwatora do rejestru zabytków, tylko się pogorszył.
Wspieraj nas
Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.
Czy zmiana jest możliwa?
Problem Osiedla Przyjaźń jest lokalny, lecz skupia w sobie ogólnokrajowe patologie. Według Agaty Diduszko-Zyglewskiej, dzielnice przeistoczyły się w „księstwa”:
– Ratusz Warszawy nie może ingerować w politykę dzielnicy, bo to ograniczy ich autonomię. Jednak czy to oznacza, że nie można nic zrobić? Warszawska scena polityczna zdaje się być od wielu lat zabetonowana. Koalicja Obywatelska dominuje w większości dzielnic i co roku zbiera owoce wyborcze, wykorzystując polaryzację społeczeństwa. Krótko mówiąc, radni nie muszą wprowadzać potrzebnych zmian, bo i tak wygrają. Zmiany również oznaczają ryzyko, a za tym idzie zmniejszenie poparcia. Dlatego też zawsze zrzucali odpowiedzialność na państwo. Jednak po wyborach parlamentarnych w 2023 roku rząd i wojewoda należą do tego samego obozu politycznego, więc nie ma potrzeby udaremniać sukcesów przeciwnika – takiego albowiem nie ma.
Zmiany legislacyjne XX wieku, takie jak dekret Bieruta czy transformacja systemowa doprowadziły do zamętu prawnego, w którym większą moc sprawczą od państwa czy gminy mają tajemniczy spadkobiercy i deweloperzy.
–Miasto nie może prowadzić inwestycji na nieruchomościach, o które są toczone spory ze spadkobiercami. Według Małej Ustawy Reprywatyzacyjnej z 25 czerwca 2015 roku nie można oddać kawałka działki. Taki spadkobierca powinien dostać zamiast tego odszkodowanie. Przykładem jest ⅓ działki, na której stoi Klub Karuzela. Jedno z kultowych miejsc na mapie Bemowa, które zostało zamknięte z uwagi na słaby stan techniczny budynku. Przekazanie pieniędzy na remont, a dalej reaktywacja klubu ważnego dla społeczności są blokowane właśnie przez roszczenia dotyczące części terenu. Jednak Zarząd Mienia Skarbu Państwa ma narzędzia, aby wypłacić odszkodowanie i zabrać się za rewitalizowanie przestrzeni.
Kolejną kwestią, która odcina fundusze na rewitalizację, jest skomplikowany stan prawny okolicy. Osiedle Przyjaźń jest terenem Skarbu Państwa pod zarządem Miasta Stołecznego Warszawy. Jak twierdzi w rozmowie z nami Agata Diduszko-Zyglewska, wystarczy by Skarb Państwa i Warszawa wymieniły się działkami. Wtedy teren należałby do miasta, ale z jakiegoś powodu to się nie dzieje. Przyczyny niewykorzystania tego rozwiązania radna dopatruje się w dziwnym zabetonowaniu sceny politycznej – radni Bemowa po prostu nie chcą wziąć za to odpowiedzialności.
Na koniec ofiarami nie są budynki, lecz wszystko to, co się w nich znajduje – czyli społeczność, która od początku istnienia osiedla bazowała na współpracy i poszanowaniu przestrzeni, gdzie oprócz codziennego życia tworzono lokalną kulturę. W tym momencie istnieje ogromne ryzyko, że na Przyjaźni nie będzie ani kultury, ani wspólnoty, tylko zamknięta Karuzela.
**
Aleksandra Kozarska – studentka, polonistka i kulturoznawczyni
Piotr Jurczyński – politolog i historyk, redaktor magazynu literackiego Trytytka
Teresa Kulej – psycholożka i dziennikarka. Wolontariuszka Demagoga
Komentarze
Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!