Wspieraj Wspieraj Wydawnictwo Wydawnictwo Dziennik Obserwuj Obserwuj

Trybunał Stanu w praktyce. Czy Karol Nawrocki „będzie siedział”?

Jakie są szanse, że „wybierany przez polityków sąd dla polityków, który składa się z polityków” pociągnie do odpowiedzialności Karola Nawrockiego? O odpowiedź poprosiliśmy wiceministra pracy i byłego sędziego Trybunału Stanu.

Dziennikarz, reporter
Walka

Mateusz Witczak: Po przepychance w Trybunale Konstytucyjnym Kancelaria Prezydenta zapowiedziała złożenie zawiadomienia do prokuratury w związku z podejrzeniem naruszenia nietykalności cielesnej Karola Nawrockiego. Nie brak jednak opinii, że to on dopuścił się fizycznej agresji wobec Anny Korwin-Piotrowskiej. Co właściwie dzieje się, gdy prezydent popełni przestępstwo?

Sebastian Gajewski: Za przestępstwa popełnione w czasie sprawowania urzędu prezydent ponosi odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu, który orzeka w jego sprawie jak sąd karny. TS działa bowiem w dwóch schematach: prezydent odpowiada przed nim za tzw. delikty konstytucyjne (czyli po prostu naruszenia Konstytucji lub ustaw) oraz za przestępstwa i przestępstwa skarbowe.

Od lat osiemdziesiątych, gdy reaktywowano instytucję Trybunału Stanu, mieliśmy siedmiu prezydentów: począwszy od Wojciecha Jaruzelskiego, na Karolu Nawrockim skończywszy. Niezależnie jednak, co o nich sądzimy, do tej pory żaden z nich nie musiał stawać przed TS, by odpowiadać karnie. Bardzo bym sobie życzył, by dalej nie było ku temu powodów.

Czytaj także Brak powszechnie szanowanej głowy państwa przynosi fatalne skutki Piotr Wójcik

Wojciech Jaruzelski miał jednak dwa postępowania karne: o sprawstwo kierownicze masakry robotników w grudniu 1970 roku oraz o wprowadzenia stanu wojennego.

Podczas tych wydarzeń Wojciech Jaruzelski nie był prezydentem – w polskim porządku konstytucyjnym nie było przecież takiego urzędu – a sama odpowiedzialność konstytucyjna została do niego przywrócona już po tych wydarzeniach. (Oba postępowania zawieszono ze względu na zły stan zdrowia Jaruzelskiego, a po jego śmierci umorzono – dop. red.).

Żaden z dotychczasowych prezydentów nie odpowiadał także za delikt konstytucyjny. Tymczasem podczas obu swoich kadencji prezydent Duda był regularnie oskarżany o łamanie ustawy zasadniczej, coraz częściej takie zarzuty wysuwa się również względem prezydenta Nawrockiego.

Jeżeli chcemy zarzucić prezydentowi, że w związku ze sprawowaniem przez niego urzędu doszło do naruszenia Konstytucji, to moim zdaniem takich zarzutów można znaleźć wiele.

Czytaj także NSA umywa ręce. Smutny dzień dla dzieci z tęczowych rodzin Mateusz Witczak

Prezydent Kwaśniewski stwierdził ostatnio, że „jakby Trybunał Stanu był w Polsce sprawny”, to Karol Nawrocki powinien przed nim odpowiedzieć za niezaprzysiężenie sędziów TK, „bo to jest ewidentne złamanie Konstytucji”.

W pełni zgadzam się z jego stanowiskiem. Prezydent Nawrocki niejeden raz naruszył Konstytucję i ustawy, powiem więcej: on uczynił z ich naruszania logikę swojej prezydentury.

Najlepszym przykładem jest odmowa przyjęcia ślubowania od prawidłowo wybranych przez Sejm sędziów Trybunału Konstytucyjnego, choć to przecież jego obowiązek ustawowy. Prezydent ani nie może sobie wybierać, od kogo przyjmie, a od kogo nie przyjmie ślubowania, ani nie ma prawa odwlekać go w nieskończoność.

Było to jasne dla wszystkich jego poprzedników, w tym dla Lecha Kaczyńskiego, który wiele lat temu bardzo nie chciał przyjąć ślubowania od sędzi Trybunału Konstytucyjnego z rekomendacji Samoobrony, ale jednak musiał to zrobić. Znakiem rozpoznawczym prezydentury Karola Nawrockiego jest jednak odwracanie porządku konstytucyjnego i naruszanie ducha Konstytucji.

Proszę zwrócić uwagę na to, co robi prezydent Nawrocki, korzystając z prawa weta. Mamy kilkudziesięcioletnią praktykę ustrojową, która pozwala nam przyjąć, że weto jest instrumentem ekstraordynaryjnym. Zwłaszcza że nie funkcjonujemy przecież w ustroju prezydenckim, ale w parlamentarno-gabinetowym – to rząd odpowiada za politykę wewnętrzną i zagraniczną państwa, a tę rolę sprawuje między innymi za pomocą ustaw, których projekty przygotowuje.

Tymczasem prezydent Nawrocki uzurpuje sobie prawo do bycia trzecią izbą parlamentu. Za wszelką cenę chce on utrudniać rządowi realizację programu, co jest sprzeczne z duchem Konstytucji. Dodatkowo narusza ustaloną od lat praktykę dokonywania zmian w składzie Rady Ministrów. Weźmy sprawę powołania Andrzeja Domańskiego na wiceprezesa Rady Ministrów – wniosek dawno wpłynął, a prezydent czeka, przewleka, zastanawia się…

Ma do tego prawo?

Czy Konstytucja mówi, że jest on zobowiązany jakimś terminem? No nie. Ale przecież logika działania państwa jest taka, że zmiana w Radzie Ministrów powinna nastąpić możliwie szybko.

W tym tkwi właśnie istota problemu z Karolem Nawrockim: wiele razy dawał on znać, że może wykona swoje konstytucyjne (lub ustawowe) obowiązki, a może ich nie wykona – decyzja, zdaje się sugerować, należy do niego. Sądzę, że w trakcie jego pięcioletniej kadencji nazbiera się mnóstwo materiału na sążnisty wniosek, który pozwoli pociągnąć go do odpowiedzialności konstytucyjnej.

Niezależnie od tego, czy prezydent miałby odpowiadać za przestępstwa kryminalne, czy też za delikt konstytucyjny, postawienie go przed Trybunałem Stanu wymagałoby uzyskania większości ⅔ w Zgromadzeniu Narodowym. Nawet gdyby rękę podnieśli posłowie i posłanki Razem, brakuje 71 głosów.

Zapisany w Konstytucji wymóg ⅔ jest w dużej mierze przeszkodą w pociągnięciu do odpowiedzialności prezydenta. W przypadku premiera i ministrów podobną rolę pełni większość ⅗  – i to nie w Zgromadzeniu Narodowym, lecz w Sejmie (276 głosów – red.). W przypadku członków KRRiT, Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych czy prezesów NBP i NIK wystarczy sejmowa większość bezwzględna (231 głosów – red.).

Czytaj także Czas pomyśleć o rewizji konstytucji Jakub Majmurek

Czyli okrzyki „będziesz siedział!”, jakie wznoszą demonstrujący pod Pałacem Prezydenckim, stanowią pobożne życzenia?

Bardzo bym sobie życzył, aby każdy, kto dopuści się przestępstw albo innych czynów zabronionych, był traktowany przez władzę sądowniczą w taki sam sposób. Chciałbym też, by prezydent (i każdy inny polityk), który popełnia delikt konstytucyjny, był pociągany do odpowiedzialności. Myślę, że obywatele mają pewną elementarną potrzebę równości; przekonanie, że wszyscy powinniśmy się liczyć się z konsekwencjami tego, co robimy.

Trybunał Stanu ma sądzić najwyższych urzędników państwowych, ale jedyne wyroki skazujące zapadły dotychczas w aferze alkoholowej. Czy zatem jest to funkcjonalna instytucja?

Trybunał Stanu jest zawsze gotowy do orzekania, nie jest też tak, że nic się w nim od lat 80. nie działo – TS podejmował uchwały i postanowienia, były przed nim wszczynane postępowania, choć na ogół nie kończyły się one rozstrzygnięciami. Wyjątkiem była rzeczywiście afera alkoholowa z połowy lat 90. – na pięć osób, które stanęły przed trybunałem, dwie zostały prawomocnie skazane. W innych wypadkach brakowało albo politycznej woli, albo większości w Sejmie.

Czytaj także Nie pomogła umowa notarialna. „Po śmierci Ewy poczułam się przez mój kraj ukarana” Mateusz Witczak

Przez skromny dorobek orzeczniczy Trybunału w debacie publicznej pojawiają się głosy, że to „fasadowa” lub nawet „martwa” instytucja – tego ostatniego określenia użył profesor Marek Chmaj, były zastępca przewodniczącego TS.

Jako koalicja 15 października zaciągnęliśmy zobowiązanie wobec wyborców, deklarując rozliczenie wszystkich ludzi, którzy za rządów PiS odpowiadali za naruszanie praworządności. Dla części z nich będzie to odpowiedzialność przed sądem karnym – prokuratura prowadzi naprawdę wiele takich spraw, myślę tutaj chociażby o aferze Funduszu Sprawiedliwości. Ale jest też grupa osób, które powinny stanąć przed Trybunałem Stanu, bo należy je pociągnąć do odpowiedzialności konstytucyjnej. Przestępstw wprawdzie nie popełniły, ale w związku z zajmowanym urzędem dopuściły się naruszenia Konstytucji i ustaw.

Staramy się zrealizować to zobowiązanie, ale pamiętajmy, że żaden z dotychczasowych rządów nie musiał mierzyć się z sytuacją, w której jego poprzednicy uczynili z łamania prawa logikę swojego działania.

Natomiast w tej kadencji mamy już wniosek o pociągnięcie do odpowiedzialności przed TS Macieja Świrskiego, przewodniczącego Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji – Trybunał się spotyka, mamy wyznaczony skład, zapadają postanowienia o charakterze formalnym. Nie przesądzam, co wydarzy się z prezesem NBP Adamem Glapińskim, ale sądząc po dorobku sejmowej komisji odpowiedzialności konstytucyjnej – myślę, że i jego sprawa będzie procedowana.

Mam nadzieję, że to jest ten moment, w którym Trybunał Stanu będzie aktywnie działał – dokładnie tak, jak działać powinien.

Może warto zaczerpnąć z zagranicznych wzorców, które mogłyby usprawnić jego prace?

Nasz Trybunał Stanu jest wyjątkowy – to instytucja o specyficznym kształcie i sposobie działania, trudno znaleźć jej odpowiednik w innych porządkach konstytucyjnych. Pamiętajmy, że został on ukształtowany jeszcze przed II Wojną Światową, a następnie przywrócony w PRL-u, w trakcie stanu wojennego.

Czytaj także Weta Nawrockiego coraz bardziej uderzają w zwykłych ludzi Galopujący Major

Na czym ta jego „wyjątkowość” polega?

Są na świecie różne modele odpowiedzialności polityków za delikty konstytucyjne. W Polsce zajmuje się tym osobny organ władzy sądowniczej, choć tylko połowa jego składu musi mieć kwalifikacje sędziowskie.

Nawiasem mówiąc: takie uprawnienia ma bardzo wiele osób: doktorzy habilitowani nauk prawnych i prokuratorzy, a także radcowie prawni, adwokaci i notariusze z trzyletnim stażem. By zasiadać w Trybunale Stanu, niekoniecznie trzeba być więc sędzią; druga połowa składu nie musi mieć nawet wykształcenia prawniczego, chociaż – podkreślmy – w dotychczasowej praktyce do Trybunału wybierano niemal wyłącznie osoby z takim właśnie wykształceniem.

Druga sprawa: sędziowie Trybunału Stanu nie mają takich ograniczeń jak sędziowie Trybunału Konstytucyjnego czy sądów powszechnych. Mogą być oni członkami partii politycznych i pełnić rozmaite funkcje publiczne – w przeszłości w TS zasiadali samorządowcy oraz byli posłowie i senatorowie. (Jego sędzią na kilka lat przed objęciem prezydentury był także Andrzej Duda – red.).

Po trzecie: skład Trybunał Stanu jest kształtowany przez Sejm. Można więc powiedzieć, że to wybierany przez polityków sąd dla polityków, który może składać się z polityków, albo przynajmniej z osób związanych ze środowiskiem politycznym. Chciałbym też podkreślić zwyczaj – którego żadna ekipa rządząca dotychczas nie naruszyła – że członkowie Trybunału Stanu są wybierani w proporcjach odpowiadających wielkości poszczególnych klubów parlamentarnych.

Czytaj także Czy jest pan/pani za dalszą realizacją misji Karola Nawrockiego, która pokazuje, że prezydent w Polsce znaczy niewiele i trudno traktować go poważnie? Łukasz Łachecki

Obecnie Trybunałowi Stanu przewodniczy Zbigniew Kapiński, będący zarazem I Prezesem Sądu Najwyższego. Dziewięciu sędziów TS opublikowało niedawno stawisko, w którym wyraża „stanowczy sprzeciw” wobec jego zaangażowania w kryzys wokół Trybunału Konstytucyjnego.

Pozycja przewodniczącego Trybunału Stanu jest szczególna: z urzędu pełni to stanowisko każdy I Prezes Sądu Najwyższego.

Problem w tym, że to, co robi pan prezes Kapiński jako I Prezes SN ma znaczenie dla kierowanego przez niego Trybunału Stanu. Dobrze się stało, że sędziowie – w tym rekomendowana przez lewicę sędzia Kamila Ferenc – wystosowali takie oświadczenie (zresztą zredagowane powściągliwie, w sposób odpowiadający powadze reprezentowanej przez nich instytucji), w którym podnieśli, że rola przewodniczącego nie polega na „doradzaniu” władzy wykonawczej w realizacji jakichkolwiek konstytucyjnych zadań i kompetencji.

Jego rolą nie jest też udział w sporze o Trybunał Konstytucyjnym – Kapiński wyraził publicznie „najwyższe oburzenie i stanowczy sprzeciw” wobec działań sędzi Korwin-Piotrowskiej, kwestionując zarazem ich legalność – a już tym bardziej „otaczanie opieką” zawieszonych sędziów Święczkowskiego i Sochańskiego, którzy według doniesień „Gazety Wyborczej” wraz z szóstką innych sędziów TK mieli mieć oni „tymczasową siedzibę” w gmachu Sądu Najwyższego. 

Skoro wokół Trybunału Stanu narosło tak wiele wątpliwości, to może powinniśmy zreformować jego funkcjonowanie?

W dużej mierze wymagałoby to zmiany ustawy zasadniczej. Konstytucja z 1997 roku – przygotowana przez lewicę, uchwalona przez lewicę i podpisana przez prezydenta z lewicy – jest dobrą konstytucją. Wielokrotnie się ona sprawdziła, np. pozwalając państwu przejść suchą stopą przez katastrofę smoleńską, w której zginęło mnóstwo osób pełniących kluczowe stanowiska w państwie, łącznie z prezydentem. Dała też Polsce szansę na integrację europejską.

Nasza Konstytucja naprawdę mocno chroni prawa i wolności człowieka i obywatela, choć mimo wielu swoich zalet, ma ona oczywiście także pewne mankamenty. Mam jednak poczucie, że w czasach, gdy jest ona naruszana, a nawet kwestionowana przez część środowisk politycznych – mówię tutaj o Prawie i Sprawiedliwości – a także łamana przez kolejnych prezydentów, nie powinniśmy prowadzić dyskusji na temat jej zmiany. W chwili, gdy musimy walczyć o podstawowe pryncypia naszego ustroju, byłoby to po prostu nieodpowiedzialne.

**

Sebastian Gajewski –
radca prawny, dr hab. nauk prawnych, prof. Europejskiej Wyższej Szkoły Prawa i Administracji, polityk Nowej Lewicy. Od 2023 r. wiceminister rodziny, pracy i polityki społecznej, w latach 2019-2023 sędzia Trybunału Stanu.

Mateusz Witczak – reporter, dziennikarz, absolwent politologii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Pisze o kulturze cyfrowej, osobach LGBT, prawach kobiet i niepełnosprawności, współpracuje z „Polityką”, „Gazetą Wyborczą” i Dwutygodnikiem.

Komentarze

Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!

Zaloguj się, aby skomentować
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Komentujące wszystkich krajów, łączcie się!x