Wspieraj Wspieraj Wydawnictwo Wydawnictwo Dziennik Obserwuj Obserwuj

Mundur bez kolejki. Dlaczego państwo płaci za służbę cudzym czasem?

Od lat nikt w polskiej polityce nie chce znaleźć się po niewłaściwej stronie hasła o murze za mundurem, więc każda ustawa z mundurem w tytule przechodzi niemal jednogłośnie, bez pytania, co właściwie daje i komu.

Walka

W piątek 6 listopada Sejm 431 głosami uchwalił Kartę Rodziny Mundurowej, a dzień później dwóch starszych posterunkowych zostało postrzelonych na ulicach Krakowa, kiedy zatrzymywali zamachowca. Trudno o gorszy moment na spór o przywileje służb i trudno o lepszy, żeby zapytać, co państwo jest winne ludziom, od których oczekuje takiej odwagi. Odpowiedź zapisana w ustawie brzmi: zniżkę na pociąg, tańszy paszport i miejsce przed kolejką do lekarza. Za tym pomysłem zagłosowała cała lewica, łącznie z czterema posłami Razem, i właśnie dlatego warto powiedzieć, że jest to pomysł zły.

Karta zamiast pieniędzy

Karta nie wzięła się z troski o rodziny, tylko ze sporu o płace. Pod koniec 2024 r. związki zawodowe służb podległych MSWiA rozpoczęły akcję protestacyjną, a 6 marca 2025 r. minister Tomasz Siemoniak podpisał z nimi porozumienie, które ten protest zawiesiło. Jednym z punktów porozumienia było zobowiązanie rządu do przedstawienia projektu ustawy o Karcie Rodziny Mundurowej w ciągu trzydziestu dni. Ludzie, którzy upominali się o wynagrodzenia, dostali więc obietnicę zniżek, na której spełnienie czekali potem ponad półtora roku.

Rachunek tłumaczy tę zamianę lepiej niż jakakolwiek deklaracja. Według oceny skutków dołączonej do projektu, karta miała objąć około 1,27 mln osób i kosztować budżet ok. 50 mln zł w pierwszym roku oraz 40 mln zł w kolejnych latach, czyli trzydzieści kilka złotych rocznie na uprawnionego. Samo wprowadzenie minimalnej stawki dodatku służbowego w Policji, o które zabiegają związkowcy, MSWiA wycenia na około 369 mln zł rocznie, a szerszy wariant reformy dodatków na 1,8 mld zł. Karta jest zatem tym, na co państwo stać zawsze, i dlatego trafiła do Sejmu – zamiast tego, co kosztuje naprawdę.

Tymczasem warunki, w jakich pełni się służbę, nie są tajemnicą. Policjant po szkoleniu podstawowym zarabia 6966,50 zł brutto, a w lipcu 2026 r. w formacji brakowało 8469 funkcjonariuszy, czyli nieobsadzony pozostawał co trzynasty etat, którego obowiązki spadają na tych, którzy zostali. Szeregowy zawodowy dostaje 6489 zł brutto, a za służbę ponad czterdzieści godzin w tygodniu wojsko nie płaci mu wcale, ponieważ, jak wyjaśniło Ministerstwo Obrony Narodowej w odpowiedzi Rzecznikowi Praw Obywatelskich, żołnierzy płatne nadgodziny nie obowiązują, przysługuje im jedynie czas wolny. W 2025 r. z zawodowej służby wojskowej odeszło ponad 7,8 tys. osób, z czego ponad połowa bez praw emerytalnych, a średni staż odchodzących spadł z 17,3 roku w 2019 r. do 12,4 w 2025 roku. Odchodzą ludzie w połowie kariery, których nie zatrzyma legitymacja ze zniżkami.

Czytaj także Strzelanina w Krakowie. Czego o reagowaniu na zagrożenia możemy nauczyć się od Ukraińców? Kaja Puto

Wicepremier Władysław Kosiniak‑Kamysz skwitował uchwalenie ustawy słowami „To zobowiązanie państwa, nie przywilej!”, tymczasem jest odwrotnie. Zobowiązanie pracodawcy wobec ludzi, którym każe ryzykować życie, ma postać pensji, zapłaty za nadgodziny, mieszkania i pełnej obsady na zmianie, natomiast karta rabatowa z własnym świętem w kalendarzu jest przywilejem w najczystszej postaci i zarazem sposobem, żeby o zobowiązaniach nie rozmawiać.

Kolejka krótsza o mundur

Przepisem, który wywołał najwięcej oburzenia, jest pierwszeństwo w leczeniu. Żołnierze zawodowi i terytorialsi już dziś korzystają poza kolejnością ze świadczeń w placówkach wojskowych i da się to obronić, ponieważ zdrowie żołnierza jest warunkiem gotowości jednostki. Karta rozszerza to uprawnienie na osoby, których żadna gotowość nie dotyczy. W szpitalach i przychodniach wojskowych pierwszeństwo otrzymają małżonkowie i dzieci żołnierzy, także dorosłe do 25. roku życia, jeżeli się uczą, oraz wojskowi emeryci z rodzinami, a w placówkach resortu spraw wewnętrznych funkcjonariusze wraz z bliskimi.

Placówki te są resortowe głównie z nazwy, ponieważ utrzymują się z kontraktów z Narodowym Funduszem Zdrowia i leczą wszystkich ubezpieczonych. Płk Arkadiusz Kosowski, dyrektor Departamentu Wojskowej Służby Zdrowia MON, przyznał w rozmowie z „Wprost”, że żołnierze stanowią około 5 proc. pacjentów wojskowych szpitali i przychodni. Pozostali to cywile z okolicy, którzy na wizytę u specjalisty czekają według Barometru Fundacji Watch Health Care przeciętnie ponad cztery miesiące. Każde miejsce przyznane poza kolejnością oznacza późniejszy termin dla kogoś, kto siedzi w tej samej poczekalni i płaci tę samą składkę.

Konstytucja nakazuje władzom publicznym zapewnić obywatelom „równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych”, a wyjątki, które dotąd znało prawo, miały wspólną logikę. Poza kolejnością przyjmuje się kobiety w ciąży, osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności, inwalidów wojennych, weteranów poszkodowanych, zasłużonych dawców krwi. Za każdym z tych przypadków stoi szczególna potrzeba albo ofiara, którą dana osoba poniosła osobiście. Policjant postrzelony na służbie mieści się w tej logice bez żadnej karty i powinien być leczony przed wszystkimi. Zdrowy dorosły syn dowolnego funkcjonariusza już się w niej nie mieści, tak samo jak nie mieści się w niej córka pielęgniarki ani syn nauczyciela.

Najgorsze w tym przepisie jest jednak to, co robi samym mundurowym. Szacunek, jakim Polacy darzą dziś policjantów z Krakowa, wziął się z tego, że stanęli między uzbrojonym człowiekiem a przypadkowymi przechodniami. Ustawa każe ich rodzinom stanąć przed tymi samymi przechodniami w kolejce do endokrynologa. Państwo, które nie chce zapłacić za służbę z własnej kieszeni, płaci za nią cierpliwością pozostałych pacjentów i w ten sposób zamienia wdzięczność w niechęć, chociaż mundurowi wcale o to nie prosili.

Czytaj także Lewaczka na dobrowolnej. Dlaczego młodzi Polacy idą do wojska? Magdalena Morawik

Rodzina, do której nie wszyscy należą

Ustawa mówi o rodzinie mundurowej, ale starannie wylicza, kto do niej należy. Kartę dostają żołnierze, policjanci, strażacy Państwowej Straży Pożarnej, funkcjonariusze Straży Granicznej i Służby Ochrony Państwa. Strażaków ochotników dopisano po kilku miesiącach sporu między resortami, z pakietem okrojonym o leczenie i bilety miesięczne, co branżowy portal Remiza.pl skwitował tytułem Gorsi, bo ochotnicy. Funkcjonariusze Służby Więziennej zostali za drzwiami mimo interwencji Ministerstwa Sprawiedliwości, podobnie jak cywilni pracownicy wojska i Policji. Poseł Konrad Frysztak, jeden z wnioskodawców, tłumaczył w pierwszym czytaniu, że karta to „narzędzie celowej polityki państwa” i że nie można nią objąć wszystkich.

Warto przyłożyć tę celową politykę do tego, co stało się w Krakowie. Wśród pierwszych służb na Rynku byli strażnicy miejscy, a w czwartej minucie od zgłoszenia dojechały zespoły ratownictwa medycznego, które pracowały w miejscu, gdzie wciąż mógł paść strzał. Ani strażnik miejski, ani ratownik medyczny karty nie dostanie, podobnie jak pielęgniarka z oddziału, na który przywieziono rannych. Ten sam poseł mówił z mównicy, że karta ma wspierać rodzinę, która ponosi konsekwencje służby, czyli nieobecność, stres i ryzyko. Jest to uczciwe kryterium, tylko że ustawa go nie stosuje, ponieważ rozdaje uprawnienia według legitymacji, a nie według tego, co kto znosi.

Lewica powinna rozumieć ten mechanizm lepiej niż ktokolwiek. Policjant, żołnierz, ratownik i pielęgniarka są pracownikami tego samego państwa, pracują na zmiany i w święta, a braki kadrowe łatają własnym czasem. Państwo, które jednej z tych grup wręcza kartę z pierwszeństwem przed pozostałymi, nie podnosi nikomu pensji, tylko ustawia ludzi budżetówki w hierarchii i liczy, że wyróżnieni przestaną pytać o resztę.

Prezent zamiast głosu

Jest jeszcze powód, dla którego ta ustawa wygląda tak, a nie inaczej. Policjanci, strażacy i pogranicznicy mają związki zawodowe i to one wywalczyły kartę, nawet jeśli była zdobyczą skromną. Żołnierzom artykuł 343. ustawy o obronie Ojczyzny zabrania zrzeszania się w związkach, więc o tym, co dostaną, rozstrzygnięto bez nich. Nie znaczy to, że w resorcie obrony nikt o warunki służby nie dba, bo minister ma do tych spraw pełnomocnika, a w ministerstwie pracują ludzie, którzy zbierają głosy z jednostek i próbują sprawy załatwiać. Jest to jednak kanał zależny od dobrej woli przełożonych, a nie reprezentacja, która może powiedzieć, że woli podwyżkę od karty.

Związek zawodowy w wojsku nie jest w Polsce pomysłem popularnym i po doświadczeniu stanu wojennego trudno się temu dziwić. Reprezentacja nie musi jednak mieć postaci związku, o czym świadczą stowarzyszenia żołnierzy i parlamentarni rzecznicy w Niemczech oraz kilku innych państwach NATO. Wystarczy, żeby ludzie, których ustawa dotyczy, mieli gdzie powiedzieć, czego potrzebują, zanim ktoś zdecyduje za nich. Bez tego żołnierz dostaje kartę w prezencie i ma jeszcze okazać wdzięczność 15 maja, w ustanowionym tą samą ustawą Dniu Rodziny Mundurowej.

Tym trudniej zrozumieć głosowanie lewicy. Klub Lewicy był współautorem projektu, a Razem poparło go w komplecie, chociaż do krakowskiej tragedii pozostawała jeszcze doba i nikt nie mógł tłumaczyć się nastrojem chwili. Bardziej prawdopodobne jest wyjaśnienie prostsze i mniej chwalebne. Od lat nikt w polskiej polityce nie chce znaleźć się po niewłaściwej stronie hasła o murze za mundurem, więc każda ustawa z mundurem w tytule przechodzi niemal jednogłośnie, bez pytania, co właściwie daje i komu. Przeciw zagłosowało dziewięciu posłów Konfederacji, a formacje, które na co dzień odwołują się do równości, nie zgłosiły nawet zdania odrębnego w sprawie kolejki do lekarza.

Czytaj także Państwo w hełmie. Dlaczego III RP boi się uzwiązkowienia wojska? Mateusz Kacperski

Szacunek, który kosztuje

Krytyka tej ustawy nie jest wymierzona w ludzi, którzy w sobotę 7 listopada pobiegli w stronę strzałów. Wynika z przekonania, że należy im się więcej niż rabat. Należy im się pensja na miarę ryzyka, zapłata za każdą godzinę ponad normę, pełna obsada, żeby tych godzin było mniej, leczenie bez czekania obejmujące wszystko, co jest skutkiem wykonywanej pracy, oraz głos w sprawach własnej służby. Żadna z tych spraw nie wymaga wyprzedzania sąsiadów w kolejce i każda kosztuje więcej niż 40 mln zł rocznie.

Państwo wybrało wariant najtańszy i opakowało go w słowo „rodzina”, a parlament niemal jednogłośnie uznał, że to wystarczy. Lewica, która traktuje mundurowych poważnie, czyli jak pracowników, a nie jak pomnik, nie powinna była podnosić za tym ręki. Powinna była zapytać, dlaczego ludziom, od których wymaga się, żeby biegli w stronę strzałów, proponuje się w zamian kupon.

**

Mateusz Kacperski – absolwent historii na Uniwersytecie Oksfordzkim, poprzednio związany z sektorem doradztwa strategicznego w programach modernizacji technicznej. Podoficer rezerwy Sił Zbrojnych RP. W Krytyce Politycznej opublikował teksty Lewica musi dojrzeć do poboru i Państwo w hełmie. Dlaczego III RP boi się uzwiązkowienia wojska?

Komentarze

Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!

Zaloguj się, aby skomentować
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Komentujące wszystkich krajów, łączcie się!x