Wspieraj 
Wspieraj 
Wydawnictwo 
Obserwuj 
Walter Benjamin podjął refleksję nad dronami, czyli samolotami sterowanymi za pomocą fal radiowych, których pojawienie się stratedzy wojskowi przewidywali już w połowie lat trzydziestych XX wieku. Przykład ten posłużył mu do zilustrowania różnicy pomiędzy „techniką wtórną”, charakterystyczną dla nowoczesnego przemysłu, a „techniką pierwotną”, sięgającą sztuki prehistorycznej. W jego opinii różnica między nimi polegała nie tyle na niższości, czy może raczej archaicznym charakterze jednej z nich w stosunku do drugiej, ile na „różnicy w tendencji”: „Pierwsza z tych technik angażuje w jak największym stopniu człowieka, druga zaś czyni to w stopniu możliwie jak najmniejszym. Siłą pierwszej z nich, jeśli można tak powiedzieć, jest złożenie człowieka w ofierze, natomiast siłą drugiej jest samolot bez pilota, sterowany zdalnie za pomocą fal radiowych”.
Z jednej strony techniki poświęcenia człowieka, z drugiej techniki gry. Z jednej strony całkowite zaangażowanie, z drugiej całkowite wycofanie się. Z jednej strony wyjątkowy charakter działania na żywo, z drugiej nieskończona powtarzalność wykonywanego mechanicznie gestu: „raz na zawsze – tak brzmiało motto pierwotnej techniki (czyli albo nienaprawialna wina, albo pozostająca na zawsze wzorcowa ofiara życia). Jeden raz to tyle co nic – takie jest motto odnoszące się do drugiej techniki (której celem jest powtarzanie doświadczeń, nieustannie je modyfikując)”. Z jednej strony kamikadze albo autor zamachu samobójczego, który raz na zawsze unicestwia się w pojedynczej eksplozji, z drugiej strony dron, który wystrzeliwuje swoje pociski wielokrotnie, jak gdyby nigdy nic.
Podczas gdy kamikadze zakłada całkowite zespolenie ciała wojownika z bronią, dron zapewnia ich radykalny rozdział i rozgraniczenie. Kamikadze: moje ciało jest bronią. Dron: moja broń nie ma ciała. Pierwsze zakłada śmierć wykonawcy misji. Drugie całkowicie tę śmierć wyklucza. Kamikadze to ludzie, których śmierć jest pewna. Natomiast piloci dronów to ludzie, których śmierć jest niemożliwa. W tym sensie reprezentują oni dwa przeciwstawne bieguny spektrum narażenia na śmierć. Pomiędzy nimi znajdują się klasyczni bojownicy, którzy kładą na szali swoje życie.
Mówimy o suicide bombing, samobójczych zamachach bombowych, ale jakie byłoby ich przeciwieństwo? Nie ma specyficznego wyrażenia określającego tych, którzy mogą zabijać za pomocą wybuchu ładunku, nie narażając przy tym własnego życia. Nie tylko nie muszą wcale umierać, aby zabijać, ale przede wszystkim wręcz nie mogą zginąć, gdy zadają śmierć.
Elektroniczne oko i piloci samobójcy
W przeciwieństwie do schematu ewolucyjnego, który Walter Benjamin sugeruje tutaj tylko po to, aby móc go skuteczniej podważyć, kamikadze i drony, broń poświęcenia i broń samoobrony, nie następują po sobie w sposób linearny i chronologiczny, jedna nie zastępuje drugiej, tak jak historia zastępuje prehistorię. Wręcz przeciwnie, wyłaniają się razem, jako dwie przeciwstawne taktyki, które historycznie wzajemnie się uzupełniają.
W połowie lat trzydziestych XX wieku inżynier z firmy radiokomunikacyjnej RCA przeczytał artykuł poświęcony armii japońskiej, który wywołał u niego ogromne zaniepokojenie. Dowiedział się z niego, że Japończycy rozpoczęli szkolenie eskadr pilotów samobójców. Na długo przed tragiczną niespodzianką w Pearl Harbor Zworykin zrozumiał, jak duża jest skala zagrożenia: „Skuteczność tej metody pozostaje rzecz jasna do udowodnienia, ale gdyby takie przygotowanie psychologiczne żołnierzy było możliwe, broń ta okazałaby się wyjątkowo niebezpieczna. Ponieważ trudno oczekiwać, że takie metody zostaną wprowadzone w naszym kraju, musimy polegać na przewadze technicznej, aby rozwiązać ten problem”.
W Stanach Zjednoczonych dysponowano już wówczas prototypami „samolotów sterowanych za pomocą fal radiowych”, które mogły posłużyć jako torpedy powietrzne. Problem polegał jednak na tym, że te zdalnie sterowane urządzenia były „ślepe”: „traciły swoją skuteczność, gdy tylko zanikał kontakt wzrokowy z bazą, skąd sterowano pociskiem. Japończycy najwyraźniej znaleźli rozwiązanie tego problemu”. Rozwiązaniem tym okazali się kamikadze – ponieważ pilot ma oczy i jest gotowy na śmierć, może poprowadzić maszynę do samego końca, aż do momentu trafienia w cel.
Jednakże Zworykin był również jednym z pionierów rodzącej się telewizji, w czasach kiedy pracował dla firmy RCA. I właśnie tam znajdowało się rozwiązanie: „Jednym ze sposobów uzyskania praktycznie takich samych rezultatów jak pilot samobójca jest wyposażenie torpedy sterowanej radiowo w elektroniczne oko”. Operator byłby wtedy w stanie śledzić cel aż do końca i wizualnie kierować broń do miejsca uderzenia za pomocą sterowania z wykorzystaniem fal radiowych.
W kabinie samolotu pozostawiono jedynie elektryczną siatkówkę pilota, a jego ciało umieszczono gdzie indziej, poza zasięgiem obrony przeciwlotniczej przeciwnika. Dzięki połączeniu telewizji i zdalnie sterowanego samolotu Vladimir Zworykin stworzył formułę, która znacznie później stanie się podstawą zarówno tzw. smart bomb (inteligentnych bomb), jak i uzbrojonych dronów.
Tekst Zworykina jest godny uwagi głównie dlatego, że już w jednej z pierwszych sformułowanych przez siebie teorii postrzega on przodka drona jako odpowiedź na samobójcze ataki kamikadze, wręcz rozwiązanie antykamikadze. Jest tak nie tylko z logicznego punktu widzenia, czyli z punktu widzenia definicji, ale także i przede wszystkim z perspektywy taktycznej: broń ta stanowi zarówno antidotum, jak i bliźniacze rozwiązanie. Dron i kamikadze to dwie przeciwstawne praktyczne opcje rozwiązania tego samego problemu, jakim jest naprowadzenie pocisku na wyznaczony cel. To, co Japończycy zamierzali osiągnąć dzięki przewadze swego moralnego poświęcenia, przez trening psychologiczny, etykę składanej heroicznie ofiary, Amerykanie osiągają dzięki czysto technicznym procesom, przez uzyskanie przewagi materialnej technologii. Geneza koncepcyjna dronów mieści się w etyczno-technicznej ekonomii życia i śmierci, w której potęga technologiczna zastępuje formę niemożliwej do wyegzekwowania ofiary składanej z człowieka. Z jednej strony będą więc dzielni wojownicy gotowi poświęcić się dla sprawy, z drugiej – jedynie maszyny-widma.
Dwie wizje grozy
Dzisiaj ponownie spotykamy się z tym samym konfliktem pomiędzy kamikadze a zdalnym sterowaniem. Inaczej mówiąc, chodzi o samobójcze zamachy pozostające w opozycji do zamachów-widm. Ta dwubiegunowość ma przede wszystkim charakter ekonomiczny. Przeciwstawia ona tych, którzy posiadają kapitał i technologię, tym, którzy do walki mogą wystawić jedynie własne ciało. Tym dwóm materialnym i taktycznym systemom odpowiadają jednak również dwa systemy etyczne: etyka heroicznego poświęcenia z jednej strony i etyka samoobrony w celu pozostania przy życiu z drugiej.
Drony i kamikadze są jak dwa przeciwstawne wymiary moralnej wrażliwości. Dwa etosy, które stanowią swoje lustrzane odbicie, a każdy z nich jest dla tego drugiego jednocześnie antytezą i koszmarem. W tej różnicy, a przynajmniej tej, która jest widoczna na pierwszy rzut oka, chodzi o pewną postawę wobec śmierci, własnej i innych, o stosunek do gotowości złożenia siebie w ofierze lub do ochrony własnego życia, o relację między zagrożeniem i odwagą, między kruchością i dążeniem do destrukcji. Chodzi o dwie polityczne i emocjonalne postawy odnoszące się do śmierci: tej, którą zadajemy, i tej, na którą się narażamy. Ale chodzi również o dwie przeciwstawne koncepcje, a właściwie o dwie różne wizje grozy.
Richard Cohen, publicysta „Washington Post”, przedstawia swoją opinię na ten temat: „Jeśli chodzi o talibskich bojowników, to nie tylko nie cenią oni życia, ale wręcz marnują je bezsensownie w zamachach samobójczych. Trudno byłoby wyobrazić sobie amerykańskiego kamikadze”. Podkreśla: „Amerykański kamikadze nie istnieje. Nie gloryfikujemy sprawców zamachów samobójczych, nie pokazujemy ich dzieci przed kamerami telewizyjnymi, aby inne dzieci zazdrościły im śmierci rodzica. Dla nas takie zachowanie jest krępujące. I przyprawia nas o dreszcze. Jest, mówiąc wprost – odrażające”. Dodaje jednak już bardziej pojednawczym tonem: „tyle że być może to my zanadto zaczęliśmy wielbić życie”.
To zatem, co „niepokoi”, „mrozi krew w żyłach” i jest „odrażające”, to bycie gotowym na śmierć w walce i chełpienie się tym. Istniejąca od dawien dawna figura wojownika-męczennika, strącona z piedestału, wpadła prosto w ręce wroga i stała się najgorszym z odpychających symboli, kwintesencją moralnej ohydy. Poświęceniu, niepojętemu i nikczemnemu, które natychmiast interpretuje się jako pogardę dla życia, chociaż nie zdajemy sobie sprawy, że może ono raczej oznaczać pogardę dla śmierci, przeciwstawia się etykę umiłowania życia – czego dron jest bez wątpienia doskonałym odzwierciedleniem. Kiedy doprowadzamy tę próżność do ostateczności, przyznajemy: „my” tak bardzo wielbimy życie, że czasami zapewne troszczymy się o nie aż za bardzo. Taki nadmiar miłości byłby z pewnością wybaczalny, gdyby nie to, że ta niezmierzona pobłażliwość budzi podejrzenia o zbyt daleko posuniętą miłość własną. W przeciwieństwie bowiem do tego, co twierdzi autor, to właśnie nasze życie, a nie życie w ogóle, jest przez „nas” uwielbiane. Jeśli przypadek amerykańskiego kamikadze jest nie do pomyślenia, stanowi jedynie puste pole na mapie tego, co możliwe do wyobrażenia, to dlatego, że jest to oksymoron. Życie nie może w tym przypadku negować samego siebie. I nie bez powodu: zaprzecza ono jedynie życiu innych.
Zapytany przez dziennikarza, czy „prawdą jest, że Palestyńczycy nie przywiązują wagi do życia ludzkiego, w tym nawet do życia swoich bliskich”, Eyad El-Sarraj, odpowiedzialny za realizację programu zdrowia psychicznego w Strefie Gazy, odpowiedział: „Jak można wierzyć we własne człowieczeństwo, jeśli nie wierzy się w człowieczeństwo wroga?”.
Moralność bomb kasetowych
Kiedy porównujemy jedną formę okrucieństwa z inną, należałoby zadać pytanie: dlaczego zabijanie bez narażania własnego życia miałoby być mniej okrutne, niż gdy zadajemy śmierć i dzielimy los swoich ofiar? Dlaczego broń pozwalająca zabijać bez jakiegokolwiek zagrożenia miałaby być mniej odrażająca niż jej przeciwieństwo? Jacqueline Rose, dziwiąc się temu, że „zrzucanie bomb kasetowych z powietrza jest nie tylko uważane przez zachodnich przywódców za mniej odrażające, ale także za moralnie lepsze”, zauważa: „Nie jest jasne, dlaczego śmierć wspólnie z ofiarą powinna być uważana za większy grzech aniżeli uratowanie własnego życia poprzez zabicie ofiary”. „Antropolog przybyły z Marsa”, dodaje Hugh Gusterson, „mógłby stwierdzić, że wielu mieszkańców Bliskiego Wschodu postrzega ataki amerykańskich dronów dokładnie w taki sam sposób, w jaki Richard Cohen postrzega samobójcze zamachy. Są one powszechnie uznawane za tchórzliwe, ponieważ pilot drona zabija ludzi na ziemi, siedząc w bezpiecznym, klimatyzowanym kokonie gdzieś w Nevadzie, nie ponosząc choćby najmniejszego ryzyka, że zostanie zabity przez tych, których atakuje”.
Wspieraj nas
Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.
Talal Asad sugeruje, że przerażenie wywołane zamachami samobójczymi w społeczeństwach zachodnich wynika z faktu, że popełnionym przez siebie czynem sprawca zamachu z góry uniemożliwia wszelkie mechanizmy sprawiedliwości retrybutywnej: przez śmierć wraz ze swoją ofiarą, połączenie w jednym akcie zbrodni i kary, zamachowiec udaremnia wymierzenie jej i tym samym wyłącza podstawowy mechanizm sprawiedliwości w rozumieniu prawa karnego. Nigdy nie „zapłaci za to, co zrobił”.
Przerażenie, jakie budzi idea śmierci zadawanej przez bezzałogowe maszyny, wynika zapewne z czegoś podobnego: „Operator drona”, twierdzi Gusterson, „jest lustrzanym odbiciem zamachu samobójczego w tym sensie, że on również odbiega, choć w odwrotnym kierunku, od naszego paradygmatycznego wyobrażenia walki”.
**
Fragment książki Teoria drona w tłumaczeniu Oskara Hedemanna, która ukazała się w wydawnictwie Karakter. Dziękujemy za zgodę na przedruk. Pominięto przypisy, śródtytuły pochodzą od redakcji.
*
Grégoire Chamayou – francuski filozof, redaktor i autor książek. Poza Teorią drona opublikował również Podłe ciała (przeł. Katarzyna Thiel-Jańczuk i Jadwiga Bodzińska), La société ingouvernable. Une généalogie du libéralisme autoritaire i Les chasses à l’homme. Jest redaktorem serii Zones we francuskim wydawnictwie La Découverte.
Komentarze
Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!