Swego czasu Dąbrowszczacy regularnie rozgrzewali debatę publiczną. Antykomunistyczni historycy postawili sobie za cel „odkłamać” legendę o bohaterstwie antyfaszystowskich bojowników, pielęgnowaną m.in. przez Polskę Ludową. Na fali dekomunizacji próbowano usunąć z mapy Warszawy ulicę im. Dąbrowszczaków, przez swoich krytyków nazywanych zbrodniarzami i agentami Moskwy. To jednak wydarzenia sprzed dekady. Skąd nagły powrót zainteresowania tą kartą historii?
Niedawno miała miejsce okrągła rocznica – 22 października minęło 90 lat od powołania do życia batalionu im. Jarosława Dąbrowskiego, później przekształconego w brygadę. Bezpośrednim powodem ponownego podjęcia dyskusji o jednostce walczącej po stronie Republiki Hiszpańskiej okazały się jednak uroczystości zorganizowane 6 listopada w Warszawie, w których uczestniczyli przedstawiciele rządu oraz wojskowa asysta honorowa.
Oficjalne upamiętnienie antyfaszystowskich ochotników
Przy pomniku polskich ochotników Brygad Międzynarodowych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach oddano hołd poległym. W uroczystościach uczestniczyli m.in. podsekretarz stanu w MON Stanisław Wziątek oraz zastępca szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Michał Syska. Wieniec w imieniu marszałka Sejmu Włodzimierza Czarzastego złożył przedstawiciel Straży Marszałkowskiej. Było to pierwsze od 1989 r. tego rodzaju publiczne uhonorowanie Dąbrowszczaków, a po ceremonii na Powązkach odbyło się również spotkanie w Sejmie poświęcone batalionowi Brygad Międzynarodowych.
Podczas uroczystości podkreślano, że polscy ochotnicy kierowali się chęcią obrony Hiszpanii przed faszyzmem oraz wiarą w wolność i demokrację, niezależnie od przynależności partyjnej, pochodzenia społecznego czy wcześniejszych etapów życiorysów. Chociaż Brygady Międzynarodowe powstały z inicjatywy Kominternu (międzynarodówki komunistycznej podporządkowanej ZSRR), to w ich szeregach znaleźli się nie tylko komuniści, lecz również socjaliści, działacze żydowskiego Bundu, anarchiści, trockiści, związkowcy oraz liczni bezpartyjni antyfaszyści.
Łącznie przez szeregi Dąbrowszczaków przewinęło się ok. pięć tysięcy osób, a Polacy stanowili drugą po Francuzach najliczniejszą grupę zagranicznych ochotników walczących po stronie republikańskiej. Duża część z nich poległa, a dla pozostałych bitwy stoczone w Hiszpanii na ogół nie stanowiły końca zmagań z faszyzmem. Dawni Dąbrowszczacy w czasie II wojny światowej służyli zarówno w regularnych armiach, jak i organizacjach podziemnych. Przynajmniej kilku uczestniczyło w Powstaniu Warszawskim, o czym niektórzy wolą nie pamiętać, ponieważ nie pasuje to do narracji o stalinistycznych bandytach, jakimi mieli być żołnierze brygady im. Dąbrowskiego.
Komu przeszkadza walka z faszyzmem
Dla wielu Dąbrowszczaków wojna w Hiszpanii zapoczątkowała dekadę walki o wolność, toczonej na różnych frontach w całej Europie. Inaczej na sprawę zapatruje się prawica, zwłaszcza ta radykalna i wzdychająca do dyktatury generała Franco. Wicemarszałek Krzysztof Bosak nazwał udział Wojska Polskiego w uroczystościach „rzeczą haniebną”, a Brygady Międzynarodowe przedstawił jako formację kontrolowaną przez sowieckie służby, współodpowiedzialną za czerwony terror i niezliczone zbrodnie. Nie jest to zresztą wyłącznie spór o komunistyczne zaplecze Brygad Międzynarodowych. Polska prawica często przedstawiała generała Franco jako heroicznego obrońcę katolicyzmu i tradycyjnego porządku. Trudno więc oddzielić potępienie polskich ochotników od stosunku do samego obozu, przeciwko któremu walczyli.
Mimo usilnych starań prawicowych historyków, nie udało się przypisać Dąbrowszczakom żadnej ze zbrodni popełnionych podczas wojny w Hiszpanii. Jedną z bardziej znanych prób stanowiła historia sanktuarium Matki Boskiej z Cabeza w Andaluzji. Klasztor miał zostać zdobyty przez republikańskie oddziały (w tym brygadę im. Dąbrowskiego) 1 maja 1937 r., po czym doszło do masakry obrońców oraz cywilów, w tym dzieci i duchownych. Problem w tym, że do żadnej rzezi nie doszło – większość żołnierzy wroga trafiła do niewoli, ich rannemu dowódcy zapewniono pomoc lekarską, a cywilów wypuszczono. Co więcej, Dąbrowszczacy w ogóle nie brali udziału w tych walkach. W dniu zdobycia sanktuarium polscy ochotnicy znajdowali się kilkaset kilometrów dalej, pod Madrytem.
Skoro nie wychodzi wiązanie polskich ochotników ze zbrodniami wojennymi, to próbuje się ich oczernić w inny sposób – poprzez grzebanie w późniejszych życiorysach poszczególnych Dąbrowszczaków i wynajdywanie co gorszych występków weteranów hiszpańskiej wojny domowej. W ten sposób dowiadujemy się, że wśród polskich ochotników byli ludzie, którzy po powrocie do kraju i zakończeniu II wojny światowej odegrali istotną rolę w budowaniu komunistycznego aparatu władzy i represji, np. wysoko postawieni funkcjonariusze MBP oraz UB.
Jeśli jednak mielibyśmy wszystkie formacje wojskowe oceniać przez pryzmat nie ich działań, a życiorysów członków, to żadna nie okaże się wolna od postaci nieprzynoszących im chluby. Wielu z legionistów Piłsudskiego później współtworzyło sanacyjną dyktaturę. W Armii Krajowej znajdziemy osoby odpowiedzialne w czasach działalności „żołnierzy wyklętych” za czystki etniczne. Chyba nie przekreśla to walki obydwu formacji przeciwko okupantom? Dlaczego więc wątpliwe życiorysy niektórych Dąbrowszczaków miałyby rzutować na wszystkich antyfaszystowskich ochotników? Albo oceniamy daną organizację i jej działalność, albo indywidualnie poszczególnych członków – swobodne mieszanie tych dwóch porządków nie świadczy zbyt dobrze o rzetelności historycznej.
Nie nasza wojna?
Przynajmniej z pozoru bardziej rozsądnym argumentem przeciwko oficjalnemu honorowaniu brygady im. Dąbrowskiego jest to, że antyfaszystowscy ochotnicy może i byli Polakami, ale walczyli w Hiszpanii – czemu więc upamiętniać jedną ze stron wojny domowej na drugim końcu kontynentu? Przede wszystkim Dąbrowszczacy walczyli w wojnie obronnej, a cały konflikt szybko został umiędzynarodowiony. Legalne władze Republiki padły ofiarą wojskowego puczu, na którego czele stanęli ultrakonserwatywni generałowie z kluczowym dla ich sukcesu wsparciem faszystowskich Włoch oraz III Rzeszy, przyszłego okupanta Polski.
W tym sensie wojna domowa w Hiszpanii była zapowiedzią II wojny światowej. W obydwu konfliktach po jednej stronie znalazły się siły radykalnie prawicowe, po drugiej zaś szeroki (nierzadko wewnętrznie skonfliktowany) obóz antyfaszystowski, łączący różnego rodzaju siły demokratyczne oraz radykalną lewicę, również tę stalinowską. Powodem, dla którego ta ostatnia zyskała duże wpływy w Republice Hiszpańskiej, była głównie kompromitacja zachodnich demokracji, które pod wpływem konserwatywnych elit odmówiły pomocy legalnemu rządowi Hiszpanii, jednocześnie prowadząc politykę ugłaskiwania nazistowskich Niemiec. Jak skończył się ten appeasement, wszyscy wiemy.
Czy należy więc winić Dąbroszczaków za to, że z rozpoczęciem walki przeciwko faszyzmowi nie czekali do 1939 r., lecz podjęli ją trzy lata wcześniej? Można spierać się o ich motywacje, polityczne zaplecze i późniejsze losy. Trudno jednak zrozumieć, dlaczego mielibyśmy wstydzić się istnienia polskiej formacji walczącej o wolność innego narodu. Zwłaszcza że przeciwnik, z którym mierzyła się w Hiszpanii, wkrótce stał się również wrogiem Polski. Nie chodzi tutaj o wybielanie poszczególnych członków brygady im. Dąbrowskiego, lecz o uznanie, że jako grupa byli jednymi z pierwszych, którzy stanęli do walki z faszyzmem i z tego względu zasługują na pamięć. Zamiast oburzać się na obecność wojskowej asysty honorowej, wypada zapytać, dlaczego tak późno III RP przypomniała sobie o tej chlubnej karcie polskiej historii.










Komentarze
Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!