Wspieraj Wspieraj Wydawnictwo Wydawnictwo Dziennik Obserwuj Obserwuj

Nie stać cię na czynsz? Przynieś namiot. Pocztówka z protestującego Porto

Jednym z sygnałów do rewolucji goździków z 1974 r. była puszczona w radiu piosenka „Grândola, Vila Morena”. 15 października 2026 r., kiedy policja ruszyła na łańcuch ludzi stojących przed namiotami, również śpiewano „Grândolę”.

Walka

Ogień strzela wysoko. Wyżej niż latarnie. Nie da się podejść. Ktoś biegnie z gaśnicą samochodową. Niewiele to daje. Palą się kontenery na śmieci. Przed ścianą ognia stoi rząd zaparkowanych samochodów. Do jednego z nich podchodzi właściciel. Powoli, prawie nonszalancko. Wsiada, cofa o metr, może półtora. Wysiada i wraca tam, skąd przyszedł. Na sygnale podjeżdżają strażacy. Gaszą ogień w kilka minut. Odjeżdżając, pokazują w stronę zgromadzonych znak victorii.

Jest noc z soboty na niedzielę, 18 października. Porto, plac przed Teatrem Miejskim Rivoli. Od ośmiu dni stoi tu Acampada do Porto pela Habitação, czyli obozowisko powstałe w obronie prawa do godnego, przystępnego mieszkania, pod hasłem: „Nie stać cię na czynsz? Przynieś namiot”. Powstało 10 października wieczorem, po manifestacji przeciwko rosnącym kosztom życia. Zwołała ją platforma Não Dá Mais Para Viver Assim (Nie da się dłużej tak żyć): ponad 30 organizacji, od związków zawodowych po ruchy mieszkaniowe i klimatyczne. Część ludzi po prostu została na placu z namiotami. Nie ma tu liderów. O wszystkim decyduje zgromadzenie ludowe. Rzecznicy się zmieniają. Za plecami protestujących i ich banerami różowym neonem świeci szyld banku Millennium.

Czytaj także Najem krótkoterminowy nie może trwać wiecznie Ewa Karendys rozmawia z Łukaszem Drozdą

Studencki prekariat w kraju właścicieli

Nie wiadomo, kto podpalił śmietniki. Jakiś chłopak powiedział później policji, że widział czterech młodych ludzi. Ludzie z placu mówią mi, że takich rzeczy nie robią. Protestują pokojowo. W ciągu dnia organizują koncerty, warsztaty rękodzielnicze, ktoś gra w szachy, ktoś tańczy. Bardziej przypomina to rodzinny piknik niż protest. Dopóki nie pojawi się policja.

Na obrzeżach placu siedzi młody chłopak. Niby z protestującymi, ale trochę obok. Rozumie ich, mówi. Szczególnie studentów. Przyjeżdżają tu się uczyć, a nie mają gdzie mieszkać. Nie stać ich na wynajem. Sam nie do końca czuje, że ma prawo protestować razem z nimi. Pochodzi z zamożnej rodziny. Rodzice kupili mu mieszkanie. Nie może się porównywać z tymi z namiotów. Ale chce pomóc. Wynajmuje kolegom pokoje za symboliczne 100 czy 200 euro miesięcznie. Pokój dla studenta kosztuje dziś w Porto między 430 a 450.

Portugalia jest krajem właścicieli. W 2025 roku we własnym domu albo mieszkaniu żyło 71 proc. mieszkańców. Dwa lata wcześniej 76 proc. W latach 2015-2025 ceny mieszkań wzrosły tu względem dochodów o 60,8 proc., najbardziej w całej Unii Europejskiej. Najemców było 29 proc., ponad połowa z nich płaciła czynsz rynkowy. Spośród tych ostatnich co czwarty wydawał na mieszkanie więcej niż 40 proc. dochodu.

Na jednej z turystycznych ulic obserwuję zespół reprezentacyjny studentów ekonomii. Na ramionach mają czarne peleryny akademickie. Kontrabas, akordeon, gitara. Jeden tańczy z tamburynami, inny żongluje sztandarami z emblematem szkoły. Reszta gra i śpiewa. Przy kawiarnianych stolikach, nad kawą i piwem, ludzie klaszczą do taktu. Przed zespołem leży otwarty futerał od gitary. Kilku chłopaków chodzi między stolikami i sprzedaje płyty z nagraniami zespołu. Co łaska.

Pytam o protest na placu niedaleko. Wiedzą o nim. To nie studenci protestują, mówią. Oni sami też tam nie chodzą. Na zmianę uczą się i pracują. Nie mają czasu.

Federacja Akademicka Porto wysłała partiom parlamentarnym własne propozycje. Chce czasowego zakazu kupowania mieszkań przez nierezydentów. Jest przeciwna limitom czynszów, bo jej zdaniem właściciele wycofaliby wtedy mieszkania z najmu i byłoby ich jeszcze mniej.

Beatriz sprzedaje pamiątki w sklepie dla turystów. Studiuje. Mieszka z chłopakiem, czynsz płacą we dwoje. Sama nie dałaby rady. Protesty popiera. Na placu jednak bywa rzadko, bo między pracą a zajęciami nie ma kiedy. Pytam ją o jeden z banerów: „TOURIST GO HOME” (turyści do domu)– Turyści nie są problemem. Gdyby nie oni, ani ja, ani wielu moich znajomych nie mielibyśmy pracy – mówi.

Od rządu chciałaby przede wszystkim limitów czynszów. Przy obecnej płacy minimalnej młodzi nie są w stanie mieszkać sami. Pytam, dlaczego w takim razie rząd nie podniesie płacy minimalnej. Beatriz nie odpowiada. Uśmiecha się niewesoło.

Płaca minimalna wynosi w tym roku 920 euro brutto. W przyszłym ma wzrosnąć do 970, tak umówił się rząd z pracodawcami i jedną z central związkowych, UGT. To nieco ponad pięć procent. Czynsze w nowych umowach najmu wzrosły w ciągu roku o 10,2 proc.

Portugalski rząd po stronie właścicieli

Acampada do Porto pela Habitação stawia sześć żądań. Pierwsze to wycofanie nowej ustawy o najmie, którą parlament przyjął w pierwszym czytaniu 30 września. W tej wersji ustawa przyspiesza eksmisje, znosi limit podwyżki czynszu przy nowej umowie (z wyjątkami, m.in. dla osób po 65. roku życia) i pozwala żądać od najemcy trzech czynszów z góry oraz kaucji bez górnej granicy.

Dwa kolejne żądania idą dalej: koniec eksmisji bez lokalu zastępczego i limity czynszów. Dalej: koniec kupowania nieruchomości przez „sępie fundusze”, więcej lokali publicznych i oddanie pustostanów na mieszkania. Z czasem zgromadzenie przyjęło trzy postulaty innych kolektywów i w liście do prezydenta z 13 listopada żądań było już dziewięć. Po szarżach policji obozowisko domaga się też dymisji ministra spraw wewnętrznych i informacji, kto wydał rozkazy do szarż.

Rząd ustawy nie wycofuje. Twierdzi, że właściciele boją się wynajmować, bo trudno pozbyć się niepłacącego lokatora, a ustawa ma im dać pewność. Eksmitowanym oferuje fundusz awaryjny: najwyżej 537 euro miesięcznie przez pół roku. Zamiast limitów wprowadził czynsz „umiarkowany”, nagradzany ulgą podatkową: do 2300 euro miesięcznie. Wobec „sępich funduszy” rząd nie proponuje nic.

Tiago pracuje w firmie, która kupuje ziemię i budynki, stawia albo odnawia nieruchomości, sprzedaje i wynajmuje je m.in. państwu. Należy do partii lewicowej, głosuje za regulacją rynku.

– Siedzę w samym środku konfliktu, bo firma, w której pracuję, przyczynia się do problemu. Ale od regulacji jest rząd. Nie można winić ludzi za to, że chcą żyć i zabezpieczyć rodzinę. Chcę, żeby przyszły zmiany, bo jest źle. A kiedy przyjdą, to i ja, i firma się dostosujemy. Nie będziemy mieć wyjścia. I dobrze.

Tanie mieszkania na wynajem od państwa i gmin to dziś niespełna 2 proc. wszystkich mieszkań w Portugalii. W Polsce to około 6 proc., średnio 8 proc. w Unii. Poprzedni portugalski rząd pozwolił gminom wynajmować lokale, które stoją puste od co najmniej dwóch lat, bez pytania właścicieli o zdanie. Obecny uchylił to w 2024 roku.

Czytaj także Pół wieku po rewolucji goździków Portugalię może sparaliżować sukces skrajnej prawicy Artur Troost

W październiku 2026 r. przyjął inny przepis, który jeszcze nie obowiązuje: jeśli spadkobiercy kłócą się o mieszkanie dłużej niż dwa lata, każdy z nich będzie mógł zażądać jego sprzedaży. Po cenie rynkowej. Ile mieszkań wróci w ten sposób na rynek, rząd nie policzył. Obiecuje za to 59 tys. mieszkań publicznych do 2030 roku. Jeśli się uda, będzie ich w sumie ok. 180 tys., czyli 3 proc. wszystkich mieszkań w Portugalii. Do unijnej średniej brakowałoby jeszcze około 300 tys. Sam minister przyznaje, że najpilniej potrzeba 133 tys. W projekcie budżetu na 2027 rok wydatki inwestycyjne na mieszkania spadają o 63,5 proc., bo kończą się pieniądze z unijnego Funduszu Odbudowy. Minister mieszkalnictwa kwestionuje te wyliczenia.

Według Tiago największym problemem są zagraniczne holdingi, które wykupują ziemię i czekają. Rząd nie zaproponował w tej sprawie niczego. – „Złote wizy” też swoje dołożyły. Państwo samo zaprosiło zagraniczny kapitał, więc trudno winić tych, którzy z zaproszenia skorzystali – mówi Tiago. Od 2012 roku cudzoziemiec spoza Unii, który kupił w Portugalii nieruchomość za co najmniej pół miliona euro, dostawał prawo pobytu, a z nim swobodę podróżowania po strefie Schengen. Do 2023 roku wydano 12,7 tys. złotych wiz, z czego ok. 11,4 tys. za zakup nieruchomości. Wszystkie inwestycje szacowano na 6,5-7,3 mld euro, zależnie od źródła. W 2023 roku zakup nieruchomości przestał skutkować wydaniem wizy.

– Szczerze? Nawet jeśli rząd zacznie działać dziś, to młode pokolenie, a pewnie i następne, już przegrało. Na efekty trzeba czekać latami. A czy rząd faktycznie zacznie działać, tego nie wie nikt – mówi Tiago.

Grândola, Vila Morena

Noc z 24 na 25 października. Przed protestującymi na placu policja w kaskach, z tarczami i z psami. Zwartym kordonem wypycha ludzi, zbiera namioty, karimaty, dmuchany basen. Październikowe dni potrafią być gorące. Noce – paraliżująco zimne.

Kilkaset wypchniętych osób głosuje. Ręka w górę, kto jest za tym, by pójść pod posterunek policji, gdzie zabrano zatrzymanych kolegów. Policja twierdzi, że u znalazła u nich petardę, puszki z farbą rzucane w funkcjonariuszy i gaz pieprzowy. Wkrótce długi pochód idzie przez uśpione miasto. Nikt nie krzyczy, nie skanduje. Protestujący siadają na chodniku przed bramą posterunku przy Rua do Heroísmo. Przy tej samej ulicy do 1974 roku mieściła się siedziba PIDE, policji politycznej dyktatury. Przeszło przez nią około 7600 zatrzymanych.

1 listopada nad ranem policja znów czyści plac. Ruch mówi o 38 rannych i 7 zatrzymanych. Policjanci zwijają namioty, bo według nich po wpół do pierwszej w nocy demonstracja w miejscu publicznym jest nielegalna. Dzień później sąd w Lizbonie orzeka, że ten limit nie działa automatycznie, i pozwala jednej protestującej zostać z namiotem. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zastrzega, że to nie jest zgoda na obozowiska. Namioty wracają na plac. Policja również.

Na schodach na brzegu placu siedzi dwóch mężczyzn po czterdziestce. Popijają piwo. Cicho dyskutują, patrząc na zebrane wokół ekipy telewizyjne. Głaszczę psa, którego przy okazji wyprowadzili na spacer. Mówią, że sami nie protestują, choć wiedzą, że ludziom jest ciężko. Przyszli tu z jednego powodu: zobaczyli przemoc policji wobec ludzi, którzy protestowali pokojowo. – Z gospodarką zawsze są kłopoty. Raz jest lepiej, raz gorzej. Ale kiedy władza używa siły wobec obywateli, którzy mają w demokracji prawo do protestu, to jest już faszyzm. A faszyzm Portugalia pamięta aż za dobrze. Jesteśmy tu, żeby reagować, kiedy będzie trzeba – mówią.

Portugalia żyła pod dyktaturą 48 lat, od wojskowego zamachu w 1926 roku do rewolucji goździków 25 kwietnia 1974 r. Jednym z sygnałów do zrywu była puszczona w radiu piosenka Grândola, Vila Morena. 15 października, kiedy policja ruszyła na łańcuch ludzi przed namiotami, plac śpiewał Grândolę.

Przyznaję się, że mam w Porto mieszkanie. Kupiliśmy je z mężem w czasie pandemii, na kredyt, od dewelopera, w nowym budynku. Wynajmujemy je na długi termin. Mówię, że jestem właścicielką. Że czuję się częścią problemu. Że przychodzę na plac z poczucia winy. – Jedno mieszkanie? Nasz premier ma 55! Myślisz, że on się czuje częścią problemu? – odpowiadają.

W oświadczeniu majątkowym premiera Luísa Montenegro rzeczywiście jest 55 nieruchomości, ale mieszkań wśród nich niewiele. 6 to nieruchomości miejskie, w tym rodzinny dom w Espinho i mieszkanie w Lizbonie. Pozostałe 49 to działki wiejskie, głównie odziedziczone, w okolicach Bragançy. W sierpniu 2025 roku premier zastrzegł, ze względów bezpieczeństwa, dane 6 nieruchomości miejskich. Platforma urzędu ukryła wtedy dane o wszystkich 55.

Czytaj także Chcielibyście rewolucji bez rewolucji? O protestach nie tylko we Francji Artur Troost

Protestujący w Portugalii inspirowali się Hiszpanią

Obozowiska w Lizbonie i Porto chciały przyłączyć się do strajku generalnego zorganizowanego w Hiszpanii 11 listopada. Największa portugalska centrala związkowa, CGTP, uznała, że o strajku nie decyduje się w pośpiechu, i zwołała własną manifestację na 21 listopada. Hiszpania strajkowała, pierwszy raz od 2012 roku, pod hasłem: „Godne płace, by mieć godne mieszkanie”. Dzień po strajku stała komisja hiszpańskiego parlamentu, rozwiązanego przed wyborami, przyjęła dekret mieszkaniowy: limit podwyżek czynszów, ochrona przed eksmisją dla najsłabszych lokatorów, hamulec dla spekulacyjnych zakupów. Dekret przeszedł jednym głosem, 35 do 34. Prawica zapowiedziała, że jeśli 29 listopada wygra wybory, uchyli go.

14 listopada na ulice ponad trzydziestu portugalskich miast wyszły dziesiątki tysięcy ludzi. Namioty z lizbońskiego placu Rossio zniknęły kilka dni wcześniej, w ich miejscu stanął jarmark bożonarodzeniowy. Kupcy z centrum mówili o spadku obrotów nawet o 30 proc. i winili za to obozowisko. Obozowisko odpowiadało, że kupcy nie są jego przeciwnikami, a jarmark posłużył miastu za pretekst. Samo przeniosło się kilkaset metrów dalej, na plac Restauradores.

Na placu przed Teatrem Miejskim Rivoli miało stanąć lodowisko. Miasto zapewniało, że zdecydowało o tym, zanim pojawił się pierwszy namiot. Przetarg ogłoszony w maju wskazywał jednak inne miejsce: okolice Cordoarii, gdzie lodowisko stało przez trzy poprzednie lata. Miasto dało protestującym trzy warianty do wyboru. Zgromadzenie ludowe wybrało. Lodowiska nie będzie. Obok namiotów staną choinka, karuzela i ciuchcia.

Absolwentka Polskiej Szkoły Reportażu. Laureatka Voice Impact Award 2025. Jej teksty ukazywały się m.in. w „Tygodniku Powszechnym”, Dziale Zagranicznym i „Magazynie Psychologicznym Charaktery”. Łączy perspektywę globalną – spędziła siedem lat w Azji – z wrażliwością na lokalne wykluczenia. Interesuje ją człowiek uwikłany w system.

Tagi:
Wydanie: 20261120

Komentarze

Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!

Zaloguj się, aby skomentować
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Komentujące wszystkich krajów, łączcie się!x