Wspieraj Wspieraj Wydawnictwo Wydawnictwo Dziennik Obserwuj Obserwuj

Od inwigilacji po egzekucje. Jak się żyje na terenach okupowanych przez Rosję

Zajęte przez Moskwę tereny na wschodzie Ukrainy szybko podupadają. Prawa człowieka są tam łamane częściej niż w samej Rosji, a liczba politycznych spraw karnych jest 2,5 razy wyższa.

Walka

Rosjanie okupują cztery obwody: zaporoski, chersoński, ługański i doniecki, ale żadnego w całości. Ukraina kontroluje stolice regionów: Chersoń i Zaporoże. Mimo to 5 października 2022 r. zaanektowane regiony zostały wpisane do rosyjskiej konstytucji, gdyż stanowią jedyny namacalny sukces Władimira Putina w tej wojnie.

Po ponad 4,5 latach moskiewskich rządów mieszkańcy wspomnianych obwodów twierdzą, że warunki ich życia przypominają te średniowieczne. Praktycznie w każdym mieście, m.in. Berdiańsku, Melitopolu, Primorsku i Mariupolu, są problemy z dostawą energii elektrycznej. Niekiedy prąd jest w gniazdkach przez kilkanaście minut dziennie, co wystarcza do zagotowania wody i zalania zupki w proszku.

Od ponad 4,5 roku w Berdiańsku woda w kranach pojawia się sporadycznie, ponieważ uszkodzony podczas walk wodociąg nie został naprawiony, a rezerwowy nie działa jak należy. Do sprzątania mieszkań ludzie czerpią wodę z Morza Azowskiego. Z podobnym problemem boryka się Mariupol. „Woda leci dzień-dwa, potem następuje trzydniowa przerwa. Ale jest koloru żółtego, więc strach ją pić nawet po przegotowaniu” – mówi dziennikarzowi BBC Piotr (imię zmienione). Gdy zimą wodociąg zamarza, ludzie topią brudny śnieg.

Czytaj także Wojna wchodzi do łóżka. Jak zmienia się seks, ciało i bliskość w Ukrainie Kaja Puto, Mateusz Lachowski

Im dłużej miejscowość znajduje się pod rosyjską kontrolą, tym gorszy stan infrastruktury. Mieszkańcy okupowanej od 2014 r. Makiejewki z goryczą mówią, że marzący o moskiewskich rządach mają powód do radości, bo ich miasto coraz bardziej przypomina rosyjską prowincję. Bloki nie były remontowane od lat, co doprowadziło m.in. do zawilgocenia i pleśni na klatkach schodowych i w mieszkaniach. Ale najgorsza jest szwankująca od 8 lat kanalizacja, przez co w wielu blokach regularnie wylewają się fekalia i gnije podłoga. Panuje tam nieznośny fetor, przez co lokatorzy nie są w stanie przygotować jedzenia i często mają odruch wymiotny. „Wreszcie zapanował u nas ruski duch” – gorzko żartują bohaterowie reportażu ukraińskiego dziennikarza Denisa Kazanskiego. Wszystkie próby rozwiązania problemu są torpedowane przez lokalną administrację.

Apartamentowce na cmentarzysku

W tym niechlubnym rankingu problemów dnia codziennego przoduje Mariupol, gdzie ok. 65 tys. osób pozostaje bez dachu nad głową. Mieszkają w piwnicach, do połowy zrujnowanych blokach lub kątem u rodziny czy znajomych. Tymczasem moskiewska propaganda opowiada o szybkiej odbudowie miasta i pokazuje nowe apartamentowce, zielone parki, spacerujących uśmiechniętych ludzi. W rzeczywistości ograniczono się do rewitalizacji budynków administracji w ścisłym centrum Mariupola i budowy nowej dzielnicy – Leningradzkiego Kwartału, gdzie mieszkania kupują Rosjanie skuszeni wizją życia nad Morzem Azowskim lub preferencyjną hipoteką. Nie odstręcza ich fakt, że apartamentowce zostały wzniesione w miejsce zbombardowanych przez putinowską armię budynków, skąd nie zostały usunięte szczątki ofiar.

W teorii władze Mariupola zadeklarowały, że przydzielą mieszkanie każdemu, kto nie ma dachu nad głową, pod warunkiem okazania dokumentów potwierdzających prawo do poprzedniego. Jeśli blok czy dom jednorodzinny zniszczyła rosyjska rakieta, to papiery zostały utracone, więc ich właściciel nie ma szans na kolejne lokum. Ale nawet jeśli stosowne dokumenty są, wiele spraw rozpatruje się negatywnie – tylko dwie na trzynaście tysięcy osób, które spełniły formalności, otrzymały mieszkania. Odmowne odpowiedzi wywołały ogólne rozczarowanie „Tak czekaliśmy na Rosję, a ona nas zawiodła” – mówi dziennikarzom BBC anonimowy mieszkaniec Mariupola.

Paradoksalnie w mieście są tysiące pustych mieszkań, których właściciele wyjechali po wybuchu wojny. Ale władze nie kwaterują tam potrzebujących. Trafiają do przybyłych z Rosji pracowników okupacyjnej administracji, policjantów, nauczycieli i wojskowych. Aby skonfiskować nieruchomości w białych rękawiczkach, pod koniec 2024 r. wydano rozporządzenie, zgodnie z którym posiadacze owych lokali mają w ciągu sześciu miesięcy przybyć do Mariupola i przerejestrować je zgodnie z wymogami rosyjskiego ustawodawstwa. W przeciwnym wypadku nieruchomość zostanie uznana za niczyją i przekazana państwu.

Jeśli właściciel mieszka w Rosji i posiada rosyjski paszport, może z łatwością dotrzeć do Mariupola. Podobna wizyta jest praktycznie niemożliwa w przypadku obywateli Ukrainy mieszkających na Zachodzie lub na terenach kontrolowanych przez Kijów. Mogą oni przyjechać w rodzinne strony tylko przez przejście graniczne na moskiewskim lotnisku Szeremietiewo. Ale Federalna Służba Bezpieczeństwa (FSB) wpuszcza do Rosji tylko co dziesiątego Ukraińca, uzasadniając odmowę nieprawomyślnością starającego się o wjazd lub tym, ze jego mieszkanie już zostało upaństwowione.

Większość byłych mieszkańców Mariupola nie zdecydowała się na podróż z obawy o własne bezpieczeństwo. Na okupowanych terenach panuje atmosfera strachu i totalnej kontroli. W Berdiańsku – jak mówi w Radiu Swoboda Grygorij, któremu udało się uciec z miasta – ludzie są tak zalęknieni, że nawet z krewnymi nie rozmawiają na tematy choćby luźno związane z polityką. Ich rozmowy koncentrują się na „przyrodzie i pogodzie”.

Czytaj także Rosyjscy orkowie z Mordoru i nienawiść do samych siebie Aleksandra Kasprzak rozmawia z prof. Eliotem Borensteinem

Przywiązanie do Ukrainy i inne przestępstwa

Aby odciąć mieszkańców od alternatywnych źródeł wiedzy, wyłącza się lub spowalnia internet, a jedyny dostępny komunikator to MAX, który jest kontrolowany przez FSB. Mimo to ludzie robią wszystko, by uzyskać dostęp do informacji lub utrzymywać kontakty z rodziną i przyjaciółmi mieszkającymi na kontrolowanych przez Kijów obszarach. „Przywiązanie do Ukrainy to anatema dla nowych władz” – mówi w tym samym wywiadzie dla Radia Swoboda były pracownik berdiańskiej miejskiej administracji, Wolodymyr Senczenko. Dlatego policja i funkcjonariusze FSB zatrzymują na ulicach przypadkowych przechodniów i sprawdzają zawartość ich telefonów: jakie strony odwiedzają, co wpisują w wyszukiwarkę, co oglądają na YouTube, czy mają kontakt z mieszkającą po drugiej stronie rodziną. Jeśli odkryją przeglądanie ukraińskich treści lub zainstalowany VPN, od razu wpisują delikwenta na czarną listę. W części przypadków fabrykuje się przeciwko niemu sprawy o działalność terrorystyczną lub morderstwa, uprzednio poddawszy torturom.

Najpoważniejsze przestępstwo stanowi korzystanie z ukraińskiej bankowości, za co grozi od dwunastu lat więzienia, podczas gdy mordercom tylko siedem. Jak podaje dziennik „Nowaja Gazieta”, aż 857 emerytów i emerytek skazano za dokonywanie przelewów, przy czym część z nich zasiliła konto Zbrojnych Sił Ukrainy, a część wspomogła swoich mieszkających po ukraińskiej stronie wnuków. Jedną ze skazanych osób jest niewymieniona z nazwiska kobieta, która dokonała transakcji w wysokości 30 euro. Jak podano w uzasadnieniu wyroku, „wykształcił się u niej negatywny stosunek wobec przedstawicieli rosyjskich instytucji państwowych”. Wyrok piętnastu lat więzienia za 24 przelewy na łączną kwotę 63 420 rubli (nieco ponad 5 tys. zł) usłyszała siedemdziesięcioletnia Switłana Łoj.

Okrutna kara, a nawet utrata życia, grozi osobom otwarcie opowiadającym się przeciwko nowym władzom. Na targowiskach w Melitopolu bandyci zbierali haracz od handlowców. Opornych przedsiębiorców bito lub pozbawiano biznesu. Lokalna administracja nie reagowała na skargi, więc przed jej siedzibą rozpoczęły się protesty. Wkrótce ich uczestnicy zaczęli stopniowo znikać z melitopolskich ulic w biały dzień. Obecnie liczba uprowadzonych sięga 300, miejsce ich pobytu jest nieznane. Chodzą pogłoski, że część jest przetrzymywana w lokalnym więzieniu, skąd nocami wynoszone są czarne worki ze zwłokami.

Jak Rosjanie łamią ukraińskiego ducha w dzieciach

Okupanci zdają sobie sprawę, że przemocą nie da się zaszczepić w dorosłych ludziach miłości do Rosji. Dlatego cały swój wysiłek skupili na indoktrynacji dzieci. Już w pierwszych tygodniach okupacji wzięli w swoje ręce system edukacji. Kazali uczniom myć podłogi w szkołach haftowanymi koszulami, czyli elementem ukraińskiego stroju narodowego. Wyrzucili żółto-niebieskie flagi oraz ukraińskie szyldy i zastąpili je rosyjskimi, spalili ukraińskie podręczniki i pozostałą literaturę ze szkolnych bibliotek, zaczęli sprowadzać lektury z Moskwy. Uczniowie musieli nauczyć się hymnu Federacji Rosyjskiej i brać udział w patriotycznych wiecach, podczas których skandowali „chwała Rosji!”.

Do szkół wprowadzono program nauczania bazujący na rosyjskich wzorcach. Na lekcjach historii uczniowie słyszą, że okupowane obwody to tereny rdzennie rosyjskie, które w 2022 roku wróciły do macierzy. Wprowadzono przedmiot „Rozmowy o rzeczach ważnych”, w ramach którego – jak w programie telewizyjnym TSN. Tyżdeń mówi siedemnastoletni Mark z Torecka w obwodzie donieckim – „każą zapomnieć o własnej ojczyźnie i pokochać obcą”.

Czytaj także 72 godziny pod „amerykańską kopułą” jako nagroda pocieszenia. A co będzie zimą? Paulina Siegień

Drugi filar edukacji to militaryzacja, która nasiliła się od roku szkolnego 2024/2025. Uczniów regularnie odwiedzają żołnierze uczestniczący w wojnie z Ukrainą. Dzieci co tydzień piszą listy do walczących na froncie, dziękując im za wyzwolenie. Podczas obchodów rosyjskich świąt państwowych konieczne jest założenie munduru wojskowego. „Wmawia się nam, że żołnierz to najbardziej odpowiedni zawód dla mężczyzny. A szczytem ludzkiego szczęścia jest oddanie życia za własny kraj” – mówi wspomniany Mark. Gdy chłopcy kończą siedemnaście lub osiemnaście lat, zmusza się ich do podpisania kontraktu z armią rosyjską.

Uczniów zachęca się też do wstąpienia do dziecięcego wojska, gdzie uczą się maszerować, sterować dronami i strzelać. „Osoby z tej formacji postrzega się jako elitę, dlatego wolno im więcej. Młodym żołnierzom zawyża się oceny w szkole, a jeśli ktoś nie zaliczy kartkówki czy klasówki, to nie otrzymuje jedynki” – opowiadała w programie TSN. Tyżdeń siódmoklasistka Alisa z Mariupola.

Najbardziej oporni trafiają do obozów wojskowych na Krymie, gdzie – oderwani od rodziny i własnego środowiska – przechodzą szkolenie wojskowe i słuchają lekcji na temat obowiązków Rosjan wobec ojczyzny. Dwóch szesnastolatków z Berdiańska, Tigran Ganesian i Mykyta Changanow, zamierzało przedostać się na kontrolowane przez Kijów tereny. Zostali pojmani, oskarżeni o działalność dywersyjną i przez pięć dni byli poddawani torturom. Przed egzekucją nagrano ostatnie słowa rosyjskojęzycznego Tigrana: „Zostaniemy zabici. Żegnajcie, chłopaki! Chwała Ukrainie!” Okupanci odmówili wydania rodzinom ciał zamordowanych.

Komentarze

Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!

Zaloguj się, aby skomentować
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Komentujące wszystkich krajów, łączcie się!x