Wspieraj 
Wspieraj 
Wydawnictwo 
Zaloguj się 
🌍 Atak na Caracas i porwanie Nicholasa Maduro przez Amerykanów traktowane jest jako kolejny sygnał rozpadania się ładu powojennego, ale w ostatnich 80 latach USA wielokrotnie obalały demokratycznie wybrane rządy w imię ochrony interesów korporacji i geopolitycznej dominacji.
🛢️ Magdalena Bazylewicz na przykładach Iranu, Gwatemali i Chile pokazuje mechanizm, w którym nacjonalizacja surowców i reformy społeczne były przedstawiane jako „zagrożenie komunistyczne”.
🧠 Tekst stanowi krytyczną analizę zimnowojennej polityki USA, w której propaganda, destabilizacja gospodarcza i tajne operacje wywiadowcze zastępowały dyplomację.
W 1901 roku brytyjski finansista William Knox D’Arcy uzyskał od szacha Persji Mozaffara ad-Din Szaha Kadżara koncesję przyznającą mu prawa do poszukiwania, wydobywania i sprzedaży ropy naftowej na terytorium Persji. Umowa, mówiąc łagodnie, nie była zbyt korzystna dla Persów.
Szach był poważnie zadłużony i w zamian za wyłączne prawa do poszukiwania ropy naftowej przez 60 lat na rozległym obszarze obejmującym większość Persji otrzymał od D’Arcy’ego 20 tys. funtów (dzisiaj to około trzech milionów funtów), równowartość tej kwoty w akcjach spółki D’Arcy’ego oraz obietnicę 16 proc. przyszłych zysków.
Złoża ropy odkryto w 1908, a rok później powstała Angielsko-Perska Kompania Naftowa (APOC). Wkrótce spółką zainteresował się Winston Churchill, który poszukiwał sposobu na zmodernizowanie brytyjskiej floty, między innymi przez przestawienie paliwa okrętowego z węgla na ropę. W zamian za zapewnienie dostaw ropy dla marynarki brytyjski rząd dokapitalizował spółkę, uzyskując w ten sposób pakiet kontrolny w APOC.
Persowie niejednokrotnie próbowali renegocjować niekorzystną umowę. W 1933 roku na mocy porozumienia z Rezą Szachem spółka obiecała zapewnić robotnikom lepsze wynagrodzenie, budowę szkół, szpitali, dróg i systemu telefonicznego. Obietnice te nie zostały spełnione.
Premier, który powiedział „nie”
Po II wojnie światowej na Bliskim Wschodzie nasiliły się nastroje nacjonalistyczne, a ich przejawem w Iranie było silne poparcie dla nacjonalizacji krajowych zasobów. W kwietniu 1951 na premiera został wybrany Mohamed Mossadegh, wykształcony w Europie demokrata i irański nacjonalista. Mossadegh był głuchy na prośby i groźby Brytyjczyków – nacjonalizacja przemysłu naftowego stanowiła dla niego kluczowy element budowania niezależności i dobrobytu jego kraju.
W ciągu następnego roku Brytyjczycy rozważali przekupienie Mossadegha, zamordowanie go i rozpoczęcie militarnej inwazji na Iran – spotkało się to jednak ze stanowczym sprzeciwem Amerykanów. Brytyjczycy dokonali więc sabotażu – usunęli z rafinerii większość inżynierów i wykwalifikowanych pracowników oraz pozbyli się dokumentacji, co wywołało chaos. Ogłoszono bojkot irańskiej ropy, grożąc procesami sądowymi firmom, które usiłowały ją kupić. Zablokowano irańskie porty i dostawy części zamiennych do maszyn w rafinerii.
Mossadegh pozostał jednak nieugięty. Co więcej, gdy dowiedział się o planach obalenia go przez coraz bardziej zdesperowanych Brytyjczyków, zamknął brytyjską ambasadę w Teheranie i wydalił z kraju jej pracowników.
W międzyczasie Amerykanie wybrali Eisenhowera na prezydenta. Sekretarzem stanu został John Foster Dulles, a jego brat, Allen Dulles, został dyrektorem CIA. Wcześniej Dullesowie pracowali razem w nowojorskiej kancelarii prawnej obsługującej największe amerykańskie korporacje takie jak United Fruit, Ford i US Steel.
Niechęć do Dullesów wobec komunizmu i troska o kapitalistyczne interesy korporacyjnych mocodawców wzajemnie się napędzały. Teraz zaś bracia stali się jednymi z najbardziej wpływowych ludzi w Stanach Zjednoczonych, konsolidując między sobą władzę w Departamencie Stanu i agencji wywiadowczej. Był to pierwszy i jedyny przypadek w historii Stanów Zjednoczonych, kiedy jawnymi i tajnymi operacjami zagranicznymi kierowało rodzeństwo.
Brytyjczycy kuli więc żelazo, póki gorące. Przekonywali szefa operacji CIA na Bliskim Wschodzie, Kermita Roosevelta i samego Johna Dullesa w Waszyngtonie, że obalenie Mossadegha jest istotne również dla amerykańskich interesów, bo oto komuniści zagrażają międzynarodowemu biznesowi.
W USA rozpoczęto przygotowania do zamachu stanu. Allen Dulles w porozumieniu z Brytyjczykami wybrał na następcę Mossadegha emerytowanego generała Fazlollaha Zahediego, a placówce CIA w Teheranie przekazał milion dolarów. Z kolei John Foster Dulles polecił amerykańskiemu ambasadorowi w Teheranie skontaktować się z Irańczykami, którzy mogliby być zainteresowani pomocą w obaleniu rządu.
Wspieraj nas
Wsparcie miesięczne
Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.
W międzyczasie agenci Donald Wilber z CIA i Norman Darbyshire z brytyjskiej MI6, opracowali plan zamachu stanu. Zakładał on, że Amerykanie przeznaczą 150 tysięcy dolarów na przekupienie dziennikarzy i islamskich kaznodziejów, którzy mieli wzbudzać niechęć do Mossadegha i lęk przed jego rządami. Planowano też opłacić drobnych przestępców, by dokonywali fizycznych ataków na wybrane osoby publiczne, rzekomo w imieniu Mossadegha. Kolejnym elementem było przekupienie członków irańskiego parlamentu. W wyznaczonym dniu tysiące opłaconych demonstrantów miały zgromadzić się przed parlamentem, domagając się odwołania premiera, po czym parlament zagłosowałby zgodnie z wolą tłumu. Gdyby Mossadegh stawiał opór, lojalni wobec generała Zahediego wojskowi mieli go aresztować.
Niedługo później z błogosławieństwem Eisenhowera rozpoczęto operację Ajax.
19 lipca 1953 Kermit Roosevelt przedostał się do Iranu i przystąpił do dzieła. Przekupieni przez niego członkowie kleru grzmieli w kazaniach o rzekomym ateizmie Mossadegha. W gazetach pojawiały się karykatury przedstawiające premiera jako agenta brytyjskich imperialistów, Żyda, komunistę lub homoseksualistę. Niektóre teksty były pisane wprost przez pracowników CIA. Parlamentarzyści, którzy mieli przegłosować wotum nieufności wobec Mossadegha, oskarżali go o bycie sowieckim agentem, dyktatorskie ciągoty i rujnowanie kraju. Brytyjskie embargo istotnie spowodowało kryzys gospodarczy w kraju uzależnionym od eksportu ropy, a winą za sytuację obciążano premiera.
Mossadegh podejrzewał, że ataki na niego są inspirowane z zewnątrz, a członkowie parlamentu zostali przekupieni. Na drodze referendum rozwiązał więc parlament – tym samym plan obalenia go przez pozornie demokratyczne wotum nieufności nie wypalił. Sukces Mossadegha był jednak pozorny, bo ta polityczna samowolka przekonała wiele osób, że premier istotnie staje się autokratą.
Kermit Roosevelt opracował nowy plan. Zakładał on, że szach wyda dekret odwołujący Mossadegha ze stanowiska premiera i mianujący generała Zahediego jego następcą. Choć prawo do powoływania i odwoływania premiera przysługiwało wyłącznie parlamentowi, w tym momencie parlament nie istniał. Jego wcześniejsze rozwiązanie uchroniło Mossadegha przed wotum nieufności, ale jednocześnie pozbawiło go instytucjonalnego zaplecza – premier znalazł się w politycznej izolacji. Roosevelt zdawał sobie sprawę, że Mossadegh odmówi ustąpienia, dlatego zakładano, że premiera aresztują lojalni wobec szacha wojskowi.
Szach nie znosił Mossadegha, który zmarginalizował jego rolę w Iranie, lecz zwyczajnie obawiał się przyłączenia do spisku i konsekwencji w przypadku jego niepowodzenia. Roosevelt długo przekonywał szacha, że ten właściwie nie ma wyboru w obliczu potężnej amerykańsko-brytyjskiej operacji. Do nacisków dołączyła również przekupiona przez wywiad siostra szacha.
Ostatecznie szach zgodził się współpracować i podpisał dekret dymisjonujący Mossadegha i mianujący generała Zahediego jego następcą, po czym wyjechał do swojej rezydencji nad Morzem Kaspijskim. Roosevelt przekazał dekret dowódcy Gwardii Cesarskiej, pułkownikowi Nematollahowi Nassiriemu.
Tej samej nocy Nassiri udał się ze swoimi żołnierzami do rezydencji Mossadegha, aby go aresztować. Nie zdołał jednak nawet dostarczyć dekretu premierowi – razem z resztą gwardzistów został pojmany przez żołnierzy strzegących Mossadegha. Premier udaremnił już drugi spisek.
O świcie Radio Teheran ogłosiło, że rząd stłumił próbę zamachu stanu przeprowadzoną przez szacha i zagranicznych agentów. Szach, obawiając się pojmania, udał się do Bagdadu, a następnie do Rzymu, gdzie oświadczył, że nie spodziewa się w najbliższej przyszłości powrócić do Iranu.
Było to na rękę Rooseveltowi, który nie chciał mieć na głowie problemów z zapewnieniem szachowi bezpieczeństwa. Polecił opłaconym Irańczykom rozpętać w Teheranie zamieszki. Agenci początkowo odmówili, argumentując, że ryzyko aresztowania stało się zbyt duże. Niezrażony tym Roosevelt zaoferował im 50 tysięcy dolarów i na dokładkę pogroził przykrymi konsekwencjami w razie odmowy współpracy.
W tym samym tygodniu przez Teheran przetoczyła się fala przemocy. Tłum skandujący imię Mossadegha starł się z agresywnymi grupami lojalnymi wobec szacha. Obu frakcjom przewodzili ludzie opłacani przez Roosevelta. Mossadegh wysłał oddziały policji, aby przywróciły porządek, nie zdając sobie sprawy, że wielu ich dowódców było potajemnie opłacanych przez Roosevelta. Celem było stworzenie wrażenia, że kraj pogrąża się w chaosie – i to udało się znakomicie. Tysiące demonstrantów demolowało ulice, domagając się dymisji Mossadegha. Zajęli Radio Teheran i podpalili biura prorządowej gazety. Do walk włączyły się częściowo opłacane przez CIA jednostki wojskowe i policyjne, szturmując ministerstwo spraw zagranicznych, główną komendę policji i siedzibę sztabu generalnego armii. W zamieszkach zginęło od 100 do 300 osób (w zależności od źródła) i spłonęło kilka budynków.
Roosevelt dał sygnał generałowi Zahediemu, że nadszedł jego czas. Zahedi udał się do Radia Teheran, skąd obwieścił, że od tej pory to on jest prawowitym premierem kraju.
Sam Mossadegh i jego żołnierze przez kilka godzin odpierali atak puczystów na rezydencję premiera, lecz kiedy pod dom nadciągnęła kolumna czołgów i ostrzelała siedzibę Mossadegha, obrońcy premiera uciekli, zabierając go ze sobą. Tłum wtargnął do rezydencji, splądrował ją i podpalił.
Mając przeciwko sobie wojsko lojalne wobec szacha i perspektywę dalszego rozlewu krwi, Mossadegh poddał się następnego dnia. Dwa dni później Allen Dulles i szach Reza Pahlavi przylecieli razem z Rzymu do Teheranu. Mossadegh został postawiony przed trybunałem wojskowym pod zarzutem zdrady stanu za sprzeciwienie się szachowi i rozwiązanie parlamentu.
Proces był polityczną farsą. W grudniu 1953 roku Mossadegha skazano na trzy lata więzienia, a po odbyciu kary dożywotnio umieszczono w areszcie domowym w małej wiosce Ahmadabad. Zmarł 14 lat później, odizolowany od polityki i społeczeństwa.
Amerykanie przy współpracy z Mossadem rozpoczęli proces tworzenia SAWAK, irańskiej tajnej policji politycznej, która w kolejnych latach brutalnie prześladowała i eliminowała przeciwników politycznych szacha. Angielsko-Irańska Kompania Naftowa została przemianowana na British Petroleum (obecnie BP), zaś Amerykanie zyskali cenną wiedzę, że rządy da się obalać stosunkowo niewielkim kosztem. Szach Reza Pahlawi skupił w swoich rękach pełnię władzy opartą na bezwzględnym aparacie bezpieczeństwa, zaś USA zyskały na 25 lat wpływowego sojusznika na Bliskim Wschodzie – aż do rewolucji islamskiej, która w 1979 roku obaliła monarchię i wyprowadziła Iran z amerykańskiej strefy wpływów.
Republika bananowa: jak United Fruit przejęła Gwatemalę
United Fruit Company (UFCO), amerykańska korporacja zajmująca się uprawą i importem owoców tropikalnych, cieszyła się w Gwatemali wielkimi przywilejami. Prezydent Manuel Estrada Cabrera pragnął umocnić swoją autokratyczną władzę, ściągając zagraniczny kapitał – potężna amerykańska firma w jego kraju stworzyłaby miejsca pracy i zainwestowała w infrastrukturę, a przychylność Amerykanów była kluczowa dla przetrwania dyktatury.
UFCO prawie nie płaciła ceł i otrzymała ogromne połacie żyznej ziemi, często pozostawionej odłogiem wyłącznie po to, by na tej ziemi nie mogły powstać plantacje konkurencji.
Estrada Cabrera zezwolił korporacji na eksploatację i rozbudowę gwatemalskiej sieci kolejowej oraz na zbudowanie portu. Dzięki temu UFCO zyskała niemal pełną kontrolę nad infrastrukturą eksportową Gwatemali.
Kolejny dyktator Gwatemali, Jorge Ubico, przekazał UFCO za darmo kolejne grunty. Ostatecznie korporacja miała w posiadaniu prawie połowę gruntów ornych w kraju.
Ubico zakazał działalności związków zawodowych i pozwolił UFCO tłumić strajki przy użyciu policji i wojska. By zapewnić firmie tanią siłę roboczą, wprowadził również prawo nakładające na nieposiadających ziemi mężczyzn obowiązek przepracowania określonej liczby dni na plantacjach – za odmowę groziło więzienie. Wiele osób nie miało ziemi, bo wcześniej została im odebrana na rzecz UFCO. Ludzie przymuszeni do pracy na plantacjach nie mogli zarobić na kupno własnej ziemi ani protestować bez narażania się na przemoc.
UFCO stała się wręcz państwem w państwie – kontrolowała ziemię, linie kolejowe i porty, dyktowała wynagrodzenia, wpływała na prawo i czerpała ogromne zyski z zamkniętego cyklu zniewolenia i wyzysku pracowników.
Ubico został ostatecznie zmuszony do odejścia po masowych protestach, a władzę objął wybrany w wolnych wyborach Juan Jose Arevalo. Był prospołecznym reformatorem, który starał się chronić prawa pracownicze, lecz unikał bezpośredniej konfrontacji z UFCO, nie chcąc prowokować interwencji USA.
Dopiero kolejny prezydent, Jacobo Arbenz, miał ambitniejsze plany. Ogłosił budowę państwowego systemu energetycznego, który miał przełamać monopol amerykańskiej spółki Electric Bond & Share, oraz budowę nowego portu połączonego autostradą ze stolicą. Największym ciosem w amerykańskie interesy było jednak uchwalenie ustawy o reformie rolnej. Zgodnie z jej postanowieniami rząd mógł przejąć i rozdzielić wszystkie nieuprawiane grunty na posiadłościach większych niż 672 akry, wypłacając właścicielom odszkodowanie zgodnie z ich zadeklarowaną wartością. United Fruit posiadała około jednej piątej gruntów ornych w kraju, lecz uprawiała mniej niż 15 proc. z nich.
W 1953 roku rząd Gwatemali przejął 234 tys. akrów należących do firmy, proponując odszkodowanie w wysokości nieco ponad miliona dolarów – zgodnie z wartością zadeklarowaną w zeznaniach podatkowych. Oburzona skutkiem własnych zaniżonych deklaracji korporacja odrzuciła ofertę, twierdząc, że nikt nie traktuje takich wycen poważnie, i zażądała 19 milionów dolarów. Arbenz pozostał nieugięty. Tym samym wkroczył na ścieżkę wojenną z biznesowym imperium UFCO, z którego zyski czerpali najpotężniejsi ludzie w amerykańskim rządzie i wywiadzie, nierzadko połączeni więzami krwi.
Udziałowcami UFCO byli nie tylko bracia Dulles, ale i bracia Cabotowie: John Moors Cabot, zastępca sekretarza stanu ds. stosunków międzyamerykańskich, oraz Thomas Dudley Cabot, dyrektor ds. bezpieczeństwa międzynarodowego w Departamencie Stanu, zupełnym przypadkiem także były prezes United Fruit. Kolejnym udziałowcem na wysokim stanowisku był kuzyn Johna i Thomasa, Henry Cabot Lodge Jr, ambasador Stanów Zjednoczonych przy ONZ.
Zaledwie rok wcześniej wspólnym wysiłkiem bracia Dulles obalili demokratyczny rząd w Iranie. Nadszedł czas na powtórkę.
Sam Zemurray, wpływowy były dyrektor United Fruit, zlecił Edwardowi Bernaysowi, propagandziście i specowi od marketingu UFCO rozpoczęcie kampanii dezinformacji skierowanej przeciwko rządowi Arbenza. Nie była to dla niego pierwszyzna – kilka dekad wcześniej Zemurray, przy pomocy około setki najemników, obalił zagrażający jego interesom rząd Hondurasu. Wykorzystując swoje znajomości w mediach, Bernays publikował w poczytnych dziennikach artykuły o widmie komunizmu wiszącym nad Gwatemalą. UFCO zatrudniła również lobbystów, który przekonywali kluczowych ludzi w administracji Eisenhowera o konieczności interwencji.
Wkrótce potem zapadła decyzja o rozpoczęciu operacji pod skromnym kryptonimem Sukces. W grudniu 1953 CIA przeznaczyła cztery i pół miliona dolarów na operację do złudzenia przypominającą niedawne obalenie Mossadegha. Jej głównymi elementami była kampania propagandowa i fala destabilizującej przemocy zakończonej inscenizowanym powstaniem obywateli przeciwko własnemu rządowi. Na przywódcę rebeliantów wybrano Carlosa Castillo Armasa, byłego oficera gwatemalskiej armii, który w 1950 przewodził nieudanej rebelii. Odnaleziony przez CIA w Hondurasie Armas natychmiast zgodził się współpracować z agencją przeciwko Arbenzowi.
Kampania propagandowa ruszyła pełną parą. Agent wywiadu Howard Hunt odwiedził wpływowego duchownego, nowojorskiego kardynała Francisa Spellmana i poprosił go o wsparcie w przeprowadzeniu zamachu stanu. Katolicki kler w Gwatemali, podobnie jak w innych krajach Ameryki Łacińskiej, by ściśle powiązany z klasą rządzącą i nie znosił reformatorów takich jak Arbenz. Spellman przystał na współpracę. Wkrótce gwatemalscy wierni wysłuchiwali w kościołach naszkicowanych przez CIA kazań o demonicznej sile komunizmu pragnącej zawładnąć ich krajem.
Tymczasem John Foster Dulles przekonał Organizację Państw Amerykańskich do podpisania rezolucji upoważniającej państwa półkuli zachodniej do interwencji w krajach, które wpadły w sidła komunizmu. Przedstawiciel Gwatemali, minister spraw zagranicznych Guillermo Toriello, nazwał rezolucję pretekstem do ingerencji w sprawy wewnętrzne jego państwa. Przyjęcie rezolucji wstrząsnęło Arbenzem, który wkrótce dostarczył Stanom Zjednoczonym rzeczonego pretekstu.
Za czasów przyjaznej Stanom Zjednoczonym gwatemalskiej dyktatury USA były głównym dostawcą broni do Gwatemali. Po demokratyzacji kraju sprzedaż wstrzymano, a USA naciskały na inne państwa, aby i te wycofały się z umów zbrojeniowych z Gwatemalą. Arbenz wkrótce znalazł jednak innego dostawcę: w maju 1954 roku do Gwatemali przypłynął frachtowiec z transportem broni i amunicji z Czechosłowacji. Było oczywiste, że taka dostawa nie odbyłaby się bez zgody Moskwy.
Od tego momentu wszelkie próby obrony Arbenza były w Waszyngtonie skazane na porażkę. Kiedy korespondent „New York Timesa” w Gwatemali zasugerował na łamach gazety, że kupno czechosłowackiej broni jest raczej wyrazem nacjonalizmu niż komunizmu, Allen Dulles użył swoich wpływów, aby odsunąć dziennikarza od tematu.
W obozach CIA w Nikaragui, Hondurasie i na Florydzie szkolono niewielką armię składającą się z kilkuset gwatemalskich uchodźców i najemników z Ameryki Środkowej. Kontrolowana przez CIA stacja radiowa „Głos Wyzwolenia” nadawała strumień fałszywych doniesień o niepokojach społecznych. O świcie 18 czerwca Castillo Armas i jego ludzie wkroczyli na terytorium Gwatemali. Zaczęła się inwazja.
Arbenz postawił wojsko i policję w stan gotowości, ale za radą ministra spraw zagranicznych Toriello nie wysłał wojsk w rejon granicy. Miał nadzieję rozwiązać sprawę drogą dyplomatyczną i zaapelował do ONZ o potępienie inwazji.
Tymczasem „Głos Wyzwolenia” nadawał gorączkowe komunikaty o postępach armii Armasa. Dwa samoloty CIA przelatywały nisko nad koszarami wojskowymi w Gwatemali, strzelając z karabinów maszynowych i zrzucając bomby odłamkowe, wywołując serię głośnych eksplozji. Naloty trwały kilka dni. Podobnie jak fałszywe audycje radiowe, miały stworzyć wrażenie, że trwa wojna. Gwatemalczycy byli z dnia na dzień coraz bardziej zdezorientowani i przestraszeni.
Ostatecznie Arbenz postanowił przemówić do swojego kraju przez radio. Mówił tak:
„Naszą zbrodnią jest wprowadzenie reformy rolnej, która zaszkodziła interesom United Fruit Company. Naszą zbrodnią jest chęć posiadania własnej drogi do Atlantyku, własnej energii elektrycznej, własnych doków i portów. Naszą zbrodnią jest nasze patriotyczne pragnienie postępu, zdobycia niezależności gospodarczej, która dorównywałaby naszej niezależności politycznej. To całkowita nieprawda, że komuniści przejmują władzę. Nie narzuciliśmy terroru. Wręcz przeciwnie, to gwatemalscy przyjaciele pana Fostera Dullesa pragną szerzyć terror wśród naszego narodu”.
Po przemówieniu sytuacja Arbenza początkowo zaczęła się poprawiać – armia pozostała mu lojalna, a jego popularność wśród Gwatemalczyków była niezachwiana. Castillo Armas nie odnosił żadnych faktycznych sukcesów w terenie; jeden z czterech myśliwców CIA siejących panikę w kraju został zestrzelony, a drugi rozbił się. Mimo to za zgodą Eisenhowera CIA wysłała nad Gwatemalę dwa kolejne samoloty. Nieświadomy tego Arbenz kontynuował ofensywę dyplomatyczną, wzywając Radę Bezpieczeństwa do wysłania zespołu śledczego do jego kraju – ten plan zablokował ambasador USA.
Przez trzy dni i noce samoloty bombardowały bazy wojskowe, składy paliwa i amunicji, siejąc panikę i zmuszając setki ludzi do ucieczki z domów. Gwatemalczycy zaczęli wierzyć w propagandę „Głosu Wyzwolenia”: Castillo Armas naciera z armią rebeliantów, do której dołączają miejscowi żołnierze, a rząd nie jest w stanie powstrzymać przewrotu.
Arbenz powoli tracił kontrolę; w pewnym momencie rozważał nawet wezwanie chłopów do zbrojnego oporu, ale jego dowódcy wojskowi nie chcieli o tym słyszeć. Pozbawiony tej możliwości, ostatecznie wysłał ministra Toriello do amerykańskiej ambasady, aby uzgodnić warunki kapitulacji.
Castillo Armas ogłosił się prezydentem Gwatemali. Wkrótce potem sekretarz stanu Dulles oznajmił Amerykanom, że odniesiono kolejne wielkie zwycięstwo nad komunizmem. United Fruit Company przejęła z powrotem plantacje skonfiskowane w ramach reformy rolnej Arbenza i umocniła kontrolę nad gwatemalskim rządem.
Znacie oczywiście banany z nalepką Chiquita. To United Fruit pod nową nazwą, a pojęcie „republika bananowa” od tych właśnie bananów pochodzi.
Chile na celowniku: dlaczego Allende wystraszył Waszyngton
Perspektywa wygranej Salvadora Allende w wyborach prezydenckich w Chile wywołała panikę wśród amerykańskich elit. Allende był zagorzałym antyimperialistą, zdecydowanym znacjonalizować strategiczne gałęzie przemysłu zdominowane przez amerykańskie korporacje.
Amerykańskie spółki Anaconda Copper i Kennecott Copper kontrolowały przemysł wydobycia miedzi, głównego produktu eksportowego Chile. Sektor telekomunikacyjny był zdominowany przez amerykańską firmę ITT, do kktórej należała większość chilijskiej sieci telefonicznej. Członkiem zarządu ITT był natomiast John McCone, były dyrektor CIA z dostępem do najwyższych szczebli amerykańskiej władzy.
Chase Manhattan Bank i Citibank udzielały ogromnych pożyczek zarówno chilijskiemu rządowi, jak i sektorowi prywatnemu, oraz współpracowały ściśle z amerykańskimi korporacjami w Chile, finansując ich potężne projekty. Stworzyło to system finansowy, w którym gospodarka Chile była głęboko zintegrowana z kapitałem amerykańskim i podatna na decyzje Stanów Zjednoczonych. Kiedy Allende zagroził nacjonalizacją banków i przemysłu, amerykańskie korporacje i instytucje finansowe obawiały się nie tylko bezpośrednich strat, ale także upadku całego systemu wpływów opartego na kredytach, który zbudowały w Chile.
W latach 60. Chile otrzymywało setki milionów dolarów od USA, głównie przez ustanowiony przez prezydenta Kennedy’ego Sojusz na rzecz Postępu (Alliance for Progress), inicjatywę zacieśniającą współpracę ekonomiczną między USA a krajami Ameryki Łacińskiej. Fundusze po części trafiały również do chilijskich gazet, związków zawodowych i organizacji politycznych wspierających potencjalnych kontrkandydatów Allende. W trakcie kampanii prezydenckiej w 1964 CIA wydała ponad trzy miliony dolarów na wsparcie Eduardo Freia Montalvy, który wybory wygrał.
W kolejnych latach CIA wspierała finansowo również antykomunistyczne grupy kobiece, odłamową frakcję Partii Socjalistycznej, sponsorowała grupy dysydenckie w zdominowanym przez komunistów ruchu robotniczym, finansowała prawicową prasę i serwisy informacyjne oraz regularnie publikowała artykuły w „El Mercurio”. Dbano również o wpływy w armii. W latach 1950–1969 tysiące chilijskich oficerów zostało przeszkolonych w amerykańskich bazach wojskowych, trenując między innymi rozprawianie się z marksistowską partyzantką.
W obliczu narastającej popularności Allende Agustín Edwards, jeden z najbogatszych ludzi w Chile i właściciel największej gazety w kraju, wykorzystał swoje znajomości w amerykańskiej ambasadzie i za ich wstawiennictwem dotarł do sprawującego swoją pierwszą kadencję prezydenta Nixona. Objaśnił, że jeżeli Allende wygra, znacjonalizuje chilijską gospodarkę, wyprze z kraju amerykańskie przedsiębiorstwa i skieruje Chile na orbitę radziecko-kubańską. Podobne obawy żywił Henry Kissinger, amerykański sekretarz stanu pozbawiony jakichkolwiek sentymentów wobec krajów niebędących mocarstwami.
W 1969 roku administracja Nixona zaczęła wycofywać się ze wspierania rozwojowego Chile, a coraz większe środki zaczęła kierować do chilijskiej armii. Dla Nixona programy pomocowe Kennedy’ego były nie tyle inwestycją w demokrację, co naiwnym i potencjalnie niebezpiecznym eksperymentem. Nie zamierzał ryzykować, że umiarkowana centrolewica sięgnie po reformy naruszające interesy elit.
Powołany przez Nixona Komitet 40, czyli ściśle tajna grupa osób zatwierdzająca tajne operacje wywiadowcze, przystąpił do sabotowania wyborów w Chile. Agenci próbowali wzniecić antykomunistyczna panikę, rozprowadzając plakaty przedstawiające radzieckie czołgi na ulicach Pragi, publikując materiały i ulotki przeciwko Allende i siejąc zamęt w szeregach jego partii. Mimo ich wysiłków 4 września 1970 chilijscy wyborcy wybrali Allende na swojego prezydenta.
Allende uzyskał najwięcej głosów spośród trzech kandydatów, lecz nie przekroczył 50 proc. głosów, zatem zgodnie z ówczesną konstytucją Chile to Kongres musiał ostatecznie zatwierdzić jego wygraną. CIA zaczęła więc naciskać na ustępującego prezydenta Eduardo Freia, aby ten zablokował zatwierdzenie woli wyborców. Frei nie dał się przekonać. Niezrażona CIA przystąpiła do zrealizowania kolejnej części planu pod kryptonimem FUBELT – zbrojnego zamachu stanu.
Aby stworzyć sprzyjającą atmosferę, Amerykanie musieli popchnąć Chile w kierunku chaosu. „W chilijskim społeczeństwie trzeba rozpętać wojnę gospodarczą, polityczną i psychologiczną. Należy organizować publiczne, prowokacyjne wiece, zwiększając ich skalę i intensywność, aż komuniści zostaną zmuszeni do reakcji. Jeśli napięcie w tych trzech sferach osiągnie odpowiedni poziom, pretekst do zamachu stanu pojawi się sam” – głosiły telegramy krążące między CIA a jej bazą w Santiago. I rzeczywiście, napięcie narastało.
Gazety i stacje radiowe, w tym także te subsydiowane przez CIA, dzień w dzień ostrzegały przed koszmarem rządów Allende. Na ulicach pojawiła się faszystowska organizacja Ojczyzna i Wolność, która za 38,5 tys. dolarów otrzymanych od CIA zorganizowała w Santiago wiec. W tym samym czasie agenci amerykańskiego wywiadu po cichu nawiązali kontakty z niemal dwudziestoma chilijskimi oficerami. Ci, którzy wykazywali gotowość do udziału w przewrocie, otrzymali zapewnienie o silnym wsparciu najwyższych szczebli amerykańskiej administracji, gdy pucz dojdzie do skutku.
Przeszkodą okazał się dowódca armii, generał Rene Schneider, który zdecydowanie sprzeciwił się planom przewrotu. Problem ten jednak rozwiązał emerytowany generał Roberto Viaux, skrajny antykomunista, który został wydalony z armii po próbie puczu przeciwko prezydentowi Frei. W połowie października agenci CIA w Santiago przekazali Viauxowi 20 tys. dolarów w gotówce, broń i amunicję. Niedługo później samochód, którym generał Scheider jechał do pracy, został staranowany przez jeepa i otoczony. Pięciu napastników otoczyło pojazd Schneidera i otworzyło ogień. Schneider zginął. Problem został rozwiązany.
Zamordowanie generała miało zdestabilizować armię, co umożliwiłaby oficerom przeciwnym Allende przeprowadzenie zamachu stanu. Odniosło jednak odwrotny skutek – wojskowi potępili zbrodnię i stanęli murem za następcą Schneidera, równie szanującym konstytucję Carlosem Pratsem. 24 października chilijski Kongres zebrał się i zatwierdził wynik wyborów. Allende objął urząd 4 listopada.
Dwa dni później Nixon zwołał posiedzenie Rady Bezpieczeństwa Narodowego. Mówił na nim: „Jeżeli Allende umocni swoją pozycję, świat będzie postrzegał to jako jego sukces. Jeśli pozwolimy potencjalnym przywódcom Ameryki Południowej sądzić, że mogą postępować tak jak Chile i odnieść sukces, będziemy mieli kłopoty. Musimy ich odciąć gospodarczo. Nie można dopuścić do powstania w Ameryce Łacińskiej wrażenia, że takie rzeczy ujdą im na sucho”.
Dwie amerykańskie agencje pomocy zagranicznej, Export-Import Bank i Agencja ds. Rozwoju Międzynarodowego, wstrzymały działalność w Chile. Następnie przedstawiciel Stanów Zjednoczonych w Międzyamerykańskim Banku Rozwoju otrzymał polecenie blokowania wszystkich wniosków o pożyczki dla Chile. Kiedy prezes banku zaprotestował, administracja zmusiła go do rezygnacji.
Nowy prezes obniżył rating kredytowy Chile z B do D. Banki prywatne poszły w jego ślady, a Export-Import Bank, powołując się na obniżkę ratingu, anulował planowaną pożyczkę w wysokości 21 milionów dolarów, przeznaczoną na zakup nowych samolotów Boeing dla chilijskich linii lotniczych. W Banku Światowym przedstawiciel Stanów Zjednoczonych doprowadził do zawieszenia pożyczki w wysokości 21 milionów dolarów przeznaczonej na poprawę warunków hodowli zwierząt w Chile, a następnie ogłosił, że Stany Zjednoczone będą sprzeciwiać się wszelkim nowym pożyczkom Banku Światowego dla tego kraju.
Wkrótce po inauguracji Allende czołowe amerykańskie firmy działające w Chile, w tym ITT, Kennecott, Anaconda, Firestone Tire & Rubber, Bethlehem Steel, Charles Pfizer, W. R. Grace, Bank of America, Ralston Purina i Dow Chemical, połączyły siły, żeby po cichu destabilizować gospodarkę Chile. W ciągu następnych kilku miesięcy firmy zamykały biura, opóźniały płatności, spowolniały dostawy i odmawiały udzielania kredytów. Kampania była tak skuteczna, że w ciągu dwóch lat jedną trzecią autobusów i jedną piątą taksówek w Chile trzeba było wycofać z eksploatacji z powodu braku części zamiennych.
Allende znajdował się także pod silną presją robotników i chłopów, których rewolucyjne nastroje sam pomógł rozbudzić, a którzy uważali go za zbyt mało radykalnego. Byli wśród nich działacze przekonani, że sprawiedliwość społeczna w Ameryce Łacińskiej może zostać osiągnięta jedynie poprzez represjonowanie tradycyjnych elit, nawet przy użyciu przemocy. Część z nich sięgała po broń, ścierając się z policją lub prawicowymi bojówkami paramilitarnymi; inni dokonywali nielegalnych zajęć gospodarstw rolnych i fabryk. Choć Allende wielokrotnie potępiał te działania, nie decydował się na stanowcze kroki wobec ich sprawców.
Pod koniec 1972 roku Chile było w głębokim kryzysie. Polaryzująca polityka Allende wzmocniona amerykańską kampanią destabilizacji doprowadziła do fali zamieszek, paraliżujących strajków i niedoborów żywności. W kilku miastach wprowadzono stan wyjątkowy.
20 stycznia 1973 roku, gdy Nixon obejmował drugą kadencję prezydencką, jego kampania wymierzona przeciwko Allende osiągała punkt krytyczny. W Chile wojskowi szykowali się do interwencji, gotowi zadać ostateczny cios.
Podobnie jak trzy lata wcześniej, przeszkodą w jego realizacji był dowódca sił zbrojnych i następca zamordowanego przez CIA generała Scheidera, generał Prats. Prats był konstytucjonalistą, wiernym idei apolitycznej, wspierającej rząd armii. CIA zaczęła pracować nad planem pozbycia się Pratsa, lecz niespodziewanie agencję wyręczył w tym sam Allende. Starając się ustabilizować relacje między rządem, wojskiem i społeczeństwem uczynił Pratsa jednocześnie ministrem obrony i spraw wewnętrznych. Prats pozostał jednak również dowódcą armii; jego nominacja na stanowiska ministerialne miała być tymczasowa.
Słuchaj podcastu:
Kiedy w czerwcu 1973 doszło do nieudanej próby rebelii ze strony niektórych wojskowych, Prats osobiście skonfrontował się z rebeliantami i bronił rządu. Pucz się nie udał, lecz wywołał wściekłość wśród niektórych grup; prawicowa prasa i żony wojskowych rozpoczęły kampanię poniżania Pratsa, przedstawiając go jako słabego, pozbawionego honoru człowieka, który nie pozwala armii uratować kraju. Kampania ta przyniosła oczekiwany skutek. Prats, przekonany, że nie cieszy się już zaufaniem wojska, zrezygnował ze stanowiska głównodowodzącego armii. Jego następcą został uważany za apolitycznego i niekoniecznie ambitnego generał Augusto Pinochet.
Strajki, częściowo finansowane przez CIA, przybrały na sile; protestowali kierowcy autobusów, taksówkarze, pracownicy wodociągów i kierowcy ciężarówek. W Santiago zabrakło mięsa. Coraz trudniej było o kawę, herbatę czy cukier. Ceny wymknęły się spod kontroli. 9 września 1973 agent CIA Jack Devine przesłał swoim przełożonym wiadomość, na którą czekali od prawie trzech lat. „11 września zostanie podjęta próba zamachu stanu. W akcję zaangażowane jest wojsko i karabinierzy odpowiedzialni za zatrzymanie prezydenta Allende”.
Późnym wieczorem 10 września prezydentowi doniesiono o nietypowych manewrach marynarki wojennej oraz o ruchach piechoty na północ od Santiago. Żołnierze w całym kraju zaczęli zabezpieczać stacje radiowe, posterunki policji i inne ośrodki władzy. Niedługo później wojsko podeszło pod pałac prezydencki La Moneda, w którym przebywał Allende razem ze swoja uzbrojoną ochroną. Za pośrednictwem prowizorycznego połączenia radiowego, skierował ostatnie słowa do swojego narodu:
„Nie ustąpię. Jestem gotów stawić opór wszelkimi środkami, nawet kosztem własnego życia. Zagraniczny imperialistyczny kapitalizm stworzył klimat sprzyjający zerwaniu przez armię z tradycją. Niech żyje Chile!”.
Wkrótce oddziały piechoty rozpoczęły natarcie na pałac pod osłoną ognia artylerii. Z nieba wyłoniły się dwa brytyjskie myśliwce Hawker Hunter i otworzyły ogień. Osiemnaście rakiet uderzyło w budynek, który stanął w płomieniach. Wojsko wtargnęło do pałacu, a o 2.45 dowodzący atakiem generał Palacios zgłosił się do swoich przełożonych przez radio: „Moneda zdobyta. Prezydent nie żyje”.
Rząd Pinocheta wypłacił firmie Anaconda około 250 milionów dolarów odszkodowanie za znacjonalizowane aktywa. Amerykańskie korporacje uzyskały pierwszeństwo w dostępie do kontraktów w sektorach energetycznym, transportowym i górniczym.
Rządy Pinocheta były jednym z najmroczniejszych okresów w historii Chile. Reżim terroryzował społeczeństwo, eliminując sprzeciw przy pomocy tajnej policji, masowych aresztowań i tortur; tysiące ludzi zostało zamordowanych lub zniknęło bez śladu.
Nawet maleńka Grenada
Grenada to wysepka na Morzu Karaibskim: 333 kilometry kwadratowe, niewiele ponad 100 tys. mieszkańców żyjących z eksportu gałki muszkatołowej. Ale i tam, gdy doszło do przewrotu i objęcia władzy przez umiarkowaną lewicę, prezydent Reagan wysłał amerykańskie wojsko, by przywróciło porządek. Operacja „Urgent Fury” obaliła lewicowy rząd premiera Maurice’a Bishopa i ustanowiła władze przyjazne USA.
Po inwazji gospodarka została przestawiona na model wolnorynkowy, sprzyjający prywatnym inwestycjom i rozwojowi turystyki, głównie z udziałem kapitału amerykańskiego. Data inwazji Amerykanów, 25 października, jest dziś państwowym świętem: Dniem Dziękczynienia.
Komentarze
Krytyka potrzebuje Twojego głosu. Dołącz do dyskusji. Komentarze mogą być moderowane.