Mitologia jako opowieść o strasznym trudzie bycia człowiekiem

25.07.2026 2026-07-24

Zygmunt Kubiak w znakomitej Mitologii Greków i Rzymian (1997) napisał nie bajki dla dzieci ani też drastyczne, nieszczędzące okrucieństw opowiadania dla dorosłych. Stworzył wspaniałą opowieść o strasznym trudzie bycia człowiekiem. Z wielu wariantów mitów uczynił całość antropologiczną. Nigdy jeszcze nie spotkałam się z tak konsekwentną i spójną lekturą mitologii greckiej, lekturą, która sprawdza się w każdej swej cząstce.

Doświadczanie okrutnego losu, naruszanie pod jego obuchem przez bohaterów mitu i tragedii elementarnych więzi rodzinnych, często nieświadome przekraczanie podstawowych zakazów, niemożność wyboru, potworność życia wśród zdrad, wojen i śmierci, wszystko to każe myśleć o kondycji ludzkiej jako o „zamurowaniu w człowieczeństwie”, jak to nazywa Kubiak. Gdy się jest człowiekiem, a nie bogiem, nie ma ucieczki przed tą skończonością istnienia. „Wśród wszystkiego, co dyszy i pełza po ziemi, nie ma istoty bardziej nieszczęsnej niż człowiek”, tłumaczy Kubiak słowa Zeusa z Iliady.

Czytaj także Kresy Wschodnie, czyli schizofrenia jako stały czynnik historii polskiej Maria Janion

Jest to szczególny antropocentryzm, nie renesansowy – jak podkreśla autor – wedle którego bycie człowiekiem to tylko coś wspaniałego, lecz właśnie starożytny, zwłaszcza grecki, który kładzie nacisk na wielkość, ale i na grozę bycia człowiekiem. Człowiek podejmuje wyzwanie swego losu, stawia czoło prawdzie o sobie samym, ale „Poznaj samego siebie” oznacza zarazem „Znaj swoją miarę, swoje miejsce”. Ograniczenie kondycji ludzkiej jest właściwym tematem mitu i tragedii.

Wraz z wiekiem fale klęsk biją w człowieka „bez końca, bez końca”, jak mówi Sofokles, aż wreszcie nadchodzi nieubłagana śmierć. Wszak nie jesteśmy bogami, którym przysługuje nieśmiertelność.

Wspieraj nas

Miesięcznie Jednorazowo

Wybierz kwotę

Wsparcie miesięczne

100

200

400

Other

Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.

Idąc za starożytnymi Grekami, Kubiak interesuje się granicą między człowieczeństwem a boskością. Goethe, tak głęboko rozumiejący starożytnych, podkreślał, że żaden człowiek na świecie nie powinien mierzyć się z bogami. Przed nimi bowiem płynie fala za falą, niesie ich prąd wieczysty. A nas, ludzi, fala wznosi, fala pochłania, w fali toniemy i giniemy. Musimy świadomie przyjąć nasze uwarunkowane istnienie i nasze ograniczenie. Dlatego tak wiele Grecy mówili o hybris – zuchwałej pysze, bezpodstawnej wyniosłości, która też jest jednym z tematów dzieła Kubiaka.

Autor Mitologii zamierzył napisanie swego dzieła jako powieści – powieści o dziejach ludzkości widzianej oczyma Greków. Swej literackiej wizji nadał niezwykłą wymowę, także wskutek tego, że sam – jako świetny tłumacz – przełożył teksty greckie i łacińskie, wtapiając je organicznie w całość swej prozy.

Czytaj także Odyseja apokaliptyczna. Mimo niedostatków film Nolana naprawdę porusza Jakub Majmurek

„Staje się wobec greckiego misterium antynomii nierozwiązywalnych. Wobec greckiego wezwania, żeby się nigdy nie łudzić”. Takie jest przesłanie Kubiakowej Mitologii: trzeźwość, brak iluzji oraz męstwo wobec ironii i paradoksalności bytu.

Jedyną pociechą w naszej kondycji pozostaje piękno. Roberto Calasso w Zaślubinach Kadmosa z Harmonią pisze, że „estetycznego uzasadnienia dla istnienia nie wymyślił w swoich młodych latach Nietzsche, on tylko nadał mu nazwę. Dawniej takie uzasadnienie było milczącą regułą życia greckiego, podlegającego władzy Olimpijczyków. Doskonałość zewnętrznej warstwy życia wiązała się nieoddzielnie ze zgodą na życie bez zbawienia, bez ratunku, bez nadziei na to, że się powtórzy, więc na życie, które sprowadza się właśnie do kruchej cudowności swoich przejawów”.

Czytaj także Janion: Szczerze nienawidzę naszego mesjanizmu! Maria Janion

Kubiak dokłada starań, by piękno antyczne przekazać swoją opowieścią, swoimi przekładami literatury starożytnej. Ale piękno absolutne właściwe jest tylko bogom.

Posłuchajmy, co mówi Kubiak o Akteonie, który zginął rozszarpany przez psy: „Przeraźliwie płacąc za to, że patrzał na niezasłoniętą niczym piękność Artemidy, i może za to, że sam sobie natychmiast oczu nie zasłonił, Akteon potwierdza greckie pojęcie piękności nie na ludzką miarę, piękności, która budzi trwogę. Pojęcie to przejawia się już w słowach, jakie u Homera szepczą sobie dostojnicy trojańscy o Helenie, przyczynie ich klęsk, niesamowicie pięknej: «Strasznie do nieśmiertelnych bogiń jest podobna»”.