Wspieraj 
Wspieraj 
Wydawnictwo 
Obserwuj 
Michał Sutowski: Czy historia jest nauczycielką życia? A może jedyna nauka, jaka z niej płynie jest taka, że narody się niczego z historii nie uczą? Cyceron miał rację czy raczej Hegel?
Marcin Napiórkowski: Rację miał Nietzsche, że historie mogą być różne: możemy z niej czerpać wzorce wielkości i inspirować się nimi do działania, możemy czcić tradycję, by się bezpiecznie zakorzenić, możemy osądzać przeszłość i negować stare zwyczaje. Krótko mówiąc, możemy i powinniśmy z pamięcią i historią robić różne rzeczy równolegle.
W strategii działania w obszarze pamięci, którą ogłosiło właśnie Ministerstwo Kultury, a pan przygotował, mowa jest o instytucjach pamięci jako „kluczowej infrastrukturze bezpieczeństwa”. Skojarzyło mi się to z Pielewinem i jego tezą, że „telewizja jest resortem siłowym”: co mają muzea, archiwa czy IPN do bezpieczeństwa i obronności?
To trochę jak z rolnictwem: w czasach kryzysu klimatycznego i przerywanych łańcuchów dostaw myślimy o nim w kontekście suwerenności żywnościowej infrastruktury bezpieczeństwa.
Rolnictwo to żywność, nikt się nie spiera, że jeść w czasie kryzysu – tym bardziej wojny – trzeba, ale co ma do tego pamięć?
Czasy, w których przyszło nam żyć, sprzyjają myśleniu w duchu: „teraz liczą się czołgi i drony, a kultura i pamięć zbiorowa… to może potem”. Grozi im zepchnięcie do szóstej kategorii odśnieżania. A tymczasem nasza przyszłość zależy od naszej pamięci. Już dziś to kluczowy obszar dezinformacji, ale gdybyśmy mieli kiedyś stanąć wobec realnego zagrożenia inwazją, to pamięć zbiorowa będzie współdecydować o naszym losie.
Pamięć i budowane przez nią poczucie solidarności decyduje o tym, czy jako wspólnota potrafimy się zmobilizować do skutecznej obrony, ale też – czy nasi sojusznicy nam pomogą, będą niechętni czy wprost wrodzy. Dziś pamięci używa się po to, by podzielić społeczeństwo, by zasiać nienawiść między Polakami a Ukraińcami, a także wbijać klin nieufności między Polaków a Litwinów czy Polaków i Niemców. Dlatego stawką gry o historię i pamięć zbiorową jest bezpieczeństwo państwa.
Przekładając to na konkret: kiedyś państwa narodowe uzasadniały wspólną przeszłością obowiązek poświęcenia dla wspólnoty, ale też solidaryzmu ponad interesami klasowymi. Imperia swymi dawnymi osiągnięciami wykazywały prymat cywilizacyjny i potrzebę ekspansji. Po II wojnie światowej zaczęto pamięć o Zagładzie traktować jako źródło wartości uniwersalnych i fundament tożsamości, która przekracza nacjonalizmy – i pozwoli wreszcie Europejczykom przestać wybijać się nawzajem przy każdej okazji. Jak wyobrażają sobie polską wspólnotę autorzy nowej strategii polityki pamięci?
O wspólnocie mówimy w naszej strategii w liczbie pojedynczej – jako o zdolności przezwyciężania egoizmu i bycia razem – ale i mnogiej, a zatem o wspólnotach. Ten przykład polityki pamięci europejskich nacjonalizmów jest wymowny: to była pamięć wykluczająca, tzn. obawiała się zarówno pamięci regionalnych, jak i pamięci kosmopolitycznej. Z kolei jeśli przyjrzymy się wizji pamięci uniwersalistycznej, typowej dla kultury neoliberalnej, to widzimy silny lęk przed wspólnotą narodową i dążenie do zastąpienia jej jedną wspólną tożsamością.
Raczej nie wyszło.
Boom na tego rodzaju myślenie kosmopolityczne świetnie dekonstruują Krastev i Holmes w Świetle, które zgasło: droga ku przyszłości była dla neoliberałów tylko jedna – nie niemiecka, francuska czy polska. Mogliśmy na tę drogę wjechać wcześniej lub później, a żeby zobaczyć, co będzie ważne w Polsce dzisiaj, wystarczy sprawdzić, co było ważne w Nowym Jorku 5 lat temu lub 3 lata temu w Londynie – ale to tyle różnic i odrębności. Demon rewizjonistycznego nacjonalizmu w Rosji, a potem skrajne prawice w Europie wyrosły na oporze wobec takiej opowieści. To dotyczy nawet ruchu MAGA – bo im zależy na „amerykańskiej Ameryce”, a nie zamerykanizowanym świecie.
OK, zatem co w zamian?
Nacjonalizm i neoliberalizm łączy paniczny lęk przed różnorodnością i lokalnym zakorzenieniem. Dlatego, swoją drogą, nierówności produkowane przez neoliberalizm tak łatwo i gwałtownie zmieniają się w izolacjonistyczny nacjonalizm. Od początku istniał szeroki semiotyczny pomost między nimi w postaci lęku przed lokalnością, a także egoizmu, postrzegania świata jako gry o sumie zerowej, pogardy dla wspólnoty i wsparcia różnych form darwinizmu społecznego.
Tymczasem w naszej strategii mówimy wyraźnie o potrzebie wielu płaszczyzn zakorzenienia tożsamości. Nie ma dla mnie innego sposobu bycia Polakiem niż poprzez bycie Pruszkowianinem. Nie ma sprzeczności pomiędzy wspólnotą narodową a regionalną, to są różne wymiary bycia razem, tak samo jak moja polskość – a nie wyrzeczenie się jej – jest najlepszym, co mogę wnieść do Europy i to określa moje bycie Europejczykiem. Te wspólnoty się nie wykluczają, tylko wzajemnie wspierają, a ich przecinanie się składa się na tożsamość. Im silniejsze są więzy pomiędzy nimi, tym mniejsza pokusa jakiegoś nowego, narodowego egoizmu.
Ale tego braku sprzeczności nie da się tak po prostu zadekretować. Ogólnoeuropejska pamięć o doświadczeniu Zagłady może obejmować wątki, które nacjonalistom różnych krajów, w tym naszym, zwyczajnie nie pasują – jako tzw. pedagogika wstydu. Podobnie np. śląskość sprowadza się do „ukrytej opcji niemieckiej”, mówiąc klasykiem.
Jeżeli poważnie potraktować to, o czym mówiliśmy na początku – że pamięć zbiorowa jest dzisiaj fundamentalną infrastrukturą bezpieczeństwa – to gdy wspólnota czuje się zaatakowana, naturalnym odruchem jest zaciśnięcie pięści i zwarcie szeregów. Estońska badaczka Maria Mälksoo nazywa to „pułapką sekurytyzacji”: w razie zagrożenia usztywniamy się i domagamy, aby o przeszłości mówić jednym, spójnym głosem, stworzyć i egzekwować jedynie słuszny kanon. A jeśli pojawia się głos alternatywny, to mówimy: to jest głos obcy, destabilizujący, rozbija wspólnotę, to niedopuszczalne. Weźmy przykład wystawy „Nasi chłopcy”…
W Muzeum Gdańska opowiadano tą wystawą losy mieszkańców Pomorza służących, w tym wcielonych przymusowo, do wojska III Rzeszy. Szef MON-u skomentował ją słowami, że „nie służy polskiej polityce pamięci”.
I reakcja była wroga: trzeba ją zamknąć, potępić, usunąć, bo bez tego odbierze się nam prawdziwą opowieść o historii Polski. A „nasi chłopcy” to walczyli w powstaniu warszawskim. W naszej strategii nie chcemy współtworzyć społeczeństwa, które opowiada o swojej historii wyłącznie jednym głosem, bo takie społeczeństwa są wprawdzie możliwe, ale nazywamy je naukowo totalitarnymi. My proponujemy w zamian polifonię…
To znaczy?
Dobrze objaśnia ją metafora Wigilii: mamy poczucie, że istnieje doskonale utarty skrypt świętowania polskiej Wigilii, wszyscy wiemy o co chodzi – ale jak się dobrze przyjrzeć, to się okaże, że przy wszystkich podobieństwach i elementach wspólnych typu choinka, w każdym domu wigilię świętuje się inaczej, nie mówiąc o zróżnicowaniu regionalnym. A jednak nie przyjdzie nam do głowy – i słusznie – że to rozbija polską wspólnotę. Rozumiemy, że bogactwo wigilijnych tradycji składa się na tym silniejszą wspólnotę polskości. Pytanie, czy na „prawdziwą” polską Wigilię jemy grzybową czy barszcz, jest po prostu źle postawione.
Ale z pamięcią zbiorową da się podobnie? Niech zakwitnie w ogrodzie sto kwiatów?
Możemy wspierać wspólnotę nie poprzez narzucanie jednorodnego kanonu, lecz poprzez tworzenie przestrzeni, w których możemy się różnić bezpiecznie. I taka zbiorowa pamięć jest niesamowicie odporna na destabilizację, trochę jak stary las naturalny, który naprawdę trudno zniszczyć szkodnikowi czy suszy – inaczej niż posadzoną jak na plantacji monokulturę sosny. Inaczej mówiąc, jeśli ktoś nie czuje się reprezentowany przez wystawę o mieszkańcach Pomorza wcielonych do Wehrmachtu, to po to ma np. Muzeum Powstania Warszawskiego, gdzie będzie mógł posłuchać o zupełnie innych „naszych chłopcach”. Te dwie opowieści, obie prawdziwe, wchodzą w dialog. Obie są polskie.
Dokładanie kolejnych, nowych wątków, poszerzanie perspektywy, uwzględnianie nowych głosów – to wszystko brzmi bardzo dobrze. Tyle że już ten opowiedziany przykład wskazuje, że nawet oczywista asymetria, kiedy powstańcy mają, i słusznie, swoje wielkie muzeum, a Polacy zmuszeni do służby w Wehrmachcie czasową wystawę – nie przeszkadza atakować jej twórców za szkalowanie polskości i uprawianie niemieckiej polityki historycznej. Z kolei przykład zbrodni w Jedwabnem, o którą przetoczyła się debata w roku 2001 – ilustruje to, jak dopowiadanie nowych wątków uderzać może w samo jądro naszych wyobrażeń o sobie. Nie na zasadzie, że Gross dołożył jakąś cegłę do gmachu samorozumienia Polaków, tylko tą cegłą przywalił nam popiersie przodka…
Zaczęliśmy filozoficznie, kontynuujmy więc. Istnieje ogromna różnica pomiędzy religiami monoteistycznymi i politeistycznymi, a ich spotkania bywały zazwyczaj trudne. Bo opowieść monoteistów spotykała się zazwyczaj z sympatią i zaciekawieniem, a nawet propozycją włączenia nowego boga do panteonu – i tu niestety pojawiał się opór. Nie, nie rozumiecie nas: nasz Bóg jest jedyny prawdziwy. Przekładając to na politykę pamięci: nawet jeżeli wyznawcy tej czy innej religii pamięciowej mają poczucie, że ich perspektywa jest jedyna, to my chcemy stworzyć pejzaż, w którym ich ołtarz stoi obok innych ołtarzy. Inaczej mówiąc: to pejzaż, w którym godzimy się na to, że nie ma spójności w narracjach pomiędzy muzeami w Polsce, i to jest piękne.
Piękne, zgoda. Ale ci, co mają już duże ołtarze, jakoś dalej czują się obrażeni, jak ktoś im dostawia nawet jakiś mniejszy.
Tutaj trafiamy na coś, czego badania nad pamięcią mogły się nauczyć od psychologii indywidualnej: podział między nastawieniem na trwałość (fixed mindset) i nastawieniem na wzrost (growth mindset). W znacznej mierze reakcja, np. ucznia, na informację zwrotną zależy od tego nastawienia. Pierwsza perspektywa przyjmuje, że twój rysunek lub kartkówka, jest przedłużeniem ciebie. Jak nie wyszło, to i uczeń jest nic nie warty. Druga zakłada, że wartość ucznia wynika z tego, że jest istotą ludzką, nie musi niczego więcej udowadniać. Akurat narysował słaby rysunek albo gorzej rozwiązał zadanie? Nic nie szkodzi. To tylko motywuje go do poprawy i wyznacza kierunek działania. Okazuje się, że w tym drugim nastawieniu odbiorcy dużo lepiej przyjmują informację zwrotną i robią z niej użytek…
Czyli pedagogika tak, ale już nie pedagogika wstydu?
Najwięcej badań tego typu dotyczy edukacji, ale na dorosłych to też działa. Jeżeli kultywujemy w sobie nastawienie na wzrost, to słowa krytyki dotyczące nas i naszej wspólnoty potrafimy albo zignorować, jeśli nas nie dotyczą, albo potraktować jako wartościową lekcję. I wtedy nie musimy czuć się zaatakowani przez wszystko, co nie zgadza się z naszym światopoglądem. Zbyt łatwo, jak sądzę, zrezygnowaliśmy z pamięciowego wielogłosu. Granicą wolności uprawiania historii i kształtowania pamięci nie jest to, żeby nikt się nie poczuł urażony, ani obowiązywanie jednej, spójnej jak pięść interpretacji. Granicą uprawiania historii są fakty, krytyka źródeł, uwzględnianie dostępnych świadectw. Żeby z polifonii nie zrobiła się kakofonia.
Autor strategii polityki pamięci Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego jest dyrektorem muzeum. Tu panuje polifonia?
Nie moja to zasługa, bo wystawa stała Muzeum Historii Polski wykuwała się latami, nim w ogóle tu zawitałem, ale mam głębokie poczucie, że wystawa, którą otworzymy za pół roku, doskonale ucieleśnia ten ideał. Ona nie będzie działała jak drukarka, do której wjeżdża czysta kartka, a wychodzi osoba zadrukowana „właściwą wersją” historii.
Oto np. Polski wiek XIX przedstawiony jest w postaci wielkiej, 8-metrowej ściany lodu. Nie mam pojęcia dlaczego, jak zostałem dyrektorem, ściana lodu była już bardzo zaawansowana. Próbowałem się dowiedzieć czegoś więcej: jeden kolega-kurator mówił mi, że tutaj mamy takie panoplium, kolekcję broni, która się wbija w ten lud i to jest oczywisty symbol niewoli i powstań narodowych. (Niezbędnych? Daremnych? Nie jest to powiedziane…) Następnego dnia rozmawiam z koleżanką, która też nad tą wystawą pracuje i ona mówi, że tu jest taka… fasolka, która rozsadza korzeniami te ścianę, a lód się roztapia – mamy tu emancypację kobiet i zmiany społeczne, więc to jest opowieść o zmianie w stosunkach społecznych. A potem jeszcze usłyszałem, że to jest w ogóle o kolei i przemyśle, co może stanowić zręczne nawiązanie do Lodu Jacka Dukaja.
I gość ma sobie sam to wszystko opowiedzieć?
Wystawa konfrontuje z czymś, co działa jak taki kubrickowski monolit z Odysei kosmicznej: 2001 – to jest wielkie i nie da się przejść wobec tego obojętnie. Trzeba to jakoś zinterpretować. Z pomocą natychmiast przychodzą umieszczone wokół świadectwa z epoki, dane, wykresy, a przede wszystkim 3,5 tysiąca obiektów historycznych. Bo dodam, że to jest wystawa, która wraca do idei muzeum budowanego poprzez obiekty i świadectwa z epoki. I tak, każdy z nas z tych puzzli rekonstruuje sobie własną odpowiedź na pytanie, czym jest dla Polski XIX wiek, co znaczy dla mnie ta ściana lodu.
Jeżeli odwiedziłby mnie tu ksiądz biskup, to jestem go w stanie przeprowadzić przez wystawę szlakiem związków Polski z Kościołem od chrystianizacji aż po księdza Popiełuszkę. Jeżeli odwiedziłby mnie kolega Adam Leszczyński, to wynajdę mu ścieżkę, po której będzie miał poczucie, że ta wystawa to teatralna ekranizacja jego Ludowej historii Polski. Szykujemy też audioprzewodnik, który opowiada całą naszą wystawę stałą jako historię kobiet.
Ale co ważne, nawet osoba, która przejdzie przez wystawę szlakiem tego, co już zna, nie będzie mogła nie dostrzec, że dookoła jest kawał innej historii i zupełnie inne opowieści. Obok mnie są ludzie, którzy idą innymi ścieżkami. Nie zagrażają mi. Nie mam konieczności misyjnego nawracania ich wszystkich. Ale też zderzam się, chcąc nie chcąc, z innymi głosami – od czego odcinają nas dziś regularnie media platformowe, bańki komunikacyjne i podejście partyjne.
Wspieraj nas
Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.
Rozumiem, jak można to uzyskać w muzeum, w tym wypadku Historii Polski na warszawskim Żoliborzu. Ale wasza strategia mówi o całym „ekosystemie pamięci”, czyli sieci instytucji i praktyk, które miałyby wedle takich zasad działać na poziomie całego kraju. Polifonia – to naprawdę dobrze brzmi, ale pytanie o granice i ich egzekwowanie zostaje. Bo skoro mówiliśmy, że granicą tej radosnej wielości głosów ma być fakt historyczny, to na końcu musimy przyjąć, że są jakieś autorytety instytucjonalne. Tymczasem diagnozujecie różne potężne trendy, które wpływają na politykę pamięci – wśród nich jest m. in. rewolucja cyfrowa, atomizacja oraz polaryzacja polityczna. Każdy z nich podważa, na różne sposoby, wiarę w obiektywny autorytet nauki, instytucji oficjalnych jakoś reglamentujących prawdę historyczną. W sieci każdy jest sobie ekspertem, każdy ma własny rozum i może włączyć myślenie, a instytucje – w tym muzea i media – dzielą się zasadniczo na „nasze” i „tamtych”….
Owszem, strategia diagnozuje trendy, ale wobec większości z nich zgłasza potrzebę wiosłowania pod prąd. Mnóstwo badań pokazuje, że postępuje skrócenie okienka uwagi odbiorcy oraz że mamy duże problemy z weryfikacją wiarygodności źródeł. Wiemy to wszystko od dawna, ale dotąd wiele koleżanek i kolegów-muzealników zastanawiało się, że skoro tak, to może trzeba iść w tym kierunku co media społecznościowe: skracać komunikaty i może dodawać więcej multimediów na wystawach.
I działało?
Niespecjalnie, bo też nie tego młodzież naprawdę oczekuje – multimediów w muzeach nie potrzebują, bo je mają w kieszeni. Natomiast badania, które przytaczamy w strategii, pokazują, że młodzi ludzie wysoko cenią spotkanie ze świadkami wydarzeń, wizyty w archiwach czy na wykopaliskach, poznawanie historii in situ, na miejscu. I muzea, ale też inne instytucje pamięci mają to szczęście, że przejście wystawy fizycznie zajmuje pewien czas, więc uwagę odbiorczyni dostajemy na dosyć długo. To stwarza okazję do współpracy np. ze szkołami, które mogłoby częściej i intensywniej z przestrzeni instytucji pamięci korzystać.
To nie znaczy oczywiście, że TikToka i Instagrama obłożymy klątwą, bo i za ich pośrednictwem warto przyciągać młodych. Chodzi jednak o to, że nie za każdym trendem trzeba od razu podążać, a nasza przyszłość zależy od tego, czy będziemy się w stanie niektórym z nich również przeciwstawić.
Sztucznej inteligencji, względnie wielkim modelom językowym na przykład? Ale jak?
Widzimy, w jaki sposób m. in. służby rosyjskie praktykują zatruwania źródeł, tzn. karmią duże korpusy danych fałszywymi informacjami, przesiąkniętymi propagandą. Dlatego instytucje pamięci muszą myśleć aktywnie także o swojej roli jako karmicieli sztucznej inteligencji. Innymi słowy, materiały, które tworzymy, służą nie tylko naszym żywym odbiorcom – musimy im otwarcie komunikować, gdzie można szukać wiarygodnych materiałów historycznych – ale też, w sposób zapośredniczony, dostarczać je wielkim modelom językowym.
W strategii mowa jest o wzmacnianiu trendu na rzecz „aktywizmu pamięciowego”, czyli rozmaitych form badania i popularyzowania historii oddolnie, ale równocześnie – to istotne – budowaniu zaufania do profesjonalnych ekspertów. To się da pogodzić? W jaki sposób profesjonalni historycy mają radzić sobie w sieci, gdzie rządzą algorytmy i polaryzujące emocje – z piewcami Turbolechii, poszukiwaczami „złotego pociągu” czy Jackiem Bartosiakiem?
Chodzi nam o to, że wszystkich tych „aktywistów pamięciowych”, także geneaologów czy archeologów-amatorów z wykrywaczami metalu należy potraktować jako partnerów, a nie wrogów – oczywiście z zastrzeżeniami w takich kwestiach, jak ochrona dziedzictwa, z którą poszukiwacze i kolekcjonerzy wchodzą czasem w konflikt. Instytucje państwa, zamiast snuć mocarstwowe fantazje o hitach kinowych o bitwie wiedeńskiej czy grze komputerowej o powstaniu warszawskim – to raczej domena sektora prywatnego – powinny myśleć o sobie jako ogrodniku niż wyrobniku pamięci…
To znaczy?
Tworzyć bodźce dla aktywistów pamięci, żeby się doszkalali. Nic na to nie poradzimy, że na YouTube najlepiej klika się seks Katarzyny II, psychotropy Hitlera i rozrywanie skazańców końmi w średniowieczu, ale możemy minimalizować straty. Na przykład tworząc atrakcyjne treści jako muzea – podkasty Muzeum Historii Polski mają świetne zasięgi. Nie takie jak te skandalizujące, ale tu działa zasada długiego ogona – jeśli dużo instytucji produkuje ciekawe, nawet jeśli niszowe treści, to suma ich oddziaływań robi się duża. Również poprzez falsyfikację treści dezinformujących, z którymi ludzie zderzają się na co dzień. Możemy tu czerpać z doświadczenia walki z dezinformacją w obszarze klimatu, migracji czy pandemii…
A to są budujące doświadczenia? Czy raczej takie, że negacjoniści klimatyczni, antyszczepionkowcy i zwykli rasiści bezkarnie robią ludziom wodę z mózgu?
Gdybyśmy w ogóle nie prowadzili walki z dezinformacją, bylibyśmy w dużo gorszym miejscu – a dziś duże agencje prasowe mają już kontakty do najlepszych fact-checkerów i ekspertek od klimatu, którzy – jak prof. Szymon Malinowski i ekipa Nauki o klimacie robią doskonałą robotę. Podobnie w temacie pandemii czy migracji, te ścieżki są już przetarte. W obszarze pamięci nie musimy wynajdywać koła na nowo: ja tutaj, w muzeum mam kilkanaścioro historyków, którzy przez ostatnie lata budowali tę wystawę stałą, ale też uczyli się jak o historii odpowiadać atrakcyjnie, przystępnie i szybko. To jest gotowy oddział, który za chwilę po otwarciu będzie można rzucić do tej walki z dezinformacją.
Profesor Zybertowicz w 2018 roku postulował utworzenie MaBeNy, czyli maszyny bezpieczeństwa informacyjnego. Chodziło o to, żeby państwo poprzez różne instytucje i media mogło koordynować swój przekaz skierowany do zagranicy, w konkurencji do takich machin narracyjnych, jakimi dysponują np. Rosja czy Chiny. Czy to, co proponujecie, to jest taka MaBeNa, tylko do wewnątrz i raczej liberalno-progresywna?
Jako człowiek o lewicowych poglądach uważam po latach, że w sprawie tamtej MaBeNy powinniśmy pójść do Canossy…
Ale wtedy skończyło się na ośrodku analitycznym, który przygotowywał ataki na opozycję polityczną wobec PiS…
Mówię o samej koncepcji, która wówczas wzbudzała głównie szyderstwo, podobnie jak wcześniej pojęcie „polityki historycznej”. Ja już dobrych kilka lat temu, na etapie pracy nad książką Turbopatriotyzm uświadomiłem sobie, że z pamięcią zbiorową jest jak z drzewem, które nie urośnie w górę, jak nie będzie zakorzenione. Zaczynamy na szczęście tę lekcję wszyscy odrabiać, o czym świadczy choćby zwrot ludowy. Który przecież nie zakłada, że historię trzeba wyrzucić do kosza, tylko, że potrzeba w niej nowych głosów.
Przy czym chcę podkreślić, że nasza strategia nie jest polityczna w sensie partyjnym opiera się również na gigantycznych inwestycjach w obszarze pamięci, które poczyniono także za rządów Prawa i Sprawiedliwości – to było blisko 30 dużych instytucji. Nie chcemy się od tego odcinać, tylko budować dalej na tym, co wyszło dobrze, odchodząc jednak od wizji „jednej słusznej opowieści” na rzecz wspierania wielości głosów.
Dotychczas, jak politycy chcieli kształtować pamięć, to stawiali nową instytucję: Instytut Pamięci Narodowej, Muzeum Powstania Warszawskiego, Muzeum POLIN, Muzeum II Wojny Światowej, Instytut Pileckiego… A wy co postawicie? Czy może centralą tej nowej pamięci ma być Muzeum Historii Polski?
Pod wizją centrali nadającej pamięć na całą Polskę – jaka by ona nie była polifoniczna – ja się nie podpisuję. Muzeum ma sens jako węzeł ekosystemu mniejszych i większych instytucji. Dobrze, że zbudowano te wielkie, niech służą nam jak najlepiej, ale nie możemy zapominać o tych mniejszych i starszych, czasem zaniedbanych, bo politykom bardziej opłacało się zbudować coś nowego i przeciąć wstęgę. Świetnym przykładem są Archiwa Państwowe, gdzie na etat z każdym rokiem przypada coraz więcej metrów bieżących akt, albo Muzeum Narodowe z fatalnym stanem magazynów.
Druga rzecz to sieciowanie: niech one działają wspólnie. My robimy badania, Polin robi badania, Muzeum II Wojny Światowej też –jeśli połączymy siły w konsorcjum, które chcemy nazwać Obserwatorium Pamięci, to nagle się okaże, że nasz połączony budżet i nasze moce przerobowe są gigantyczne. I że koordynować walkę z dezinformacją, ale też monitorować stan pamięci zbiorowej i realne uczestnictwo w praktykach pamięci możemy robić na zupełnie nową skalę.
No właśnie: budżet i moce przerobowe. W strategii piszecie o potrzebie inwestycji w kadrę zamiast tylko w budynki – i słusznie, bo jak wiadomo, kadry decydują o wszystkim, a płace w tym sektorze nie należą do wysokich: ludzie z ponadprzeciętnymi kompetencjami zarabiają nieprzeciętnie słabo. Ale czytam też o „optymalizacji zasobów”: czy to nie znaczy aby, że pieniędzy więcej nie będzie i trzeba wydawać lepiej to, co jest? Komuś zabrać, żeby gdzie indziej dołożyć?
Faktycznie, w żargonie korporacyjnym to często oznacza po prostu zwolnienia. Ale tu muszę zaznaczyć, że strategia ma kluczowy etap przed sobą. Po ogłoszeniu przez ministrę Cienkowską musi zostać, ogromnym wysiłkiem kolejnej niedocenionej grupy, czyli urzędników państwowych, przełożona na język konkretnych rozwiązań prawnych i regulacyjnych.
I na tabelki w Excelu. Z kwotami nakładów finansowych.
Znam swoje ograniczenia – to są kwestie dużo powyżej mojego poziomu wpływu. Strategia, którą udało mi się przygotować, z pomocą dziesiątek ekspertów i ekspertek z różnych instytucji wskazuje, gdzie leży przestrzeń do poprawy działań. I gdzie, bez dosypania dodatkowych funduszy, działać się nie da.
W strategii dużo jest o mechanizmach, a mniej o konkretnych treściach; zapytam więc wprost: czego w polskich instytucjach pamięci jest za dużo, a czego za mało? Albo mniej konfrontacyjnie – jakim nurtom i treściom przydałoby się więcej wsparcia?
W polskiej pamięci zbiorowej panuje wyraźna dominacja wieku XX plus historia powstań narodowych, epoki starsze i czasy najnowsze są w zasadzie pomijane. Dalej, mamy dominację historii politycznej i militarnej – to widać po książkach i kanałach na YouTube, które ludzie chcą poznawać i czytać, ale też w programie szkolnym, gdzie pełno jest bitew, wodzów i królów. Wreszcie, gdyby opowiadaną dziś historię Polski zamienić na wykres jednej wartości, to byłaby to prosta funkcja: jak Polski więcej, to dobrze, jak Polski mniej, to źle. Niestety, ignorujemy cała złożoność: czyja jest ta Rzeczpospolita i jak się komu w niej wiedzie? Większości ludzi, mniejszościom? Takich wykresów powinno być więcej – i to nie jest kwestia bogactwa pejzażu tego czy innego muzeum, tylko granic współczesnej wyobraźni społecznej.
Czyli potrzeba nam więcej zwrotu ludowego? Historii kobiet? Mniejszości? Historii nauki?
Zwrot ludowy uczynił już dużo dobrego w tej sprawie. Nie przekreślił kwestii niepodległości, ale uzupełnił ją np. o kwestie emancypacji i o pytania, które stawiał sobie i Kościuszko, i powstańcy styczniowi. Tzn. jaki jest związek między kwestią społeczną i narodową, między niewolą a wyzyskiem, nierównościami i radykalizmem – a to są pytania niesamowicie aktualne. Trudno bez nich ogarnąć, jakie są rzeczywiste źródła poczucia u mnóstwa naszych rodaków i rodaczek, że to nie jest ich państwo, podatki to grabież, a wszyscy urzędnicy to darmozjady. Bez powiązania takich spraw z bezpieczeństwem i odpornością dziś i jutro – daleko nie zajedziemy.
A co do kwestii kobiet – prac dotyczące ich historii, uzupełniające białe plany, ale też opowiadające emancypację na nowo, powstaje dziś w Polsce mnóstwo. To jeden z tych obszarów strategii, gdzie inicjatywy są, nie trzeba ich projektować od nowa, tylko wspierać to, co się już dzieje. I co się świetnie wpisuje w ideę polifonii, bo wielogłosowy oddający zróżnicowanie i bogactwo społeczeństwa polskiego nie może być chórem męskim.
Piszecie w strategii, że jednym z kluczowym trendów jest powrót społeczeństwa wielokulturowego.
Tak, po kilkudziesięciu latach tożsamości jednorodnej, jednoreligijnej i jednojęzykowej, kształtowanej odgórnie przez państwo i zupełnie obcej naszemu kulturowemu DNA, Polska wraca do tego, co zawsze było jej dziedzictwem. Widzimy to przez okno, słyszymy jadąc tramwajem. I zadajemy pytanie: co z tego wynika dla pamięci?
Na razie chyba to, że „Wołyń pamiętamy”, jeśli nie coraz lepiej, to coraz intensywniej.
To prawda i odpowiedzią na to, co oczywiste, nie będzie zapomnienie o Wołyniu. Nikt zresztą do tego nie nawołuje. Ale musimy sobie odpowiedzieć: jaką historię opowiadamy przybyszom do Polski? Czy nasza przestrzeń pamięci jest integrująca i zapraszająca, czy wręcz przeciwnie? Czy stawiając czasem trudne pytania, gotowi jesteśmy wsłuchać się w głosy inne od naszych?
Polskie doświadczenie wielokulturowości nie było idylliczne.
Jasne, ale wielogłosowa historia Polski, jaką proponujemy, przypomina, że migracja była naszym kulturowym DNA. I uczy na przykład – tak jak historia innych krajów – że redukowanie migrantów do taniej siły roboczej w zawodach niechcianych przez Polki i Polaków to recepta na tworzenie podklasy i społeczną katastrofę. Opowieść o przeszłości nie ma służyć bezrefleksyjnemu celebrowaniu różnorodności, ale sprzyjać polityce migracyjnej opartej na szacunku.
Wybory za rok. Nie boi się pan, że cała ta strategia pójdzie do kosza, jak się zmieni ekipa rządząca?
Trudno mi zgadywać, kto będzie nowym ministrem kultury i co wyląduje w jego koszu. Wiem natomiast na pewno, że powinniśmy robić wszystko, co w naszej mocy, by stworzyć realną alternatywę, także w obszarze pamięci, dla lęku, nienawiści i egoizmu.
**
Marcin Napiórkowski – dr hab. nauk humanistycznych, socjolog i kulturoznawca, dyrektor Muzeum Historii Polski, autor książek, m.in. Powstanie umarłych: historia pamięci 1944–2014 (2016), Kod kapitalizmu. Jak gwiezdne wojny, Coca-cola i Leo Messi kierują Twoim życiem (2019), Turbopatriotyzm (2019), Naprawić przyszłość. Dlaczego potrzebujemy lepszych opowieści, żeby uratować świat (2022). Autor przygotowywanego wspólnie z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego i ogłoszonego przez min. Martę Cienkowską raportu pt. Infrastruktura odporności – strategiczne kierunki działania w obszarze pamięci.
Komentarze
Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!