Wspieraj 
Wspieraj 
Wydawnictwo 
Obserwuj 
O ile nie nastąpi zaraz jakiś kolejny cud, Digger (2026), czyli wielkobudżetowy hit, który okazał się kasową klapą – w reżyserii Alejandro Gonzaleza Iñarritu, z wyglądającym na swój wiek, odartym ze wszystkich zaliczonych zabiegów upiększających Tomem Cruisem ze sporym bojlerem i starą, pomarszczoną twarzą w roli głównej – najpewniej zostanie filmem roku.
Wybuchowy duet Iñarritu (reżyser kina arthousowego z najwyższej półki) i Cruise’a (gwiazdy gwiazd kinowych superprodukcji) jest skazany na porażkę. Jednak za sprawą dokładnie tej samej wybuchowej mieszanki zrodziło się absolutne dzieło sztuki. Pominę szczegóły fabularne, relacje między postaciami i tak dalej, a skupię się na tym, co uważam za najistotniejsze, choć być może na pozór nudnawe: na zwrotach akcji na filmowej osi czasu. Pamiętajmy: ideologia (i jej krytyka) kryją się w formie.
Digger to historia magnata naftowego Diggera Rockwella (Cruise), który dowiaduje się, że wskutek wybuchu jednego z jego szybów w Arktyce fragment lodowca sunie teraz w kierunku Europy, niosąc zagładę. Mniej więcej po 30 minutach filmu okazuje się jednak, że saga o Diggerze Rockwellu to w rzeczywistości sztuka teatralna. Rockwella gra aktor Curtis Markson, występujący w przedstawieniu satyrycznym zatytułowanym Paliwowi głupcy (ang. Fossil Fuels).
Pod koniec filmu następuje kolejna wolta: kiedy opada kurtyna i widzowie wychodzą z teatru na ulicę, słyszą komunikat „Poziom 4” (co znaczy tyle, że jakoś powietrza na zewnątrz jest bardzo zła) i zakładają maski filtrujące, by móc w ogóle oddychać. Dopiero wtedy widać, że rzeczywistość na zewnątrz wygląda dokładnie tak, jak świat po katastrofie przedstawiony w sztuce: zalane ulice pełne samochodowych wraków, środowisko kontrolowane przez roboty i drony, mętne powietrze… krótko mówiąc, sztuka Paliwowi głupcy została oparta na faktach, które zdarzyły się kilkadziesiąt lat wcześniej. Digger Rockwell istniał naprawdę, a jedna z jego platform wiertniczych rzeczywiście wybuchła, powodując katastrofę ekologiczną, która zmieniła losy ludzkości. Widzowie oglądają teatralne przedstawienie kilkadziesiąt lat po tych wydarzeniach. Istnieje już nowy porządek, życie toczy się dalej, ludzie latają samolotami, ale świat nadal płaci za to, co się stało.
Dlaczego zatem widzowie śmieją się podczas tego przedstawienia? Czemu sztukę wystawiono jako komedię?
W poszukiwaniu odpowiedzi mogą się okazać pomocne amerykańskie programy telewizyjne. Wieczorne talk-show Jimmy’ego Kimmela, Jona Stewarta i innych, zagorzale krytykujące obsceniczną politykę administracji Trumpa, początkowo zaczynały się od satyrycznych monologów, omijając szerokim łukiem tematy związane z aktualną sytuacją społeczno-polityczną. Jednak w pewnym momencie stało się coś dziwnego. Choć wciąż się z nich śmiejemy, to przy okazji dowiadujemy się znacznie więcej o ciemnych stronach amerykańskiej polityki, niż kiedy oglądamy zwykłe, „poważne” programy informacyjne. Tyle, że to nie te programy są śmieszne, tylko nasza rzeczywistość, która brzmi jak seria obscenicznych dowcipów, i to dokładnie wtedy, kiedy miało być zupełnie na poważnie (np. wybryki ludzi Trumpa czy wokół Netanjahu). Wystarczy, że Kimmel pokaże krótki filmik (co Trump powiedział na wiecu, co Ben-Gwir mówi o Palestyńczykach), a widownia od razu zaczyna zrywać boki.
Nasza rzeczywistość społeczna staje się przedziwną mieszanką horroru i satyry. Czemu satyry? W tragedii ofiary zachowują minimum godności, dlatego kiedy okropieństwa przekroczą pewną granicę, dalsze przedstawianie ich w konwencji tragicznej bluźnierczo umniejsza skalę makabry. W Auschwitz (albo w gułagach) ofiary tak bardzo pozbawiono ludzkiej godności, że nie da się ich już traktować jak bohaterów tragicznych. Zamiast tego pojawia się jakaś forma komedii.
Nic dziwnego, że wśród najlepszych filmów o obozach koncentracyjnych są właśnie komedie. Przywołajmy w tym miejscu Primo Leviego, który w swoim pamiętniku Czy to jest człowiek opisuje potworną „selekcję”, kiedy decydowano, kto w obozie pozostanie przy życiu. Każdy więzień musiał biegać nago przed lekarzem z SS, który w ułamku sekundy decydował o jego losach: czy nadaje się jeszcze do pracy, czy już tylko do komory gazowej. Czyż nie ma czegoś komicznego w tym absurdalnym pokazie pozornej krzepy i zdrowia po to, by na krótką chwilę przyciągnąć obojętny wzrok lekarza? Komedia współistnieje tu z makabrą. Wyobraźmy sobie więźniów próbujących wyćwiczyć odpowiedni wygląd, trzymać wysoko głowę, stać z wypiętą klatką, chodzić prężnym krokiem, gryząc się w usta, by nie wyglądały zbyt blado, wymieniając się dobrymi radami, jak zrobić wrażenie na lekarzu. Wyobraźmy sobie, jak zwykłe, chwilowe pomieszanie kart lub chwila nieuwagi lekarza może przesądzić o czyichś losach…
W Wykładach z estetyki Hegel przeciwstawia subiektywny humor romantycznej ironii (podmiot wyśmiewa wszystko, by utwierdzić się w swojej wyższości) temu, co nazywa humorem obiektywnym, komicznym odwróceniem sensów wpisanym w grozę rzeczywistości. Czy scena opisana przez Leviego nie jest przykładem właśnie takiego obiektywnego humoru? Podobnie zresztą jak wypowiedzi i działania Trumpa, Netanjahu i ich ekip?
Istnieją tu również podobieństwa do stalinizmu: czyż można wyobrazić sobie bardziej przerażający przykład „obiektywnego humoru” niż ten stalinowski, kiedy wielkie nadzieje na emancypację zostały komicznie obrócone w autodestrukcyjną, terroryzującą przemoc? Patrząc na to w ten sposób, należałoby uznać Stalina za wielkiego zgrywusa XX wieku. A w naszych czasach, czy wolność wyboru jednostki również nie jest żartem skrywającym prawdę o dramatycznej sytuacji pracowników w warunkach prekariatu?
!["Odwagi! [o zaangażowaniu młodych]" Dominika Lasota](https://krytykapolityczna.pl/wp-content/uploads/2026/04/odwagi-plomienie-okladka.jpg)
![Piotr Wójcik "Trumponomika [o ekonomii Donalda Trumpa]"](https://krytykapolityczna.pl/wp-content/uploads/2022/12/plomienie_trumponomika-okladka.jpg)
Biorąc pod uwagę, że największym owocem kulturowym epoki stalinizmu są żarty polityczne, aż chce się ponownie sparafrazować Brechta w słowach: czymże jest najlepszy antystalinowski dowcip w porównaniu z żartem, jakim jest sama stalinowska polityka? Czy też, zbliżając się bardziej do naszych czasów, czymże są nawet najlepsze żarty z Trumpa w porównaniu z tym, jakim żartem jest jego polityka?
Wyobraźmy sobie, że gdyby parę lat temu jakiś komik wykonał na scenie set złożony z wypowiedzi Trumpa, jego tweetów i decyzji, odczytano by ten humor jako wymuszony i przesadzony, niemający nic wspólnego z tym, co naprawdę mogłoby się wydarzyć. Zatem Trump już teraz jest parodią samego siebie, a jego realne działania mają ten niesamowity efekt, że zostawiają w tyle większość parodii, wywołując nieporównywalnie donośniejsze salwy śmiechu.
Naprawdę nie powinno nikogo dziwić, że podczas oblężenia Sarajewa (w którym z powodu bombardowania przez Serbów często odcinano zasilanie gazem), krążył następujący dowcip: „Czym różni się Auschwitz od Sarajewa? W Auschwitz przynajmniej nigdy nie brakowało gazu”. Oto inny okrutny dowcip, popularny wśród tych, którzy przeżyli masakrę w Srebrenicy (żeby go zrozumieć, należy pamiętać, że kilkadziesiąt lat temu, kiedy ktoś chciał kupić wołowinę w mięsnym, rzeźnik zazwyczaj pytał „z kością czy bez?”): po wojnie pewien uchodźca wraca z Niemiec do Srebrenicy i chce kupić działkę pod budowę domu, więc pyta znajomego, ile kosztuje ziemia, na co ten odpowiada: „To zależy – z kośćmi czy bez?”.
Tak ludzie radzą sobie z traumą, której nie mogą właściwie opłakać ani wyrazić symbolicznie. Wówczas pozostaje tylko ubrać ją w żart. Nie ma w tym nic niestosownego. Przeciwnie, takie dowcipy są sygnałem, że wspomnienia powtarzających je ludzi są jeszcze zbyt świeże, by można było zacząć je opłakiwać.
Idąc tym tropem, oto historia, którą opowiedział mi niemiecki pisarz Wolf Biermann. Na początku lat 90. gdzieś w Niemczech Wschodnich poznał członków politycznej grupy zielonych. Byli wśród nich m.in. neonazistowscy ekolodzy. Kiedy Bierman zaczął wyrzucać im sympatyzowanie z Hitlerem, usłyszał szokującą odpowiedź: „Skądże! Wobec Hitlera jesteśmy mocno krytyczni. To prawda, że zrobił trochę dobrego, np. pozbywając się Żydów, ale dopuścił się też wielu okropieństw, np. zniszczył lasy, żeby wybudować autostrady”. (Nietrudno zauważyć, jak ich krytyka stanowi rewers typowej obrony Hitlera: „To fakt, dopuścił się różnych okropieństw, na przykład zabijał Żydów, ale zrobił też trochę dobrego, np. dzięki niemu powstały autostrady, a pociągi zaczęły jeździć punktualnie!”).
Uwaga Trumpa rzucona na wiecu w Kentucky pod koniec października 2026 roku pod adresem stojącego obok niego na scenie kandydata do amerykańskiej Izby Reprezentantów Eda Gallreina, byłego żołnierza amerykańskich Navy SEALs o kanciastych rysach twarzy, to „obiektywny humor” Trumpa w najczystszej postaci. Trump mówił: „Spójrzcie na tego pięknego faceta. Wygląda jak z żurnala”. Nie minęło wiele czasu, a wspominając o senatorze Jonie Hustedzie, republikaninie z Ohio ubiegającym się o reelekcję, Trump opowiadał: „Obczaiłem jego tyłek. Nigdy wcześniej nie patrzyłem na faceta w ten sposób. No więc, obejrzałem sobie na jego tyłek. A potem obczaiłem jego barki. I stopy. A potem rękę. I podbródek”.
Łącząc to z faktem, że dwa miesiące wcześniej Trump oświadczył, że sprawujący faktyczne rządy w Arabii Saudyjskiej Mohammed bin Salman „włazi mu w dupę” i że radzi mu nie przestawać, nietrudno wyobrazić sobie, o czym Trump mógłby fantazjować. Taka właśnie kiepska komedia stanowi obecnie naszą społeczną rzeczywistość.
Na tym tle wyraźnie widać, jak niemądre są wysuwane pod adresem aktorów odgrywających główne role w Diggerze, zwłaszcza Cruise’a i Goodmana, zarzuty, jakoby ich bohaterowie były napuszoną, przerysowaną karykaturą pozbawioną ludzkiej głębi. Jak dowiadujemy się po pierwszym zwrocie akcji, o to właśnie chodzi w sztuce, w której występują.
Podobnie często niezrozumiane jest monumentalne przemówienie Rockwella, ów zadziwiający, dziesięciominutowy monolog wygłoszony do motłochu przypominającego zbiorowisko eurodeputowanych, w którym przyznaje się do winy, ale jednocześnie próbuje obarczyć winą nas wszystkich. Zgadza się, niszczył środowisko, ale my wszyscy w skrytości ducha chcieliśmy, żeby tak robił, byśmy mogli sobie wygodnie żyć na co dzień. Choć jego mowa postrzegana jest jako moment prawdy (nie tylko obwinianie złych ultrabogaczy i skorumpowanego państwa, ale również zwrócenie uwagi na naszą wspólną winę), pozostała część filmu skupia się na łatwiejszym wątku, czyli na tym, jak banda ultrabogatych i mocarnych łotrów rujnuje nam życie. Uważam, że taka oscylacja wpisana jest w to, jak działa sztuka Paliwowi głupcy. Prezydent i kilka innych wpływowych postaci powtarzają z uporem, że od kontrolowania strat ważniejsze jest kontrolowanie narracji, od której zależy to, jak opinia publiczna będzie postrzegać katastrofę, czyli przedstawienie jej jako nowej okazji.
I o to właśnie pokusił się film, włącznie z ostatnim zwrotem akcji. Pokazuje proces, który doprowadził do kataklizmu, jako historię z makabrycznej czarnej komedii, bo taka właśnie jest rola fabuły Paliwowych głupców… ale czy aby na pewno? Historia, którą opowiada sztuka Paliwowi głupcy, nie jest po prostu fałszywa: postaci w funkcjonują w niej tak, jak Trump i Netanjahu w naszej obecnej rzeczywistości. Fabuła „Paliwowych głupców” jest więc w pewnym sensie prawdą, a nie jedynie zmanipulowanym, zabawnym konstruktem narzuconym przez możnowładców.
Żeby dobrze wyjaśnić, o co mi chodzi, spójrzmy ponownie na dwa ostatnie zwroty akcji w filmie. Pierwszy z nich to tradycyjny krok wstecz: odkrywamy, że oglądamy fikcję (sztukę teatralną), jak w filmach hardcore, kiedy kamera cofa się, pokazując szerszy plan filmowy (seks plus ekipa filmująca seks) z całą udręką udawanej namiętności. Drugi zwrot ponownie wywraca wszystko do góry nogami: rzeczywistość, w której rozgrywa się akcja filmu, to nie nasza teraźniejszość, tylko nasza przyszłość po kataklizmie. Jako widzom wydawało nam się, że żyjemy w naszej zwykłej rzeczywistości i oglądamy na scenie niedorzeczną fikcję tego, co może się zdarzyć. Odkrywamy, że ta niedorzeczna fikcja już się naprawdę wydarzyła (czy też: właśnie się wydarza) i wyobrażamy sobie jakąś ponurą rzeczywistość, która wyłoni się z tego, co dzieje się tu i teraz.
Krótko mówiąc, ten drugi zwrot akcji nie wnosi nic przełomowego do treści, a jedynie zmienia relację między „teraz” ekranu a „teraz” naszym (tj. publiczności). Nagle uświadamiamy sobie, że nie jesteśmy tam, gdzie nam się wydawało. W tym samym momencie my, czyli faktyczni widzowie oglądający film Digger, zakładamy, że oglądamy ponurą wizję nadchodzącej katastrofy. Dlaczego zatem towarzyszą temu salwy śmiechu? Bo publiczność żyje w świecie po katastrofie: sztuka wystawiana w teatrze to historia opowiadana ku uciesze tych, którzy przetrwali. To, co film pokazuje jako rzeczywistość teraz (przedstawienie teatralne, spustoszone miasto) rozgrywa się w (naszej) przyszłości, w której już do tej katastrofy doszło.
Owe różnice czasu między „teraz” ekranu i „teraz” nas samych mają kluczowe znaczenie. My (czyli publiczność oglądająca film) żyjemy dziś, a nie w przyszłości po katastrofie, co oznacza, że naszą polityczną rzeczywistością są Paliwowi głupcy – to, co pojawia się w filmie jako niedorzeczna fikcja (sztuką teatralna). Prawdziwa fikcja to to, co zostaje pokazane jako rzeczywistość (przyszłość spustoszyła świat, w którym grane jest przedstawienie). Ta właśnie fikcja jest znakiem wysłanym do nas z przyszłości.
Jeżeli to wszystko brzmi jak zagmatwana i zbędna komplikacja, świetnie odzwierciedla nasze rzeczywiste trudne położenie. Podczas gdy jesteśmy bombardowani mrocznymi wizjami życia po jakiejś gigantycznej katastrofie ekologicznej (np. jak będzie wyglądać Wielka Brytania, kiedy podnoszący się poziom wód zmieni ją w archipelag), zazwyczaj śmiejemy się tylko z przedziwnej komedii w wydaniu menadżerów i polityków, przygotowujących grunt pod tę katastrofę.
Co więc powinniśmy zrobić w takiej sytuacji, zamiast się śmiać? Być może najpierw trzeba przekroczyć punkt zero, co najlepiej oddaje dowcip o Czarnogórcach (uchodzących za leniwych), który pamiętam z czasów mojej młodości w Jugosławii.
Na piaszczystej plaży na brzegu morza siedzi sobie Czarnogórzec, nic nie robi i tylko spokojnie przygląda się falom. Podchodzi do niego zagraniczny turysta z Niemiec i pyta: „Czemu tak tu siedzisz? Czemu nie zarzucisz wędki, nie złapiesz paru ryb, których jest tu bez liku i nie sprzedasz ich? Jak sprzedasz wystarczająco dużo, będziesz mógł zatrudnić kogoś, kto będzie to robić za ciebie i zarobisz jeszcze więcej. Wtedy już w ogóle nie będziesz musiał zajmować się łowieniem ryb. Założysz firmę, która będzie organizowała pracę rybaków. Wkrótce będziesz mieć tyle pieniędzy, że będziesz mógł przerzucić swoje obowiązki na menadżerów i spędzać czas, przesiadując na plaży i obserwując w spokoju fale”. „Ale przecież właśnie to teraz robię!” – odpowiada mu na to Czarnogórzec.
Gdybyśmy się w ten sposób powstrzymali od uczestnictwa, tych u władzy przeraziłoby to znacznie bardziej niż nasz śmiech, bo otworzyłaby się wtedy przestrzeń dla prawdziwych czynów.
Wspieraj nas
Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.
**
Z angielskiego przełożyła Dorota Blabolil-Obrębska.
Komentarze
Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!