Wspieraj 
Wspieraj 
Wydawnictwo 
Obserwuj 
Tekst został wyróżniony w konkursie Na obrzeżach. Jak zmienia się Twoja Polska lokalna?, inspirowanym książką Andrzeja Andrysiaka i Janusza Kucharskiego.
**
Za siedmioma górami, za siedmioma lasami mieści się niewielkie miasteczko należące do powiatu golubsko-dobrzyńskiego: moje rodzinne Kowalewo Pomorskie pod Toruniem. Liczy 4 tysiące mieszkańców, dwa sklepy sieci Żabka, szkołę podstawową, zawodówkę, dom kultury, urząd gminy i cztery większe supermarkety. Zerkając na stronę internetową przypominam sobie jego historię i doczytuję, że krzyżacki komtur na terenie wcześniejszego grodu zbudował zamek, którego ruiny definiują dzisiejszy układ architektoniczny. Przejeżdżający przez Kowalewo, chcąc nie chcąc, muszą zerknąć na ruiny murów, które okalają moje stare przedszkole, basztę przy Biedronce, i minąć trzynastowieczny kościół, nasz najstarszy zabytek.
Między plebanią a kościołem znajduje się przejście dla pieszych. Pasy wychodzą praktycznie z zakrętu krawężnika, który tylko w tym miejscu jest tak wąski, że przechodnie chcący przekroczyć ulicę muszą stać ciasno obok siebie, niemalże dotykając plecami ogrodzenia plebanii. Zaraz obok jest wyjazd z rynku i parkingu, a kawałek dalej kolejny zakręt, który prowadzi w położoną niżej część miasta. Dopiero kilka lat temu pojawiła się sygnalizacja świetlna, która ułatwia wiernym dotarcie na mszę, a niewiernym na drugą stronę ulicy. To właśnie tam jest najbardziej niebezpiecznie, czego dowodem jaskrawożółte barierki. Barierki okalają miasto przy głównych trasach wylotowych w taki sposób, jak dawniej kowalewski zamek oplatały ceglane mury. Pamiętam jeszcze czas bez kłującego w oczy ogrodzenia. Żółta poręcz mocno wybija się na szarym tle muru i chodnika.
Kowalewo, mimo że niezbyt kolorowe, to wyjątkowe miejsce. Jedyna miejscowość w kraju, w której centrum na odcinku jednego kilometra znajdują się cztery zakręty pod kątem prostym. Każdy z nich kosztuje kierowców dodatkowe minuty w korku, a przy tysiącach samochodów dziennie robi się z tego prawdziwa opowieść o poszukiwaniu straconego czasu.
Obwodnica w Kowalewie jest właśnie taką bajką, którą opowiada się dzieciom od najmłodszych lat. Jej temat pojawia się przy każdej wigilijnej kolacji, nad grobem zmarłej cioci i podczas obowiązkowego spotkania rodzinnego w jednej z okolicznych restauracji. Niezależnie od tego, czy Kowalewem targają akurat społeczno-polityczne dramaty, czy przez miasto przechodzi procesja na Boże Ciało, większość mieszkańców mówi jasno: obwodnica musi powstać.
Obwodnica Kowalewa Pomorskiego: historia niespełnionych obietnic
Pamiętam, jak rodzinnym imprezom towarzyszyły burzliwe dyskusje na ten temat. Jak obwodnica ma wyglądać? W którym miejscu przebiegać? Kto za to zapłaci? Zaczynało się od kilku plotek zasłyszanych w sklepie. Potem babcia wchodziła do jadalni z parującym garem rosołu, a dyskusja przybierała na sile, łyżka stawała się nowym rekwizytem do wymachiwania podczas przedstawiania swoich racji. Momentem kulminacyjnym było „Laura, przynieś kartkę, mapę i długopis z gabinetu dziadka”, co rozpoczynało długie debaty nad przebiegiem potencjalnej trasy.
Bajka o drodze to bardzo stara gawęda. Seniorzy Kowalewa opowiadają, że przed wojną Niemcy osuszali okoliczne bagna, żeby poprowadzić obwodnicę od południa. Trasa miała rozpoczynać się pomiędzy Elzanowem a Szychowem, a kończyć na zjeździe do Golubia-Dobrzynia. Wojna pokrzyżowała plany. W latach osiemdziesiątych znowu pojawiła się koncepcja budowy trasy, lecz na tym się skończyło. Moi dziadkowie i ich najbliżsi żyjący znajomi nie są w stanie powiedzieć mi więcej, co zmusza mnie do poszukiwania informacji w internetowych artykułach, których narracja nie jest wolna od politycznego kontekstu.
Chyba każdy kandydat na kowalewskiego burmistrza, któremu dane było prowadzić kampanię za mojego życia, obiecywał mieszkańcom obwodnicę. Tak dużą rolę odgrywa ona w świadomości Kowalewiaków, w tym mojej. Ci, którym udało się objąć fotel, faktycznie podjęli działania, żeby obwodnica w końcu powstała. Kowalewo nie może jednak poszczycić się zbyt długą listą burmistrzów: od 1985 do 2018 roku tę rolę pełnił Andrzej Grabowski, który następnie oddał pałeczkę obecnemu burmistrzowi, Jackowi Żurawskiemu. To główni bohaterowie bajki o obwodnicy.
W 2007 Grabowskiemu udało się spotkać z dyrektorem generalnym GDDKiA Zbigniewem Kotlarkiem i zadeklarować, że jeśli plan wybudowania obwodnicy zostanie potraktowany poważnie, samorząd gminy opłaci projekt przebiegu trasy z własnych funduszy. Kolejne spotkanie zaplanowano na lipiec tego samego roku. Grabowski już wtedy wróżył w „Gazecie Pomorskiej”, że pierwsze prace nad drogą rozpoczną się już w 2009 roku. W 2008 r. spotkał się z dyrektorem bydgoskiego oddziału GDDKiA Markiem Kowalczykiem i wspólnie podpisali list intencyjny w sprawie działań na rzecz realizacji tej inwestycji. List dotyczył wyłącznie opracowania projektu przedsięwzięcia, którego wartość, opiewającą na ok. 600 tys. złotych, miał pokryć fundusz samorządu gminy.
Mieszkańcy blokują drogi. Protest w sprawie obwodnicy Kowalewa
Mieszkańcy Kowalewa również otwarcie wyrażali pragnienie wybudowania obwodnicy, czego przykładem protest zorganizowany w 2013 roku. Kowalewiacy blokowali przejazdy, spacerując po pasach na ul. Toruńskiej (droga wylotowa na Toruń), Brodnickiej (droga wylotowa na Brodnicę) i 1 Maja (droga wylotowa na Wąbrzeźno). Impulsem do „wyjścia na pasy” były słowa rzecznika bydgoskiego oddziału GDDKiA, który przekazał „Pomorskiej”, że w ciągu kilku najbliższych lat budowa obwodnicy Kowalewa na pewno się nie rozpocznie.
Ze zdjęć opublikowanych na forach uśmiechają się do mnie ludzie. Część z nich nie żyje, część wyjechała. Są twarze, które pamiętam ze szkoły i inne, których zupełnie nie kojarzę. Grabowski również spacerował z Kowalewiakami, podczas gdy tirowcy pomstowali na mieszkańców przez CB radio i starali się ominąć manifestacje innymi drogami. Burmistrz mówił również o bezskutecznej próbie wpisania kowalewskiej obwodnicy do Programu Budowy Dróg Krajowych na lata 2011-2015. Zacięcie walczył o budowę trasy dla mieszkańców Kowalewa aż do końca kadencji w 2018 r. Zanim jego kadencja dobiegła końca, ponownie zaapelował o wsparcie projektu poprzez ujęcie go w Programie Budowy Dróg Krajowych na lata 2014-2023. W 2015 następny dyrektor bydgoskiego oddziału, Mirosław Jagodziński, poparł projekt obwodnicy, podczas gdy kowalewski samorząd gminy z własnych środków wydał już ponad pół miliona złotych na przygotowanie studium techniczno-ekonomiczno-środowiskowego. Burmistrz podkreślał, że koszty rosną, ponieważ trasa musi być stale aktualizowana, w czym nie pomaga rosnąca liczba pojazdów przejeżdżających przez miasto.
Buszując wśród różnych artykułów, które zdążyły powstać na przestrzeni lat, gubię się w liczbach podawanych przez powiatowych dziennikarzy. Nie zgadzają się daty RPBDK i liczba samochodów przejeżdżających przez miasto. Bajki, jak to bajki, bywają nieścisłe. Faktem jest jednak, że w 2012 roku przez Kowalewo według urzędu miasta przejeżdżało 5 tys. samochodów dziennie. Burmistrz w 2015 r. twierdził, zgodnie z informacją podaną przez GDDKiA, że przez Kowalewo w przeciągu doby przejeżdżało ponad 20 tys. pojazdów. Gdyby one zniknęły, czy ktoś jeszcze pamiętałby o Kowalewie?
Spór o przebieg obwodnicy. Który wariant wybrać?
W 2018 roku nowym burmistrzem został Jacek Żurawski. Odtąd na stronie internetowej miasta jest oddzielna zakładka poświęcona obwodnicy od momentu przejęcia władzy przez Żurawskiego. Artykuły z 2019 r. to powtórka z historii poprzednika: wizyty, spotkania i odwiedziny ważnych ludzi, którzy mogą pomóc w temacie obwodnicy. Pierwsza informacja – z głośnym nagłówkiem „Kowalewo będzie miało swoją obwodnicę” – pojawiła się w lutym 2020 r., gdy Kowalewo zostało zakwalifikowane do Rządowego Programu Budowy 100 Obwodnic na lata 2020-2030. Jedną z przyczyn zakwalifikowania miał być fakt, że w 2021 r. samą DK15 z wjazdem od strony Torunia poruszało się 13 422 pojazdów na dobę. Do grudnia 2022 r. na stronie pojawiają się regularne wpisy o licznych spotkaniach dotyczących projektu, o wprowadzanych zmianach i informacjach na temat obwodnicy w innych mediach.
Afera rozkręciła się w 2024 roku, gdy miasto złożyło wniosek o wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach dla projektu. We wniosku wskazano cztery warianty. Dwa z nich – 1-1 (ok. 8,2 km) oraz 1-2 (ok. 8,9 km) – zakładały poprowadzenie drogi szerokim łukiem daleko na południe, z dala od zabudowań, ale z wygodnym wyjazdem poza miasto. Wariant 2 był rozwiązaniem pośrednim. Trasa również przebiegała na południe od Kowalewa, ale w analizach wielokryterialnych wypadł on gorzej niż ostatecznie wybrany wariant 3-2.
Wariant 3-2 to trasa, którą mieszkańcy określają „wariantem południowym”. Droga o długości ok. 7,9 km wymaga wybudowania ronda po zachodniej stronie miasta, na istniejącej już DK15 w Szychowie. Następnie odbijałaby na południe i również od południa otaczała Kowalewo łukiem. Przebiegałaby bliżej granic miasta niż warianty z pierwszej serii, co miałoby usprawnić komunikację lokalną w kierunku Torunia, Brodnicy czy Golubia-Dobrzynia. Koniec trasy włącza się z powrotem w DK15 za miejscowością Pluskowęsy, gdzie również zaplanowano rondo.
!["Odwagi! [o zaangażowaniu młodych]" Dominika Lasota](https://krytykapolityczna.pl/wp-content/uploads/2026/04/odwagi-plomienie-okladka.jpg)
![Piotr Wójcik "Trumponomika [o ekonomii Donalda Trumpa]"](https://krytykapolityczna.pl/wp-content/uploads/2022/12/plomienie_trumponomika-okladka.jpg)
Ten wariant nie spodobał się mieszkańcom Chełmży i Wąbrzeźna. Poczuli się oszukani przez burmistrza Żurawskiego. W rozmowach z TVN24 twierdzili, że prywatnie deklarował on, że „u siebie bubla budować nie chce”. „Bublem” według nich jest zakorkowane centrum Kowalewa, które będzie jeszcze bardziej obciążone przez tiry jadące do Chełmży i Wąbrzeźna. Mieszkańcy optowali za „wariantem północnym” (1-1, rzadziej 1-2), który, zapewniając najlepsze połączenie z drogami gminnymi, miałby rozładowywać ruch właśnie od strony Chełmży i Wąbrzeźna. A przy okazji nie przechodziłby przez należący do nich grunt, co Żurawski wskazuje jako główny powód ich protestów, a nie, jak twierdzą, faktyczną obronę interesu Kowalewiaków.
Polityczny konflikt o obwodnicę i przyszłość Kowalewa
W mieście wyrastają transparenty polityczne, które krzyczą do przechodniów: „Dla kogo wariant południowy obwodnicy? Dla mieszkańców Kowalewa czy dla władzy?”. Pierwszy raz wyraźnie widzę w przestrzeni miejskiej zaangażowanie Kowalewiaków w politykę. Wypowiadają się też w mediach, jak np. anonim w TVN24: „Mieszkam w centrum Kowalewa i nie jest lekko. Jest taki ruch, tyle samochodów. Dzień i noc. Mury siadają, wszystko się trzęsie. Do tego wszystkiego jest niebezpiecznie. Trzeba uważać.”
Nuży mnie już pisanie bajki o obwodnicy, jej wariantach i związanych z nią aferach. Niby to moje okolice, a gubię się w numerach dróg. Mieszają mi się nazwiska urzędników, kurczowo trzymam się kolorowych nitek na mapkach Kowalewa, które wyznaczają różne warianty obwodnicy. W dzieciństwie nużyło to tak samo mnie, jak i moich przyjaciół. Zmuszani przez nasze rodziny do monotonnego powtarzania i słuchania bajki o obwodnicy często mówiliśmy, że jeśli ona powstanie, to nasze miasteczko zupełnie umrze.
Teraz zastanawiam się, w jaki sposób hałas samochodów czy trzęsące się mury napędzają Kowalewo i jak faktycznie na nie wpływają. Chyba próbowaliśmy w ten sposób utrzymać w naszych głowach ważność miasta i zatrzymać je w pamięci takim, jakie było. Nie da się dojechać do miasta wojewódzkiego bez przejechania przez Kowalewo. Czym stałoby się, gdyby można było je ominąć? Czym różniłoby się od innych miasteczek, których w Polsce pełno, a które nie wiadomo, gdzie się znajdują? W dzieciństwie czytałam dużo książek, tak mi już zostało do teraz. Pamiętam, że w jednej z nich zostało wspomniane Kowalewo, stacja paliw we Frydrychowie i droga prowadząca do Golubia-Dobrzynia. Niewielka wzmianka, maksymalnie dwie linijki. Pobiegłam wtedy do mamy, krzycząc „Mamo, Kowalewo jest w mojej książce!” Jestem pewna, że gdyby obwodnica wtedy powstała, nigdy bym tego nie doświadczyła. Od tego zdarzenia minęło z dobrych dziesięć lat, a ja dalej pamiętam ten moment autentycznej radości, że ktoś usłyszał i napisał o Kowalewie.
Na moją obecną narrację o kowalewskiej obwodnicy – czy byłaby północna, południowa, wschodnia czy zachodnia – nakłada się teraz przykra dorosłość. Tata w marcu wysyła mi link do tekstu o tym, że bydgoskie kuratorium i rada miejska sprawdzają, czy burmistrz Żurawski łamał ustawę kamilkową, przesiadując godzinami w miejskim przedszkolu. „Podobno dzieci mówiły do niego wujek Jacek” – pisze mi w wiadomości ojciec. W lipcu rada miasta nie udziela Żurawskiemu absolutorium i nie daje wotum zaufania. Artykuł przywołuje słowa jednego z radnych: „Zadłużenie gminy wzrasta z 37 do 95,8 proc. i zaczyna grozić nam komisarz”. Nie pamiętam zbyt dobrze kadencji poprzedniego burmistrza, bo gdy byłam dzieckiem największą rozterką był wybór między obejrzeniem po raz setny pierwszej lub drugiej części Shreka. Gdy teraz czytam o kłopotach Żurawskiego, trudno mi nie westchnąć i nie spróbować odwrócić wzroku. Bo o ile Shrek zawsze kończył się szczęśliwie, a poprzedni burmistrz, mimo grzeszków, zakończył karierę z gracją, o tyle końca historii burmistrza Żurawskiego jeszcze nie znamy.
Kowalewo z obwodnicą – czym będzie się wyróżniać?
Czuję, że historia kowalewskiej obwodnicy jest mocno spleciona z moją własną. Kilka dni temu lokalna gazeta doniosła, że DK15 ma być przebudowana jako „trasa na Mazury”, a jeszcze w tym roku zostanie ogłoszony przetarg na budowę obwodnicy. Artykuł wspomina też o nowej ścieżce pieszo-rowerowej niedaleko miasta. Wspaniale jest podglądać z Poznania, gdzie obecnie mieszkam, rozwój rodzinnej miejscowości. Cieszę się, że rozbudowuje się trasy rowerowe, że szkoła muzyczna ma odnowioną siedzibę, a projekt obwodnicy, nieważne jak burzliwy, idzie do przodu.
Mimo wszystko czuję, że to nie jest już moje Kowalewo. Moje Kowalewo istniało, gdy obwodnica była tylko mglistą linią na papierze z drukarki dziadka. Kiedyś żeby dowiedzieć się, co słychać w radzie miejskiej, trzeba było pójść na spotkanie. Teraz mama wysyła mi linki do transmisji na YouTubie. Kowalewo z obwodnicą, kebabami i Żabkami to już zupełnie inne Kowalewo. Z każdą kolejną wizytą staje się dla mnie coraz bardziej obce.
„A w ogóle kończąc, trzeba powiedzieć, że w Kowalewie da się żyć” – głosi zdanie zamykające zakładkę o historii miasta na naszej stronie internetowej. Tylko w jakim Kowalewie, skoro tak szybko i dynamicznie się ono zmienia? Może w każdym, który nosimy w sobie: my, którzy wyjeżdżamy, i ci, którzy zostają. Małe miasta nie kończą się na znakach „wyjazd” bądź dożynkowych witaczach. Kończą się, gdy przestajemy o nich opowiadać.
Wspieraj nas
Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.
**
Laura Żary – badaczka mediów i orientalizmu. Zajmuje się głównie przedstawieniami Chin w polskich mediach. Jest doktorantką UAM w Poznaniu; doświadczenie zdobywała na Tianjin Normal University w Chinach i Uniwersytecie Ca’ Foscari w Wenecji. Publikowała m.in. w „Kulturze i Społeczeństwie” i „Gdańskich Studiach Azji Wschodniej”. Prowadzi podcast Instrukcja Obsługi Orientalizmu (Spotify/YouTube), w którym dekonstruuje kulturowe stereotypy i medialne narracje o Azji.
Komentarze
Trolle, boty, ścieki zostawiamy platformom. U nas możesz wziąć udział w sensownej dyskusji. Ale najpierw zapoznaj się z jej regulaminem!