Lepiej gonić za widmem słonia, czy go zobaczyć?

13.06.2026 2026-06-13

Po raz pierwszy zetknąłem się z twórczością Wernera Herzoga jako gimbus słuchający Joy Division i od czasu Stroszka w telewizji, a później Nosferatu wampira z płyty DVD dołączonej do gazety nie miałem wątpliwości, że niemiecki reżyser jest artystą wyjątkowym, na całe życie. Ale mimo ponad 20 lat, które przeżyłem w tym przekonaniu, gdy zaglądam do listy wyreżyserowanych przez Herzoga filmów ze zdziwieniem odkrywam, że nie znam ponad połowy.

Herzog nic już nie musi. Ale…

Tylko dokumentami, fabułami i tekstami, które znam, można by obdzielić kinematografię średniej wielkości kraju. Rekolekcje na temat mroku, pokazujące płonące szyby naftowe po wojnie w Kuwejcie, które w czasach idiotycznej wojny USA z Iranem nie straciły nic ze swojej poetycko-apokaliptycznej siły; Jean-Bedel Bokassa, cesarz-ludojad z Ech mrocznego imperium; soundtrack Popol Vuh do Aguirre, idealnie pasujący jako dodatkowa warstwa ilustracyjna do kolonizatorskiego obłędu; ostatni ludzie zostający na wyspie zagrożonej wybuchem wulkanu w Pod wulkanem; niesamowite makijaże i zwyczaje „najpiękniejszych ludzi świata” w Wodaabe, pasterzach słońca czy naćpany Nicholas Cage tańczący z iguanami w Złym poruczniku – trudno uwierzyć, że to zaledwie cząstka.

Czytaj także Romantyzm przeciw kapitalizmowi Jakub Majmurek

Krytyka Polityczna wydała 15 lat temu przewodnik po twórczości reżysera. Maria Janion opowiadała w nim, jak filmy Herzoga stały się tematem jej słynnego gdańskiego seminarium z „odnawiania znaczeń”, które ukształtowało wielu wybitnych polskich intelektualistów. W moim przypadku intensywność kontaktów z dokonaniami reżysera oczywiście się zmieniała. 83-letni dziś Herzog, rówieśnik Joe Bidena i Paula McCartneya, nie musi już przeciągać trzystutonowego statku przez górę w peruwiańskiej dżungli, by potwierdzić swoją wielkość, tak jak obchodzący za kilka dni urodziny McCartney nie musiał na nowej solowej płycie nagrać piosenek lepszych niż w czasach The Beatles. A jednak, trafiające właśnie do kin Sny o słoniach to film, który ogląda się z zapartym tchem.

Senna summa

Czytelniczki i kinomani mieli w ostatnich latach wiele okazji, by na nowo docenić wszechstronność autora Snów o słoniach – PIW wydał Nowele filmowe oraz niewielką objętościowo powieść quasidokumentalną o japońskim żołnierzu, który jeszcze w latach 70. nie zdawał sobie sprawy z zakończenia II wojny światowej. W tym roku Obroty wydały jego esej o przyszłości prawdy, całkiem niedawno wyszły też fenomenalne wspomnienia Every Man For Himself And God Against All – niestety jeszcze nieprzetłumaczone na polski, ale to chyba tylko kwestia czasu.

Mam wrażenie, że Sny o słoniach, jakkolwiek niepozorne, nawiązują do wielu wymienionych obszarów działalności twórcy. Towarzysząc Steve’owi Boyesowi, jednemu z tych charakterystycznych, opętanych dziwacznymi ambicjami herzogowych protagonistów, reżyser sięga po surrealistyczne przebitki, zwyczaje Buszmenów, wizyty w laboratoriach i muzeach, archiwalne włoskie filmy z lat 60. – obrazy stanowiące ilustrację naturalnej historii zniszczenia, czyli obsesji znanej z twórczości innego równie oddanego nieustannej wędrówce wąsatego Niemca, W.G Sebalda.

Nieco spóźniony na seans w ramach Docs Against Gravity, pozbawiony wymuszającego cierpliwość towarzystwa i siadając w niezbyt fortunnym miejscu dusznej sali kinowej, miałem przeczucie, że w pewnym momencie odpuszczę sobie wyprawę na płaskowyż w Angoli o powierzchni odpowiadającej terytorium Anglii i poczekam, aż film zgodnie z zapowiedzią trafi do Disney+. Jednak od samego początku każda kolejna sekwencja wprawiała mnie w zachwyt i nic nie mogło odciągnąć mnie od ekranu.

Słonie-duchy

Boyes najpierw opowiada historię 13-tonowego słonia, odnalezionego w latach 50. i pokazywanego dziś w Smitshonian Institute. Postawione zostaje jedno z tzw. ważnych pytań: lepiej gonić za słoniem, czy go zobaczyć? (Swoją drogą oryginalny tytuł filmu, Ghost Elephants, chyba nieco lepiej oddaje sedno tej pogoni za widmami).

Jak uniknąć tragedii? William Szekspir a świat współczesny

Maciej Gdula

od 28,74 zł

Odwagi! [o zaangażowaniu młodych]

Dominika Lasota

od 19,14 zł

Propagandysta, który przechytrzył Hitlera

Peter Pomerantsev

od 31,14 zł

Muskizm. Świat według Elona Muska

Ben Tarnoff, Quinn Slobodian

od 33,54 zł

Bez szacunku. Kryzys społeczny

Byung-Chul Han

od 23,94 zł

Naród obcych. Jak odbudować wspólny dom w XXI wieku

Ece Temelkuran

od 28,74 zł

Utracony kompas [o europejskiej lewicy]

Artur Troost

od 19,14 zł

Patrząc na kobiety, patrząc na wojnę

Wiktoria Amelina

od 35,94 zł

Na obrzeżach. Jak zmienia się Polska lokalna

Andrzej Andrysiak, Janusz Kucharski

od 23,94 zł

Mała historia znikania. Opowieść o Rzece

Daniel Petryczkiewicz

od 28,74 zł

Trumponomika [o ekonomii Donalda Trumpa]

Piotr Wójcik

od 19,14 zł

Zośka i Rudy. O miłości, przyjaźni i Polsce

Kornelia Sobczak

od 28,74 zł

"07 zgłoś się. Milicyjny serial wczechczasów" Rafał Dajbor okładka książki

07 zgłoś się. Milicyjny serial wszech czasów

Rafal Dajbor

od 28,74 zł

Poznajemy namibijskich master trackerów, tropicieli z ludu Buszmenów, posługującego się niesamowitym językiem złożonym z mlaśnięć, puknięć i kaskadowych onomatopei – pierwszych ludzi, którzy dziesiątki tysięcy lat temu opuścili Afrykę i zaludnili ziemię. Widzimy, jak przywołują antylopy, wydłubują spod ziemi toksyczne trucizny, towarzyszymy im w pierwszej wyprawie poza granicę własnego świata – do Angoli, w której na każdym kroku znajdują się ślady długiej i wyniszczającej wojny domowej.

Wreszcie wkraczamy na tereny płaskowyżu, wodopoju Afryki, rządzącego się własnymi prawami, wymagającymi zezwoleń sił magicznych i plemiennych, łączenia się z pokoleniami przodków – i pozbawionego dróg, którymi mogłyby poruszać się samochody i tradycyjnie rozumiane ekipy filmowe. W pewnym momencie widzimy przenoszenie na rękach kilku motocykli nad rzeką, by móc dalej poruszać się na ogromnym terenie. Wtedy znów można pomyśleć: czy ten sympatyczny staruszek o najbardziej kojącym głosie na Ziemi naprawdę bierze w tym wszystkim udział?

Poza kategorią

A bierze, i nie ma w sobie nic ze staruszkowatości – daje o sobie znać delikatnie i dowcipnie, czy to żartując na temat kontaktu z trucizną, czy to dodając komentarz do jakości nagrania słonia-widma albo serwując komiczny montaż zwierząt uchwyconych przez fotopułapki. Zachwycając się porankami, naturą, muzyką.

Wspieraj nas

Miesięcznie Jednorazowo

Wybierz kwotę

Wsparcie miesięczne

100

200

400

Other

Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.

Przede wszystkim zaś widzimy, jak wirtuozersko dokonuje selekcji poszczególnych materiałów, jak łączy je w kolaż wykraczający poza granice gatunkowe – trudno bowiem nie traktować tego „dokumentu” jako kolejnego filmu Herzoga, który niespecjalną estymą darzy podział na prawdę i fikcję, na antropologiczny dokument czy bazującą na historycznych badaniach fabułę.

Wszystkie osobliwości Herzoga idealnie skupiają się w jego pracy w roli lektora, narratora i bohatera filmów własnych i cudzych, jak w przypadku Brzemienia snu Lesa Blanka – ta mieszanka bezceremonialności, perspektywy kosmity, zdziwienia, zachwytu i chłodnego stoicyzmu oraz dosadna i zarazem elegancka fraza charakteryzują wszystkie jego dokonania, prozatorskie, eseistyczne i filmowe.

Za chwilę dalszy ciąg programu?

Wychowany w skrajnej biedzie powojennych Niemiec i korzystający z ich gospodarczego wzrostu 20 lat później, a zarazem przynależący do pokolenia buntu wobec „sumiennie wyzbytych sumienia ojców” Herzog jest jednym z ostatnich żyjących i aktywnych twórców tej generacji. Udało mu się (chyba) uniknąć wyraźnie słabszych filmów, które ma w swoim dorobku choćby Wim Wenders (którego Perfect Days krytycy uznali za drugi najgorszy efekt współpracy niemiecko-włoskiej w historii), wygłaszania mów na pogrzebach ludobójców, odcinania kuponów. A przecież nie trzeba traktować Snów o słoniach jako pożegnania – 70-letni Konrad Adenauer w 1946 roku też nie był traktowany jak polityk, którego czeka jeszcze 20 lat kariery na najwyższych stanowiskach.

W recenzjach powracają sądy o tym, o czym „naprawdę” jest film – o bestialstwie antropocenu, o człowieku i jego obsesjach, o przyszłości świata, naszej ludzkiej maleńkości w oceanie czasu – ale ja bym nie był taki kategoryczny. Zamiast tego podążam za master storytellerem, który od 60 lat nie ustaje w twórczym zachwycie nad zagadkowością życia i towarzyszących mu historii jednostek i zbiorowości. Znaczenia nadal trzeba odnawiać; za jednoznaczne puenty podziękuję.