Wspieraj 
Wspieraj 
Wydawnictwo 
Przekaż 
🎸 Moralna panika wokół metalu powtarza znany z historii schemat, w którym subkultury i nowe style muzyczne są przedstawiane jako zagrożenie dla moralności i porządku społecznego.
🔥 Spór o festiwale metalowe w Polsce pokazuje, że muzyka wciąż bywa narzędziem symbolicznych konfliktów między kulturą alternatywną a politykami odwołującymi się do religii i tradycji.
⏳ Historia pokazuje jednak, że moralne paniki przemijają, a kontrowersyjna muzyka z czasem staje się częścią normalnego krajobrazu kultury.
Gdyby Jezus żył, słuchałby black metalu. Miał długie włosy, raczej się nie mył, bez większego szacunku dla autorytetów zarzucał religijnym elitom hipokryzję. Zadawał niewygodne pytania i otwarcie mówił o grzechu, śmierci, apokalipsie i sądzie ostatecznym. Trudno o bardziej blackmetalowy zestaw tematów. W swojej najbardziej surowej formie ten gatunek jest przecież muzyką gniewu wobec zakłamanej religii instytucjonalnej, przeciwko władzy, która używa Boga jako narzędzia kontroli. A jednak chrześcijanie znowu obrażają uczucia metali.
Ostatnio skutecznie zablokowali największy festiwal metalowy na Warmii, Sun Dies Festival. Aż 11 z 15 radnych Dobrego Miasta podpisało apel o zablokowanie imprezy, argumentując, że samorząd powinien wspierać „prawdę, dobro i piękno”, a nie wydarzenia związane z black i death metalem. Według radnych festiwal mógłby promować satanizm i negatywnie wpływać na młodzież.
Festiwal powstał w 2014 roku w Dobrym Mieście, a na jego scenie występowały zespoły należące do czołówki polskiego metalu, takie jak Vader, Decapitated czy Patriarkh. W obliczu rosnącej presji organizator Jarosław Gruszycki zdecydował się przenieść festiwal do Olsztyna, gdzie wsparcia wydarzeniu udzielił Miejski Ośrodek Kultury oraz władze miasta. Mimo to radni z PiS próbują zmusić festiwal do kolejnej przeprowadzki.
Z kolei Fundacja Instytut Edukacji Społecznej i Religijnej im. Ks. Piotra Skargi stworzyło petycję przeciwko innemu bluźnierczemu spędowi, Mystic Festival, największemu metalowemu festiwalowi w Polsce. To kolejna odsłona tej samej moralnej paniki, znanej już w latach 90. choćby z działalności „pogromcy sekt” Ryszarda Nowaka. Metal znowu malowany jest jako zagrożenie dla moralności.
Moralna panika i muzyka na cenzurowanym
Termin moralnej paniki spopularyzował brytyjski socjolog Stanley Cohen w książce Folk Devils and Moral Panics z 1972 roku, w której analizował reakcje mediów i opinii publicznej na młodzieżowe subkultury w Wielkiej Brytanii. Cohen zauważył, że od czasu do czasu jakieś zjawisko, subkultura, styl życia czy forma rozrywki zostają przedstawione jako poważne zagrożenie dla wartości społecznych. Wtedy media, politycy i różni „strażnicy moralności” zaczynają budować narrację o kryzysie, a grupa uznana za winowajcę staje się symbolicznym „wrogiem publicznym”.
Problem polega na tym, że skala zagrożenia najczęściej jest wyolbrzymiana. W efekcie panika moralna mówi mniej o realnym niebezpieczeństwie, a więcej o lękach społeczeństwa wobec zmian kulturowych oraz o politycznych i symbolicznych sporach o to, co uznajemy za „normalne” i „dopuszczalne”.
Spory wokół metalu czy szerzej muzyki nie są niczym nowym. Moralna panika wokół muzyki pojawia się regularnie od ponad stu lat. Już w latach 20. XX wieku jazz był przedstawiany jako muzyka „dzika” i „prymitywna”, która rzekomo prowadzi młodych ludzi do moralnej degeneracji. Krytycy alarmowali, że jazz powiązany z klubami nocnymi, tańcem i kulturą afroamerykańską rozluźnia obyczaje i podważa tradycyjne normy społeczne. Podobny niepokój wywołał w latach 50. rock’n’roll, szczególnie w wykonaniu Elvisa Presleya. Jego sposób tańczenia, ruchy bioder i energia sceniczna były przez część konserwatywnych komentatorów uznawane za skandaliczne i seksualnie prowokacyjne. W amerykańskiej telewizji zdarzało się nawet filmować artystę tylko od pasa w górę, aby nie pokazywać jego „gorszących” ruchów.
Najbardziej spektakularny, przykładem takiej paniki była „satanistyczna panika” w USA w latach 80., kiedy na celowniku polityków, organizacji rodzicielskich i części mediów znalazł się heavy metal. Kampanię przeciwko „niemoralnej” muzyce prowadziła między innymi organizacja Parents Music Resource Center, która oskarżała zespoły rockowe i metalowe o promowanie przemocy, satanizmu, narkotyków i seksualnej rozwiązłości. Sprawa była na tyle głośna, że w 1985 roku odbyły się przesłuchania w amerykańskim Senacie dotyczące „szkodliwości” muzyki popularnej, a ich efektem było wprowadzenie na płytach ostrzegawczych naklejek „Parental Advisory”.
W tym samym czasie pojawiały się też głośne procesy sądowe. W 1990 roku rodziny dwóch nastolatków, którzy popełnili samobójstwo, pozwały zespół Judas Priest, twierdząc, że w utworze Better by You, Better Than Me ukryto podprogowe komunikaty zachęcające do odebrania sobie życia. Sąd ostatecznie oddalił pozew, uznając brak dowodów na istnienie takich przekazów (Rob Halford, śpiewając utwór a cappella w sądzie, udowodnił, że tajemne dźwięki to odgłos nabierania powietrza między wersami).
Podobne kontrowersje dotyczyły także wizerunku scenicznego artystów takich jak Ozzy Osbourne, między innymi po słynnej historii z 1982 roku, kiedy podczas koncertu odgryzł głowę nietoperzowi rzuconemu na scenę przez fana. Metal od samego początku miał pod górkę. Wokół pierwszego metalowego utworu w historii, czyli Helter Skelter Beatlesów, też narosła zła sława. Charles Manson interpretował go jako zapowiedź apokaliptycznej wojny rasowej, co dla wielu komentatorów stało się „dowodem”, że muzyka popularna może inspirować przemoc. Choć większość tych oskarżeń nie miała solidnych podstaw, stworzyły one atmosferę, w której metal zaczął funkcjonować w debacie publicznej jako symbol moralnego zagrożenia dla młodego pokolenia.
Metal? Zgłaszam do prokuratury
Polska również ma swoją długą historię sporów wokół metalu i muzyki alternatywnej, w których mieszają się polityka, religia i lokalne konflikty o „moralność publiczną”. Najgłośniejszym przykładem pozostaje sprawa zespołu Behemoth i jego lidera Adama „Nergala” Darskiego. Podczas koncertu w Gdyni w 2007 roku muzyk podarł Biblię na scenie, nazywając ją „księgą kłamstw”, a fragmenty rzucił w publiczność. Sprawa szybko wyszła poza metalową scenę: zawiadomienie do prokuratury złożyli m.in. politycy, zarzucając artyście obrazę uczuć religijnych. Proces ciągnął się latami, a sprawa stała się jednym z najgłośniejszych sporów o granice wolności artystycznej w Polsce. Ostatecznie sąd uznał, że występ Darskiego był formą ekspresji artystycznej skierowanej do specyficznej publiczności i uniewinnił muzyka.
Wspieraj nas
Płatność odnawialna. W każdym momencie możesz zrezygnować z płatności.
To jednak tylko najbardziej medialny przykład. W Polsce regularnie dochodziło też do protestów przeciw koncertom metalowym czy alternatywnym festiwalom. W różnych miastach pojawiały się petycje i interwencje radnych, duchownych lub organizacji religijnych. Kontrowersje wywoływały zarówno występy zagranicznych zespołów black i death metalowych, jak i działalność polskich artystów, a organizatorzy festiwali musieli nieraz tłumaczyć się lokalnym władzom z repertuaru czy scenicznej estetyki. W tych sporach powracał dobrze znany z Zachodu schemat: metal traktowany był nie jako forma sztuki czy subkultura, lecz jako potencjalne zagrożenie dla młodzieży i lokalnej wspólnoty.
Napięcia między sceną alternatywną a politykami szczególnie często pojawiają się na poziomie lokalnym, gdzie decyzje o wynajmie miejskich przestrzeni czy wsparciu instytucji kultury podejmują samorządy. Wystarczy nagłówek o „satanistycznym festiwalu” albo kilka kontrowersyjnych zdjęć ze sceny, by metalowy koncert stał się sprawą publiczną. Dlatego konflikt wokół Sun Dies Festival nie jest żadnym wyjątkiem, lecz raczej kolejnym epizodem w znanym już sporze o to, czy kultura alternatywna mieści się w granicach tego, co lokalna wspólnota uznaje za akceptowalne.
Dla części polityków czy radnych sprzeciw wobec kontrowersyjnego festiwalu bywa prostym sposobem na pokazanie się w roli obrońcy tradycji, religii czy moralności publicznej. W takiej narracji metal staje się wygodnym symbolem zagrożenia, nawet jeśli w rzeczywistości jest niszowym gatunkiem muzycznym, którego publiczność dobrze wie, na co przychodzi.
Mam przeczucie graniczące z pewnością, że radni głosujący przeciwko festiwalowi w swoim mieście nawet nie posłuchali zespołów, których tak bardzo się boją. Gdyby to zrobili, szybko okazałoby się, że budzący grozę gatunek rzadko jest prostą prowokacją. W tekstach i estetyce znacznie częściej pojawiają się pytania o sens życia, śmierć, religię, historię czy ludzką kondycję – tematy, które od wieków były obecne również w literaturze czy sztuce wysokiej. Dla jednych to po prostu ekstremalna forma ekspresji, dla innych sposób na opowiadanie o świecie pełnym sprzeczności i kryzysów. Moralne paniki natomiast mają to do siebie, że prędzej czy później przemijają. Muzyka zwykle zostaje.
Komentarze
Krytyka potrzebuje Twojego głosu. Dołącz do dyskusji. Komentarze mogą być moderowane.