„Wielki Marty, czyli myszy i nadludzie • Krytyka Polityczna

11.04.2026 2026-04-10

Moje fantazje erotyczne? Zbombardowanie Hollywood. Przez „Hollywood” rozumiem tutaj zarówno konkretną dzielnicę Los Angeles i „południowe zbocze góry Lee w łańcuchu niewysokich gór Santa Monica” (to z Wikipedii), na którym umieszczono ikoniczny ów napis, jak i całe rozproszone, wielogłowe gremium – jurorów, lobbystów, dziennikarzy branżowych, radioaktywne autorytety w kryptach nad Pacyfikiem – odpowiedzialne za przyznawanie Oskarów. W roku bieżącym trafiły one w głównych kategoriach do Jednej bitwy po drugiej i Grzeszników.

Zwłaszcza obfite laury dla filmu Andersona to lekka granda, żeby nie powiedzieć – rozbój w biały dzień. Trudno wręcz uwierzyć, iż ten dwuipółgodzinny ciąg skeczy jest dziełem artysty, który stworzył Magnolię, Boogie Nights czy Aż poleje się krew – precyzyjne, mordercze wiwisekcje społeczeństwa postindustrialnego, kapitalizmu, Ameryki.

Czytaj także Między melancholią oporu a furią doomscrollingu Jakub Majmurek

Tak, wiem, że Jedna bitwa po drugiej zawiera pyszną korespondencję z Bitwą o Algier Pontecorvo. Tyle że ostatecznie mamy tu do czynienia z propagandą filozofii środka, teorią podkowy za pomocą obrazów ruchomych. Z jednej strony: patrzcie, jacy ci rasistowscy maczyści i prawicowe zjeby są groteskowi! Oto więc Sean Penn w kreacji godnej 13 Posterunku; coś jakby umundurowany Cezary Pazura z plemienia Mohawków. Ale z drugiej: tamci rewolucjoniści wcale nie lepsi – szlachetne fajtłapy, pocieszne zjarusy, wzmożone laski, mrukliwi ekscentrycy! Chyba lepiej znaleźć złoty środek, prawda? Ekstremizmy nie są rozwiązaniem…

Według apologetów Jedna bitwa po drugiej łapie, rzekomo, i ukazuje paranoiczno-trumpiarski zeitgeist. Ale jeśli chodzi o myślenie spiskowe, to uważam, że w Bugoniiczy Eddingtonie zrobiono to lepiej, natomiast w dyscyplinie obnażania mechanizmów działania waszyngtońskiego mentalu imperialno-zamordystycznego Vice, póki co, nie ma sobie równych.

Zresztą „aktualność” filmu niekoniecznie winna być uważana za wartość i zaletę. Często nie jest niczym innym, jak pójściem na łatwiznę – łapówką dla arbitrów i publiki. W rezultacie pomija się prawdziwą sztukę. Właśnie tak było i tym razem. Jedna bitwa po drugiej obrabowała ze statuetek Wielkiego Marty’ego.

Ubermysz na drabinie kłamstw

Przyznam szczerze, że bardziej od tego, w jakim stopniu film Safdiego wiernie oddaje biografię Marty’ego Reismana (który na ekranie figuruje jako Marty Mauser), amerykańskiego czempiona tenisa stołowego z lat 40. i 50., interesuje mnie topos, którego „Marty Mauser” jest porywającą materializacją. Filmowy Mauser, w zależności od której strony czasu spojrzeć, to późny wnuk Rastignaca, syn Dyzmy czy Feliksa Krulla, nieznośny siostrzeniec Ripleya, brat Olivera Quicka z Saltburn, mendowaty ziom Tomka z Hejtera.

Jest więc Mauser Safdiego kolejnym arywistą, próbującym takim bądź innym niezbyt legalnym sposobem wedrzeć się do świata premium, następnym kolesiem spod podłogi marzącym o penthousach i apoteozie. Czasami da się wjechać tam z buta; o wiele częściej dostęp uzyskuje się dzięki mimikrze, podstępom, kłamstwu i okrucieństwu.

Zarazem będzie Marty postacią wprost z Rotha i Jacobsona – hardym młodym Żydem, który używa, wyrywa się, profanuje. Stroi sobie żarty z Auschwitz, ma w dupie własną rodzinę. Wypada również przypomnieć, że bohater poprzedniego filmu Safdiego, czyli Nieoszlifowanych diamentów, nazywa się Howard Ratner. To również cwaniak, utracjusz, kombinator, pechowiec. Ratner, Mauser, świta wam coś?

Trumponomika [o ekonomii Donalda Trumpa]

Piotr Wójcik

od 19,14 zł

"07 zgłoś się. Milicyjny serial wczechczasów" Rafał Dajbor okładka książki

07 zgłoś się. Milicyjny serial wszech czasów

Rafal Dajbor

od 28,74 zł

Zośka i Rudy. O miłości, przyjaźni i Polsce

Kornelia Sobczak

od 28,74 zł

"Muzea w czasach polikryzysu" redakcja: Kaja Puto, Łukasz Łachecki, Patrycja Wieczorkiewicz

Muzea w czasach polikryzysu [o instytucjach sztuki]

Łukasz Łachecki, Patrycja Wieczorkiewicz, Kaja Puto

od 0,00 zł

okładka książki Michała Jędryki "Ołowiane dzieci" wyd. 2

Ołowiane dzieci. Zapomniana epidemia

Michał Jędryka

od 21,54 zł

Wielogłowa hydra. Żeglarze, niewolnicy, pospólstwo i ukryta historia rewolucyjnego Atlantyku

Marcus Rediker, Peter Linebaugh

od 33,54 zł

Zmierzch magów

Daniel Muzyczuk

od 28,74 zł

Bezradne i romantyczne

Aleksandra Korczak

od 21,54 zł

Przestawianie zwrotnicy. Jak politycy bawią się koleją

Karol Trammer

od 23,94 zł

To tylko w jej głowie

Misty Pratt

od 23,95 zł

Postromantyczność. Jak uratować miłość

Aline Laurent-Mayard

od 28,74 zł

Marty jest i nie jest myszą, którą nosi w swoim mianie i jako środowiskową ksywę. Drobny, ruchliwy, z wąsikami, krzątający się bez ustanku wokół takich spraw jak zapasy i rozród, przenikający do zawartych pomieszczeń, żerujący na cudzym. Z drugiej strony to niewyobrażalny arogant i człowiek czasami bardzo odważny oraz bezwzględny.

Właśnie bezwzględność byłaby jego supermocą. Używa jej jak lasera, przecinając więzy emocjonalnego szantażu i zobowiązań wobec hipochondrycznej matki, szefa próbującego usidlić go w swoim sklepie obuwniczym, żony sąsiada, która zaszła z nim w ciążę, wyniosłej kochanki, jej męża-milionera. Pomimo młodego wieku łapie, jak i którędy dostać się do ogrodów rozkoszy ziemskich w rodzaju hotelu Ritz, ekskluzywnych restauracji, prywatnego samolotu, waginy byłej gwiazdy filmu. „Miło urodzić się bogatym”; ale on tyle szczęścia nie miał. Nawet wirtuozeria ping-pongowa i naręcza medali nie zapewnią mu nigdy życia, o którym marzy.

Pozostają łgarstwa, bezczelność, kosmiczne ego, dążenie do celu po trupach i egoizm. Marty to na przemian mysz i Übermensch.

Czytaj także Dlaczego antyszczepionkowcy nie tworzą sztuki nowoczesnej Jakub Wencel

Antologia kin

Wielki Marty jest nieustającą walką. Jego z socjetą, która wcale nie tak łatwo daje się okpić, i naszą z nim, czy raczej – o niego, żeby w tym pryszczatym, odstręczającym i nadętym gnojku zobaczyć bohatera, kogoś, komu po cichu kibicujemy.

Marty to buc, ale niewykluczone, że jego buceria to odpowiedź na licznych buców, z którymi ma do czynienia. Kiedy zostaje wydrwiony jako kiepski aktor, słyszy przecież, że i bileterzy są potrzebni. Słyszy, że tacy jak on nie dostają drugiej szansy. Słyszy „bo nie masz żadnej władzy” w tej wspaniałej, perwersyjnej scenie, gdy upokarza go klika zamożnych, rechoczących staruchów. Jest mistrzem, ale słyszy, że ma nocować w norze, podczas gdy działacze i organizatorzy pławią się w luksusach. Słyszy, że majętni i wpływowi to nieśmiertelne wampiry, które przetrwały – i przetrwają – wielu takich jak on. Usłyszy też, że jest nikim.

Marty musi zdobyć 1500 dolarów, żeby pojechać na mistrzostwa świata do Japonii i zmierzyć się tam z arcyprzeciwnikiem Koto Endo. Ten wątek wprowadza fabułę Wielkiego Marty’ego w ciągłą wibrację, kalejdoskop, trans. W rezultacie druga połowa filmu to po mistrzowsku poprowadzona antologia kin – jest wtedy dzieło Safdiego kinem gangsterskim, społecznym, ucieczkowym, sportowym, moralitetem i slapstickiem.

To przy okazji również ostentacyjny kop wymierzony naszej epoce, w której promuje się idealne ciała, jak i odwiecznej pronowojorskiej nostalgii. Nowy Jork Wielkiego Marty’ego zaludniają nie ujmujący garniturowcy w typie Dona Drapera czy perfekcyjne tradwives, ale ludzie prawdziwi – szpetni, dziwaczni, monstrualni, różni. Tacy, o których można poczytać u Gornick i Selby’ego Jr. Zaś samo miasto to piekło, ścisk i hałas czynszówek, obskurne hotele, mroczne sale treningowe, lombardy, tłoczne kręgielnie, a nie lśniące drapacze chmur i wystawne butiki.

Jeśli do tego wszystkiego dodać wybitnego Timothée’go Chalameta w roli głównej, wspaniałą Odessę A’zion jako zadziorną, tragiczną Rachel Mizler, kumpelę Mausera od zawsze i przyszłą matkę ich poczętego z romansu dziecka, dystyngowaną Gwyneth Paltrow grającą przejrzałą sławę aktorską, nieszczęśliwą ozdobę u boku małżonka-potentata, oraz hipnotyczną muzykę Daniela Lopatina i rewelacyjne zdjęcia, za które odpowiadał Darius Khondji, to chyba nikt już nie powinien wątpić, że ten znakomity film o losie i mefistofelicznej energii napędzającej zmianę losu powinien zgarnąć mnóstwo Oscarów. Tymczasem, mimo dziewięciu nominacji, nie dostał żadnego.

Dlatego uważam, że Hollywood należy zniszczyć.