Ha-Joon Chang, 23 rzeczy, których nie mówią ci o kapitalizmie

Warszawa 2013

Tytuł oryginału: 23 Things They Don’t Tell You About Capitalism

Copyright © by Ha-Joon Chang, 2010

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2013

Wydanie pierwsze

Printed in Poland

ISBN 978-83-63855-48-2

Przekład: Barbara Szelewa

Redakcja: Przemysław Leszek

Współpraca redakcyjna: Jakub Bożek, Maciej Kropiwnicki

Korekta: Urszula Roman

Projekt okładki: Hanna Gill-Piątek

Układ typograficzny, skład: Katarzyna Błahuta

Supported by a grant from the Open Society Foundations.

Książka ukazuje się przy wsparciu Open Society Foundations.

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Foksal 16, II p.

00-372 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w siedzibie głównej Krytyki Politycznej (ul. Foksal 16, Warszawa), Świetlicy KP w Łodzi (ul. Piotrowska 101), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (ul. Zamkowa 1) oraz księgarni internetowej KP (www.sklep.krytykapolityczna.pl), a w cenie detalicznej w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Autor sprytnie obala największe mity na temat światowej gospodarki.

„Observer”

Ważna książka, przekonująca do bardziej świadomej globalizacji.

„Financial Times”

Wyrazista, odważna i coraz bardziej wpływowa książka, która w świecie finansjery wywołuje nieżyt żołądka.

„The Guardian”

Ha-Joon Chang to nowa gwiazda ekonomii.

„Independent on Sunday”

Hee-Jeong, Yunie i  Jin-Gyu

7 sposobów czytania 23 rzeczy, których nie mówią ci o kapitalizmie

Sposób 1. Jeśli nie jesteś do końca pewien tego, czym jest kapitalizm, przeczytaj:

Rzeczy 1, 2, 5, 8, 13, 16, 19, 20 i 22

Sposób 2. Jeśli myślisz, że polityka to strata czasu, przeczytaj:

Rzeczy 1, 5, 7, 12, 16, 18, 19, 21 i 23

Sposób 3. Jeśli zastanawiasz się, dlaczego nie poprawia się jakość twojego życia pomimo wciąż rosnących dochodów i coraz bardziej rozwiniętej technologii, przeczytaj:

Rzeczy 2, 4, 6, 8, 9, 10, 17, 18 i 22

Sposób 4. Jeśli uważasz, że niektórzy ludzie są bogatsi od innych, ponieważ są zdolniejsi, lepiej wykształceni i bardziej przedsiębiorczy, przeczytaj:

Rzeczy 3, 10, 13, 14, 15, 16, 17, 20 i 21

Sposób 5. Jeśli chcesz się dowiedzieć, dlaczego biedne kraje są biedne i jak mogłyby się wzbogacić, przeczytaj:

Rzeczy 3, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 15, 17 i 23

Sposób 6. Jeśli sądzisz, że świat jest niesprawiedliwy, ale niewiele da się z tym zrobić, przeczytaj:

Rzeczy 1, 2, 3, 4, 5, 11, 13, 14, 15, 20 i 21

Sposób 7. Przeczytaj całość w następującej kolejności…

Podziękowania

Pisząc tę książkę, korzystałem z pomocy wielu osób. Mój agent literacki, Ivan Mulcahy, który odegrał zasadniczą rolę w przygotowywaniu mojej poprzedniej książki, Bad Samaritans [Źli samarytanie] – opowiadającej o świecie krajów rozwijających się – nieustannie namawiał mnie do napisania kolejnej, o poszerzonej tematyce. Peter Ginna, mój redaktor w amerykańskim wydawnictwie Bloomsbury, nie tylko przekazał mi ważne redaktorskie uwagi, ale także odegrał zasadniczą rolę, jeśli chodzi o charakter tej książki: gdy ja pracowałem nad jej koncepcją, on wpadł na pomysł tytułu – 23 rzeczy, których nie mówią ci o kapitalizmie. William Goodlad, mój redaktor w Allen Lane, wziął na siebie główną redakcję i wykonał kawał dobrej roboty, dzięki czemu wszystko wygląda jak należy.

Wiele osób czytało poszczególne części książki i dostarczyło mi pomocnych komentarzy. Duncan Green przeczytał wszystkie rozdziały i przekazał mi użyteczne wskazówki zarówno dotyczące treści, jak i spraw redakcyjnych. Przez wiele rozdziałów przebrnęli Geoff Harcourt i Deepak Nyyar, udzielając mi błyskotliwych rad. Dirk Bezemer, Chris Cramer, Shailaja Fennel, Patrick Imam, Deborah Johnston, Amy Klatzkin, Barry Lynn, Kenia Parsons i Bob Rowthorn przeczytali różne rozdziały i podzielili się ze mną wartościowymi komentarzami.

Nie mógłbym zgromadzić wszystkich drobiazgowych informacji, na których opiera się treść książki, bez wsparcia ze strony moich zdolnych asystentów naukowych. Dziękuję, w kolejności alfabetycznej, Bhargav Adhvaryu, Hassanowi Akram, Antonio Andreoni, Yurendrze Basnett, Muhammadowi Irfan, Veerayooth Kanchoochat i Francesce Reinhardt za okazaną mi pomoc.

Chciałbym również podziękować Seung-il Jeong i Buhm Lee za to, że dostarczyli mi trudno dostępne dane.

Na koniec pragnę podziękować mojej rodzinie, bez miłości i wsparcia której nigdy nie udałoby mi się ukończyć tego tekstu. Hee-Jeong, moja żona, nie tylko udzieliła mi wielkiego emocjonalnego wsparcia w czasie pracy, ale także przeczytała wszystkie rozdziały i pomogła sformułować argumenty w sposób bardziej spójny i przystępny. Z wielką przyjemnością obserwowałem reakcje mojej córki, gdy – po tym, jak dzieliłem się z nią niektórymi moimi przemyśleniami – odpowiadała z zaskakującą, jak na czternastolatkę, intelektualną dojrzałością. Mój syn Jin-Gyu dostarczył mi wielu ciekawych pomysłów i bardzo mnie wspierał. Im trojgu dedykuję tę książkę.

Wstęp

Światowa gospodarka wali się w gruzy. Choć fiskalne i monetarne pakiety stymulacyjne, zastosowane na niespotykaną wcześniej skalę, zapobiegły przerodzeniu się krachu finansowego z 2008 roku w całkowite załamanie światowego systemu gospodarczego, to i tak jest on drugim – po Wielkim Kryzysie – największym gospodarczym kryzysem w historii. I choć gdy piszę te słowa (marzec 2010 roku), niektórzy ludzie ogłaszają już koniec recesji, to trwałe odbicie się gospodarki w żadnym wypadku nie jest pewne. Nie wprowadzono regulacji rynku finansowego, a luźna polityka pieniężna i fiskalna doprowadziła do powstania nowej bańki finansowej. Jednocześnie realna gospodarka pilnie potrzebuje pieniędzy. Jeśli nowe bańki pękną, globalna gospodarka wpadnie w ponowną recesję [double-dip recession]. Jeżeli nawet odbicie się utrzyma, to i tak następstwa kryzysu będą odczuwalne jeszcze przez wiele lat. Firmom i gospodarstwom domowym może zająć kilka lat, zanim odbudują równowagę w swoich finansach. Ogromne deficyty budżetowe spowodowane kryzysem zmuszą rządy do znacznego ograniczenia inwestycji publicznych oraz uszczuplenia uprawnień socjalnych, co będzie negatywnie wpływać na wzrost gospodarczy, pogłębi biedę i niestabilność społeczną – możliwe, że przez kilka dekad. Część z tych, którzy w czasie kryzysu stracili miejsca pracy i zamieszkania, być może już nigdy nie trafi do głównego nurtu gospodarki. To naprawdę niepokojąca perspektywa.

Katastrofie tej winna jest ideologia wolnorynkowa, która rządzi światem począwszy od lat 80. ubiegłego wieku. Powiedziano nam, że rynki pozostawione samym sobie zapewnią najbardziej sprawiedliwe i skuteczne rozwiązania. Skuteczne, bo jednostki wiedzą, jak wykorzystać zasoby, którymi dysponują; sprawiedliwe, bo konkurencja na rynku sprawi, że wszyscy będą nagradzani w zależności od wydajności swojej pracy. Powiedziano nam, że biznesowi należy zapewnić maksimum swobody działania. Firmy – jako że znajdują się najbliżej rynku – wiedzą najlepiej, co jest dla nich najkorzystniejsze. Jeśli pozwolimy im robić to, co chcą, wytwarzanie bogactwa osiągnie swoje maksimum i w rezultacie przyniesie pozytywne skutki również reszcie społeczeństwa. Powiedziano nam, że interwencja rządu na rynkach tylko zmniejszy ich efektywność. Tego rodzaju interwencje są często projektowane w celu ograniczenia możliwości wytwarzania zysku w imię źle pojętego egalitaryzmu. A nawet jeśli nie w tym rzecz, to rządy i tak nie są w stanie poprawić rynkowych wyników, ponieważ brakuje im informacji i motywacji niezbędnych do podejmowania dobrych decyzji biznesowych. Podsumowując, kazano nam w pełni zaufać rynkowi i po prostu zejść mu z drogi.

Stosując się do tej rady, większość krajów wdrożyła w ciągu ostatnich trzydziestu lat wolnorynkowe reformy: prywatyzację państwowych firm finansowych i przemysłowych, deregulację systemu finansowego i przemysłu, liberalizację międzynarodowego handlu i inwestycji oraz obniżenie podatków dochodowych i świadczeń socjalnych. Rozwiązania te, jak przyznali ich zwolennicy, mogą stwarzać tymczasowe problemy, na przykład w postaci rosnących nierówności dochodowych, ale w końcu przyniosą korzyść wszystkim, bo dzięki nim społeczeństwo stanie się bogatsze i bardziej dynamiczne. Na wezbranej fali wznoszą się wszystkie łodzie – oto jakiej metafory używano.

Konsekwencje tej polityki znajdują się na drugim biegunie tego, co obiecywano. Zapomnijmy na chwilę o zapaści finansowej, która pozostawi po sobie rany na najbliższe dwadzieścia lat. Zanim jeszcze nastąpiła, polityka wolnorynkowa większości krajów przyniosła – czego większość ludzi nie jest świadoma – skutki w postaci spowolnionego wzrostu gospodarczego, większych nierówności i wyższej niestabilności. W wielu bogatych krajach problemy te zostały ukryte pod maską ogromnej ekspansji kredytowej. W rezultacie udało się wygodnie zakamuflować utrzymującą się w USA od lat 70. stagnację płac i wydłużający się czas pracy za zasłoną gwałtownego, napędzonego kredytem boomu konsumpcyjnego. Sprawy wyglądały wystarczająco źle w krajach bogatych, ale sytuacja była jeszcze poważniejsza w świecie rozwijającym się. W Afryce Subsaharyjskiej na przestrzeni ostatnich trzydziestu lat standard życia utknął w miejscu, natomiast Ameryka Południowa doświadczyła w tym czasie spadku dochodu per capita o dwie trzecie. Wśród krajów rozwijających się istniały takie, które w tym okresie rozwijały się szybko (choć szybko rosły w nich również nierówności), jak Chiny i Indie, tyle że należą one właśnie do grupy tych państw, które – choć częściowo się zliberalizowały – to odmówiły wprowadzenia u siebie rozwiązań wolnorynkowych w pełnym zakresie.

Zatem to, co powiedzieli nam wolnorynkowcy – albo, jak często się ich nazywa, ekonomiści neoliberalni – w najlepszym wypadku było tylko częściową prawdą, a w najgorszym w ogóle nią nie było. Jak pokazuję w tej książce, „prawdy“ rozpowszechniane przez ideologów wolnego rynku – nawet jeśli nie czynią oni tego z myślą o własnym interesie – oparte są na zbyt uproszczonych założeniach i ograniczonym światopoglądzie. Moim celem jest przekazanie czytelnikowi pewnych fundamentalnych prawd o kapitalizmie, o których wolnorynkowcy milczą.

Nie piszę jednak antykapitalistycznego manifestu. Krytykowanie ideologii wolnorynkowej nie oznacza sprzeciwu wobec kapitalizmu. Mimo swoich ograniczeń, kapitalizm jest moim zdaniem i tak najlepszym systemem gospodarczym, jaki wymyśliła ludzkość. Moja krytyka dotyczy szczególnej wersji kapitalizmu, która dominuje na świecie od trzydziestu lat – czyli kapitalizmu wolnorynkowego. Nie jest to jedyny sposób, w jaki kapitalizm może funkcjonować i z pewnością nie najlepszy, o czym świadczą wyniki gospodarcze z ostatnich trzech dziesięcioleci. Ta książka pokazuje, że są sposoby na to, jak powinno się i jak można uczynić kapitalizm po prostu lepszym.

Choć kryzys z 2008 roku sprawił, że wielu z nas poważnie zaczęło wątpić w taki sposób zarządzania gospodarką, to nie zadajemy pytań, bo sądzimy, że to zadanie dla ekspertów. Do pewnego stopnia rzeczywiście tak jest. Udzielenie dokładnych odpowiedzi wymaga wiedzy na temat szczegółów technicznych, z których wiele jest tak skomplikowanych, że nawet wśród ekspertów nie ma co do nich zgody. Zatem to naturalne, że większość z nas po prostu nie ma czasu lub odpowiedniego przygotowania do tego, by — przed wygłoszeniem własnej opinii na temat efektywności TARP (Troubled Asset Relief Program), konieczności istnienia G20, sensowności nacjonalizacji banków czy adekwatnego poziomu wynagrodzenia menadżerów — zagłębiać się w techniczne szczegóły. A jeśli chodzi o takie problemy jak bieda w Afryce, działanie Światowej Organizacji Handlu albo zasady dotyczące współczynnika kapitał–aktywa Banku Rozrachunków Międzynarodowych, to większość z nas już zupełnie się gubi.

Nie musimy jednak rozumieć wszystkich technicznych szczegółów, żeby pojąć to, co dzieje się w świecie i praktykować coś, co nazywam „aktywnym obywatelstwem gospodarczym”, domagając się odpowiednich działań od ludzi znajdujących się na stanowiskach decyzyjnych. W końcu formułujemy przecież opinie na temat rozmaitych innych kwestii mimo tego, że nie mamy eksperckiej wiedzy. Nie musimy być epidemiologami, żeby wiedzieć, że w fabrykach żywności, rzeźniach i restauracjach powinny być zachowane standardy higieny. Formułowanie opinii na temat gospodarki niczym się od tego nie różni: jak już znasz podstawowe zasady i fakty, możesz wyrażać ugruntowane opinie bez znajomości detali. Jedynym wymogiem jest chęć zdjęcia tych różowych okularów, które neoliberalni ideologowie chcieliby na co dzień widzieć na twoim nosie. Przez te okulary świat wygląda prosto i ładnie. Zdejmij je jednak czytelniku i spójrz na szarą rzeczywistość. Gdy już zobaczysz, że nie ma naprawdę czegoś takiego jak wolny rynek, nie dasz się nabrać ludziom, którzy potępiają regulacje, twierdząc, że „zniewalają” one rynek (zob. Rzecz 1). Kiedy dowiesz się, że silne i aktywne rządy mogą napędzać, a nie tłumić dynamikę gospodarczą, zobaczysz, że rozpowszechniony brak zaufania do państwa jest nieuzasadniony (zob. Rzeczy 12 i  21). Świadomość tego, że nie żyjemy w postindustrialnej gospodarce opartej na wiedzy sprawi, że poddasz w wątpliwość umniejszanie wartości przemysłu czy nawet dyskretną radość, z jaką niektóre rządy powitały kurczenie się sektora przemysłowego kraju (zob. Rzeczy 9 i  17). Kiedy zdasz sobie sprawę z tego, że ekonomia skapywania [trickle-down economics] nie działa, zobaczysz wówczas, czym naprawdę są ulgi podatkowe dla bogatych – po prostu zwykłą redystrybucją dochodu na rzecz bogatych, a nie sposobem na to, byśmy wzbogacili się wszyscy, jak nam wmawiano (zob. Rzeczy 13 i  20).

To, co przydarzyło się światowej gospodarce, ani nie stało się przypadkiem, ani nie było skutkiem działania nieuniknionych sił historii. Nie z powodu istnienia jakiegoś żelaznego prawa rynku płace większości Amerykanów stały w miejscu przy wzroście liczby godzin pracy, podczas gdy najwyżsi menadżerowie i bankierzy niepomiernie podnieśli swoje dochody (zob. Rzeczy 10 i  14). Nie tylko z powodu niemożliwego do zahamowania postępu w technologiach komunikacyjnych i transporcie jesteśmy wystawieni na działanie wzmagających się sił międzynarodowej konkurencji i musimy martwić się o przyszłość zatrudnienia (zob. Rzeczy 4 i  6). Wcale nie był przesądzony coraz większy rozrost sektora finansowego – na przestrzeni ostatnich trzydziestu lat postępujący w oderwaniu od realnej gospodarki – co ostatecznie doprowadziło do ekonomicznej katastrofy, której dzisiaj doświadczamy (zob. Rzeczy 18 i  22). Zazwyczaj nie z powodów związanych z jakimiś niepoddającymi się kontroli czynnikami naturalnymi – jak tropikalny klimat, nieszczęśliwe położenie geograficzne czy zła kultura – biedne kraje są biedne (zob. Rzeczy 7 i  11).

Wyjaśnię, że to ludzkie decyzje, zwłaszcza podejmowane przez tych, którzy władni są ustanawiać zasady, sprawiają, że dzieje się to, co się dzieje. Choć żaden decydent nie może być pewien tego, że jego działania zawsze będą prowadzić do pożądanych wyników, to w pewnym sensie decyzje, które zostały podjęte, nie były konieczne. Nie żyjemy w najlepszym z możliwych światów. Gdyby decydowano inaczej, świat byłby po prostu inny. Biorąc to pod uwagę, musimy zadać pytanie, czy decyzje podejmowane przez bogatych i posiadających władzę oparte są na solidnym uzasadnieniu i dowodach. Dopiero gdy to zrobimy, będziemy mogli żądać odpowiednich działań od korporacji, rządów i organizacji międzynarodowych. Bez aktywnego obywatelstwa gospodarczego zawsze będziemy ofiarami ludzi, którzy mają większe możliwości podejmowania decyzji i wmawiają nam, że rzeczy się dzieją, bo tak być musi i dlatego nie możemy zrobić nic, żeby je zmienić, niezależnie od tego, jak nieprzyjemne i niesprawiedliwe mogą się one wydawać.

Książka została przygotowana z myślą o tym, by jej czytelnik mógł zrozumieć, jak naprawdę funkcjonuje kapitalizm i co można zrobić, by działał lepiej. Nie jest to jednak podręcznik z „ekonomii dla opornych” – usiłuję w niej zaoferować czytelnikowi równocześnie sporo mniej niż takie książki, a zarazem dużo więcej.

Oferuję mniej niż ekonomię dla opornych, bo nie wchodzę w wiele technicznych szczegółów, które musiałyby zostać objaśnione nawet w podręczniku do podstaw ekonomii. Nie ignoruję ich jednak dlatego, że uważam, iż moi czytelnicy nie byliby w stanie ich zrozumieć. 95 procent ekonomii to zdrowy rozsądek, który ktoś skomplikował, a nawet w odniesieniu do pozostałych 5 procent zasadnicze rozumowanie, choć nie wszystkie techniczne szczegóły, można wyjaśnić w prosty sposób. Wierzę po prostu, że najlepszym sposobem na poznanie zasad ekonomii jest wykorzystanie ich do zrozumienia problemów, które najbardziej interesują czytelnika. Dlatego wprowadzam techniczne szczegóły tylko wtedy, kiedy są istotne, a nie w systematyczny, podręcznikowy sposób.

Jednocześnie książka ta, choć przystępna dla czytelnika niebędącego specjalistą, stanowi zarazem coś więcej niż ekonomię dla opornych. Tak naprawdę sięga ona znacznie głębiej niż wiele książek do ekonomii na poziomie zaawansowanym, ponieważ kwestionuje wiele uznanych teorii ekonomicznych i faktów traktowanych przez te podręczniki jako oczywistość. Choć może to brzmieć zniechęcająco dla czytelnika niebędącego ekspertem – mianowicie prośba, by zakwestionował teorie wsparte przez „ekspertów” i fakty, które akceptowane są przez większość profesjonalistów z tej dziedziny – to przekona się on, że jest to tak naprawdę znacznie łatwiejsze, niż się wydaje, kiedy tylko porzuci się założenie, że to, w co wierzy większość ekspertów, musi być prawdą.

Większość problemów, które omawiam w tej książce, nie ma łatwych rozwiązań. W wielu przypadkach właśnie o to mi chodzi, że – wbrew temu, w co każą ci wierzyć wolnorynkowi ekonomiści – nie ma prostych odpowiedzi. Dopóki jednak nie zmierzymy się z tymi trudnościami, dopóty nie będziemy w stanie pojąć tego, jak świat faktycznie funkcjonuje. A jeśli to nam się nie uda, nie będziemy po prostu w stanie bronić własnych interesów, nie mówiąc już o działaniu na rzecz dobra wyższego, jako aktywni obywatele – podmioty gospodarki.

Rzecz 1
Wolny rynek nie istnieje

Co ci mówią

Rynki muszą być wolne. Gdy rząd interweniuje, aby narzucić uczestnikom rynku to, co wolno im robić, a co nie, zasoby nie mogą swobodnie przepływać w kierunku ich najefektywniejszego wykorzystania. Jeśli zaś zabroni się ludziom robić rzeczy, które uznają za najbardziej zyskowne, tracą motywację do inwestowania i wprowadzania innowacji. Dlatego w sytuacji, gdy rząd nakłada ograniczenia na wysokość czynszu, właściciele mieszkań tracą motywację do utrzymywania swoich nieruchomości i budowania nowych. Albo jeśli rząd nakłada restrykcje na sprzedaż niektórych produktów finansowych, to dwie układające się strony – mające szansę skorzystać na udziale w innowacyjnych transakcjach skutkujących zaspokojeniem ich specyficznych potrzeb – nie mogą zawrzeć umowy i zebrać jej potencjalnych owoców. Ludziom powinno się pozostawić „wolny wybór“, jak głosi tytuł słynnej książki wizjonera wolnego rynku, Miltona Friedmana.

Czego ci nie powiedzą

Wolny rynek nie istnieje. Każdy rynek rządzi się jakimiś zasadami i funkcjonuje w pewnych ramach, które ograniczają wolność wyboru. Rynek wydaje nam się wolny tylko dlatego, że tak bezwarunkowo akceptujemy restrykcje, którym on podlega, że nawet ich nie zauważamy. Nie można obiektywnie zdefiniować tego, jak bardzo jakiś rynek jest „wolny” – to określenie mające charakter polityczny. Zwyczajowe twierdzenie powtarzane przez wolnorynkowych ekonomistów o tym, że próbują oni bronić rynku przed politycznie motywowaną ingerencją rządu, jest fałszywe. Rząd jest zawsze w grze, a wspomniani wolnorynkowcy posiadają polityczne motywacje, tak samo jak wszyscy inni. Obalenie mitu, że istnieje coś takiego jak obiektywnie zdefiniowany „wolny rynek”, jest pierwszym krokiem w kierunku zrozumienia kapitalizmu.

Praca powinna być wolna

W 1819 roku w brytyjskim parlamencie została przedstawiona ustawa regulująca działalność fabryk bawełny. Jak na współczesne standardy ustawa ta była niewiarygodnie „łagodna”. Zakazywała zatrudniania małych dzieci, tych poniżej 9. roku życia. Starsze dzieci (między 10. a 16. rokiem życia) nadal mogłyby pracować, tyle że ograniczono liczbę godzin ich pracy do 12 dziennie (no tak, bardzo łagodnie je potraktowano). Nowe zasady miały zastosowanie tylko do fabryk bawełny, bo uznano, że praca w nich jest szczególnie niebezpieczna dla zdrowia pracowników.

Propozycja wywołała ogromne kontrowersje. Przeciwnicy uważali, że narusza ona świętość, jaką jest swoboda zawierania umów, niszcząc w ten sposób sam fundament wolnego rynku. Podczas dyskusji nad tym przepisem niektórzy członkowie Izby Lordów sprzeciwiali się mu, argumentując, że „praca powinna być wolna”. Ich tok myślenia był następujący: dzieci chcą (i muszą) pracować, natomiast właściciele fabryk chcą je zatrudniać – w czym więc problem?

Dzisiaj nawet najbardziej zagorzali obrońcy wolnego rynku w Wielkiej Brytanii i innych bogatych krajach nie wpadliby na to, żeby przywrócić pracę dzieci w ramach pakietu reform liberalizujących rynek, którego tak bardzo pragną. Jednak jeszcze w końcu XIX i na początku XX wieku, kiedy wprowadzano pierwsze poważne regulacje dotyczące pracy dzieci w Europie i Ameryce Północnej, wielu szanowanych obywateli uważało, że regulowanie pracy dzieci jest niezgodne z zasadami wolnego rynku.

Tak widziana „wolność” rynku jest jak piękno: zależy od tego, co się komu podoba. Jeśli sądzisz, że prawo dzieci do niewykonywania przymusowej pracy jest ważniejsze niż prawo właścicieli fabryk do zatrudnienia każdego, kogo tylko uznają za stosowne, to nie będziesz postrzegał zakazu pracy dzieci jako naruszenia wolności rynku pracy. Jeśli zaś uważasz odwrotnie, będziesz widzieć „zniewolony” rynek w okowach źle pojętych regulacji rządowych.

Nie musimy cofać się o dwa wieki, by dostrzec normy, które uznajemy za oczywiste (i akceptujemy je jako „szum w tle” wolnego rynku), a które – w momencie ich wprowadzania – poważnie kwestionowano jako podważające wolny rynek. Kiedy kilkadziesiąt lat temu pojawiły się regulacje związane z ochroną środowiska (na przykład dotyczące emisji spalin przez samochody czy fabryki), wielu ludzi sprzeciwiało się im, twierdząc, że naruszają one naszą wolność wyboru. Przeciwnicy regulacji pytali: skoro ludzie pragną jeździć samochodami bardziej zanieczyszczającymi środowisko, albo jeśli fabryki uznają, że bardziej zyskowne są metody produkcji, które wiążą się z jego większym skażeniem, to dlaczego rząd miałby zapobiegać takim wyborom? Dziś większość ludzi uznaje tego typu regulacje za „naturalne”. Wierzą oni, że działania krzywdzące innych, choćby w sposób całkowicie niezamierzony (jak w przypadku zanieczyszczeń środowiska), powinny być po prostu ograniczane. Rozumieją też, że rozsądnie jest ostrożne korzystać z zasobów energii, bo wiele z nich ma charakter źródeł nieodnawialnych. Może im się również wydawać słuszne ograniczanie ludzkiego wpływu na zmiany klimatyczne.

Skoro ten sam rynek bywa przez różnych ludzi postrzegany jako charakteryzujący się odmiennymi stopniami wolności, to naprawdę nie ma obiektywnego sposobu zdefiniowania tego, jak bardzo jest on wolny. Innymi słowy, wolny rynek to złudzenie. Jeśli pewne rynki  w y d a j ą  s i ę   wolne, to tylko dlatego, że do takiego stopnia zaakceptowaliśmy regulacje, na których są one oparte, że przestajemy je zauważać.

Struny od pianina i mistrzowie kung-fu

Jak wielu innych chłopców, w dzieciństwie fascynowali mnie pokonujący siłę grawitacji mistrzowie kung-fu z filmów produkowanych w Hongkongu. I byłem głęboko rozczarowany – podejrzewam, że jak wiele innych dzieci – gdy dowiedziałem się, że ci mistrzowie tak naprawdę wisieli na strunach od pianina.

Wolny rynek działa trochę podobnie. Akceptujemy prawomocność pewnych regulacji tak bardzo, że ich po prostu nie zauważamy. Kiedy przyjrzymy się rynkom uważniej, wychodzi na jaw, że działają one w oparciu o pewne zasady – i to bardzo liczne.

Weźmy na początek szeroki zakres ograniczeń dotyczących tego, czym można handlować. I nie chodzi tutaj o zakaz handlu takimi „oczywistymi” rzeczami jak narkotyki czy ludzkie organy. W nowoczesnych gospodarkach nie są na sprzedaż głosy wyborcze, stanowiska pracy w administracji rządowej – przynajmniej nie otwarcie, choć w większości krajów w przeszłości nimi handlowano. Zazwyczaj nie wolno sprzedawać miejsc na uniwersytecie, choć w niektórych krajach da się je kupić za pieniądze – płacąc (nielegalnie) ludziom prowadzącym rekrutację albo (legalnie) dotując uczelnię. Wiele krajów zakazuje handlu bronią palną czy alkoholem. Lekarstwa, zanim trafią na rynek, zazwyczaj muszą uzyskać od rządu licencję, przyznawaną po wykazaniu tego, że są one bezpieczne. Wszystkie te regulacje są potencjalnie kontrowersyjne – podobnie jak przez półtora wieku kontrowersje budził zakaz sprzedaży ludzi (handel niewolnikami).

Istnieją również restrykcje dotyczące tego, kto może uczestniczyć w rynku. Regulacje dotyczące pracy dzieci dzisiaj zabraniają młodocianym wchodzenia na rynek pracy. W przypadku zawodów mających istotny wpływ na ludzkie życie, jak lekarz czy prawnik, wymagane są licencje (czasem mogą być one wydawane przez stowarzyszenia grup zawodowych, a nie rząd). Wiele krajów pozwala na założenie banku tylko tym firmom, które dysponują określonym kapitałem. Nawet giełda, której niedoregulowanie było przyczyną światowej recesji w 2008 roku, określa, kto może na niej handlować. Nie możesz po prostu wpaść na Nowojorską Giełdę Papierów Wartościowych [New York Stock Exchange – NYSE] z workiem akcji i zacząć je sprzedawać. Firmy muszą spełnić wymagania dotyczące wejścia na giełdę i przez określoną liczbę lat sprostać rygorystycznym standardom audytu, zanim będą mogły zaoferować na sprzedaż swoje udziały. Handel akcjami prowadzony jest jedynie przez licencjonowanych maklerów i traderów.

Warunki handlu także są określane. Jedną z rzeczy, które zaskoczyły mnie, kiedy przeprowadziłem się do Wielkiej Brytanii w latach 80., była możliwość zażądania zwrotu pełnej sumy zapłaconej za (niewadliwy) produkt, który nam się nie spodobał. W Korei nie można było wówczas tego robić, chyba że było się klientem najbardziej ekskluzywnych domów towarowych. W Wielkiej Brytanii prawo konsumenta do zmiany zdania postrzegano zaś jako ważniejsze od prawa sprzedawcy do uniknięcia kosztów zwrotu niechcianego (choć sprawnego) produktu. Istnieje jeszcze wiele innych zasad regulujących różne aspekty procesu wymiany: odpowiedzialność producenta za produkt, niedostarczenie produktu na czas, zwłoka w spłacie pożyczki i tak dalej. W wielu krajach wymagane są również zezwolenia na otwarcie sklepu w danym miejscu – na przykład ograniczenia dla handlu ulicznego albo przepisy zakazujące prowadzenia działalności komercyjnej w dzielnicach mieszkaniowych.

Istnieją także regulacje cen. Nie chodzi mi tutaj jedynie o tak powszechne zjawiska jak ograniczenia wysokości czynszu czy płace minimalne, nad którymi uwielbiają się pastwić wolnorynkowi ekonomiści.

W bogatych krajach wysokość zarobków jest w większym stopniu determinowana przez ograniczenie imigracji niż przez cokolwiek innego, wliczając w to ustawodawstwo dotyczące płac minimalnych. W jaki sposób ustala się imigracyjne maksimum? Nie robi tego „wolny” rynek pracy, który, jeśli pozostawić go samemu sobie, w końcu zastąpiłyby 80–90 procent rodzimych pracowników tańszymi i często wydajniejszymi imigrantami. Sprawę imigracji w dużym stopniu reguluje po prostu polityka. Jeśli zatem pozostał w tobie jeszcze, czytelniku, cień wątpliwości, co do ogromnej roli, jaką rząd odgrywa na wolnym rynku, rozważ to, że wszystkie płace są w gruncie rzeczy określane politycznie (zob. Rzecz 3).

Po kryzysie finansowym w 2008 roku ceny kredytów (jeśli miało się zdolność kredytową albo kredyt o zmiennej stopie) w wielu krajach znacząco spadły dzięki nieustannemu cięciu stóp procentowych. Czy stało się tak, bo ludzie nagle stracili zainteresowanie kredytami i banki musiały obniżać ich ceny, żeby to zmienić? Nie, był to skutek politycznych decyzji, które miały na celu wzmocnienie popytu przez obcięcie stóp procentowych. Nawet w normalnych czasach stopy procentowe ustalane są w większości krajów przez banki centralne, co oznacza, że w tych decyzjach zawarty jest jakiś polityczny namysł. Innymi słowy, stopy procentowe również określane są przez politykę.

Jeśli płace i stopy procentowe są (w znacznym stopniu) określane politycznie, to również pozostałe ceny są zależne od polityki, jako że te pierwsze wpływają na wszystkie pozostałe.

Czy handel jest uczciwy?

Dostrzegamy istnienie określonej regulacji wówczas, gdy nie zgadzamy się z wartościami moralnymi, jakie za nią stoją. Ograniczające wolny handel wysokie cła, nakładane przez federalny rząd USA w XIX wieku, wywoływały oburzenie wśród właścicieli niewolników, którzy jednocześnie nie widzieli niczego złego w handlu ludźmi na wolnym rynku. Z perspektywy tych, którzy uważali, że ludzie mogą stanowić czyjąś własność, zakazanie handlu niewolnikami było równie godne sprzeciwu, jak wprowadzenie ograniczeń w handlu produktami wytworzonymi. Koreańscy sprzedawcy z lat 80. pewnie uznaliby wymóg „bezwarunkowego zwrotu” towaru za uciążliwą rządową regulację ograniczającą wolność rynku.

To starcie wartości leży również u podstaw współczesnej debaty: wolny handel kontra sprawiedliwy handel [free trade vs fair trade]. Wielu Amerykanów uważa, że Chiny biorą udział w handlu międzynarodowym, który może i jest wolny, ale nie jest sprawiedliwy. Ich zdaniem, płacąc pracownikom niewiarygodnie niskie stawki i zmuszając ich do pracy w nieludzkich warunkach, Chiny konkurują nie fair. Chińczycy natomiast mogą na to odpowiedzieć, że jest rzeczą nie do przyjęcia, by bogate kraje, popierając wolny handel, jednocześnie chciały narzucić sztuczne ograniczenia dla eksportu Chin, nakładając restrykcje na import produktów wytworzonych przez przedsiębiorstwa, które skrajnie wyzyskują swoich pracowników. Wydaje im się niesprawiedliwe, że nie pozwala im się eksploatować jedynego zasobu, który mają w wielkich ilościach, czyli taniej pracy.

Trudność polega oczywiście na tym, że nie istnieje obiektywny sposób, by zdefiniować to, czym są „niewiarygodnie niskie płace” albo „nieludzkie warunki pracy”. Biorąc pod uwagę ogromne międzynarodowe zróżnicowanie poziomu rozwoju gospodarczego i standardu życia, jest rzeczą naturalną, że to, co uchodzi za głodową pensję w USA, będzie całkiem przyzwoitym wynagrodzeniem w Chinach (przeciętnie wynosi ono 10 procent amerykańskiego), a w Indiach fortuną (przeciętna płaca stanowi tam 2 procent amerykańskiej). Tak naprawdę większość amerykańskich rzeczników sprawiedliwego handlu nie kupiłaby dóbr wyprodukowanych rękami ich własnych dziadków, którzy pracowali po wiele godzin dziennie w nieludzkich warunkach. Jeszcze na początku XX wieku średni tydzień pracy w USA trwał około 60 godzin. W tym czasie (dokładniej, w 1905 roku) był to kraj, w którym Sąd Najwyższy za niezgodne z konstytucją uznał prawo stanu Nowy Jork ograniczające dzień pracy piekarzy do dziesięciu godzin, bo „pozbawiało ono piekarza swobody pracy tak długo, jak sobie tego życzył”.

Z tego punktu widzenia debata o sprawiedliwym handlu jest w zasadzie sporem na temat wartości moralnych i decyzji politycznych, a nie dyskusją typowo ekonomiczną. Choć dotyczy kwestii gospodarczej, to jednak ekonomiści – ze swoimi technicznymi narzędziami – nie są w jakiś szczególny sposób uprawnieni do tego, by się wypowiadać na jej temat.

Nie oznacza to, że musimy zająć stanowisko relatywistyczne i pogodzić się z tym, że nikogo nie można skrytykować, bo i tak wszystko przejdzie. Możemy (i ja tak właśnie robię) mieć pogląd na temat standardów pracy panujących w Chinach (albo w jakimkolwiek innym kraju) i próbować coś z tym zrobić, nie twierdząc przy tym, że ci, którzy wyznają inny pogląd, mylą się w jakimś absolutnym sensie. Choć Chin nie stać na amerykańskie pensje czy szwedzkie warunki pracy, to na pewno mogą one podnieść płace i poprawić warunki pracy swoich pracowników. Wielu Chińczyków rzeczywiście nie akceptuje istniejących standardów i domaga się surowszych regulacji. Jednak teoria ekonomii (przynajmniej ekonomia wolnorynkowa) nie powie nam tego, jakie powinny być w Chinach płace i warunki pracy.

My chyba już nie jesteśmy we Francji

W lipcu 2008 roku, kiedy upadał system finansowy kraju, rząd USA zainwestował 200 mld dolarów w firmy Fannie Mae i Freddie Mac, które udzielały kredytów hipotecznych, po czym je znacjonalizował. Republikański senator Jim Bunning z Kentucky zareagował na to słynnym oskarżeniem, że coś takiego mogłoby się zdarzyć tylko w kraju „socjalistycznym”, takim jak Francja.

Już porównanie do Francji było wystarczająco straszne, ale 19 września 2008 roku ukochany kraj senatora Bunninga został przemianowany – przez lidera jego własnej partii – na samo Imperium Zła. Zgodnie z ogłoszonym tego dnia przez prezydenta George’a W. Busha planem, któremu następnie nadano nazwę TARP (Troubled Asset Relief Program) – rząd USA miał wykorzystać przynajmniej 700 miliardów dolarów pochodzących z kieszeni podatników na wykup „toksycznych aktywów” duszących system finansowy.

Prezydent Bush jednak nie widział tego w ten sposób. Jego zdaniem program nie miał nic wspólnego z „socjalizmem”, a raczej był po prostu pochodną amerykańskiego systemu wolnej przedsiębiorczości, „opartego na przeświadczeniu, że rząd federalny powinien interweniować na rynku, tylko jeśli to konieczne”. Tyle że według niego, nacjonalizacja wielkiej części sektora finansowego była właśnie jedną z takich koniecznych interwencji.

Oświadczenie pana Busha jest, rzecz jasna, najlepszym przykładem stosowania politycznych podwójnych standardów – jedna z największych interwencji państwa w historii ludzkości przedstawiona została w ten sposób jako zwykły przejaw rynkowych procesów. Czyniąc to, pan Bush ujawnił słabość fundamentów, na których stoi mit wolnego rynku. Jego oświadczenie wyraźnie pokazało, że o tym, co jest konieczną interwencją państwa, decyduje czyjaś opinia. Nie ma naukowo określonych granic wolnego rynku.

Jeśli obecne ograniczenia rynku nie są żadnym sacrum, to wysiłki podejmowane celem ich zmiany są równie zasadne, co próby ich obrony. Historia kapitalizmu to w istocie ciągła walka o granice rynku.

Wiele spośród rzeczy, które dziś znajdują się poza rynkiem, zostało z niego usuniętych na mocy decyzji politycznych, a nie przez działanie procesów rynkowych: ludzie jako przedmioty handlu, miejsca pracy w administracji rządowej, głosy wyborcze, decyzje sądów, miejsca na uniwersytetach albo lekarstwa bez certyfikatów. Wciąż podejmowane są próby handlu przynajmniej niektórymi z nich albo w sposób nielegalny (przekupywanie urzędników, sędziów czy wyborców), albo legalnie (korzystanie z usług drogich prawników, by wygrać proces, dotacje dla partii politycznych i tak dalej). I chociaż ruchy te odbywały się w obu kierunkach, to występuje tendencja do mniejszego urynkowienia.

W stosunku do rzeczy, które nadal pozostają przedmiotem handlu, z biegiem czasu wprowadzano coraz więcej obostrzeń. W porównaniu do sytuacji sprzed choćby kilku dekad, dziś mamy dużo surowsze regulacje dotyczące tego, kto i co może produkować (na przykład certyfikaty dla producentów stosujących naturalne metody uprawy, czy przestrzegających reguł sprawiedliwego handlu) i warunków sprzedaży (na przykład zasady metkowania produktów czy zwrotu towarów).

Poza tym proces ponownego ustanawiania granic rynku przebiegał czasem – co odzwierciedla jego polityczną naturę – pod znakiem konfliktów z wykorzystaniem przemocy. Amerykanie walczyli w wojnie domowej o możliwość swobodnego handlu niewolnikami (choć wolny handel dobrami, kwestia ceł, były równie ważne)¹. Brytyjski rząd walczył w wojnie opiumowej z Chinami o możliwość swobodnego handlu tym środkiem odurzającym. Praca dzieci na wolnym rynku – o czym wspomniałem wcześniej – została poddana regulacjom tylko dlatego, że zabiegali o to reformatorzy społeczni. Powstrzymywanie wolnorynkowych praktyk w miejscach pracy administracji rządowej, czy w stosunku do głosów wyborczych, spotkało się z oporem partii politycznych, które kupowały głosy i rozdawały rządowe posady, by wynagrodzić lojalistów. Z praktykami tymi skończono w rezultacie tego, że wystąpiła pewna kombinacja czynników politycznych – uchwalono reformy prawa wyborczego i wprowadzono zmianę zasad zatrudniania w administracji rządowej.

Jeśli uznamy, że granice rynku są niewyraźne i nie da się ich określić w sposób obiektywny, to pozwoli nam zrozumieć, że ekonomia nie jest nauką, tak jak fizyka czy chemia, lecz praktyką polityczną. Ekonomiści wolnorynkowi będą chcieli, żebyś uwierzył w to, że właściwe granice rynku można określić naukowo. Ale to nieprawda. Jeśli bowiem nie da się określić w sposób naukowy granic tego, czym się zajmujesz, to znaczy, że nie jest to nauka.

Opieranie się nowym regulacjom oznacza zatem stwierdzenie, że status quo, jakkolwiek niesprawiedliwy wydawałby się niektórym ludziom, nie powinien zostać zmieniony. Twierdzenie, że istniejące regulacje należy wyeliminować, to domaganie się poszerzenia domeny rynku, co oznacza większą władzę dla tych, którzy mają pieniądze, bo rynek kieruje się zasadą: jeden dolar za jeden głos.

Kiedy więc wolnorynkowi ekonomiści mówią, że nie powinno się wprowadzać pewnej regulacji, bo ograniczyłaby ona „wolność” na jakimś rynku, to po prostu wyrażają polityczną opinię o tym, że odrzucają prawa tych, których proponowane ograniczenie miałoby bronić. Zakładają ideologiczną maskę, która ma nas przekonać, że prowadzona przez nich polityka nie jest tak naprawdę polityczna, ale stanowi obiektywną ekonomiczną prawdę, podczas gdy polityka innych ludzi jest polityczna. A tak naprawdę wolnorynkowi ekonomiści są w równym stopniu politycznie motywowani, co ich oponenci.

Zerwanie z iluzją obiektywności rynku jest pierwszym krokiem w kierunku zrozumienia kapitalizmu.

Rzecz 2
Firmami nie powinno się zarządzać, stawiając na pierwszym miejscu interesy ich właścicieli

Co ci mówią

Udziałowcy są właścicielami firm. Zatem firmami powinno się zarządzać tak, żeby chronić ich interesy. I nie jest to po prostu argument natury moralnej. Udziałowcy nie mają zagwarantowanego wynagrodzenia, w odróżnieniu od pracowników (którzy mają stałe płace), dostawców (którym płaci się określoną cenę), banków udzielających kredytów (które dostają pieniądze w postaci ustalonych stóp procentowych) oraz innych podmiotów zaangażowanych w dany biznes. Dochody akcjonariuszy zależą od wyników firmy, co motywuje ich do dbania o jej pomyślność. Jeśli firma zbankrutuje, udziałowcy tracą wszystko, podczas gdy pozostałe zaangażowane strony coś przynajmniej dostają. Akcjonariusze ponoszą więc ryzyko, którego nie ponoszą inne osoby zaangażowane w działalność firmy, co motywuje ich do dbałości o jak najwyższą jej wydajność. Kiedy zarządzasz firmą, stawiając na pierwszym miejscu interes udziałowców, jej zysk (to, co zostaje po opłaceniu wszystkich sztywnych kosztów) jest maksymalizowany, co oznacza także maksymalizację wnoszonego przez firmę społecznego wkładu.

Czego ci nie powiedzą

Udziałowcy może i są właścicielami korporacji, ale – podobnie jak najbardziej mobilni „interesariusze” – często najmniej dbają o przyszłość firmy w dłuższym okresie (chyba że są tak wielcy, że nie mogą sprzedać swoich udziałów bez szkody dla biznesu). Zwłaszcza ci mniejsi udziałowcy, choć nie wyłącznie oni, preferują strategie, które mają na celu maksymalizację zysku w krótkim okresie – zazwyczaj kosztem inwestycji zakrojonych na dłużej – i maksymalizację dywidend z tych zysków, co jeszcze bardziej osłabia długoterminowe perspektywy firmy, bo obniża kwotę, jaką można ponownie zainwestować. Prowadzenie firmy tak, by służyło to interesom akcjonariuszy, często zmniejsza jej potencjał wzrostu w dłuższym okresie.

Karol Marks broni kapitalizmu

Pewnie zauważyliście, że wiele firm w anglojęzycznej części świata ma w nazwie literę L – PLC, LLC, Ltd. i tak dalej. Oznacza ona „ograniczony” [limited], co stanowi skrót od „ograniczonej odpowiedzialności”, występujący w nazwach: publiczna spółka z   o g r a n i c z o n ą   odpowiedzialnością (PLC), spółka z   o g r a n i c z o n ą   odpowiedzialnością (LLC) albo po prostu spółka kapitałowa [limited company] (Ltd.). Ograniczona odpowiedzialność wskazuje na to, że jej inwestorzy, jeśli firma zbankrutuje, stracą tylko to, co zainwestowali (swoje „udziały”).

Jednak może nie zdawaliście sobie sprawy z tego, że słowo na L, czyli ograniczona odpowiedzialność, umożliwiło rozwój współczesnego kapitalizmu. Dziś ta forma organizacji przedsiębiorstwa uznawana jest po prostu za oczywistą. Ale nie zawsze tak było.

Zanim wymyślono spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w XVI-wiecznej Europie – albo kompanię akcyjną, jak początkowo ją określano – biznesmeni zakładający przedsiębiorstwo musieli ryzykować wszystkim. Kiedy mówię wszystkim, to mam naprawdę na myśli wszystko. Nie tylko własność osobistą (nieograniczona odpowiedzialność oznaczała, że biznesmen, któremu powinie się noga, musiał sprzedać całą osobistą własność, by spłacić wszystkie długi), ale także osobistą wolność (przedsiębiorca mógł pójść do więzienia dla dłużników, gdyby nie udało mu się spłacić długów). Biorąc to pod uwagę, należy uznać niemal za cud to, że w ogóle ktoś chciał wówczas zakładać biznes.

Niestety nawet po tym, jak wymyślono ograniczoną odpowiedzialność, w praktyce bardzo trudno było ją stosować aż do połowy XIX wieku – aby założyć spółkę z o.o. potrzebny był wówczas akt królewski (lub rządowy w republice). Uważano, że osoby prowadzące taką spółkę powinny być jej stuprocentowymi udziałowcami, bo w przeciwnym razie, ryzykując po części nie swoimi pieniędzmi, będą miały skłonność do podejmowania nadmiernego ryzyka. Równocześnie inwestorzy w spółce z o.o., którzy jej nie prowadzili, byli – jak sądzono – mniej uważni w nadzorze działań menadżerów, jako że ich ryzyko było ograniczone (do tego, co zainwestowali). Adam Smith, ojciec ekonomii i patron wolnorynkowego kapitalizmu, sprzeciwiał się ograniczonej odpowiedzialności z tych właśnie powodów. Jego słynna wypowiedź mówi o tym, że „dyrektorzy [kompanii akcyjnych – przyp. autora] zawiadują raczej cudzymi pieniędzmi niż własnymi, zatem nie można się spodziewać, aby dbali o te fundusze z taką samą starannością, z jaką troszczą się o własne fundusze wspólnicy w spółce prywatnej [to jest z nieograniczoną odpowiedzialnością – przyp. autora]“².

Dlatego państwa zazwyczaj udzielały prawa do działalności z ograniczoną odpowiedzialnością jedynie wyjątkowo dużym i ryzykownym przedsięwzięciom, którym przypisywano znaczenie dla interesu narodowego. Należały do nich takie firmy jak założona w 1602 roku Holenderska Kompania Wschodnioindyjska (i jej największy rywal, Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska) czy Brytyjska Kompania Mórz Południowych, o której było głośno z powodu bańki spekulacyjnej napompowanej w 1721 roku na jej akcjach, i która na pokolenia okryła złą sławą spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

Jednak w połowie XIX wieku, wraz z rozwojem przemysłu na wielką skalę – kolei, przemysłu stalowego i chemicznego – coraz silniej odczuwano potrzebę ograniczenia odpowiedzialności. Bardzo niewielu ludzi miało wystarczająco duże fortuny, by samodzielnie założyć fabrykę stali czy linię kolejową, więc – począwszy od Szwecji w 1844 roku, przez Wielką Brytanię w 1856 roku, kraje Europy Zachodniej i Amerykę Północną – uczyniono formę spółki z ograniczoną odpowiedzialnością czymś szeroko dostępnym. W większości przypadków nastąpiło to w latach 60. i 70. XIX wieku.

Nie zniknęła jednak podejrzliwość wobec ograniczonej odpowiedzialności. Nawet jeszcze w końcówce XIX wieku, kilkadziesiąt lat po wprowadzeniu powszechnego prawa do zakładania działalności z ograniczoną odpowiedzialnością, drobni przedsiębiorcy w Wielkiej Brytanii – „którzy, prowadząc aktywnie interes i będąc równocześnie jego właścicielami, próbowali ograniczyć odpowiedzialność za swoje długi, stosując możliwość nadania przedsiębiorstwu osobowości prawnej” – nadal byli źle widziani, czego można dowiedzieć się ze znanej książki na temat historii zachodnioeuropejskiej przedsiębiorczości³.

Co ciekawe, jednym z pierwszych ludzi, którzy docenili znaczenie ograniczonej odpowiedzialności dla rozwoju kapitalizmu był Karol Marks, uznany za jego największego wroga. W odróżnieniu od wielu jemu współczesnych orędowników wolnego rynku (a przed nimi – Adama Smitha), którzy sprzeciwiali się instytucji ograniczonej odpowiedzialności, Marks rozumiał, że umożliwia ona mobilizację wielkiego kapitału potrzebnego nowo powstającemu przemysłowi ciężkiemu oraz chemicznemu, dzięki redukcji ryzyka ponoszonego przez indywidualnych inwestorów. Pisząc w 1865 roku, kiedy jeszcze giełda nie odgrywała istotnej roli w kapitalistycznym dramacie, Marks proroczo nazwał kompanię akcyjną „produkcją kapitalistyczną w najwyższym stadium rozwoju”. Marks, podobnie jak jego wolnorynkowi przeciwnicy, był świadom tego, że ograniczona odpowiedzialność może skłaniać menadżerów do podejmowania nadmiernego ryzyka i również uczynił ją przedmiotem swojej krytyki. Uważał jednak, że jest to efekt uboczny wielkiego materialnego postępu, jaki miała ze sobą nieść ta instytucjonalna innowacja. Oczywiście, broniąc „nowego” kapitalizmu przed jego wolnorynkowymi krytykami, Marks miał ukryty motyw. Uważał, że spółka akcyjna była „punktem przejścia” do socjalizmu, bo oddzielała własność od zarządzania, umożliwiając w ten sposób wyeliminowanie kapitalistów (którzy przestali zarządzać firmami) bez zagrożenia dla materialnego postępu, jaki osiągnął kapitalizm.

Śmierć klasy kapitalistycznej

Nie ziściła się przepowiednia Marksa o tym, że nowy kapitalizm, oparty na spółkach akcyjnych, przetrze szlak dla socjalizmu. Jego przekonanie, że nowa instytucja ograniczonej odpowiedzialności wyniesie siły kapitalizmu na nowy poziom, okazało się jednak bardzo prorocze.

Na przełomie XIX i XX wieku ograniczona odpowiedzialność znacząco przyspieszyła akumulację kapitału i postęp technologiczny. Kapitalizm – z systemu składającego się z fabryk szpilek Adama Smitha oraz rzeźni i piekarni, które zatrudniały najwyżej 12 pracowników i były zarządzane przez ich właścicieli – zmienił się w system wielkich korporacji o skomplikowanych strukturach organizacyjnych, zatrudniających setki, a nawet tysiące pracowników, w tym najwyższego szczebla menadżerów.

Na samym początku wydawało się, że stary problem motywacji menadżerów – czyli ich skłonność do podejmowania nadmiernego ryzyka w związku z tym, że obracają pieniędzmi innych ludzi – nie jest aż tak poważny. W tych wczesnych latach ograniczonej odpowiedzialności wiele dużych firm zarządzanych było przez charyzmatycznych przedsiębiorców – takich jak Henry Ford, Thomas Edison czy Andrew Carnegie – i jednocześnie właścicieli znacznych części swoich przedsiębiorstw. Choć ci udziałowcy-menadżerowie mogli korzystać ze swoich pozycji i podejmować nadmierne ryzyko (co często czynili), były tego granice. Będąc w posiadaniu istotnych części firm, zbyt ryzykowną decyzją zaszkodziliby po prostu sami sobie. Poza tym wielu z nich było wizjonerami o wyjątkowych zdolnościach, więc nawet ich kiepsko umotywowane decyzje często okazywały się lepsze, niż te podejmowane przez większość spośród dobrze umotywowanych, stuprocentowych właścicieli-menadżerów.

Z czasem jednak pojawiła się nowa klasa zawodowych menadżerów, która miała zająć miejsce tamtych charyzmatycznych przedsiębiorców. W miarę, jak firmy się rozrastały, coraz trudniej było komukolwiek zgromadzić znaczącą liczbę ich udziałów, choć w niektórych europejskich krajach, takich jak Szwecja, członkowie założycielskich rodzin (lub posiadane przez nich fundacje) utrzymywały się jako dominujący akcjonariusze, dzięki sądowej zgodzie na wyemitowanie kolejnych akcji z ograniczonym (do 10, a czasem nawet do 0,1 procent) prawem głosu. Wraz z tymi zmianami zawodowi menadżerowie stawali się dominującymi graczami, a udziałowcy stawali się coraz bardziej bierni, jeśli chodzi o wpływ na sposób prowadzenia firmy.

Od lat 30. XX wieku coraz częściej mówiło się o narodzinach kapitalizmu menadżerskiego, w którym miejsce kapitalistów w tradycyjnym znaczeniu – „kapitanów przemysłu”, jak zwykło się ich nazywać w epoce wiktoriańskiej – zajęli zawodowi biurokraci (co prawda w sektorze prywatnym, ale jednak biurokraci). Coraz bardziej obawiano się, że ci menadżerowie będą prowadzili biznes we własnym interesie, zamiast w interesie jego prawnych właścicieli, czyli udziałowców. Podczas gdy menadżerowie powinni byli zabiegać o jak największy zysk, oni – jak uważano — maksymalizowali po prostu sprzedaż (dążąc do tego, by firma była jak największa, a wraz z nią ich prestiż) i swoje przywileje. Co gorsza, bezpośrednio angażowali się w prestiżowe projekty pozytywnie wpływające na ich ego, ale niekoniecznie na zyski firmy i jej wartość (mierzoną kapitalizacją giełdową).

Niektórzy pogodzili się z narodzinami profesji zawodowych menadżerów jako ze zjawiskiem, jeśli nawet niepożądanym, to przynajmniej nieuchronnym. Joseph Schumpeter, amerykański ekonomista austriackiego pochodzenia, znany ze swojej teorii przedsiębiorczości (zob. Rzecz 15), tłumaczył w latach 40. ubiegłego wieku, że – wraz ze wzrostem skali działania firm i wprowadzeniem zasad naukowych do korporacyjnych działów badań i rozwoju – heroicznych przedsiębiorców zastąpią profesjonalni menadżerowie. Schumpeter uważał, że zjawisko to – choć zredukuje dynamikę kapitalizmu – jest czymś nieuniknionym. John Kenneth Galbraith, amerykański ekonomista urodzony w Kanadzie, w swoich pracach z lat 50. również twierdził, że rozwój wielkich korporacji zarządzanych przez zawodowych menadżerów był nieunikniony i dlatego jedynym sposobem na stworzenie „przeciwwagi” dla tych przedsiębiorstw była wzmożona regulacja państwowa i wzmocnienie związków zawodowych.

Jednak w przeciągu kolejnych dziesięcioleci coraz liczniejsza grupa czystej krwi obrońców własności prywatnej zaczęła wierzyć w to, że należy w taki sposób projektować systemy motywacyjne dla menadżerów, by nakłonić ich do maksymalizacji zysków. Wiele tęgich umysłów głowiło się nad wypracowaniem odpowiedniego „systemu motywacji”, ale „Święty Graal” okazał się iluzją. Menadżerowie zawsze znajdowali sposób na to, by działać zgodnie z literą umowy, ale niezgodnie z jej duchem, zwłaszcza w sytuacji, gdy akcjonariusze nie mogli łatwo sprawdzić, czy małe zyski były skutkiem tego, że menadżer nie przywiązywał odpowiedniej uwagi do liczb oznaczających zysk, czy też efektem sił działających poza jego kontrolą.

Święty Graal czy nieświęte przymierze?

W końcu, w latach 80., Święty Graal został wreszcie odnaleziony. Nadano mu nazwę zasady maksymalizacji wartości dla akcjonariuszy. Twierdzono, że zawodowi menadżerowie powinni być wynagradzani w zależności od sumy, jaką mogą zarobić dla udziałowców. Aby to osiągnąć, jak tłumaczono, najpierw należy maksymalnie wywindować zyski przez bezwzględne cięcie kosztów – płac, inwestycji, zmniejszenie zapasów, ograniczenie liczby menadżerów średniego szczebla i tak dalej. Następnie powinno się rozdystrybuować najwyższy możliwy udział z tych zysków między akcjonariuszy w postaci dywidend i wykupu akcji własnych. Żeby zachęcić menadżerów do takiego postępowania, należy zwiększyć udział akcji w ich pakiecie wynagrodzeniowym, by silniej identyfikowali się z interesem akcjonariuszy. Pomysł ten wspierali nie tylko udziałowcy, ale też wielu zawodowych menadżerów. Najsłynniejszym z nich jest Jack Welch, wieloletni prezes General Electric (GE), któremu często przypisuje się autorstwo pojęcia „wartość dla akcjonariuszy” – miał się nim posłużyć w 1981 roku, podczas jednego ze swoich publicznych wystąpień.

Wkrótce potem zasada maksymalizacji wartości dla akcjonariuszy zyskała w świecie amerykańskich korporacji wiernych wyznawców. Na początku wydawało się, że działa ona naprawdę dobrze zarówno z punktu widzenia właścicieli, jak i menadżerów. Udział zysków w dochodzie narodowym, który notował trend spadkowy od lat 60., poszedł ostro w górę w połowie lat 80. i od tamtego czasu utrzymywała się tendencja wzrostowa⁴. Udziałowcy dostali większą część zysku w postaci dywidend, a zarazem rosła wartość posiadanych przez nich akcji. Począwszy od lat 50., i przez kolejne dwie dekady, udział rozdystrybuowanych zysków w całkowitym zysku amerykańskich korporacji wynosił około 35 procent, jednak od późnych lat 70. zaczął rosnąć i współcześnie wynosi około 70 procent⁵. W niesamowitym tempie rosły wynagrodzenia menadżerów (zob. Rzecz 14), lecz udziałowcy przestali kwestionować wysokość ich płac, bo cieszyli się z rosnących wciąż cen akcji i z dywidend. Praktyka ta zyskała wkrótce popularność w innych państwach. Jak pokażę niżej, szybciej upowszechniła się w tych, które charakteryzowały się korporacyjną strukturą władzy i kulturą menadżerską podobną do amerykańskiej, na przykład w Wielkiej Brytanii, nieco wolniej zaś w pozostałych krajach.

To nieświęte przymierze między zawodowymi menadżerami i udziałowcami było w całości finansowane kosztem innych interesariuszy firmy (dlatego dużo wolniej upowszechniało się w innych bogatych krajach, w których interesariusze mieli relatywnie silniejszą pozycję). Bezwzględnie ograniczano liczbę miejsc pracy, wielu pracowników zostało zwolnionych i ponownie zatrudnionych jako nieuzwiązkowiona siła robocza z niższymi płacami i mniejszymi przywilejami socjalnymi. Zahamowano także podwyżki płac (często stosując outsourcing lub przenosząc produkcję do krajów o niskich płacach, jak Chiny i Indie, czy też grożąc, że się to zrobi). Dostawcy i ich pracownicy również byli maksymalnie wykorzystywani – nieustająco obniżano ceny zamówień rządowych, a jednocześnie naciskano na rząd, by obniżył podatki dla firm i/lub wprowadził większe dotacje dla biznesu. W rezultacie drastycznie wzrosły nierówności dochodowe (zob. Rzecz 13). Znakomita większość amerykańskiej i brytyjskiej populacji mogła skorzystać z (pozornego) dobrobytu rodzącego się w tym, jak mogłoby się wydawać, niekończącym się boomie (którego kres oczywiście nastąpił w 2008 roku), jedynie dzięki zadłużaniu się na niespotykaną dotąd skalę.

Już sama redestrybucja dochodów – względna obniżka płac przy wzroście zysków – była niekorzystna. Co gorsza, nieustający wzrost udziału zysków w dochodzie narodowym nie przełożył się na wzrost inwestycji (zob. Rzecz 13). Inwestycje, jako udział narodowej produkcji USA, właściwie spadły, a nie wzrosły – z 20,5 procent w latach 80. do 18,7 procent w latach 1990–2009. Byłoby to do zaakceptowania, jeśli niższą stopę inwestycji skompensowałoby bardziej efektywne wykorzystanie kapitału, co wytworzyłoby wyższy wzrost. Jednak roczna stopa wzrostu dochodu na głowę mieszkańca USA spadła: z około 2,6 w latach 60. i 70., do 1,6 procent między rokiem 1990 i 2009 – czyli w okresie rozkwitu kapitalizmu udziałowców. W Wielkiej Brytanii, gdzie zachodziły podobne zmiany w funkcjonowaniu korporacji, stopy wzrostu dochodu per capita spadły z 2,4 procent w dekadzie lat 60., kiedy kraj rzekomo cierpiał z powodu „brytyjskiej choroby”, do 1,7 procent w latach 1990–2009. Zatem zarządzanie firmami w interesie udziałowców nie pomaga gospodarce nawet w ujęciu przeciętnym (czyli nawet wtedy, gdy abstrahuje się od wzmagającej się redystrybucji dochodu na rzecz bogatych).

To nie wszystko. Najgorsza rzecz związana z maksymalizacją wartości dla akcjonariuszy polega na tym, że nie służy ona nawet samej firmie. Najłatwiejszym sposobem, by maksymalizować zysk firmy, jest zredukowanie jej kosztów, bo podnoszenie przychodów jest coraz trudniejsze. Koszty redukuje się tnąc wydatki na płace przez likwidowanie miejsc pracy i ograniczając wydatki kapitałowe dzięki minimalizacji inwestycji. Wytwarzanie wyższego zysku to zaledwie początek procesu maksymalizacji wartości dla udziałowców. Jak największa część wytworzonego w ten sposób zysku musi zostać oddana udziałowcom w postaci wyższej dywidendy. Może też zostać przeznaczona na wykup akcji własnych, co winduje ich cenę i pośrednio prowadzi do jeszcze większej redystrybucji zysków na rzecz udziałowców (którzy mogą mieć wyższe zyski kapitałowe, jeśli zdecydują się na sprzedaż części swoich akcji). Wysokość skupu akcji własnych w USA przez dekady poprzedzające lata 80. nie przekraczała 5 procent korporacyjnych zysków, ale odsetek ten wzrastał, by osiągnąć ogromną wartość 90 procent w roku 2007 i absurdalne 280 procent w 2008⁶. William Lazonick, amerykański ekonomista biznesu, ocenia, że gdyby GM nie wydało tych 20,4 miliarda dolarów – które zostały przeznaczone w latach 1986–2002 na wykup akcji własnych – i włożyłoby je do banku (z 2,5 procentowym rocznym zyskiem po opodatkowaniu), to nie miałoby problemu ze znalezieniem 35 miliardów potrzebnych w 2009 na to, żeby obronić firmę przed bankructwem⁷. I na całym tym szaleństwie zysków ogromnie korzystają zawodowi menadżerowie, bo sami posiadają wiele akcji dzięki opcjom na ich zakup, stanowiącym część ich uposażenia.

To wszystko szkodzi perspektywom firmy w długim okresie. Likwidacja miejsc pracy niekiedy prowadzi do krótkoterminowego wzrostu produktywności, ale może mieć negatywne konsekwencje w dłuższym okresie. Mniejsza liczba pracowników oznacza zwiększoną intensywność pracy, co sprawia, że pracownik staje się zmęczony i bardziej podatny na popełnianie błędów. To z kolei obniża jakość produktu, a zatem i reputację firmy. Co istotniejsze, niższe poczucie bezpieczeństwa, które bierze się z nieustającego zagrożenia zwolnieniami, zniechęca pracowników do zdobywania umiejętności potrzebnych danej firmie, podkopując jej potencjał produkcyjny. Wyższe dywidendy i wykup własnych akcji obniżają poziom zysków nierozdzielonych, które są głównym źródłem inwestycji w USA i w innych bogatych krajach kapitalistycznych, zatem obniżają też poziom tych ostatnich. W krótkim okresie ograniczenie inwestycji może nie być odczuwalne, ale w długim oznacza po prostu technologiczne zacofanie firmy i zagraża jej przetrwaniu.

Ale czy akcjonariusze mieliby ignorować wszystkie te problemy? Czyż to nie oni, jako właściciele firmy, mają najwięcej do stracenia, jeśli ta, w dłuższym okresie, upadnie? Czy celem kogoś, kto posiada jakieś aktywa – niech to będzie dom, kawałek ziemi czy firma – nie jest utrzymanie ich najwyższej długookresowej produktywności? Skoro jednak właściciele na to pozwalają – powiedzieliby obrońcy status quo – to dlatego, że tego właśnie chcą, niezależnie od tego, jak szalone mogłoby się to wydawać w oczach postronnych obserwatorów.

Niestety, pomimo tego, że udziałowcy są prawnymi właścicielami firmy, to właśnie oni spośród różnych interesariuszy są najmniej oddani celowi długoterminowej żywotności firmy. Dzieje się tak dlatego, że to oni mogą wyjść z niej najłatwiej. Wystarczy jedynie, że sprzedadzą swoje udziały – w razie konieczności z niewielką stratą – jeśli tylko będą na tyle sprytni, by nie trzymać się przegranej sprawy zbyt długo. W odróżnieniu od nich, pozostałym interesariuszom, takim jak pracownicy czy dostawcy, dużo trudniej opuścić firmę i zaangażować się w innym miejscu, bo najprawdopodobniej zgromadzili umiejętności i wyposażenie kapitałowe (w przypadku dostawców) odpowiednie dla firm, z którymi współpracują. Zatem im bardziej zależy na przetrwaniu firmy w długim okresie niż większości udziałowców. Dlatego maksymalizacja wartości dla udziałowców nie służy ani firmie, ani reszcie gospodarki.

Najgłupszy pomysł na świecie

Instytucja ograniczonej odpowiedzialności umożliwiła ogromny postęp w ludzkiej produktywności, pozwalając na gromadzenie wielkich ilości kapitału właśnie dlatego, że dawała udziałowcom możliwość łatwego wyjścia, redukując w ten sposób ryzyko, jakie wiąże się z każdą inwestycją. Jednocześnie właśnie ta łatwość wyjścia czyni udziałowców mało odpowiedzialnymi strażnikami przyszłości firmy w dłuższym okresie.

Dlatego też większość bogatych krajów spoza anglosaskiego świata próbuje ograniczyć wpływ swobodnego przepływu udziałowców pomiędzy firmami i utrzymuje (a nawet tworzy) grupy stałych czy długoterminowych interesariuszy (łącznie z niektórymi udziałowcami) za pomocą różnych środków formalnych i nieformalnych. W wielu krajach rząd utrzymuje znaczące udziały we własności kluczowych przedsiębiorstw – albo bezpośrednio (na przykład Renault we Francji czy Volkswagen w Niemczech), albo pośrednio przez posiadanie państwowych banków (na przykład we Francji czy w Korei) – i działa jako aktywny akcjonariusz. Jak już wspomniano, kraje takie jak Szwecja zezwalają na zróżnicowane prawa głosu dla różnych rodzajów akcji, co umożliwiło rodzinom założycielskim pozyskiwanie kapitału, przy jednoczesnym zachowaniu kontroli nad korporacjami. W niektórych krajach istnieją w strukturach zarządzających formalne reprezentacje pracowników, którzy są bardziej długookresowo zorientowani niż płynni udziałowcy (na przykład obecność przedstawicieli związków zawodowych w radach nadzorczych w Niemczech). W Japonii firmy zminimalizowały wpływ płynnych udziałowców przez stosowanie własności krzyżowej wśród zaprzyjaźnionych firm. Choć również w tych krajach zawodowi menadżerowie preferują model maksymalizacji wartości dla akcjonariuszy – ze względu na oczywiste korzyści, jakie mogliby dzięki niemu odnieść – to zawiązywanie „nieświętego przymierza” jest tam znacznie utrudnione.

Firmom pozostającym pod silnym wpływem lub całkowitą kontrolą interesariuszy zorientowanych na ich sytuację w długim okresie nie jest tak łatwo wykorzystywać pracowników, żerować na dostawcach, zaniedbywać inwestycje i transferować zyski na wypłaty dywidend i wykup akcji – tak jak robią to firmy amerykańskie i brytyjskie. Oznacza to, że w dłuższej perspektywie mogą one wykazywać większą zdolność do przetrwania niż firmy amerykańskie oraz brytyjskie. Pomyślmy choćby o tym, jak General Motors roztrwoniła swoją absolutnie dominującą pozycję w światowym przemyśle samochodowym i w końcu zbankrutowała, jednocześnie plasując się na czele stawki pod względem maksymalizacji wartości dla akcjonariuszy, dzięki nieustannemu zmniejszaniu zatrudnienia i powstrzymywaniu się od inwestowania (zob. Rzecz 18). Słabość strategii zarządu GM, zorientowanej na krótki okres, była już oczywista przynajmniej od końca lat 80., ale stosowano ją nadal, aż do bankructwa w 2009 roku, bo uszczęśliwiała ona udziałowców, choć jednocześnie osłabiała firmę.

Prowadzenie firmy w interesie niestałych akcjonariuszy jest nie tylko niesprawiedliwe, ale też nieskuteczne. I to nie tylko dla krajowej gospodarki, ale też dla samej firmy. Jak niedawno wyznał Jack Welch, koncepcja wartości dla akcjonariuszy to najprawdopodobniej „najgłupszy pomysł na świecie”.

Rzecz 3
Większość ludzi w bogatych krajach zarabia więcej niż powinna

Co ci mówią

W gospodarce rynkowej ludzie wynagradzani są stosownie do swojej produktywności. Wrażliwym lewicowcom być może trudno jest się pogodzić z faktem, że Szwed dostaje za tę samą pracę pięćdziesiąt razy tyle co mieszkaniec Indii, ale rozbieżność ta stanowi odzwierciedlenie różnicy ich produktywności. Próby jej zredukowania w sztuczny sposób – na przykład przez wprowadzenie płacy minimalnej w Indiach – prowadzą jedynie do tego, że indywidualne talenty i wysiłki nagradzane są niesprawiedliwie i nieefektywnie. Tylko wolny rynek pracy wynagradza ludzi efektywnie i sprawiedliwie.

Czego ci nie powiedzą

Różnice w wynagrodzeniach między bogatymi i biednymi krajami istnieją przede wszystkim z powodu kontroli imigracji, a nie zróżnicowania indywidualnej produktywności. Gdyby migracje były nieograniczone, większość pracowników w bogatych krajach mogłaby zostać zastąpiona przez pracowników z biednych krajów i tak właśnie by się stało. Innymi słowy, wysokość wynagrodzeń w dużym stopniu jest określana politycznie. Inną sprawą jest to, że biedne kraje są biedne nie z powodu swoich biednych obywateli – wielu z nich wygrałoby w konkurencji ze swoimi odpowiednikami z bogatych krajów – ale z powodu swoich bogatych obywateli, większość których przegrałaby w takim porównaniu. Nie oznacza to jednak, że bogaci w bogatych krajach mogą poklepać się po plecach w uznaniu dla swojej indywidualnej błyskotliwości. Ich wysoka produktywność jest możliwa tylko dlatego, że historycznie odziedziczyli zbiorowe instytucje, które służą im wsparciem. Jeśli chcemy stworzyć naprawdę sprawiedliwe społeczeństwo, powinniśmy odrzucić mit, że wszystkim nam płaci się tyle, ile jesteśmy warci jako jednostki.

Jedź prosto… albo omiń krowę (rykszę też)

Kierowca autobusu w New Delhi zarabia około 18 rupii na godzinę. Kierowca w Sztokholmie zarabia około 130 koron, co latem 2008 roku odpowiadało w przybliżeniu 870 rupiom. Innymi słowy, szwedzki kierowca zarabia prawie pięćdziesiąt razy więcej od jego indyjskiego odpowiednika.

Ekonomia wolnorynkowa mówi nam, że jeśli coś jest droższe od porównywalnego produktu, to znaczy, że jest lepsze. Innymi słowy, na wolnych rynkach produkty (w tym usługa pracy) są wyceniane na tyle, na ile zasługują. Zatem skoro szwedzki kierowca – nazwijmy go Sven – zarabia pięćdziesiąt razy więcej niż indyjski kierowca – nazwijmy go Ram – to oznacza, że Sven jako kierowca jest pięćdziesiąt razy bardziej produktywny niż Ram.

W krótkim okresie, jak przyznają niektórzy (choć nie wszyscy) wolnorynkowi ekonomiści, ludzie mogą płacić nadmiernie wysoką cenę za jakiś produkt z powodu okresowego szaleństwa czy mody. Płacili na przykład absurdalne sumy za owe „toksyczne aktywa” podczas ostatniego boomu finansowego (który przeszedł w największą recesję od czasów Wielkiego Kryzysu), bo ulegli spekulacyjnej gorączce. Jednak, jak tłumaczą ekonomiści, coś takiego nie może trwać długo, bo ludzie prędzej czy później zorientują się, jaka jest rzeczywista wartość danej rzeczy (zob. Rzecz 16). Podobnie będzie w przypadku, gdy pracownik o zbyt niskich kwalifikacjach jakimś cudem zdobędzie dobrze płatną pracę, dzięki oszustwu (na przykład sfabrykuje certyfikat) czy blefowaniu podczas rozmowy kwalifikacyjnej – wkrótce zostanie zwolniony i zastąpi go ktoś inny, bo szybko się wyda, że nie jest tak produktywny, jak sugerowałoby jego wynagrodzenie. Zatem, idąc tym tokiem rozumowania, skoro Sven zarabia pięćdziesiąt razy więcej niż Ram, to znaczy, że jego produktywność jest pięćdziesiąt razy wyższa.

Ale czy jest tak w rzeczywistości? Zacznijmy od pytania, czy to w ogóle możliwe, żeby ktoś prowadził autobus pięćdziesiąt razy lepiej niż ktoś inny? Nawet jeśli udałoby nam się jakoś znaleźć sposób pomiaru jakości prowadzenia samochodu – czy jest możliwa aż taka różnica w wydajności kierowców? Być może tak, jeśli porównamy zawodowych kierowców wyścigowych, na przykład Michaela Schumachera czy Lewisa Hamiltona, do jakiegoś osiemnastolatka, wykazującego się szczególnie słabą koordynacją, który dopiero co zrobił prawo jazdy. Jednak trudno mi jest sobie po prostu wyobrazić, jak jeden zawodowy kierowca autobusu może pracować pięćdziesiąt razy lepiej niż inny zawodowiec.

Co więcej, jeśli już, to prawdopodobnie Ram będzie miał znacznie większe umiejętności niż Sven. Sven może oczywiście być dobrym kierowcą jak na standardy szwedzkie, ale czy kiedykolwiek w życiu musiał on wymijać na jezdni krowę, co Ram robi regularnie? Przez większość czasu od Svena wymaga się, żeby jechał prosto (no dobrze, do tego powinien jeszcze znać kilka manewrów uniku, żeby poradzić sobie z pijanymi kierowcami w sobotnie wieczory), podczas gdy Ram musi prawie przez cały czas torować sobie drogę, gdy jedzie wśród zaprzęgów wołów, rykszy i rowerów, które wiozą skrzynki napakowane na trzy metry wysokości. Zatem, według logiki wolnorynkowej, to Ram powinien zarabiać więcej niż Sven, a nie odwrotnie.

Wolnorynkowy ekonomista mógłby na to odpowiedzieć, że Sven zarabia więcej, bo posiada więcej „kapitału ludzkiego”, to znaczy umiejętności i wiedzy zakumulowanych podczas edukacji i szkoleń. Istotnie, to prawie pewne, że Sven skończył szkołę średnią i ma za sobą 12 lat edukacji, podczas gdy Ram pewnie ledwie potrafi czytać i pisać po tym, jak przebrnął przez 5 lat szkoły w swojej wsi w Radżastanie.

Jednak niewiele z tego dodatkowego kapitału ludzkiego, który Sven zdobył podczas dodatkowych siedmiu lat edukacji, ma znaczenie dla prowadzenia autobusu (zob. Rzecz 17). Nie potrzebuje on wiedzy o ludzkich chromosomach albo na temat wojny Szwecji z Rosją w 1809 roku, żeby dobrze prowadzić swój autobus. Dodatkowy kapitał ludzki Svena nie tłumaczy zatem tego, dlaczego zarabia on pięćdziesiąt razy więcej niż Ram.

Głównym powodem, dla którego Sven zarabia pięćdziesiąt razy więcej niż Ram jest, ujmując to wprost, protekcjonizm – szwedzcy pracownicy mają ochronę przed konkurencją pracowników z Indii oraz innych biednych krajów w postaci kontroli imigracji. Kiedy się nad tym zastanowić, nie ma powodu ku temu, by wszystkich szwedzkich kierowców autobusów albo nawet większości siły roboczej w Szwecji (czy w jakimkolwiek innym bogatym kraju), nie zastąpić jakimiś mieszkańcami Indii, Chińczykami czy Ghańczykami. Wielu tych obcokrajowców cieszyłoby się z ułamka pensji, jakie otrzymują szwedzcy pracownicy, a wszyscy potrafiliby pracować przynajmniej równie dobrze albo nawet lepiej. I nie mówimy tu wyłącznie o robotnikach nisko wykwalifikowanych, takich jak sprzątacze czy zamiatacze ulic. Ogromna liczba inżynierów, bankierów czy programistów, którzy mogliby z łatwością zastąpić swoich odpowiedników w Sztokholmie, Linköping czy Malmö, czeka w Szanghaju, Nairobi czy Quito. Nie są jednak w stanie wejść na szwedzki rynek pracy, bo nie mają możliwości swobodnej emigracji do Szwecji z powodu ograniczeń imigracyjnych. W efekcie pracownicy szwedzcy mogą żądać wynagrodzenia pięćdziesiąt razy wyższego niż pracownicy w Indiach, mimo że produktywność wielu z nich nie jest wyższa niż produktywność ich indyjskich kolegów.

Problem, którego nikt nie chce dostrzec

Nasza historia o kierowcach autobusów wskazuje na istnienie problemu, którego nikt nie chce dostrzec [elephant in the room]. Pokazuje, że standardy życia znakomitej większości ludzi w bogatych krajach zależą od istnienia najbardziej drakońskiej formy regulacji rynków pracy, czyli ograniczenia imigracji. Mimo tego wielu spośród ludzi mówiących o zaletach wolnego rynku jej nie dostrzega, pozostali zaś celowo ją ignorują.

W rzeczywistości, co już wcześniej uzasadniłem (zob. Rzecz 1), nie istnieje coś takiego jak wolny rynek. Ograniczenie imigracji jest doskonałym przykładem tego rodzaju regulacji rynku, których prawie nie potrafimy dostrzec w naszych rzekomo wolnorynkowych gospodarkach.

Choć ekonomiści narzekają na ustawodawstwo dotyczące minimalnej płacy, przepisy odnośnie ograniczenia godzin pracy i na różne „sztuczne” bariery wejścia na rynek pracy, to niewielu z nich choćby wspomina o polityce kontroli imigracji jako jednej z tych okropnych regulacji, które zakłócają działanie wolnego rynku. Prawie żaden z nich nie dopomina się jej zniesienia. Jeśli jednak byliby konsekwentni, to powinni domagać się swobody imigracji. Fakt, że tak niewielu z nich to robi, dodatkowo dowodzi słuszności mojej tezy z Rzeczy 1, że granice rynku kreślone są politycznie i że ekonomiści wolnorynkowi są tak samo „polityczni” jak ci, którzy chcą rynek regulować.

Oczywiście krytykując niespójność myślenia wolnorynkowych ekonomistów w sprawie kontroli imigracji, nie argumentuję na rzecz jej zniesienia – nie muszę tego robić, bo ja wolnorynkowym ekonomistą po prostu nie jestem (jak już to mogliście zauważyć).

Rządy mają prawo decydować o tym, ilu imigrantów przyjmą i w jakich sektorach rynku pracy. Wszystkie społeczeństwa mają ograniczone możliwości przyjmowania imigrantów, którzy często wywodzą się z odmiennych środowisk kulturowych i byłoby niesłusznym wymagać, żeby jakieś państwo przekraczało swój limit. Zbyt szybki napływ imigrantów prowadzi nie tylko do nagłego wzrostu konkurencji na rynku pracy, ale także nadmiernie obciąża infrastrukturę materialną i socjalną, na przykład mieszkaniową, czy system opieki zdrowotnej, i wytwarza napięcia w stosunkach z miejscową populacją. Równie istotna, choć nie tak łatwo mierzalna, jest kwestia tożsamości narodowej. To mit – konieczny, ale jednak mit – że państwa mają niezmienne tożsamości narodowe, których nie da się i nie powinno się zmieniać. Niemniej gdy w tym samym czasie przyjeżdża zbyt wielu imigrantów, społeczeństwu przyjmującemu może być trudno zachować spójność, co oznacza, że tempo i skalę imigracji należy kontrolować.

Nie chcę przez to powiedzieć, że nie da się poprawić polityk imigracyjnych obecnie stosowanych przez bogate kraje. Choć w każdym społeczeństwie zdolność do przyjmowania imigrantów jest ograniczona, nie jest jednak tak, że populacja jest stała. Społeczeństwa mogą decydować o tym, czy chcą być mniej lub bardziej otwarte na imigrantów, zmieniając społeczne postawy i politykę wobec imigracji. Również biorąc pod uwagę skład imigracji, większość bogatych krajów przyjmuje zbyt wielu „złych” – z punktu widzenia krajów rozwijających się – imigrantów. Niektóre państwa praktycznie sprzedają swoje paszporty według schematu, zgodnie z którym ci, którzy wnoszą ze sobą większą niż określoną wartość „inwestycyjną”, wpuszczani są prawie natychmiastowo. Taki układ tylko pogłębia niedobory kapitału, na które cierpi większość państw rozwijających się. Bogate kraje przyczyniają się również do drenażu mózgów z krajów rozwijających się, chętniej przyjmując osoby o wysokich kompetencjach. Są to ludzie, którzy mogliby bardziej przysłużyć się rozwojowi własnych krajów niż niewykwalifikowani imigranci, gdyby zostali tylko w swoich ojczyznach.

Czy biedne kraje są biedne z powodu swoich biednych obywateli?

Nasza historia o kierowcach nie tylko demaskuje mit o tym, że każdy otrzymuje sprawiedliwą płacę, której wysokość zależy od jego wartości na wolnym rynku. Pozwala nam również wyciągnąć naprawdę istotny wniosek odnośnie przyczyn biedy w krajach rozwijających się.

Wielu ludzi myśli, że biedne kraje są biedne z powodu swoich biednych obywateli. Rzeczywiście, bogacze w biednych krajach zazwyczaj winą za nędzę kraju obarczają ignorancję, lenistwo i pasywność biednych. Gdyby tylko ich rodacy pracowali jak Japończycy, dotrzymywali terminów jak Niemcy i byli innowacyjni jak Amerykanie – powie ci wiele z tych osób – kraj byłby przecież bogaty.