Rodzicom

PODZIĘKOWANIA

Na pomysł napisania wprowadzenia do ekonomii, przystępnego dla możliwie najszerszej grupy odbiorców, wydawnictwo Penguin wpadło jesienią 2011 roku dzięki mojemu ówczesnemu wydawcy, Willowi Goodladowi. Skupiał się on wówczas na innych sprawach, ale mimo że intensywnie zajmował się nowym przedsięwzięciem, jego pomocne uwagi przyczyniły się do powstania tej książki.

Nie napisałbym jej, gdyby nie moja redaktorka, Laura Stickney. Na pewno było to dla niej trudne: musiała godzić się z okresami ciszy oraz ciągłymi, licznymi poprawkami. Mimo wszystko wierzyła we mnie i wspierała do samego końca, niezwykle delikatnie nakłaniała mnie do dalszej pracy, a także udzieliła bardzo wielu doskonałych rad, zarówno jeśli chodzi o treść, jak i o redakcję. Składam jej wyrazy największego uznania.

Bardzo cennych uwag dostarczył jak zwykle mój agent literacki, Ivan Mulcahy. Jego sugestie dotyczące wcześniejszego, niepełnego szkicu przywróciły książce życie w momencie, gdy prawie zdawało się, że minął dobry czas, by ją napisać, a ja sam prawie straciłem do niej przekonanie.

Znacznie pomógł mi również mój amerykański redaktor, Peter Ginna, zwłaszcza w ostatniej fazie powstawania książki.

Bardzo wielu przyjaciół dodawało mi odwagi. Trzy osoby w szczególności zasługują, by je wymienić: Duncan Green, William Milberg i Deepak Nayyar przeczytali wszystkie rozdziały (niektóre w więcej niż jednej wersji) i pomogli mi swoimi niezwykle cennymi uwagami. Służyli mi również wsparciem w trudnych fazach realizacji tego projektu, a było ich wiele.

Bardzo ważne sugestie co do kształtu tej książki podsunął mi Felix Martin, jeszcze gdy była ona zaledwie zamysłem. On też przeczytał kilka rozdziałów i skomentował je w bardzo konstruktywny sposób. Milford Bateman po lekturze prawie całego tekstu dostarczył bardzo użytecznych uwag. Również Finlay Green przejrzał większość rozdziałów i zasugerował wiele zmian, dzięki czemu mój styl pisania stał się bardziej przystępny.

Chciałbym podziękować także licznym osobom, które przeczytały różne wersje planu książki lub jej części i dostarczyły krytycznych spostrzeżeń. W porządku alfabetycznym są to: Jonathan Aldred, Antonio Andreoni, John Ashton, Roger Backhouse, Stephanie Blankenburg, Aditya Chakrabortty, Hasok Chang, Michele Clara, Gary Dymski, Geoffrey Hodgson, Adriana Kocornik-Mina, David Kucera, Costas Lapavitsas, Sangheon Lee, Tiago Mata, Gay Meeks, Seumas Milne, Dimitris Milonakis, Brett Scott, Jeff Sommers, Daniel Tudor, Bhaskar Vira i Yuan Yang.

Mój doktorant i asystent naukowy, Ming Leong Kuang, pomagał mi niezwykle skutecznie i kreatywnie, zdobywając i opracowując potrzebne dane. Biorąc pod uwagę to, jak wielkie znaczenie nadaję w tym tomie „danym z życia wziętym”, trzeba przyznać, że badania Minga Leonga miały dla ostatecznego charakteru tej pracy zasadnicze znaczenie.

W ciągu dwóch lat, kiedy pisałem tę książkę, moja żona Hee-Jeoung, moja córka Yuna i syn Jin-Gy niemało wycierpieli, ale też obdarzyli mnie wielką miłością i wsparciem. Hee-Jeong i Yuna również przeczytały wiele rozdziałów i przekazały mi wiele bardzo pomocnych uwag. Jin-Gyu nieustannie przypominał mi, że w życiu są ważniejsze rzeczy niż ekonomia – na przykład Dr Who, Herkules Poirot czy Harry Potter.

Moja mała rodzina w Anglii nie byłaby tak trwała, gdyby nie miłość rodziny w dalekiej Korei. Moi teściowie wciąż niezwykle silnie, z miłością nas wspierają. Moi właśni rodzice darzą nas miłością i dodają otuchy. Bez ich poświęcenia i wsparcia nie byłbym dzisiaj tym, kim jestem. Im dedykuję tę książkę.

PROLOG

PO CO NAM TO? DLACZEGO TRZEBA SIĘ UCZYĆ EKONOMII?

Dlaczego ludzie nie za bardzo interesują się ekonomią?

Skoro już sięgnąłeś po tę książkę, to prawdopodobnie przynajmniej pobieżnie interesujesz się ekonomią. Nawet jeśli tak jest, to pewnie i tak czytasz to z obawą. Ekonomia musi być trudna – może nie tak jak fizyka – ale jednak. Niewykluczone, że słyszałeś, jak ekonomista przedstawiał w radiu jakąś tezę i wydawała ci się ona wątpliwa, jednak przyjąłeś ją, bo w końcu on jest ekspertem, a ty nie zapoznałeś się z odpowiednią bibliografią z tej dziedziny.

Ale czy ekonomia naprawdę jest skomplikowana? Niekoniecznie, jeśli wytłumaczyć ją zrozumiałym językiem. W poprzedniej książce – 23 rzeczy, których nie mówią ci o kapitalizmie – wręcz się naraziłem, twierdząc, że 95 procent ekonomii to zdrowy rozsądek, a tylko żargon i matematyka sprawiają, że wygląda ona na trudną.

Nie tylko ekonomia osobom z zewnątrz wydaje się trudniejsza, niż jest w rzeczywistości. W przypadku każdego zawodu, którego wykonywanie wiąże się w pewnym stopniu z kompetencjami technicznymi – także hydraulika czy lekarza – język ułatwiający komunikację wewnątrz utrudnia porozumienie z osobami spoza danej profesji. Z pewną dozą cynizmu można powiedzieć, że przedstawiciele wszystkich technicznych zawodów czują się zmotywowani do podtrzymywania ich wizerunków jako trudniejszych niż są w rzeczywistości, bo tym mogą uzasadnić pobieranie wysokich opłat za swoje usługi.

Nawet wziąwszy to wszystko pod uwagę, ekonomia wyjątkowo skutecznie zniechęca opinię publiczną do wkraczania na jej terytorium. Ludzie mają wyraźne opinie na całą masę tematów, mimo że nie dysponują odpowiednią wiedzą ekspercką: mają swoje zdanie o zmianach klimatu, małżeństwach homoseksualnych, wojnie w Iraku, elektrowniach atomowych… Jednak gdy przychodzi do kwestii związanych z ekonomią, wielu nawet się nimi nie interesuje, nie mówiąc o zajęciu wyraźnego stanowiska. Kiedy ostatnio brałeś udział w debacie o przyszłości euro, nierównościach ekonomicznych w Chinach czy przyszłości amerykańskiego przemysłu wytwórczego? Kwestie te mogą mieć ogromny wpływ na twoje życie, gdziekolwiek mieszkasz. Mogą pozytywnie lub negatywnie wpływać na twoje perspektywy pracy, pensję, a w końcu – na emeryturę, ale pewnie nie zastanawiasz się nad nimi poważnie.

Ten dziwny stan rzeczy tylko częściowo da się wytłumaczyć tym, że ekonomia nie jest tak naturalnie pociągająca, jak sprawy miłosne, różne patologie, śmierć czy wojna. Rzeczy mają się tak głównie dlatego, że (szczególnie w ciągu ostatnich dziesięcioleci) ludzi skłoniono do wiary, że podobnie jak fizyka czy chemia, ekonomia to „nauka” i na jej polu istnieje jedna prawidłowa odpowiedź na każde pytanie. Ci, którzy nie są ekspertami, powinni po prostu zaakceptować „konsensus profesjonalistów” i przestać o tym myśleć. Profesor ekonomii z Harvardu i autor jednego z najpopularniejszych podręczników w tej dziedzinie, Gregory Mankiw, mówi: „Ekonomiści lubią przybierać pozę naukowców. Wiem, bo sam często to robię. Kiedy uczę studentów, bardzo świadomie opisuję dziedzinę ekonomii jako naukę, żeby żaden z nich nie rozpoczynał zajęć z przekonaniem, że angażuje się w jakieś miałkie akademickie przedsięwzięcie”¹.

Jak się jednak przekonamy na stronach tej książki, ekonomia nigdy nie będzie nauką w takim sensie, w jakim jest nią fizyka czy chemia. Istnieje wiele rozmaitych teorii ekonomicznych. Każda z nich podkreśla znaczenie innych aspektów złożonej rzeczywistości, dokonuje odmiennych osądów moralnych i politycznych, a także formułuje różne wnioski. Poza tym teoriom ekonomii co rusz nie udaje się przewidzieć rozwoju wydarzeń zachodzących w rzeczywistym świecie, nawet w dziedzinach, w których się specjalizują – choćby z tego powodu, że ludzie, w przeciwieństwie do cząsteczek chemicznych czy fizycznych przedmiotów, dysponują wolną wolą².

Skoro w ekonomii nie ma jedynie słusznych odpowiedzi, to nie możemy pozostawić jej ekspertom. Oznacza to, że każdy odpowiedzialny obywatel musi ją trochę poznać. Nie mam przez to na myśli wzięcia do ręki jakiegoś grubego podręcznika i przyswojenia sobie jednego konkretnego punktu widzenia. Potrzebne jest takie nauczanie ekonomii, które pozwoli zyskać świadomość istnienia różnych argumentów w tej dziedzinie i rozwinąć w sobie nieodzowną zdolność oceny, który z tych argumentów ma największy sens w danych okolicznościach gospodarczych oraz z punktu widzenia danych wartości moralnych i celów (zauważ, że nie mówię „który argument jest słuszny”). Do tego potrzeba przewodnika podchodzącego do ekonomii w sposób jeszcze niewypróbowany – myślę, że ta książka taka właśnie jest.

CZYM TA KSIĄŻKA RÓŻNI SIĘ OD INNYCH?

Czym niniejsza książka różni się od innych wstępów do ekonomii? Między innymi tym, że biorę swojego odbiorcę na poważnie. Naprawdę. To nie będzie przetrawiona wersja jakiejś skomplikowanej ponadczasowej prawdy. Przedstawiam moim czytelnikom wiele odmiennych sposobów analizy ekonomii w przekonaniu, że są doskonale zdolni do osądzenia różnych podejść. Nie rezygnuję z omówienia najbardziej podstawowych kwestii metodologicznych – jak to, czy ekonomia może być nauką, albo jaką rolę pełnią (i powinny pełnić) w niej wartości moralne. Kiedy to tylko możliwe, próbuję ujawnić założenia stojące za różnymi teoriami ekonomii, aby czytający sam mógł ocenić, czy są realistyczne. Opowiadam również, jak w ekonomii są definiowane i zestawiane ze sobą liczby, namawiając czytelników, by nie traktowali ich jako czegoś obiektywnego, jak, powiedzmy, waga słonia czy temperatura wody w garnku³. Krótko mówiąc, postaram się wyjaśnić mojemu czytelnikowi, jak myśleć, a nie – co myśleć.

Mimo że zapraszam do zaangażowania się na najgłębszym poziomie analizy, tekst nie będzie trudny. Nie ma w nim niczego, czego osoba ze średnim wykształceniem nie będzie w stanie zrozumieć. Proszę tylko o zainteresowanie tym, co naprawdę się dzieje, i cierpliwość do przeczytania kilku akapitów za jednym zamachem.

Inna kluczowa różnica w porównaniu z podręcznikami do ekonomii polega na tym, że w mojej książce można znaleźć wiele informacji na temat rzeczywistego świata. I kiedy mówię „świat”, to właśnie świat mam na myśli. Zawarto tutaj bardzo dużo informacji o wielu różnych krajach. Nie oznacza to, że wszystkim im poświęcono tyle samo uwagi. Jednak w odróżnieniu od innych tomów o ekonomii, tutaj informacje nie ograniczą się do jednego czy dwóch krajów lub też jednego ich typu (powiedzmy – biednych czy bogatych). Znaczna część tych danych dotyczy wielkości gospodarki światowej, jej części wytwarzanej przez USA czy Brazylię, proporcji PKB przeznaczanego na inwestycje w Chinach i w Republice Kongo, czasu pracy w Grecji oraz w Niemczech. Będzie to jednak uzupełnione wiadomościami na temat struktur instytucjonalnych, kontekstu historycznego, typowej dla danego obszaru polityki i tak dalej. Mam nadzieję, że dzięki temu pod koniec lektury czytelnik będzie mógł stwierdzić, że trochę orientuje się w tym, jak naprawdę działa ekonomia w rzeczywistym świecie.

„A teraz coś z zupełnie innej beczki…”⁴.

INTERLUDIUM I

JAK CZYTAĆ TĘ KSIĄŻKĘ

Zdaję sobie sprawę, że nie wszyscy czytelnicy są skłonni poświęcić tej książce wiele czasu, przynajmniej na początku. Dlatego proponuję ci kilka sposobów lektury w zależności od tego, ile – twoim zdaniem – masz na nią czasu.

 J E Ś L I   M A S Z   D Z I E S I Ę Ć   M I N U T:  przeczytaj tytuły rozdziałów i pierwszą stronę każdego z nich. Jeśli będę miał szczęście, po upływie tych dziesięciu minut nagle okaże się, że masz wolne dwie godziny.

 J E Ś L I   M A S Z   D W I E   G O D Z I N Y:  Przeczytaj rozdział 1 i 2 oraz epilog. Liźnij resztę.

 J E Ś L I   M A S Z   P Ó Ł   D N I A:  Przeczytaj tylko nagłówki, tytuły podrozdziałów i streszczenia kursywą, które pojawiają się co kilka akapitów. Jeśli szybko czytasz, zdążysz jeszcze upchnąć wstęp i wnioski do każdego rozdziału.

 J E Ś L I   M A S Z   C Z A S   I   C I E R P L I W O Ś Ć   P R Z E C Z Y T A Ć   C A Ł O Ś Ć:  proszę, zrób to. To będzie najbardziej skuteczny sposób lektury. W dodatku sprawisz mi tym bardzo wielką radość. Ale nawet wtedy możesz pominąć fragmenty, które nie bardzo cię interesują, i przeczytać jedynie ich nagłówki.

CZĘŚĆ I

OSWAJAMY SIĘ Z EKONOMIĄ

ROZDZIAŁ 1

ŻYCIE, WSZECHŚWIAT I CAŁA RESZTA
CZYM JEST EKONOMIA?

Co to jest ekonomia?

Czytelnik niezaznajomiony z tematem mógłby pomyśleć, że to badanie gospodarki. W końcu chemia zajmuje się badaniem substancji chemicznych, biologia to badanie istot żywych, socjologia – społeczeństwa, a zatem ekonomia musi oznaczać badanie gospodarki.

Jednak według najbardziej popularnych książek o ekonomii obejmuje ona o wiele więcej. Według nich w ekonomii chodzi o pytanie ostateczne – o „życie, wszechświat i całą resztę” – jak w kultowej komediowej powieści science fiction Douglasa Adamsa, Autostopem przez galaktykę, zekranizowanej w 2005 roku, z Martinem „Hobbitem” Freemanem w roli głównej.

Zdaniem dziennikarza „Financial Times” i autora odnoszącej sukcesy książki Sekrety ekonomii, czyli ile naprawdę kosztuje twoja kawa? ⁵, Tima Harforda, w ekonomii chodzi o życie – swojej drugiej książce nadał on tytuł The Logic of Life („Logika życia”).

Żaden ekonomista nie twierdził dotąd, że ekonomia może wytłumaczyć wszechświat. Pozostaje to póki co domeną fizyków, którzy przez wieki byli dla ekonomistów, pragnących uczynić swoje badania prawdziwą nauką, wzorem do naśladowania⁶. Niektórzy ekonomiści znaleźli się już blisko tego punktu – twierdzą, że w ekonomii chodzi o świat. Na przykład podtytuł drugiego tomu popularnej serii Economic Naturalist Roberta Franka brzmi How Economics Helps You Make Sense of Your World („Jak ekonomia pomaga ci zrozumieć twój świat”).

Jest jeszcze „cała reszta”. Podtytuł książki Logic of Life brzmi Uncovering the New Economics of Everything („Odkrywając nową ekonomię wszystkiego”). Freakonomia Stevena Levitta i Stephena Dubnera prawdopodobnie najbardziej znana książka o ekonomii naszych czasów – stanowi, zgodnie ze swoim podtytułem, analizę Świata od podszewki. Zgadza się z tym Robert Frank, choć jest on o wiele skromniejszy. W podtytule swojej pierwszej książki z serii Economic Naturalist stwierdził jedynie: Why Economics Explains  A l m o s t  Everything („Dlaczego ekonomia wyjaśnia  p r a w i e  wszystko”; podkreślenie moje).

A zatem proszę. W ekonomii chodzi (prawie) o życie, wszechświat i całą resztę⁷.

Jeśli się nad tym zastanowić, to są to całkiem spore roszczenia ze strony dziedziny, która poniosła spektakularną klęskę w tym, czym zdaniem większości nieekonomistów powinna się przede wszystkim zajmować – objaśnianiem gospodarki.

Gdy zbliżał się kryzys finansowy z 2008 roku, większość przedstawicieli tej profesji głosiła, że rynki rzadko się mylą, a współczesna ekonomia znalazła sposoby wygładzania tych nielicznych zmarszczek, które mogą się rynkom zdarzyć. Robert Lucas, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii⁸, oświadczył w 2003 roku, że „problem depresji gospodarczych został już całkowicie rozwiązany”⁹. Dlatego globalny kryzys finansowy był dla większości ekonomistów wielką niespodzianką. Co więcej, nie byli oni w stanie wymyślić porządnych środków zaradczych na jego negatywne skutki.

Gdy weźmiemy to wszystko pod uwagę, wydaje się, że ekonomia cierpi na ciężki przypadek megalomanii. Jak dyscyplina, która nie potrafi wyjaśnić nawet samej siebie, może twierdzić, że objaśnia (prawie) wszystko?

EKONOMIA TO BADANIE RACJONALNEGO WYBORU LUDZKIEGO…

Możesz pomyśleć, że jestem niesprawiedliwy. Czyż te wszystkie książki nie są pisane na użytek masowego rynku, gdzie bezwzględnie walczy się o czytelnika, i dlatego wydawcy oraz autorzy ulegają pokusie zrobienia trochę szumu wokół tematu? Może pomyślisz, że w poważnym dyskursie akademickim nikt nie deklarowałby, że jego dziedzina dotyczy „wszystkiego”.

Te tytuły nadano na wyrost, jednak chodzi o to, że zrobiono to w szczególny sposób. Mogłyby one brzmieć na przykład: „Jak ekonomia wyjaśnia wszystko, co dotyczy gospodarki”, a jednak brzmią raczej: „Jak ekonomia wyjaśnia nie tylko gospodarkę, ale i całą resztę”.

Szum robi się w taki, a nie inny sposób przez to, jak dominująca szkoła ekonomii, to znaczy szkoła neoklasyczna, obecnie definiuje tę dziedzinę. Standardowa neoklasyczna definicja, której wersje wciąż się stosuje, została sformułowana w 1992 roku przez Lionela Robbinsa w książce An Essay on the Nature and Significance of Economic Science. Stwierdził on, że ekonomia to „nauka badająca ludzkie zachowania jako relacje między celami i ograniczonymi środkami mogącymi mieć alternatywne zastosowania”.

W tej perspektywie ekonomię definiuje się ze względu na jej podejście teoretyczne, a nie zakres tematyczny. Ekonomia to badanie racjonalnego wyboru, to znaczy – wyboru dokonanego na podstawie świadomej, systematycznej kalkulacji osiągnięcia maksymalnych celów przy użyciu ograniczonych środków. Przedmiotem kalkulacji może być wszystko – małżeństwo, posiadanie dzieci, zbrodnia albo uzależnienie od narkotyków (pisał o tym Gary Becker, słynny ekonomista z Chicago i laureat ekonomicznego Nobla z 1932 roku), a nie tylko sprawy „ekonomiczne”, jak określiliby je nieekonomiści, takie jak miejsca pracy, pieniądze czy handel międzynarodowy. Gdy w 1976 roku Becker zatytułował swoją książkę Ekonomiczna teoria zachowań ludzkich, to deklarował bez robienia szumu, że ekonomia  n a p r a w d ę  dotyczy wszystkiego.

Tendencja do stosowania tak zwanego ekonomicznego podejścia do wszystkiego, przez krytyków nazwana „ekonomicznym imperializmem”, osiągnęła niedawno szczyt w postaci książek takich jak Freakonomia. Niewielka część tej pozycji dotyczy kwestii ekonomicznych rozumianych tak, jak pojmowałaby je większość ludzi. Mówi o japońskich zawodnikach sumo, amerykańskich nauczycielach, chicagowskich gangach narkotykowych, uczestnikach teleturnieju Najsłabsze ogniwo, agentach nieruchomości i Ku Klux Klanie.

Większość ludzi pomyśli (autorzy również się do tego przyznają), że żadna z tych osób, z wyjątkiem agentów nieruchomości i gangów, nie ma nic wspólnego z ekonomią. Jednak obecnie z perspektywy większości ekonomistów to, jak japońscy zawodnicy sumo ścierają się ze sobą, by pomóc sobie nawzajem, albo jak amerykańscy nauczyciele fabrykują oceny swoich uczniów, żeby uzyskać lepsze oceny swojej pracy, to równie uprawnione tematy ekonomii jak to, czy Grecja powinna zostać w strefie euro, jak walka Samsunga i Apple’a na rynku smartfonów albo możliwości obniżenia bezrobocia wśród młodych w Hiszpanii (które, gdy to piszę, przekracza 55 procent). Zdaniem owych ekonomistów, te „ekonomiczne” kwestie nie mają uprzywilejowanego statusu w tej dyscyplinie, a stanowią jedne z wielu rzeczy (oj, przepraszam, część całej reszty), które może wyjaśnić ekonomia, ponieważ określają swoją dziedzinę w kategoriach jej podejścia teoretycznego, a nie zakresu tematycznego.

… CZY TEŻ BADANIE GOSPODARKI?

Oczywista alternatywna definicja ekonomii, którą tu sugerowałem, to określenie jej jako badanie gospodarki.  C z y m  jednak jest gospodarka?

W gospodarce chodzi o pieniądze – czy na pewno?

Odpowiedź najbardziej intuicyjna według większości czytelników mogłaby zapewne brzmieć, że gospodarka to wszystko, co ma związek z pieniędzmi – ich brakiem, ich zarabianiem, ich wydawaniem, ich kończeniem się, oszczędzaniem, pożyczaniem i oddawaniem. To nie do końca tak, ale to dobry punkt wyjścia do myślenia o gospodarce – i o ekonomii.

Kiedy mówimy, że w gospodarce chodzi o pieniądze, tak naprawdę nie mamy na myśli fizycznych pieniędzy. Są one – czy będzie to banknot, złota moneta czy też wielkie kamienie, praktycznie nie do ruszenia, jakie były stosowane w roli waluty na niektórych wyspach Pacyfiku – tylko symbolem.

Pieniądze to symbol tego, co inni członkowie twojego społeczeństwa są tobie winni, albo twojego roszczenia do jakiejś określonej ilości zasobów społeczeństwa¹⁰.

Tym, w jaki sposób pieniądze i inne roszczenia finansowe – takie jak udziały w firmie, derywaty i wiele złożonych produktów finansowych, które omówię w dalszych rozdziałach – są tworzone, sprzedawane i kupowane, zajmuje się cała ogromna dziedzina ekonomii zwana ekonomią finansową. Aktualnie w związku z tym, że w wielu krajach dominuje sektor finansowy, wielu ludzi zrównuje ekonomię z finansami, ale tak naprawdę stanowią one tylko niewielką część całej dziedziny.

Twoje pieniądze – albo twoje roszczenia względem środków finansowych – mogą powstawać na wiele różnych sposobów. Spora część ekonomii dotyczy (czy powinna dotyczyć) właśnie ich.

Najpowszechniejszym sposobem zdobywania pieniędzy jest znalezienie pracy

Jeśli ktoś się z pieniędzmi nie urodził, to najczęściej zdobywa je dzięki temu, że ma pracę (łącznie z byciem własnym szefem) i zarobki z niej. Spora część ekonomii dotyczy więc miejsc pracy. Na pracę można patrzeć z różnych perspektyw.

Można ją rozumieć z punktu widzenia pojedynczego pracownika. To, czy dostaniesz pracę i ile w niej zarobisz, zależy od twoich umiejętności i wielkości popytu na nie. Jeśli ktoś ma bardzo rzadkie umiejętności, to dostaje bardzo wysokie pensje, tak jak piłkarz Cristiano Ronaldo. Można stracić pracę (lub stać się bezrobotnym), ponieważ ktoś wynajdzie maszynę, która potrafi wykonywać to samo zadanie sto razy szybciej – co przytrafiło się panu Bucketowi, ojcu Charliego, pracującemu przy zakręcaniu tubek pasty do zębów w filmowej wersji powieści Roalda Dahla Charlie i fabryka czekolady z 2005 roku¹¹. Albo trzeba zgodzić się na niższą pensję lub gorsze warunki pracy, ponieważ firma traci pieniądze z powodu tańszego importu, powiedzmy z Chin. I tak dalej. Zatem aby zrozumieć, czym są miejsca pracy, choćby na poziomie indywidualnym, musimy wiedzieć coś o umiejętnościach, innowacjach technologicznych i handlu międzynarodowym.

Płace i warunki pracy w bardzo dużym stopniu zależą również od „politycznych” decyzji dotyczących zakresu i cech rynku pracy (ująłem „politycznych” w cudzysłów, ponieważ granica między ekonomią i polityką jest rozmyta, ale to temat na później – zob. rozdział 11). Przyłączenie się krajów Europy Wschodniej do Unii Europejskiej wywarło ogromny wpływ na wysokość płac i zachowania pracowników z Europy Zachodniej przez nagły wzrost podaży pracowników na ich rynkach pracy. Ograniczenie pracy dzieci pod koniec XIX i na początku XX stulecia miało przeciwny efekt, gdyż zmniejszyło zasięg rynku pracy – spora część potencjalnych pracowników została z niego wyłączona. Regulacje dotyczące czasu pracy, warunków pracy i płacy minimalnej to przykłady decyzji „politycznych”, które wpłynęły na nasze miejsca pracy w mniej spektakularny sposób.

W gospodarce również dokonuje się wiele przepływów pieniężnych

Oprócz trzymania się pracy, pieniądze można jeszcze zdobywać za pośrednictwem transferów – to znaczy po prostu je dostawać. Transfer może dotyczyć gotówki albo dóbr materialnych, czyli bezpośredniego dostarczania poszczególnych dóbr (na przykład żywności) lub usługi (na przykład edukacji podstawowej). Czy w gotówce, czy w formie materialnej, transferów tych można dokonywać na kilka sposobów.

Są przekazy wykonywane przez „ludzi, których znasz”. Przykładem może być wsparcie rodziców dla ich dzieci, opieka nad starszymi członkami rodziny czy podarunki od członków miejscowej wspólnoty, powiedzmy z okazji ślubu twojej córki.

Jest też dobroczynność, czyli dobrowolny transfer na rzecz obcych. Ludzie – czasem indywidualnie, czasem kolektywnie (dajmy na to, za pośrednictwem korporacji lub dobrowolnych stowarzyszeń) – przekazują coś organizacjom charytatywnym, które pomagają innym.

Jeśli chodzi o wartość, to dobroczynność dalece ustępuje transferom dokonywanym za pośrednictwem rządów, które na jednych nakładają podatki, by wesprzeć innych. Spora część ekonomii dotyczy więc takich spraw – co stanowi dziedzinę znaną jako ekonomia publiczna.

Nawet w bardzo biednych krajach funkcjonują jakieś rządowe systemy przekazywania gotówki lub dóbr (na przykład darmowego zboża) tym, którzy znajdują się w najgorszej sytuacji (starszym, niepełnosprawnym, głodującym). Jednak w bogatszych społeczeństwach, zwłaszcza tych w Europie, systemy redystrybucji są znacznie bardziej wszechstronne w swym zakresie i hojniejsze, jeśli chodzi o ich wartość. Jest to zjawisko znane pod nazwą państwa socjalnego, a opiera się na progresywnym opodatkowaniu (ci, którzy więcej zarabiają, płacą proporcjonalnie większą część swojego dochodu jako podatek) i świadczeniach uniwersalnych (gdy wszyscy, a nie tylko najbiedniejsi czy niepełnosprawni, są uprawnieni do minimalnego dochodu i podstawowych usług takich jak opieka zdrowotna i edukacja).

Zarobione lub redystrybuowane środki służą do konsumpcji dóbr lub usług

Gdy znajdziesz się w posiadaniu środków – czy to dzięki pracy, czy dzięki transferom – możesz je konsumować. Jako istoty fizyczne musimy konsumować pewne minimalne ilości jedzenia, ubrań, energii, mieszkań i innych dóbr, aby zaspokoić nasze podstawowe potrzeby. Następnie konsumujemy inne dobra dla zaspokojenia „wyższych” potrzeb umysłowych – książki, instrumenty muzyczne, sprzęt do ćwiczeń, telewizory, komputery i tak dalej. Kupujemy też i konsumujemy usługi – przejazd autobusem, strzyżenie u fryzjera, kolację w restauracji albo nawet zagraniczne wakacje¹².

Spora część ekonomii jest zatem poświęcona badaniom konsumpcji – tego, jak ludzie lokują pieniądze w różne typy dóbr i usług, w jaki sposób dokonują wyborów między konkurującymi ze sobą odmianami tego samego produktu, jak manipuluje nimi i/lub informuje ich reklama, w jaki sposób firmy wydają pieniądze na budowanie „wizerunków marki” i tak dalej.

Dobra i usługi muszą zostać wyprodukowane

Aby zostać skonsumowane, te dobra i usługi najpierw muszą zostać wyprodukowane – dobra na farmach i w fabrykach, a usługi w biurach i sklepach. To domena produkcji – dziedziny ekonomii raczej lekceważonej od czasów, gdy w latach 60. XX wieku zaczęła dominować szkoła neoklasyczna, kładąca nacisk na wymianę i konsumpcję.

W standardowych podręcznikach do ekonomii produkcja występuje jako „czarna skrzynka”, w której w jakiś sposób łączą się pewne ilości pracy (ludzkiej) i kapitału (maszyn i narzędzi), by wytworzyć dobra i usługi. Rzadko dostrzega się, że produkcja to znacznie więcej niż połączenie jakichś abstrakcyjnych elementów zwanych pracą i kapitałem, i chodzi w niej o sprawne rozwiązanie wielu przyziemnych problemów. Są to sprawy, których większość czytelników być może nie kojarzy z ekonomią mimo ich kluczowego znaczenia dla gospodarki: jak fizycznie jest zorganizowana fabryka, jak kontrolować pracowników albo układać się ze związkami zawodowymi, jak systematycznie ulepszać stosowane technologie dzięki badaniom…

Większość ekonomistów z radością pozostawia badanie tych rzeczy „innym ludziom” – inżynierom i menadżerom biznesu. Jednak jeśli się zastanowić, to produkcja stanowi najważniejszy fundament każdej gospodarki. Zmiany w sferze produkcji zazwyczaj są wręcz najważniejszym źródłem zmian społecznych. Nasz współczesny świat został stworzony przez serię zmian w technologiach i instytucjach związanych ze sferą produkcji, które dokonały się od czasów rewolucji przemysłowej. Ekonomiści oraz my wszyscy, polegający na nich w naszych poglądach na gospodarkę, powinniśmy poświęcać produkcji dużo więcej uwagi, niż to obecnie robimy.

WNIOSKI: EKONOMIA TO BADANIE GOSPODARKI

Jestem przekonany, że ekonomii nie powinno się definiować w kategoriach jej metodologii lub podejścia teoretycznego, ale zakresu tematycznego – tak jak robi się to w przypadku wszystkich innych dyscyplin. Przedmiotem badań ekonomii powinna być gospodarka, czyli pieniądze, praca, technologie, handel międzynarodowy, podatki i inne rzeczy, związane z tym, jak produkujemy dobra i usługi, jak dystrybuujemy powstałe w ten sposób dochody i jak konsumujemy tak wyprodukowane rzeczy – a nie życie, wszechświat i cała reszta (lub „prawie cała reszta”), jak sądzi wielu ekonomistów.

Taka definicja dyscypliny sprawia, że ta książka pod jednym podstawowym względem różni się od większości innych książek do ekonomii. Definiując ekonomię w kategoriach jej metodologii, większość pozycji zakłada, że istnieje tylko jeden właściwy sposób „uprawiania ekonomii” – to znaczy podejście neoklasyczne. W najgorszych przypadkach nie mówią one nawet, że poza nimi istnieją inne szkoły ekonomiczne.

Definiując ekonomię w kategoriach przedmiotu zainteresowania, ta książka podkreśla fakt, że istnieje wiele różnych dróg uprawiania ekonomii, a każda ma własne punkty ciężkości i pominięcia, mocne i słabe strony. W końcu od ekonomii oczekujemy możliwie najlepszego wyjaśnienia różnych zjawisk gospodarczych, a nie stałego „dowodu”, że jakaś szczególna teoria potrafi objaśnić nie tylko gospodarkę, ale wszystko.

LEKTURY UZUPEŁNIAJĄCE

R. Backhouse, The Puzzle of Modern Economics: Science or Ideology?, Cambridge University Press, Cambridge 2012.

B. Fine, D. Milonakis, From Economics Imperialism to Freakonomics: The Shifting Boundaries between Economics and the Other Social Sciences, Routledge, London 2009.

ROZDZIAŁ 2

OD SZPILKI DO PIN-U
KAPITALIZM W 1976 I 2014 ROKU

OD SZPILKI DO PIN-U

O jakiej rzeczy napisano w ekonomii na samym początku? O złocie? O ziemi? O bankowości? O handlu międzynarodowym?

Odpowiedź brzmi – o szpilce [pin]¹³.

Nie o tym, czego potrzebujesz, by użyć karty kredytowej. O tej małej metalowej rzeczy, której większość z  n a s  nie używa.

Wytwarzanie szpilki jest tematem pierwszego rozdziału książki, która (choć błędnie¹⁴) jest uznawana za pierwszą książkę o ekonomii, to znaczy Badań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów Adama Smitha (1723–1790).

Smith zaczyna swoją pracę od stwierdzenia, że głównym źródłem wzrostu dobrobytu jest wzrost produktywności dzięki większemu podziałowi pracy, co oznacza podział procesu produkcyjnego na mniejsze, wyspecjalizowane części. Tłumaczył, że zwiększa to produktywność na trzy sposoby. Po pierwsze, powtarzając jedno lub dwa zadania, pracownicy robią je lepiej i (bo) szybciej („praktyka czyni mistrza”). Po drugie, specjalizując się, nie muszą spędzać czasu na poruszaniu się – fizycznie i mentalnie – między różnymi zadaniami (ograniczenie „kosztów transakcyjnych”). Po trzecie, bardziej szczegółowe rozłożenie procesu sprawia, że każdy krok łatwiej poddaje się automatyzacji, a tym samym może być wykonywany z bardzo dużą prędkością (mechanizacja).

Aby zilustrować ten wniosek, Smith opisuje, jak dziesięć osób, dzieląc między siebie proces produkcji szpilki i specjalizując się w jednym lub dwóch jego elementach, może wyprodukować 48 tysięcy szpilek (albo 4,8 tysiąca na jedną osobę) dziennie. Wystarczy porównać, mówił Smith, ten wynik z co najwyżej 20 szpilkami, które każda z tych osób może wyprodukować dziennie, jeśli będzie indywidualnie odpowiedzialna za cały proces.

Smith co prawda nazwał manufakturę szpilek przykładem „błahym” i dodał, że podział pracy w produkcji innych dóbr jest bardziej skomplikowany. Nie da się jednak zaprzeczyć, że żył on w czasach, gdy wspólną pracę dziesięciu ludzi nad wyprodukowaniem szpilki postrzegano jako coś godnego uznania – przynajmniej na tyle, by ktoś mówił o tym zjawisku na początku swojego przyszłego opus magnum w dziedzinie będącej wówczas dyscypliną awangardową.

Przez następne dwieście pięćdziesiąt lat w technologii produkcji nastąpiły wielkie zmiany napędzane przez mechanizację i zastosowanie procesów chemicznych, nie tylko w przemyśle szpilkowym. W dwa pokolenia po Smisie niemal podwoiła się produkcja na pracownika. Podążając jego śladem, Charles Babbage, dziewiętnastowieczny matematyk znany jako ojciec koncepcji komputera, w 1832 roku zajął się badaniem fabryk¹⁵. Obliczył, że produkowały około 8 tysięcy szpilek na pracownika dziennie. Przez sto pięćdziesiąt lat postępu technologicznego produktywność zwiększyła się jeszcze kolejne sto razy, do 800 tysięcy szpilek na pracownika dziennie – jak wynikało z badania przeprowadzonego w 1980 roku przez nieżyjącego już ekonomistę z Cambridge, Clifforda Prattena¹⁶.

Wzrost produktywności w wytwarzaniu tej samej rzeczy, takiej jak szpilka, to tylko jedna strona medalu. Dziś produkujemy wiele przedmiotów, o których ludzie żyjący w czasach Smitha mogli tylko marzyć (takich jak samoloty) albo nie mogli ich sobie nawet wyobrazić, na przykład mikrochipy, komputery, światłowody i wiele innych technologii, jakich potrzebujemy, by móc korzystać z naszego PIN-u.

WSZYSTKO SIĘ ZMIENIA. JAK ZMIENILI SIĘ AKTORZY I INSTYTUCJE KAPITALIZMU

Między epoką Adama Smitha a naszymi czasami zmieniły się nie tylko technologie produkcji czy też sposób wytwarzania rzeczy. Aktorzy gospodarczy – czyli ci, którzy angażują się w działalność gospodarczą – oraz instytucje gospodarcze – czyli zasady organizacji produkcji i innych rodzajów działalności gospodarczej – również zostali poddani zasadniczym transformacjom.

Gospodarka brytyjska w czasach Smitha, nazywana przez niego „społeczeństwem handlowym”, pod pewnymi fundamentalnymi względami była podobna do większości współczesnych gospodarek. W przeciwnym razie jego praca byłaby dziś bez znaczenia. W odróżnieniu od większości gospodarek tamtych czasów (inne wyjątki to Holandia, Belgia i część Włoch) była już „kapitalistyczna”.

Czym więc jest gospodarka kapitalistyczna, kapitalizm? To gospodarka, w której produkcja jest zorganizowana w celu osiągania zysku, a nie na potrzeby własnej konsumpcji (jak w przypadku rolnictwa samozaopatrzeniowego, gdzie plon służy wyżywieniu rolnika) czy dla wypełnienia politycznych zobowiązań (jak w społeczeństwach feudalnych lub gospodarkach socjalistycznych, gdzie władze polityczne – odpowiednio: arystokraci i centralne organy planowania – mówią, co należy produkować).

Zysk to różnica między tym, co zarobisz, sprzedając coś na rynku (znane jest to jako przychód ze sprzedaży albo po prostu przychód), a kosztami wszystkich części składowych produkcji. W przypadku fabryki szpilek będzie to różnica między przychodem z ich sprzedaży a kosztami, które pochłonęła ich produkcja – stalowego drutu, który został zmieniony na szpilki, wynagrodzenia pracowników, czynszu za budynek fabryki i tak dalej.

Kapitalizm jest zorganizowany przez kapitalistów – posiadających dobra kapitałowe. Są one znane również jako środki produkcji i odnoszą się do trwałych składników procesu produkcji (na przykład maszyn, ale nie surowców). Na co dzień używamy terminu „kapitał” również na określenie pieniędzy inwestowanych w przedsięwzięcie biznesowe¹⁷.

Kapitaliści posiadają środki produkcji bezpośrednio albo, co obecnie jest powszechniejsze, za pośrednictwem udziałów (lub papierów wartościowych) w firmie, czyli proporcjonalnych roszczeń do całkowitej wartości firmy mającej te środki produkcji. Na zasadach komercyjnych kapitaliści zatrudniają ludzi do zarządzania nimi. Są oni znani jako pracownicy najemni albo po prostu pracownicy. Kapitaliści czerpią zyski z produkcji i sprzedaży rzeczy innym za pośrednictwem rynku – miejsca, gdzie kupuje się i sprzedaje dobra i usługi. Smith wierzył, że konkurencja między sprzedającymi gwarantuje, że dążący do osiągnięcia zysku producenci wyprodukują dobro najniższym możliwym kosztem, w ten sposób działając na korzyść całego społeczeństwa.

Podobieństwa między kapitalizmem Smitha i dzisiejszym nie sięgają jednak dużo dalej. Między tymi epokami istnieją olbrzymie różnice co do tego, jak te główne cechy – prywatna własność środków produkcji, dążenie do zysku, praca najemna i wymiana rynkowa – przekładają się na rzeczywistość.

Zmienili się kapitaliści

W czasach Adama Smitha większość fabryk (i farm) była w posiadaniu pojedynczych osób lub spółek złożonych z kilku ludzi, którzy znali się i rozumieli. Tamci kapitaliści zazwyczaj osobiście angażowali się w produkcję – często wręcz fizycznie na hali fabrycznej, dyrygując swoimi robotnikami, klnąc na nich, a nawet ich bijąc.

Dziś większość fabryk stanowi własność osób „nienaturalnych”, czyli korporacji, i przez nie jest zarządzana. Są one „osobami” tylko w sensie prawnym. Same stanowią własność wielu jednostek kupujących w nich udziały i częściowo je posiadających. Bycie udziałowcem nie oznacza jednak, że jesteś kapitalistą w klasycznym sensie. Posiadanie trzystu z trzystu milionów akcji Volkswagena nie uprawnia cię do nalotu na fabrykę, powiedzmy, w Wolfsburgu w Niemczech, i dyrygowania „twoimi” pracownikami w „twojej” fabryce przez jedną milionową ich czasu pracy. Własność przedsiębiorstwa i kontrola jego funkcjonowania w największych przedsiębiorstwach są w dużym stopniu rozdzielne.

Dzisiejsi właściciele znacznej części dużych korporacji ponoszą tylko ograniczoną odpowiedzialność. Jeśli coś pójdzie źle w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością (z o.o.) albo spółce akcyjnej (SA), to udziałowcy tracą jedynie pieniądze zainwestowane w udziały i na tym koniec. W czasach Smitha większość właścicieli firm ponosiło nieograniczoną odpowiedzialność, co oznaczało, że gdy biznes się nie udał, musieli sprzedawać osobiste dobra, aby spłacić długi – w przeciwnym wypadku kończyli w więzieniu dla dłużników¹⁸. Smith był przeciwny zasadzie ograniczonej odpowiedzialności. Twierdził, że ci, którzy zarządzają spółkami z o.o., nie będąc ich właścicielami, grają „cudzymi pieniędzmi” (to jego sformułowanie, a zarazem tytuł słynnej sztuki, a później filmu z 1991 roku z Dannym DeVito w roli głównej), dlatego nie są tak samo uważni w zarządzaniu jak osoby ryzykujące wszystkim, co mają.

Niezależnie od formy własności dzisiejsze przedsiębiorstwa bardzo różnią się od tych z czasów Smitha sposobem organizacji. W jego epoce większość z nich była niewielka, dysponowała jednym miejscem produkcji zarządzanym przy pomocy prostej struktury złożonej z kilku brygadzistów i zwykłych robotników oraz czasem „opiekuna” (tak nazywano wówczas zatrudnionych menadżerów). Współcześnie firmy często są ogromne, zatrudniają dziesiątki tysięcy czy nawet miliony pracowników na całym świecie. Walmart zatrudnia 2,1 miliona ludzi, a McDonald’s, licząc z franczyzami¹⁹, 1,8 miliona. Opierają się na skomplikowanych strukturach wewnętrznych, składających się z oddziałów, centrów zysku, połowicznie autonomicznych jednostek i czego tam jeszcze, zatrudniają ludzi ze skomplikowanymi zakresami obowiązków i przyszeregowaniem płacowym w ramach złożonej, biurokratycznej struktury zarządzania.

Pracownicy też są inni

W czasach Smitha większość ludzi  n i e  pracowała dla kapitalistów jako pracownicy najemni. Nawet w Europie Zachodniej, gdzie kapitalizm był najbardziej zaawansowany, większość ludzi wciąż trudniła się rolnictwem²⁰. Pracownicy najemni kapitalistów aktywnych w rolnictwie stanowili nieznaczną mniejszość, a większość albo była rolnikami samozaopatrzeniowymi, albo dzierżawcami (którzy najmują ziemię i w zamian płacą częścią swojej produkcji) arystokratycznych właścicieli ziemskich.

W tamtej epoce nawet wielu spośród pracujących dla kapitalistów nie było pracownikami najemnymi. Wciąż istnieli niewolnicy. Tak jak traktory lub zwierzęta pociągowe niewolnicy stanowili środki produkcji w posiadaniu kapitalistów, zwłaszcza właścicieli plantacji na amerykańskim południu, na Karaibach, w Brazylii i innych miejscach. Niewolnictwo w Wielkiej Brytanii zostało zniesione dopiero dwa pokolenia po publikacji Badań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (1833). Niemal sto lat po Badaniach nad naturą i po krwawej wojnie domowej zniesiono je w USA (1865). Brazylia zrobiła to dopiero w 1888 roku.

Spora część ludzi, którzy pracowali dla kapitalistów, nie była pracownikami najemnymi, a dzisiaj wielu z nich nie wolno byłoby nimi zostać. Chodzi o dzieci. Nieliczni sądzili, że zatrudnianie nieletnich może być jakkolwiek złe. W książce z 1724 roku, A Tour Through the Whole Island of Great Britain, Daniel Defoe, autor Robinsona Crusoe, wyraził zachwyt faktem, że w Norwich, ówczesnym centrum produkcji tkanin bawełnianych, „dzieci, ukończywszy już cztery lub pięć lat, wszystkie mogły zarabiać na chleb” dzięki obowiązującemu od 1700 roku zakazowi importu cenionej wówczas surówki bawełnianej z Indii²¹. Z czasem ograniczono zatrudnienie dzieci, a następnie go zakazano, ale stało się to całe pokolenia po śmierci Adama Smitha w 1790 roku.

Dziś w Wielkiej Brytanii i innych bogatych krajach wygląda to zupełnie inaczej²². Dzieciom nie wolno pracować, chyba że w niewielkim wymiarze czasu i przy określonych zadaniach typu roznoszenie gazet. Nie ma legalnych niewolników. Spośród dorosłych pracowników około 10 procent jest samozatrudnionych, co znaczy, że pracują oni dla siebie, 15–25 procent pracuje dla państwa, a reszta to pracownicy najemni kapitalistów²³.

Zmieniły się rynki

W czasach Smitha rynki miały w przeważającej mierze charakter lokalny. Ich zasięg był co najwyżej krajowy. Wyjątek stanowiły kluczowe towary będące domeną handlu międzynarodowego (jak na przykład cukier, niewolnicy czy przyprawy) lub dobra wytwarzane w ograniczonej ilości (na przykład jedwab, ubrania bawełniane i wełniane). Rynki te były obsługiwane przez wiele niedużych firm, co skutkowało stanem, jaki dzisiejsi ekonomiści określają doskonałą konkurencją – w którym żaden pojedynczy sprzedawca nie może wpłynąć na cenę. Ludzie epoki Smitha nie potrafiliby sobie nawet wyobrazić firm zatrudniających liczbę ludzi dwukrotnie przekraczającą ówczesną populację Londynu (0,8 miliona w 1800 roku), działających na terytoriach o obszarze sześciokrotnie (McDonald’s działa w ponad stu dwudziestu krajach) przewyższającym liczbę ówczesnych brytyjskich terytoriów kolonialnych (było ich około dwudziestu)²⁴.

Dziś większość rynków zajmują duże firmy, które często tymi rynkami manipulują. Niektóre są jedynymi dostawcami (monopol) albo częściej jednymi z niewielu dostawców (oligopol) – nie tylko na poziomie krajowym, lecz coraz częściej także globalnym. Na przykład Boeing i Airbus dostarczają niemal 90 procent światowej cywilnej floty lotniczej. Firmy mogą również stanowić jedynego kupca (monopson) lub jednego z niewielu kupców (oligopson).

W odróżnieniu od małych firm ze świata Adama Smitha monopoliści czy oligopoliści mogą wpływać na wyniki rynku – mają to, co ekonomiści nazywają siłą rynkową. Firma monopolistyczna może celowo ograniczać produkcję, by podnieść ceny do takiego poziomu, żeby zmaksymalizować swój zysk (techniczne kwestie wyjaśniam w rozdziale 11 – teraz możesz je spokojnie pominąć). Firmy oligopolistyczne nie mogą manipulować swoimi rynkami tak bardzo, jak monopoliści, mogą jednak dokonywać zmowy, by zmaksymalizować swoje zyski przez nieobniżanie cen – to zjawisko jest znane pod nazwą kartelu. Konsekwencję tego stanowi panujące w większości krajów prawo konkurencji (zwane czasem prawem antytrustowym, czy antymonopolowym), które ma walczyć z takimi antykonkurencyjnymi zachowaniami – rozbijać monopole (na przykład rząd amerykański rozbił w 1984 roku firmę telekomunikacyjną AT&T) i zakazywać zmowy firm oligopolistycznych.

Monopsonistów i oligopsonistów jeszcze parędziesiąt lat temu uznawano za teoretyczne ciekawostki. Dziś niektórzy z nich wpływają na kształt gospodarki silniej niż firmy monopolistyczne i oligopolistyczne. Korzystając ze swojej pozycji jako jedynego lub jednego z kilku kupców pewnych produktów, czasem w skali globalnej, firmy takie jak Walmart, Amazon, Tesco i Carrefour wywierają wielki, czasem decydujący wpływ na to, co gdzie jest produkowane, kto dostaje jaką część zysku i co kupują klienci.

PIENIĄDZE I SYSTEM FINANSOWY TEŻ SIĘ ZMIENIŁY ²⁵

Dziś uważamy za oczywiste, że w danym kraju tylko jeden bank, to znaczy bank centralny, taki jak amerykańska Rada Rezerwy Federalnej czy Bank Japonii, emituje jego banknoty (i monety). W Europie za czasów Adama Smitha większość banków (a nawet niektórzy wielcy kupcy) emitowała własne banknoty.

Nie były to banknoty we współczesnym sensie. Każdy był wystawiony dla konkretnej osoby, miał unikalną wartość i podpis emitującego go kasjera²⁶. Dopiero w 1759 roku Bank Anglii zaczął emitować banknoty o stałych nominałach (w tym przypadku o wartości dziesięciu funtów, pięciofuntowy banknot pojawił się dopiero w roku 1793, trzy lata po śmierci Adama Smitha). Dopiero dwa pokolenia po Smisie (w 1853 roku) wyemitowano w pełni drukowane banknoty, bez nazwiska odbiorcy i podpisu wystawiającego je kasjera. Jednak nawet one, mimo stałego nominału, nie były banknotami we współczesnym rozumieniu, ponieważ ich wartości bezpośrednio wiązały się z metalami szlachetnymi takimi jak złoto czy srebro, posiadanymi przez emitujący je bank. Określamy to jako system waluty złotej (lub srebrnej).

Jest to system walutowy, w którym papierowe pieniądze emitowane przez bank centralny można swobodnie wymienić na określoną wagę złota (lub srebra). Nie oznaczało to, że bank centralny musiał mieć w złocie rezerwę wartości waluty, jaką wyemitował. Jednak wymienialność papierowych pieniędzy na złoto oznaczała, że bank musiał mieć bardzo dużą rezerwę złota – na przykład amerykańska Rada Rezerwy Federalnej trzymała w złocie równowartość 40 procent wartości wyemitowanej przez siebie waluty. Skutkiem tego bank centralny nie miał wielkiej swobody decydowania o tym, ile papierowych pieniędzy może wyemitować. System waluty złotej po raz pierwszy został przyjęty w Wielkiej Brytanii w 1717 roku przez Izaaka Newtona²⁷, wówczas szefa tamtejszej mennicy. Inne kraje europejskie przyjęły go w latach 80. XIX wieku. System ten odegrał bardzo ważną rolę w ewolucji kapitalizmu w ciągu życia kolejnych dwóch pokoleń, ale to temat na później (zob. rozdział 3).

Korzystanie z banknotów to jedno, ale oszczędzanie w bankach i pożyczanie od nich, czyli bankowość, to co innego. Była ona jeszcze słabiej rozwinięta. Tylko niewielka mniejszość miała do niej dostęp. Trzy czwarte francuskiej populacji nie miało dostępu do banków do lat 60. XIX stulecia – czyli niemal sto lat po Badaniach nad naturą. Nawet w Wielkiej Brytanii, gdzie przemysł bankowy był znacznie bardziej rozwinięty niż we Francji, bankowość pozostawała fragmentaryczna, a stopy procentowe różniły się w zależności od części kraju jeszcze długo, nawet w XX wieku.

Giełdy papierów wartościowych, na których kupuje się i sprzedaje udziały (papiery wartościowe), istniały już około dwieście lat przed Smithem. Wziąwszy jednak pod uwagę, że niewiele firm emitowało udziały (jak wspomniano wyżej, mało było spółek z ograniczoną odpowiedzialnością), giełda papierów wartościowych stała na drugim planie rozgrywającego się wtedy kapitalistycznego spektaklu. Co gorsza, wielu ludzi miało giełdy za niewiele więcej niż szulernie (niektórzy powiedzieliby, że dzisiaj jest podobnie). Regulacje giełd papierów wartościowych były minimalne i rzadko egzekwowane, brokerzy nie mieli obowiązku ujawniania wielu informacji o firmach, których udziały sprzedawali.

Inne rynki finansowe były jeszcze bardziej prymitywne. Rynek obligacji rządowych (ang. IOUs), które mogą zostać przekazane komukolwiek, emitowanych przez rząd pożyczający pieniądze (ten sam rynek, który stoi w centrum kryzysu euro, wstrząsającego światem od 2009 roku), istniał tylko w kilku krajach, takich jak Wielka Brytania, Francja i Holandia. Rynek obligacji korporacyjnych (IOUs emitowane przez spółki) nie był zbyt rozwinięty nawet w Wielkiej Brytanii.

Dziś przemysł finansowy jest wysoko rozwinięty – niektórzy powiedzieliby, że aż za bardzo. Składa się na niego nie tylko sektor bankowy, giełdy papierów wartościowych i rynki obligacji, lecz także w coraz większym stopniu rynki instrumentów pochodnych (futures, opcje, swapy) i zupa z makaronem „literki”, na który składają się złożone produkty finansowy, takie jak MBS, CDO i CDS (spokojnie, wyjaśnię, co to wszystko znaczy, w rozdziale 8). System ten opiera się na banku centralnym, będącym pożyczkodawcą ostatniej instancji, pożyczającym bez ograniczeń w trakcie kryzysów finansowych, gdy nie chce tego robić nikt inny. Brak banku centralnego w czasach Smitha rzeczywiście znacząco utrudniał zarządzanie paniką finansową.

W przeciwieństwie do tamtej epoki, dzisiaj istnieje wiele zasad dotyczących tego, co mogą robić aktorzy na rynku finansowym – jak dużą wielokrotność kapitału własnego mogą pożyczyć, jakie informacje o sobie muszą ujawniać spółki sprzedające swoje udziały, jakie rodzaje aktywów mogą posiadać rozmaite instytucje finansowe (na przykład funduszom emerytalnym nie wolno mieć ryzykownych aktywów). Mimo to wielość i złożoność rynków finansowych sprawia, że trudno je uregulować – przekonaliśmy się o tym w czasie światowego kryzysu finansowego w 2008 roku.

WNIOSKI: ZMIANY W ŚWIECIE RZECZYWISTYM A TEORIE EKONOMICZNE

Jak pokazują te kontrasty, w ciągu ostatnich dwustu pięćdziesięciu lat kapitalizm uległ ogromnym zmianom. Niektóre z podstawowych zasad Smitha wprawdzie wciąż są aktualne, ale jedynie na bardzo ogólnym poziomie.

Na przykład konkurencja między firmami dążącymi do osiągnięcia zysku nadal jest kluczową siłą napędową kapitalizmu, tak jak w schemacie Smitha. Ale nie zachodzi ona między małymi, anonimowymi firmami, które akceptując gusta klientów, konkurują przez zwiększenie efektywności wykorzystania danej technologii. Dzisiaj konkurencja dotyczy ogromnych wielonarodowych spółek, mających zdolność nie tylko wpływać na ceny, lecz także w krótkim czasie redefiniować technologie (weźmy batalię między Apple i Samsungiem) i manipulować gustem klientów przez budowanie wizerunku marki i reklamę.

Niezależnie od tego, jak wspaniała jest jakaś teoria ekonomii, zawsze pozostaje ona szczególnie dopasowana do określonego czasu i przestrzeni. Aby więc owocnie ją zastosować, potrzebujemy odpowiedniej wiedzy na temat sił technologicznych i instytucjonalnych charakteryzujących dane rynki, gałęzie przemysłu i kraje, które chcemy badać przy jej pomocy. To dlatego, jeśli mamy zrozumieć różne teorie ekonomiczne w ich kontekstach, musimy poznać ewolucję kapitalizmu. Tego zadania podejmiemy się w kolejnym rozdziale.

LEKTURY UZUPEŁNIAJĄCE

H.-J. Chang, Kicking Away the Ladder: Development Strategy in Historical Perspective, Anthem, London 2002.

R. Heilbroner, W. Milberg, The Making of Economic Society, Pearson, Boston 2012.

G. Therborn, The World: A Beginner’s Guide, Polity, Cambridge 2011.

ROZDZIAŁ 3

SKĄD TO SIĘ WZIĘŁO?
KRÓTKA HISTORIA KAPITALIZMU

PANI LINTOTT: Proszę mi powiedzieć, panie Rudge, jak definiuje pan historię?

RUDGE: Mogę mówić szczerze, proszę pani? Bez bicia?

PANI LINTOTT: Ochronię pana.

RUDGE: Moja definicja historii? Po prostu dzieje się jedna pieprzona rzecz za drugą.

ALAN BENNETT, Męska historia

JEDNA PIEPRZONA RZECZ ZA DRUGĄ.
CO NAM DAJE HISTORIA?

Wielu czytelników pewnie myśli o dziejach podobnie jak młody Rudge w Męskiej historii – dramacie i filmie Alana Bennetta z 2006 roku o grupie zdolnych, ale społecznie nieuprzywilejowanych chłopaków, którzy chcą studiować historię na Oxfordzie.

Znajomość historii gospodarczej czy też historii ewolucji naszych gospodarek wielu ludziom wydaje się zupełnie niepotrzebna. Czy naprawdę musimy wiedzieć, co wydarzyło się dwa–trzy stulecia temu, żeby rozumieć, że wolny handel służy wzrostowi ekonomicznemu, że wysokie podatki stanowią barierę dla tworzenia dobrobytu albo że ograniczenie biurokracji jest zachętą dla aktywności biznesowej? Czy te i inne mądrości ekonomiczne naszych czasów nie są stwierdzeniami wywiedzionymi z logicznie niepodważalnych teorii, zweryfikowanymi w oparciu o ogromne ilości współczesnych danych statystycznych?

Zgodzi się z tym większość ekonomistów. Historia gospodarcza była przedmiotem obowiązkowym na studiach ekonomicznych na amerykańskich uniwersytetach do lat 80. XX wieku, ale dziś wiele z nich nawet nie ma takich zajęć w ofercie. Wśród ekonomistów bardziej zorientowanych na teorię istnieje nawet tendencja do uznawania historii gospodarczej za co najwyżej niegroźną rozrywkę, jak obserwowanie przejeżdżających pociągów, a w najgorszym przypadku – za azyl dla osób intelektualnie słabszych, które nie radzą sobie z „twardymi” dziedzinami, takimi jak matematyka czy statystyka.

Ja jednak przedstawiam moim czytelnikom krótką (no, nie tak bardzo krótką) historię kapitalizmu, bo pewien stopień jej znajomości jest kluczowy dla pełnego zrozumienia współczesnych zjawisk ekonomicznych.

Życie jest dziwniejsze od fikcji. Dlaczego historia jest ważna

Historia wpływa na teraźniejszość – nie dlatego, że po prostu jest tym, co było przed nią, ale ponieważ wpływa ona (albo raczej to, co ludzie o niej myślą) na dzisiejsze decyzje. Wiele rekomendacji rozwiązań politycznych jest wspieranych historycznymi przykładami, bo – aby ludzi do czegoś przekonać – nie ma nic skuteczniejszego od spektakularnych z życia wziętych przykładów powodzenia lub klęski. Na przykład promujący wolny handel zawsze wskazują, że Wielka Brytania, a następnie USA, dzięki niemu stały się światowymi mocarstwami gospodarczymi. Gdyby zdali sobie sprawę, że ich wersja historii jest nieprawidłowa (jak pokażę niżej), może nie byliby tak bardzo przekonani co do swoich rekomendacji. Trudniej byłoby im również przekonać innych.

Historia zmusza nas również do zakwestionowania niektórych założeń przyjmowanych za oczywiste. Wiedząc, że wiele „towarów”, których dziś nie da się sprzedać lub kupić – ludzie (niewolnicy), praca dzieci, urzędy państwowe – w przeszłości stanowiło doskonałe obiekty handlu, przestaniesz sądzić, że granice „wolnego rynku” wyznacza jakieś ponadczasowe prawo nauki i zaczniesz dostrzegać, że mogą być one przesuwane. Gdy dowiesz się, że rozwinięte gospodarki kapitalistyczne najszybciej w historii wzrastały w latach 1950–1970, kiedy istniało wiele regulacji, a podatki były wysokie, natychmiast zwątpisz w pogląd, że wspieranie wzrostu gospodarczego wymaga cięć w podatkach i biurokracji.

Historia przydaje się do uwypuklenia ograniczeń teorii ekonomii. Życie często jest dziwniejsze od fikcji, a historia dostarcza wielu dobrych przykładów doświadczeń gospodarczych (na wszystkich poziomach – krajów, firm, jednostek), których nie da się zgrabnie wyjaśnić jedną teorią ekonomiczną. Dajmy na to, jeśli czytasz tylko „The Economist” albo „The Wall Street Journal”, dowiesz się jedynie o polityce wolnego handlu Singapuru i otwartej postawie tego kraju wobec zagranicznych inwestycji. Mógłbyś dojść do wniosku, że sukces Singapuru dowodzi, że wolny handel i wolny rynek są najlepszymi rozwiązaniami dla rozwoju gospodarczego – dopóki nie dowiesz się, że w Singapurze rząd jest właścicielem całej ziemi, 85 procent mieszkań zapewnia publiczna agencja mieszkalnictwa (Rada Mieszkalnictwa i Rozwoju), a 22 procent krajowej produkcji pochodzi z publicznych przedsiębiorstw (średnia międzynarodowa wynosi około 10 procent). Nie ma jednego typu teorii ekonomicznej – neoklasycznej, keynesowskiej, jakiej chcesz – potrafiącej wyjaśnić sukces takiej właśnie kombinacji wolnego rynku i socjalizmu. Podobne przykłady powinny wzbudzić twoje wątpliwości co do siły teorii ekonomicznej oraz czujność w wyciąganiu z niej wniosków dla polityki.

W końcu musimy przyglądać się historii, ponieważ mamy moralny obowiązek unikania „eksperymentowania” na ludziach, kiedy tylko to możliwe. Od centralnego planowania w dawnym bloku socjalistycznym (i tamtejszego przejścia do kapitalizmu w stylu Wielkiego Wybuchu), przez katastrofę polityki „cięć” w większości krajów europejskich w następstwie wielkiego kryzysu, aż po klęskę „ekonomii skapywania” w latach 80. i 90. XX wieku w USA i Wielkiej Brytanii, historia jest pełna eksperymentów z radykalną polityką, które zniszczyły życie milionów, a może dziesiątków milionów ludzi. Studiowanie jej nie pozwoli nam w 100 procentach uchronić się przed popełnianiem błędów w teraźniejszości, ale zanim sformułujemy politykę, która wpłynie na nasze życie, powinniśmy postarać się jak najlepiej wyciągnąć lekcje z przeszłości.

Jeśli przekonał cię któryś z powyższych argumentów, proszę, przeczytaj ten rozdział do końca. Sporo w nim historycznych „faktów” – może sądziłeś, że je znasz, a teraz zostaną podane w wątpliwość. Tym samym, mam nadzieję, choć troszkę zmieni się twój sposób rozumienia kapitalizmu.

ŻÓŁWIE KONTRA ŚLIMAKI.
GOSPODARKA ŚWIATOWA PRZED KAPITALIZMEM

Europa Zachodnia rozwijała się naprawdę powoli…

Kapitalizm zaczął się w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii i Niderlandach (które dzisiaj są Belgią i Holandią) około XVI i XVII stulecia. Dlaczego właśnie tam, a nie, powiedzmy, w Chinach czy Indiach, których poziom rozwoju gospodarczego do tamtego czasu był porównywalny z Europą Zachodnią – jest przedmiotem intensywnej i długotrwałej debaty. Jako wyjaśnienia wskazywano już wszystko: od wzgardy chińskich elit dla pewnych dziedzin gospodarki (jak handel i przemysł), przez odkrycie Ameryki, po rozkład złóż węgla w Wielkiej Brytanii. Ta debata nie musi nas tutaj zatrzymywać. Fakt jest taki, że kapitalizm rozwinął się najpierw w Europie Zachodniej.

Przed jego nastaniem społeczeństwa zachodnioeuropejskie, jak wszystkie przedkapitalistyczne, zmieniały się bardzo powoli. Zasadniczo były zorganizowane wokół rolnictwa, w którym przez wieki stosowano takie same technologie, a handel i rzemiosło pozostawały rozwinięte w ograniczonym stopniu.

Między latami 1000 i 1500, w średniowieczu, w Europie Zachodniej dochód per capita, czyli na osobę, wzrastał w tempie 0,12 procenta rocznie²⁸. Oznacza to, że w 1500 roku był on wyższy zaledwie o 82 procent względem roku 1000. Dla porównania, taki wzrost rozwijające się w tempie 11 procent rocznie Chiny osiągnęły w ciągu zaledwie sześciu lat – między rokiem 2002 a 2008. To znaczy, że w kategoriach postępu gospodarczego jeden rok w dzisiejszych Chinach odpowiada osiemdziesięciu trzem w średniowiecznej Europie Zachodniej (co w tamtej epoce przekładało się na czas życia trzech pokoleń, jako że jego przeciętna długość wynosiła ledwie dwadzieścia cztery lata).

… ale i tak rozwijała się szybciej niż cała reszta świata

Mimo to Europa Zachodnia i tak rozwijała się ze sprinterską szybkością. Azja i Europa Wschodnia (łącznie z Rosją) według szacunków rozwijały się wówczas w tempie jednej trzeciej tego, co Zachód Europy (0,04 procenta). Oznacza to, że ich dochody po upływie półwiecza były wyższe tylko o 22 procent. Zachodnia Europa może poruszała się z prędkością żółwia, ale inne części świata przypominały ślimaki.

ŚWIT KAPITALIZMU (1500–1820)

Narodziny kapitalizmu – w zwolnionym tempie

Kapitalizm narodził się w XVI wieku. Był to jednak poród na tyle powolny, że trudno uchwycić go w liczbach. W latach 1500–1820 wzrost dochodu per capita w Europie Zachodniej wynosił wciąż tylko 0,14 procenta – w zasadzie był taki sam, jak w latach 1000–1500 (0,12 procenta).

Do wyraźnego przyspieszenia wzrostu doszło pod koniec XVIII stulecia w Wielkiej Brytanii i Holandii, zwłaszcza w takich dziedzinach przemysłu jak tkaniny bawełniane i żelazo²⁹. W efekcie w latach 1500–1820 Wielka Brytania i Holandia osiągnęły stopę wzrostu per capita odpowiednio w wysokości 0,27 i 0,28 procenta. Jak na współczesne standardy są one bardzo niskie, a jednak stanowiły podwojenie zachodnioeuropejskiej średniej. Przyniosło to szereg zmian.

Powstanie nowych nauk, technologii i instytucji

Najpierw pojawiła się zmiana kulturowa. Dążono do bardziej „racjonalnych” perspektyw rozumienia świata, co wpłynęło na rozwój matematyki i innych nauk. Wiele z tych idei zapożyczono najpierw ze świata arabskiego i Azji³⁰, ale w XVI i XVII wieku zachodni Europejczycy zaczęli dodawać do tego własne innowacje. W tej epoce żyli tacy ojcowie założyciele nowoczesnej nauki i matematyki jak Kopernik, Galileusz, Fermat, Newton i Leibniz. Rozwój nauki nie wpłynął na gospodarkę w szerszym rozumieniu natychmiast, ale w późniejszym okresie umożliwił usystematyzowanie wiedzy, co sprawiło, że innowacje technologiczne stały się mniej zależne od jednostek, a więc zarazem łatwiejsze do przeniesienia, co z kolei wsparło dyfuzję nowych technologii, a zatem i wzrostu gospodarczego.

W XVIII wieku powstało kilka nowych technologii, które zwiastowały nadejście zmechanizowanego systemu produkcji, zwłaszcza jeśli chodzi o przemysł tekstylny, chemiczny i produkcję stali³¹. Tak jak w przypadku fabryki szpilek Adama Smitha, od początków XIX wieku rozwijał się dokładniejszy podział pracy z użyciem ciągłych linii montażowych. Główną siłą napędową powstawania tych nowych technologii produkcji było pragnienie zwiększania produkcji w celu zwiększania sprzedaży, a więc i osiągania większych zysków, czyli innymi słowy – rozpowszechnienie się kapitalistycznego modelu produkcji. Jak twierdził Smith w swojej teorii podziału pracy, zwiększenie produkcji umożliwiało dokładniejszy podział pracy, co z kolei podnosiło produktywność, a następnie produkcję, uruchamiając „spiralę” napędzającą wzrost produkcji i produktywności.

W odpowiedzi na nową rzeczywistość produkcji kapitalistycznej pojawiły się nowe instytucje gospodarcze. Wraz z rozpowszechnieniem się transakcji rynkowych powstały ułatwiające je banki. Pojawienie się projektów inwestycyjnych wymagających nakładów kapitału przekraczających bogactwo nawet najzamożniejszych jednostek dało impuls do wynalezienia  k o r p o r a c j i,  inaczej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a zatem i giełdy.

Zaczyna się ekspansja kolonialna

Kraje Europy Zachodniej od początku XV wieku zaczęły szybką ekspansję – znana pod eufemistyczną nazwą „epoki odkryć wielkich odkryć geograficznych”, wiązała się z konfiskatą ziemi, zasobów oraz pracy autochtonicznych populacji przy pomocy kolonializmu.

Począwszy od Portugalii w Azji i Hiszpanii w obu Amerykach, od końca XV stulecia narody zachodnioeuropejskie wyruszyły na bezlitosny podbój świata. Już w połowie XVIII wieku Amerykę Północną podzielono między Wielką Brytanię, Francję i Hiszpanię. Większość krajów latynoamerykańskich do pierwszej–drugiej dekady XIX wieku była rządzona przez Hiszpanię i Portugalię. W częściach Indii sprawowali władzę Brytyjczycy (głównie Bengal i Buhar), Francuzi (wybrzeże południowo-wschodnie) i Portugalczycy (rozmaite tereny nadbrzeżne, zwłaszcza Goa). Mniej więcej w tym czasie zaczęto zaludniać Australię (pierwsza kolonia karna powstała tam w 1788 roku). Jeszcze wtedy kolonializm nie dotknął bardzo Afryki, małe kolonie wzdłuż wybrzeża założyli tylko Portugalczycy (na wcześniej niezamieszkanych Wyspach Zielonego Przylądka oraz Wyspach św. Tomasza i Książęcej) oraz Holendrzy (Kapsztad w XVII wieku).

Kolonizację przeprowadzano na zasadach kapitalistycznych. Co symboliczne, władzę brytyjską w Indiach sprawowała korporacja (Kompania Wschodnioindyjska), a nie rząd.

Kolonie sprowadziły do Europy nowe zasoby. Pierwotnie ekspansję motywowano poszukiwaniem drogocennych materiałów, które miały być użyte jako pieniądze (złoto i srebro), oraz przypraw (zwłaszcza czarnego pieprzu). Z czasem w nowych koloniach zwłaszcza w USA, Brazylii i na Karaibach – zaczęły powstawać plantacje wykorzystujące niewolników, głównie porwanych w Afryce, których zadaniem była produkcja i dostarczanie do Europy upraw takich jak cukier (trzcinowy), kauczuk, bawełna i tytoń. Niektóre z tych roślin uprawiano również w Europie i jej okolicach. Stały się jednymi z podstawowych artykułów żywnościowych. Dziś trudno sobie wyobrazić czasy, kiedy Brytyjczycy nie mieli frytek, Włosi pomidorów i polenty (którą robi się z kukurydzy), a Hindusi, Tajowie i Koreańczycy nie jedli papryczek chili.

Kolonializm zostawia po sobie głębokie blizny

Od dawna toczy się debata, czy kapitalizm rozwinąłby się bez zasobów kolonialnych zdobywanych od XV do XVIII wieku – drogocennych metali potrzebnych jako pieniędzy, dodatkowych źródeł pożywienia, jak ziemniaki i cukier, oraz surowców przemysłowych, na przykład bawełny³². Choć nie ulega wątpliwości, że kolonizatorzy bardzo skorzystali na tych zasobach, prawdopodobnie rozwinęliby system kapitalistyczny również bez nich. Bez wątpienia jednak kolonializm zdewastował podległe mu społeczeństwa.

Populacje autochtoniczne były eksterminowane lub skrajnie eksploatowane. Odebrano im ich ziemię i znajdujące się na niej i pod nią zasoby. Marginalizacja miejscowej ludności sięgnęła takich rozmiarów, że obecny prezydent Boliwii, Evo Morales, wybrany w 2006 roku, jest dopiero drugim prezydentem pochodzącym z ludów autochtonicznych w obu Amerykach od czasu, kiedy w 1492 roku przybyli tam Europejczycy (pierwszym był prezydent Meksyku w latach 1858–1872, Benito Juárez).

Miliony Afrykańczyków – zazwyczaj ich liczbę szacuje się na 12 milionów – zostało porwanych i wywiezionych, by stać się niewolnikami Europejczyków i Arabów. Tragedia nie dotyczyła tylko tych uprowadzonych (jeśli przetrwali potworną podróż) – w wielu afrykańskich społeczeństwach znacząco spadła liczba pracowników, została zniszczona tamtejsza tkanka społeczna. Wymyślano kraje, arbitralnie ustanawiając ich granice, po dziś dzień podobnie kształtuje się ich politykę krajową i międzynarodową. Zwróćcie uwagę, jak wiele granic w Afryce ma kształt prostych linii – normalnie nigdy tak nie wyglądają, bo zazwyczaj są wyznaczane wzdłuż rzek, pasm górskich i względem innych uwarunkowań geograficznych.

Kolonializm często oznaczał celowe niszczenie istniejącej działalności produkcyjnej w regionach lepiej rozwiniętych gospodarczo. Co najistotniejsze, w 1700 roku Wielka Brytania zakazała importu hinduskiej surówki bawełnianej – czytaliśmy o tym wydarzeniu w rozdziale 2 – aby wesprzeć własny przemysł tego sektora, wyrządzając tym samym wielką szkodę hinduskiemu. Został on ostatecznie unicestwiony, gdy w połowie XIX wieku do Indii zaczęły napływać wytwory już wówczas zmechanizowanego przemysłu tkackiego z Wielkiej Brytanii. Jako kolonia Indie nie mogły stosować ceł i innych środków ochrony własnych producentów przed brytyjskim importem. W 1835 roku gubernator generalny Kompanii Wschodnioindyjskiej, lord Bentinck, donosił w znamiennych słowach, że „kości tkaczy bawełny bieleją na równinach Indii”³³.

1820–1870. REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA

Napęd turbo. Zaczyna się rewolucja przemysłowa

Kapitalizm rozpędził się na dobre około 1820 roku, kiedy wzrost gospodarczy wyraźnie przyspieszył w całej Europie Zachodniej, a następnie w „zachodnich odroślach” – w Ameryce Północnej i Oceanii. Było to tak gwałtowne przyspieszenie, że półwiecze po 1820 roku zazwyczaj określa się mianem rewolucji przemysłowej³⁴.

W ciągu tych pięćdziesięciu lat dochód per capita w Zachodniej Europie wzrastał w tempie 1 procent, co w dzisiejszych warunkach jest słabym wynikiem (w takim tempie rozwijała się Japonia podczas tak zwanej „straconej dekady” lat 90. XX wieku), jednak w porównaniu ze stopą wzrostu na poziomie 0,14 procenta z lat 1500–1820 był to napęd turbo.

Spodziewaj się żyć siedemnaście lat i pracować osiemdziesiąt godzin tygodniowo. Nędza niektórych się pogłębia

Jednak przyspieszeniu wzrostu dochodu per capita na początku towarzyszyło obniżenie standardów życia wielu ludzi. Osoby wyposażone w stare umiejętności – jak tkacze i inni rzemieślnicy – straciły pracę, a ich miejsca zajęły maszyny obsługiwane przez tańszych, niewykwalifikowanych robotników, w tym masy dzieci. Niektóre z maszyn wręcz zaprojektowano z myślą o wielkości nieletnich. Ci, których zatrudniano do pracy w fabrykach albo małych warsztatach dostarczających im części, pracowali bardzo długo – siedemdziesiąt–osiemdziesiąt godzin tygodniowo było normą, a niektórzy pracowali ponad sto godzin tygodniowo, dysponując zazwyczaj tylko połową niedzieli wolnego.

Warunki pracy były ekstremalnie niebezpieczne. Wielu pracowników brytyjskiego sektora bawełnianego zmarło na choroby płuc wywołane osadem generowanym w procesie produkcji. Miejska klasa robotnicza żyła w przeludnionych pomieszczeniach – czasem na jeden pokój przypadało piętnastu–dwudziestu lokatorów. Zupełnie normalne było korzystanie z jednej toalety przez setki osób. Ludzie padali jak muchy. W biednych okolicach Manchesteru oczekiwana długość życia wynosiła siedemnaście lat³⁵ i była o 30 procent niższa niż średnia dla całej Wielkiej Brytanii przed podbojem przez Normanów w 1000 roku (wtedy były to dwadzieścia cztery lata).

Powstanie ruchów antykapitalistycznych

Wziąwszy pod uwagę nędzę, jaką wytwarzał kapitalizm, nie dziwi, że powstały różne formy ruchów antykapitalistycznych. Niektóre pragnęły tylko odwrócić czas. Luddyści – angielscy tkacze, którzy w pierwszej dekadzie XIX wieku stracili pracę na rzecz produkcji zmechanizowanej zabrali się za niszczenie maszyn, bezpośrednich przyczyn ich bezrobocia i najbardziej oczywistego symbolu kapitalistycznego postępu. Inni dążyli do zbudowania lepszego, bardziej równego społeczeństwa, zakładając dobrowolne stowarzyszenia. Walijski biznesmen Robert Owen próbował zbudować społeczeństwo oparte na uwspólnotowionej pracy i wspólnym życiu ludzi o podobnym światopoglądzie – coś na kształt współczesnego izraelskiego kibucu.

Najważniejszym wizjonerem antykapitalizmu był Karol Marks (1818–1883), niemiecki ekonomista i rewolucjonista, który większość życia spędził na wygnaniu w Anglii – jego grób znajduje się na londyńskim Highgate Cemetery. Owena i jemu podobnych, z powodu ich wiary w to, że postkapitalistyczne społeczeństwo może opierać się na idyllicznym wspólnotowym życiu, nazwał on „socjalistami utopijnymi”. Swoje podejście określał zaś mianem „socjalizmu naukowego”. Twierdził, że nowe społeczeństwo socjalistyczne powinno rozwijać, a nie odrzucać, osiągnięcia kapitalizmu. Powinno znieść własność prywatną środków produkcji, ale zarazem ochronić duże jednostki produkcyjne wytworzone przez kapitalizm, tak by można było w pełni wykorzystać ich wysoką produktywność. Poza tym Marks zaproponował, by społeczeństwo socjalistyczne pod jednym istotnym względem było rządzone jak firma kapitalistyczna – powinno mianowicie centralnie planować swoje sprawy gospodarcze, tak samo jak firma kapitalistyczna. Znamy to pod nazwą centralnego planowania.

Marks oraz wielu jego uczniów, łącznie z Włodzimierzem Leninem, przywódcą rosyjskiej rewolucji, wierzyli, że społeczeństwo socjalistyczne może powstać na skutek rewolucji przeprowadzonej przez robotników – kapitaliści nie zrezygnowaliby dobrowolnie z tego, co mieli. Jednak inni uczniowie Marksa, jak Eduard Bernstein i Karl Kautsky, sądzili, że problemom kapitalizmu można zaradzić przez reformę, dzięki demokracji parlamentarnej, a nie przez zniesienie tego systemu. Opowiadali się oni za wprowadzeniem środków regulacji, takich jak maksymalny czas pracy czy jej określone warunki, oraz rozwojem państwa socjalnego.

Z perspektywy czasu łatwo dostrzec, że owi reformiści najlepiej odczytali historyczny trend, jako że system, którego byli zwolennikami, panuje teraz we wszystkich zaawansowanych gospodarkach. W tamtych czasach nie było jednak oczywiste, że w ramach kapitalizmu można poprawić sytuację robotników, choćby dlatego, że większość kapitalistów kategorycznie się temu sprzeciwiała.

Od około 1870 roku klasa pracująca mogła jednak odczuć poprawę warunków życia. Wzrosły wynagrodzenia. Przynajmniej w Wielkiej Brytanii przeciętna pensja dorosłego była w końcu na tyle wysoka, by można było za nią kupić coś więcej niż produkty pierwszej potrzeby. Niektórzy robotnicy pracowali teraz mniej niż sześćdziesiąt godzin tygodniowo. Z trzydziestu sześciu w 1800 do czterdziestu jeden w 1860 roku wzrosła oczekiwana średnia długość życia³⁶. Pod koniec tego okresu można było nawet zaobserwować początki państwa socjalnego – pierwszym jego elementem był system ubezpieczeń od następstw nieszczęśliwych wypadków wprowadzony w 1871 roku przez Ottona von Bismarcka, kanclerza nowych zjednoczonych Niemiec.

Mit wolnego rynku i wolnego handlu. Jak naprawdę rozwinął się kapitalizm

Rozwój kapitalizmu w krajach Europy Zachodniej i jej odrośli w XIX wieku często jest wiązany z rozprzestrzenianiem się wolnego handlu i wolnego rynku. Tylko dlatego, tłumaczy się, że rządy w tych krajach nie obłożyły podatkami czy też nie ograniczyły międzynarodowego handlu (wolny handel) i bardziej ogólnie, nie ingerowały w działanie rynku (wolny rynek), mógł się tam rozwinąć kapitalizm. Wielka Brytania i USA miały wyprzedzić inne kraje, bo jako pierwsze przyjęły zasadę wolnego rynku, a zwłaszcza wolny handel.

Trudno o większe rozminięcie się z prawdą. Rząd odegrał kluczową rolę na wczesnym etapie rozwoju kapitalizmu – zarówno w Wielkiej Brytanii, jak i USA oraz innych krajach Zachodniej Europy³⁷.

Wielka Brytania jest pionierką protekcjonizmu

Począwszy od Henryka VII (1485–1509) monarchia Tudorów wspierała przemysł wełniany – wysokorozwiniętą dziedzinę przemysłu ówczesnej Europy, w której przodowały Niderlandy, zwłaszcza Flandria stosując interwencję państwa. Cła (podatek od importu) chroniły brytyjskich wytwórców przed lepszymi producentami z Niderlandów. Rząd brytyjski sponsorował nawet swego rodzaju kłusownictwo na uzdolnionych tkaczy, głównie z Flandrii, aby zdobyć dostęp do zaawansowanych technologii. Brytyjczycy czy Amerykanie o nazwiskach takich jak Flanders, Fleming czy Flemyng są potomkami tych rzemieślników. Bez takiej polityki nie zaistniałby 007 (Ian Fleming) ani penicylina (Alexander Fleming). Zdaje mi się też, że Simpsonowie nie byliby tacy zabawni, gdyby Ned Flanders nazywał się Ned Lancashire. Rozwiązania te stosowano również po Tudorach, a w połowie XVIII wieku produkty przemysłu wełnianego stanowiły około połowy brytyjskich dochodów z eksportu. Bez nich Wielka Brytania nie byłaby w stanie importować żywności i surowców, które były jej potrzebne w czasie rewolucji przemysłowej.

Interwencje rządu brytyjskiego nasiliły się w 1721 roku, kiedy pierwszy premier Wielkiej Brytanii, Robert Walpole³⁸, zainicjował ambitny, szeroko zakrojony program rozwoju przemysłu. Zapewnił jego strategicznym gałęziom ochronę celną i subsydia (zwłaszcza zachęcające do eksportu). Częściowo dzięki programowi Walpole’a w drugiej połowie XVIII wieku Wielka Brytania zaczęła dominować. W latach 70. XVIII wieku była już na tyle wyraźnie lepiej rozwinięta od innych krajów, że Adam Smith uznał, iż nie ma już potrzeby protekcjonizmu i innych form interwencji rządu w celu wspierania brytyjskich producentów. Jednak dopiero niemal sto lat po Badaniach nad naturą Smitha – bo w 1860 roku – Wielka Brytania w pełni przeszła na wolny handel, w momencie, gdy jej prymat w przemyśle był niekwestionowany. Stamtąd pochodziło wówczas 20 procent światowej produkcji (w 1860) i tam odbywało się 46 procent światowego handlu dobrami wytworzonymi (w 1870), mimo że w kraju mieszkało tylko 2,5 procent światowej populacji. Dane te można zrozumieć lepiej, gdy zobaczymy, że te same wskaźniki dla dzisiejszych Chin wynoszą odpowiednio 15 i 14 procent, mimo że w mieszka tam 19 procent światowej populacji.

USA jako mistrz protekcjonizmu

Przypadek USA jest jeszcze bardziej interesujący. W czasie kolonialnych rządów Wielkiej Brytanii świadomie powstrzymywano rozwój amerykańskiego przemysłu wytwórczego. Można przeczytać, że usłyszawszy o pierwszych próbach zaangażowania się w produkcję ze strony Amerykanów, William Pitt starszy, brytyjski premier w latach 1766–1768, powiedział, że nie powinno im się „pozwolić wyprodukować choćby gwoździa do podkowy”.

Po uzyskaniu niepodległości wielu Amerykanów twierdziło, że jeśli ich kraj miałby zbliżyć się do takich państw jak Wielka Brytania i Francja, to powinien ulec uprzemysłowieniu. Na czele tego obozu stał nie kto inny, jak pierwszy w historii minister odpowiedzialny za amerykańską gospodarkę, Alexander Hamilton, sekretarz skarbu (którego podobiznę można oglądać na banknocie dziesięciodolarowym). W raporcie przedstawionym Kongresowi w 1791 roku, Report on the Subject of Manufactures, Hamilton twierdził, że rząd kraju zacofanego gospodarczo, takiego jak USA, powinien chronić i wspierać „raczkujące gałęzie przemysłu”. Aby pomóc rozwijającym się branżom, zaproponował zastosowanie ceł oraz innych narzędzi: subsydiów, publicznych inwestycji w infrastrukturę (zwłaszcza kanały), prawo patentowe, aby dać bodziec do konstruowania wynalazków, oraz narzędzia rozwoju systemu bankowego.

Na początku ziemscy posiadacze z Południa, właściciele niewolników, którzy wówczas dominowali w amerykańskiej polityce, powstrzymywali realizację planu Hamiltona: nie rozumieli, dlaczego mieliby kupować gorsze produkty wyprodukowane przez Jankesów, skoro mogli importować lepsze i tańsze rzeczy z Europy. Jednak po wojnie angielsko-amerykańskiej (1812–1816) – pierwszym i jak dotąd jedynym przypadku najazdu na kontynentalne USA – wielu Amerykanów poparło pogląd ministra, że silny kraj potrzebuje silnego sektora wytwórczego, który nie zaistnieje bez zastosowania ceł i innych środków rządowej interwencji. Szkoda tylko, że Hamilton nie doczekał zrealizowania swojej wizji. Został zastrzelony w pojedynku w 1804 roku przez niejakiego Aarona Burra – pełniącego w tym czasie obowiązki wiceprezydenta kraju (tak, to był dziki czas – urzędujący wiceprezydent zabija byłego ministra finansów i nikt nie idzie do więzienia).

Po zmianie kierunku w 1816 roku polityka handlowa USA stawała się coraz bardziej protekcjonistyczna. Już w latach 30. XIX wieku kraj ten chlubił się najwyższą średnią przemysłową taryfą celną na świecie – ten status zachowa (niemal nieprzerwanie) przez następne sto lat, aż do II wojny światowej. W ciągu tego stulecia cła w krajach takich jak Niemcy, Francja czy Japonia – współcześnie zazwyczaj kojarzone z protekcjonizmem – były znacznie niższe.

W pierwszej połowie tego protekcjonistycznego wieku narzędzie to, obok niewolnictwa i federalizmu, stale było kością niezgody między uprzemysłowioną Północą a rolniczym Południem. Sprawy rozwiązała ostatecznie wojna secesyjna (1861–1865), którą wygrała Północ. Zwycięstwo to nie było przypadkowe. Północ wygrała właśnie dzięki temu, że w poprzednim półwieczu za murem protekcjonizmu rozwinęła przemysł wytwórczy. W klasycznej powieści Margaret Mitchell, Przeminęło z wiatrem, Rhett Butler, główny męski bohater, opowiada swoim ziomkom z Południa, że Jankesi wygrają wojnę, bo mają „fabryki, odlewnie, stocznie, kopalnie żelaza i węgla. Wszystkie te rzeczy, których tu [na Południu] nie mamy”³⁹.

Wolny handel rozprzestrzenia się głównie niewolnymi środkami

Wolny handel  n i e   b y ł  odpowiedzialny za rozwój kapitalizmu, ale rzeczywiście  r o z p o w s z e c h n i ł   s i ę  w XIX wieku: częściowo doszło do tego w latach 60., w jądrze kapitalizmu. Wielka Brytania przyjęła wolny handel i podpisała z krajami Europy Zachodniej serię dwustronnych umów o wolnym handlu (FTA), które zobowiązywały oba kraje sygnujące porozumienie do zniesienia ograniczeń importu i ceł na wzajemny eksport. Sporo jednak wydarzyło się wówczas na peryferiach kapitalizmu, w Ameryce Łacińskiej i Azji.

Stało się to na skutek czegoś, czego zwykle nie kojarzy się ze słowem „wolny”: zastosowania lub przynajmniej groźby zastosowania siły. Kolonizacja była oczywistą drogą ku „niewolnemu wolnemu handlowi”, ale wiele nawet nieskolonizowanych krajów zostało zmuszonych do przyjęcia zasady wolnego handlu. Przy pomocy „dyplomacji kanonierek” zmuszono je do podpisania nierównych traktatów, które między innymi pozbawiały je autonomii celnej (prawa do ustalania własnych taryf celnych)⁴⁰. Mogły stosować tylko niską jednolitą taryfę celną (3–5 procent) – wystarczającą, by zebrać jakiś dochód dla państwa, ale zbyt niską, żeby ochronić raczkujące gałęzie przemysłu.

Najgorszą sławą był okryty traktat nankiński – do jego podpisania zmuszono Chiny w 1842 roku, po porażce w wojnie opiumowej. Jednak pierwsze nierówne traktaty zaczęto podpisywać w krajach Ameryki Łacińskiej, gdy uzyskiwały niezależność w pierwszej i drugiej dekadzie XIX wieku. W latach 1820–1850 zmuszono do ich podpisania szereg krajów – imperium osmańskie (poprzednika Turcji), Persję (dzisiejszy Iran) i Syjam (dzisiejszą Tajlandię), a nawet Japonię. Nierówne traktaty obowiązywały w Ameryce Łacińskiej do lat 70. i 80. XIX wieku, ale te azjatyckie były ważne jeszcze długo w wieku XX.

Niezdolność ochrony i wsparcia swoich raczkujących gałęzi przemysłu, czy to bezpośrednio w wyniku działań władz kolonialnych, czy w efekcie obowiązywania nierównych traktatów, w olbrzymiej mierze przyczyniły się do gospodarczego uwstecznienia w Azji i Ameryce Łacińskiej w tamtym okresie – dochód per capita spadał (odpowiednio w tempie -0,1 i -0,04 procenta rocznie).

SAMO POŁUDNIE

Kapitalizm wchodzi na wyższy bieg. Rozwój produkcji masowej

Rozwój kapitalizmu przyspieszył około roku 1870. W latach 60. XIX i pierwszej dekadzie XX wieku seriami pojawiały się technologiczne innowacje, przynosząc rozwój tak zwanego przemysłu ciężkiego i chemicznego: maszyny elektryczne, silniki spalinowe, sztuczne farby, sztuczne nawozy i tak dalej. W przeciwieństwie do technologii z okresu rewolucji przemysłowej, które zostały wynalezione przez praktyków o dobrej intuicji, te nowe rozwijały się dzięki systematycznemu zastosowaniu zasad nauki i inżynierii. Oznaczało to, że jeśli coś zostało wynalezione, bardzo szybko mogło zostać powielone i ulepszone.

Poza tym organizację procesu produkcji w wielu gałęziach przemysłu zrewolucjonizował system produkcji masowej. Zastosowanie ruchomej linii montażowej (przenośnika taśmowego) i wymienialnych części gwałtownie obniżyło koszty produkcji. Ten system stanowi podstawę (jeśli nie całość) naszego dzisiejszego systemu produkcji, mimo że często mówi się, że od lat 80. XX wieku następuje jego schyłek.

W odpowiedzi na rosnącą skalę produkcji, ryzyka i niestabilności powstają nowe instytucje gospodarcze

W okresie „samego południa” kapitalizm nabrał kształtu instytucjonalnego, jaki w podstawowym wymiarze ma do dzisiaj: spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, prawo upadłościowe, bank centralny, państwo socjalne, prawo pracy i tak dalej. Te instytucjonalne zmiany w dużej mierze zaszły z powodu zmian w technologii i polityce.

Dostrzegając rosnącą potrzebę inwestycji na wielką skalę, „upowszechniono” ograniczoną odpowiedzialność – to znaczy dano możliwość stosowania jej każdej firmie pod warunkiem spełnienia pewnych minimalnych wymagań – dotychczas było to zarezerwowane tylko dla uprzywilejowanych firm. Umożliwiając inwestycje na bezprecedensową skalę, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością stała się najpotężniejszym motorem rozwoju kapitalizmu. Dostrzegając jej ogromny potencjał przed samozwańczymi cheerleaderami kapitalizmu, Karol Marks nazwał ją „produkcją kapitalistyczną w najwyższym stadium rozwoju”.

Przed brytyjską reformą z 1849 roku prawo upadłościowe skupiało się na kwestii kary dla biznesmena, który zbankrutował. W najgorszym wypadku trafiał do więzienia dla dłużników. Nowe prawo upadłościowe wprowadzone w drugiej połowie XIX wieku dawało takiemu biznesmenowi drugą szansę, pozwalając mu na niepłacenie odsetek wierzycielom w okresie, gdy reorganizował swój interes (jak w rozdziale 11 federalnego prawa upadłościowego wprowadzonego w 1898 roku), oraz zmuszając wierzycieli do umorzenia części należności. Zawód biznesmena stał się znacznie mniej ryzykowny.

Wraz z większymi spółkami pojawiły się większe banki. Wzrosło ryzyko, że upadek jednego może pociągnąć za sobą destabilizację całego systemu finansowego, założono więc banki centralne, aby temu zapobiegały , służąc jako pożyczkodawcy ostatniej instancji – począwszy od Banku Anglii, który rozpoczął działalność w 1844 roku.

Wraz z intensyfikacją socjalistycznej agitacji i presji na reformy mające poprawić warunki życia klasy pracującej, od lat 70. XIX wieku wprowadzono w życie szereg praw socjalnych i odnoszących się do pracy: ubezpieczenie z tytułu wypadków przy pracy, ubezpieczenie zdrowotne, emerytury i ubezpieczenie od bezrobocia. Wiele krajów zakazało również pracy małym dzieciom (zazwyczaj młodszym niż dziesięć–dwanaście lat) i ograniczyło czas dziennej pracy starszym (na początku do dwunastu godzin!). Uregulowano również warunki i czas pracy kobiet. Niestety, nie dokonano tego w szarmanckim odruchu, ale z pogardy wobec tychże: uważano, że w odróżnieniu od mężczyzn, brakuje im pełni zdolności umysłowych, dlatego mogłyby podpisać niekorzystną dla siebie umowę o pracę – potrzebują więc ochrony przed samymi sobą. To ustawodawstwo socjalne i dotyczące pracy wygładziło najostrzejsze kanty kapitalizmu i zmieniło życie wielu biednych ludzi na lepsze – nawet jeśli z początku tylko nieznacznie.

Wspomniane zmiany instytucjonalne służyły wzrostowi gospodarczemu. Ograniczona odpowiedzialność i sprzyjające dłużnikom prawa upadłościowe ograniczały ryzyko związane z działalnością biznesową, co zachęcało do kreowania bogactwa. Bankowość centralna z jednej strony, a prawo pracy i ustawodawstwo socjalne z drugiej również wspierały wzrost, wzmacniając stabilność – odpowiednio gospodarczą i polityczną, co prowadziło do zwiększenia poziomu inwestycji, a zatem i wzrostu gospodarczego. Stopa wzrostu dochodu per capita w zachodniej Europie w okresie tego „samego południa” kapitalizmu wzrosła z 1 procenta w latach 1820–1870 do 1,3 procenta w latach 1870–1913.

Dlaczego złota epoka „liberalizmu” nie była wcale taka liberalna?

„Samo południe” kapitalizmu często opisuje się jako pierwszą erę globalizacji, to znaczy pierwszy okres, kiedy całą gospodarkę światową zintegrowano w jednym systemie produkcji i wymiany. Wielu komentatorów wiąże ten efekt z realizowaną w tym okresie liberalną polityką gospodarczą, z nielicznymi restrykcjami ponadgranicznego przepływu dóbr, kapitału i ludzi. Liberalizmowi na froncie międzynarodowym miało towarzyszyć podejście laissez-faire w krajowej polityce gospodarczej (zob. definicje tych terminów w ramce poniżej). Mówi się, że głównymi składnikami tej polityki było zapewnienie biznesowi maksymalnej wolności, dążenie do zbilansowanego budżetu (co znaczy, że rząd wydaje dokładnie tyle, ile zbiera w postaci podatków) oraz przyjęcie systemu waluty złotej. W rzeczywistości wszystko było jednak dużo bardziej skomplikowane.

„LIBERALNY”. NAJBARDZIEJ MYLĄCE

OKREŚLENIE NA ŚWIECIE?

Niewiele słów wywołuje tyle zamieszania, co „liberalny”. Choć tego określenia zaczęto używać dopiero w XIX wieku, to idee liberalizmu znajdziemy już przynajmniej w XVII wieku, począwszy od takich myślicieli jak Thomas Hobbes i John Locke. Klasyczne znaczenie tego słowa odnosi się do stanowiska, które przyznaje pierwszeństwo wolności jednostki. W kategoriach ekonomicznych oznacza to ochronę prawa jednostki do korzystania ze swojej własności zgodnie z pragnieniem, zwłaszcza w celu zarabiania pieniędzy. Z tego punktu widzenia idealny rząd zapewnia jedynie minimum warunków sprzyjających korzystaniu z pewnych uregulowań, na przykład prawa i porządku. Taki rząd (państwo) jest znany pod nazwą państwa minimalnego. Między liberałami słynne było wówczas hasło laissez faire („pozwólcie czynić”) – stąd liberalizm jest znany również jako leseferyzm.

Dziś liberalizm zazwyczaj zrównuje się ze sprzyjaniem demokracji, biorąc pod uwagę jego nacisk na indywidualne prawa polityczne, w tym swobodę wypowiedzi. Jednak do połowy XX wieku większość liberałów to  n i e   b y l i  demokraci. Odrzucali konserwatywny pogląd, że tradycja i hierarchia społeczna powinny mieć pierwszeństwo przed prawami jednostki, jednak byli również przekonani, że nie każdy jest godzien takich praw. Sądzili, że kobietom brakuje pełni zdolności umysłowych, dlatego nie zasługują na prawo głosu. Tego prawa zdecydowanie odmawiali również biednym, ponieważ ich zdaniem głosowaliby oni na polityków postulujących konfiskatę prywatnej własności. Adam Smith otwarcie przyznał, że rząd „w rzeczywistości istnieje po to, by bronić bogatych przed biednymi albo tych, którzy posiadają coś, przed tymi, którzy nie mają niczego”⁴¹.

Następnie mamy neoliberalizm jako pogląd dominujący w ekonomii od lat 80. XX wieku (zob. niżej). Bardzo blisko mu do klasycznego liberalizmu, choć nieco się od niego różni. W sensie ekonomicznym opowiada się za klasycznym państwem minimalnym, jednak z pewnymi zmianami. Najważniejsza dotyczy tego, że akceptuje bank centralny jako monopolistę w emisji banknotów, podczas gdy klasyczni liberałowie sądzili, że również w dziedzinie produkcji pieniędzy powinna istnieć konkurencja. W kategoriach politycznych neoliberałowie nie sprzeciwiają się otwarcie demokracji, jak robili to liberałowie klasyczni. Jednak wielu z nich jest gotowych poświecić demokrację na korzyść własności prywatnej i wolnego rynku.

Neoliberalizm jest znany również, zwłaszcza w krajach rozwijających się, jako pogląd wyrażony w Konsensusie Waszyngtońskim, w związku z silnym wsparciem, jakiego udzielają mu trzy najpotężniejsze organizacje gospodarcze na świecie z siedzibami w Waszyngtonie: Departament Skarbu USA, Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Światowy.

W latach 1870–1913 tak naprawdę  n i e   m i e l i ś m y  na arenie międzynarodowej do czynienia z powszechnym liberalizmem. W sercu kapitalizmu, czyli w Europie Zachodniej i USA, protekcjonizm handlowy nasilił się, a nie osłabł.  USA po zakończeniu wojny secesyjnej w 1865 roku stały się jeszcze bardziej protekcjonistyczne, niż były wcześniej. Większość krajów europejskich, które latach 60. i 70. XIX wieku podpisały umowy o wolnym handlu, nie odnowiła ich, a gdy wygasły, znacząco podniosła cła (zazwyczaj obowiązywały przez dwadzieścia lat). Częściowo miało to służyć ochronie rolnictwa, które musiało radzić sobie z nowym tanim importem z Nowego Świata (zwłaszcza USA i Argentyny) i Europy Wschodniej (Rosji i Ukrainy), lecz także ochronie i promowaniu nowych przemysłów: ciężkiego i chemicznego. Najlepszymi przykładami stosowania tego „nowego protekcjonizmu” były Niemcy i Szwecja – w Niemczech był on znany jako „sojusz żelaza i żyta”.

Gdy w latach 70. i 80. XIX wieku, w momencie uzyskiwania niepodległości przez kraje latynoamerykańskie, zaczęły wygasać podpisane wcześniej nierówne traktaty, państwa te wprowadziły dość wysokie cła ochronne (30–40 procent). Jednak na innych „peryferiach” wymuszony wolny handel, o którym mówiliśmy wcześniej, rozpowszechnił się znacznie bardziej. Mocarstwa europejskie konkurowały o części kontynentu afrykańskiego w procesie „rozdrapywania Afryki”, koloniami stało się również wiele krajów azjatyckich (Malezja, Singapur i Birma – brytyjskimi; Kambodża, Wietnam i Laos francuskimi). Imperium brytyjskie wspierane przez siłę swojego przemysłu ogromnie się rozszerzyło, co doprowadziło do powstania słynnego powiedzenia o „imperium, nad którym nigdy nie zachodzi słońce”. Do procesów kolonizacyjnych dołączyły też kraje, które dotąd nie bardzo były w nie zaangażowane: Niemcy, Belgia, USA i Japonia⁴². Nie bez powodu okres ten zwany jest też „epoką imperializmu”.

Również w polityce krajowej można było zaobserwować nie mniej, a więcej interwencji rządowej w krajach centrum kapitalizmu. Rzeczywiście, silne było przywiązanie do doktryny wolnorynkowej, jeśli chodzi o politykę fiskalną (doktryna zbilansowanego budżetu) i monetarną (standard waluty złotej). Jednak w tym okresie obserwowano również ogromny wzrost znaczenia rządu: regulacje dotyczące pracy, programy pomocy społecznej, publiczne inwestycje w infrastrukturę (zwłaszcza linie kolejowe, ale też kanały) i edukację (zwłaszcza w USA i Niemczech).

Liberalny złoty wiek – lata 1870–1913 – nie był więc tak liberalny, jak sądzimy. W głównych krajach kapitalizmu stawał się mniej liberalny zarówno jeśli chodzi o politykę wewnętrzną, jak i międzynarodową. Liberalizacja dotyczyła głównie krajów słabszych, ale była raczej wynikiem przymuszenia ich jako kolonii lub przy pomocy nierównych umów, a nie wyboru. Jedyny region, który w tym okresie doświadczył szybkiego wzrostu, czyli Ameryka Łacińska, po wygaśnięciu nierównych traktatów ogromnie podniósł poziom protekcjonizmu⁴³.

1914–1945. ZAWIERUCHA

Kapitalizm się potyka. I wojna światowa i koniec złotego wieku liberalizmu

Wybuch I wojny światowej w 1914 roku sygnalizował koniec ery kapitalizmu. Do tamtego czasu, mimo nieustannego zagrożenia buntem biednych (rewolucje w całej Europie w 1848 roku, komuna paryska z 1871 roku i tak dalej) i problemów gospodarczych (długi kryzys 1873–1896), wydawało się, że kapitalizm może tylko przeć do przodu i na zewnątrz.

Poglądem tym gwałtownie wstrząsnęła I wojna światowa (1914–1918), całkowicie pozbawiając wiarygodności popularne przekonanie, że zagęszczenie sieci handlu, tkanej przez kapitalizm na całym świecie, zminimalizowałoby, jeśli nie wykluczyło, prawdopodobieństwo wojen między tak powiązanymi ze sobą narodami.

Z jednej strony wybuch I wojny światowej nie powinien był być niespodzianką. Globalizację okresu „samego południa” kapitalizmu napędzano w dużym stopniu imperializmem, a nie siłami rynkowymi. Oznaczało to, że międzynarodowa rywalizacja między czołowymi przedstawicielami kapitalizmu mogła z dużym prawdopodobieństwem eskalować w konflikty zbrojne. Niektórzy szli nawet dalej, twierdząc, że kapitalizm osiągnął wówczas taki etap, że nie dało się go utrzymać bez ciągłej ekspansji na zewnątrz, a ta wcześniej czy później musiała się skończyć, co oznaczało koniec samego kapitalizmu.

Kapitalizmowi rośnie rywal. Rewolucja rosyjska i powstanie socjalizmu

To słynny pogląd rozwinięty w Imperializmie jako najwyższym stadium kapitalizmu przez Włodzimierza Lenina, lidera rosyjskiej rewolucji z 1917 roku. Dla obrońców kapitalizmu ten przewrót stanowił jeszcze większy szok niż I wojna światowa, ponieważ doprowadził do stworzenia systemu gospodarczego, który głosił, że podważa wszystkie podstawy kapitalizmu.

W dziesięcioleciu po rewolucji w Rosji zniesiono prywatną własność środków produkcji (maszyn, budynków fabrycznych, ziemi i tak dalej). Wielkim przełomem była kolektywizacja rolnictwa w 1928 roku, gdy ziemie większych posiadaczy, tzw. kułaków, skonfiskowano i zmieniono w gospodarstwa państwowe (sowchozy), a drobni rolnicy zostali zmuszeni do przyłączenia się do spółdzielni rolniczych (kołchozów), które tylko z nazwy nie były gospodarstwami państwowymi. Ostatecznie zniesiono rynki i zastąpiono je pełnym planowaniem centralnym w momencie wprowadzenia w 1928 roku pierwszego planu pięcioletniego. W tamtym czasie Związek Radziecki miał już ewidentnie niekapitalistyczny system gospodarczy. Działał bez prywatnej własności środków produkcji, motywu zysku i rynków.

Jeśli chodzi o drugą podstawę kapitalizmu, pracę najemną, sprawa była bardziej skomplikowana. Teoretycznie robotnicy radzieccy rzeczywiście nie zaliczali się do pracowników najemnych, ponieważ byli właścicielami wszystkich środków produkcji – jako spółdzielcy lub za pośrednictwem państwa. W praktyce jednak nie dało się ich odróżnić od pracowników najemnych w gospodarce kapitalistycznej, ponieważ nie mieli wyraźnej kontroli nad działalnością swoich przedsiębiorstw i, szerzej, gospodarki, a ich codzienne doświadczenie pracy opierało się na tym samym hierarchicznym porządku.

Sowiecki socjalizm był olbrzymim eksperymentem gospodarczym (i społecznym). Nigdy przedtem nie zarządzano gospodarką przez centralne planowanie. Karol Marks nie dookreślił wielu rzeczy i Związek Radziecki musiał, krocząc tą niewydeptaną ścieżką, sporo wymyślać. Nawet wielu marksistów, zwłaszcza Karl Kautsky, miało wątpliwości co do przyszłości tego systemu. Według samego Marksa socjalizm miał pojawić się w najlepiej rozwiniętych gospodarkach kapitalistycznych. Tłumaczył on, że gospodarki te od planowania dzieli tylko jeden krok, ponieważ już ich duże przedsiębiorstwa i kartele już w dużym stopniu planowały działalność gospodarczą. Związek Radziecki – nawet jego lepiej rozwinięta część europejska – był gospodarką bardzo zacofaną. Kapitalizm ledwie się w Rosji rozwijał, a więc i socjalizm nie miał prawa się pojawić.

Ku powszechnemu zaskoczeniu wczesna radziecka industrializacja okazała się wielkim sukcesem, co najdobitniej udowodniła jej zdolność powstrzymania nazistowskich postępów na froncie wschodnim podczas II wojny światowej. Według szacunków dochód per capita w latach 1928–1938 w Rosji wzrastał w tempie 5 procent rocznie – bardzo szybko jak na świat, w którym dochody rosły zazwyczaj w tempie 1–2 procent na rok⁴⁴.

Ceną za ten wzrost było życie milionów ludzi – ofiar politycznych represji i głodu z 1932 roku⁴⁵. Wówczas jednak nie wszystkim było o tym wiadomo i na wielu ludziach wyniki gospodarki sowieckiej robiły wrażenie, zwłaszcza że kapitalizm był wówczas, po wielkim kryzysie z 1929 roku, w defensywie.

Kapitalizm dopada depresja. Wielki kryzys z 1929 roku

Ha-Joon Chang, Ekonomia. Instrukcja obsługi

Warszawa 2015

Tytuł oryginału: Economics: The User’s Guide

Copyright © by Ha-Joon Chang, 2014. All rights reserved

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2015

Wydanie I

ISBN 978-83-64682-35-3

Przekład: Barbara Szelewa

Redakcja: Agnieszka Zygmunt, Michał Sutowski

Korekta: Justyna Filipczyk

Projekt okładki: Łukasz Pyrka

Zdjęcie autora na okładce: Copyright © by Ha-Joon Chang, 2014

Supported by a grant from the Open Society Foundations.

Książka ukazuje się przy wsparciu Open Society Foundations.

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Foksal 16, II p

00-372 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w redakcji Krytyki Politycznej (ul. Foksal 16, Warszawa), Świetlicy KP w Łodzi (ul. Piotrkowska 101), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (ul. Zamkowa 1) oraz księgarni internetowej KP (krytykapolityczna.pl/wydawnictwo) i w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.