REDAKCJA Yael Bartana (redaktorka artystyczna), Magdalena Błędowska, Kinga Dunin, Maciej Gdula, Maciej Kropiwnicki, Julian Kutyła (wicenaczelny), Jakub Majmurek, Sławomir Sierakowski (redaktor naczelny), Michał Sutowski, Artur Żmijewski (redaktor artystyczny)

ZESPÓŁ Agata Araszkiewicz, Michał Bilewicz, Katarzyna Błahuta, Zygmunt Borawski, Michał Borucki, Jakub Bożek, Marcin Chałupka, Vendula Czabak, Anna Delick (Sztokholm), Paweł Demirski, Agata Diduszko-Zyglewska, Karol Domański, Jakub Dymek, Cveta Dymitrova, Joanna Erbel, Katarzyna Fidos, Bartosz Frąckowiak, Maciej Gdula, Sylwia Goławska, Katarzyna Górna, Agnieszka Graff, Agnieszka Grzybek, Clara Ianni, Izabela Jasińska, Adam Jelonek, Marcin Kaliński, Jaś Kapela, Tomasz Kitliński, Maria Klaman, Karolina Krasuska, Małgorzata Kowalska, Pat Kulka, Łukasz Kuźma, Adam Leszczyński, Jarosław Lipszyc, Sebastian Liszka, Małgorzata Łukomska, Magda Majewska, Adam Mazur, Dorota Mieszek, Kuba Mikurda, Bartłomiej Modzelewski, Paweł Mościcki, Witold Mrozek, Maciej Nowak, Dorota Olko, Adam Ostolski, Joanna Ostrowska, Janusz Ostrowski, Tomasz Piątek, Paweł Pieniążek, Konrad Pustoła, Magda Raczyńska, Joanna Rajkowska, Przemysław Sadura, Michał Schmidt, Jan Smoleński, Andreas Stadler, Tomasz Stawiszyński, Beata Stępień, Kinga Stańczuk, Agnieszka Sterne, Igor Stokfiszewski, Monika Strzępka, Jakub Szafrański, Agata Szczęśniak, Kazimiera Szczuka, Barbara Szelewa, Jakub Szestowicki, Eliza Szybowicz, Magdalena Środa, Olga Tokarczuk, Krzysztof Tomasik, Justyna Turkowska, Karolina Walęcik, Patryk Walaszkowski, Błażej Warkocki, Agnieszka Wiśniewska, Katarzyna Wojciechowska, Joanna Wowrzeczka, Dominika Wróblewska, Wawrzyniec Zakrzewski, Agnieszka Ziółkowska, Wojtek Zrałek-Kossakowski

KOORDYNATORKA KLUBÓW KRYTYKI POLITYCZNEJ Agnieszka Wiśniewska

LOKALNI KOORDYNATORZY KLUBÓW KP: BIAŁYSTOK: Łukasz Kuźma, BERLIN: Marta Madej, Taina Mansani, BYTOM: Stanisław Ruksza, CIESZYN: Joanna Wowrzeczka, CZĘSTOCHOWA: Marta Frej, Tomasz Kosiński, GNIEZNO: Paweł Bartkowiak, Kamila Kasprzak, JELENIA GÓRA: Wojciech Wojciechowski, KALISZ: Mikołaj Pancewicz, KIJÓW: Oleksij Radynski, Vasyl Czerepanyn, KOSZALIN: Magda Młynarczyk, KRAKÓW: Weronika Śmigielska, Krzysztof Juruś, LUBLIN: Rafał Czekaj, Agnieszka Ziętek, ŁÓDŹ: Martyna Dominiak, OPOLE: Szymon Pytlik, OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI: Monika Pastuszko, SZYDŁOWIEC: Inga Pytka-Sobutka, TORUŃ: Monika Szlosek, TRÓJMIASTO: Maria Klaman, WROCŁAW: Dawid Krawczyk

POMYSŁ NUMERU Paweł Marczewski, Agnieszka Wądołowska

KOREKTA Urszula Roman

OKŁADKA Katarzyna Błahuta

LAYOUT na podstawie projektu Mario Lombardo – Katarzyna Błahuta

SKŁAD I ŁAMANIE Le Że

WYDAWCA Wydawnictwo Krytyki Politycznej / Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego

ZARZĄD STOWARZYSZENIA Sławomir Sierakowski (prezes), Michał Borucki, Dorota Głażewska (dyrektor finansowy), Maciej Kropiwnicki

ADRES Krytyka Polityczna, ul. Foksal 16, p. II, 00–372 Warszawa, tel. (+ 48 22) 505 66 90,

E-MAIL redakcja@krytykapolityczna.pl

Wydawanie pisma „Krytyka Polityczna” dofinansowane jest ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Supported by grant from the Open Society Foundations.

Drodzy Czytelnicy!

Zachęcamy do wsparcia naszych działań, z góry dziękujemy za pomoc! Darowizny można przekazać, dokonując dobrowolnych wpłat na konto: Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego, Bank DnB NORD Polska S.A. IIIO/Warszawa 92 1370 1037 0000 1701 4446 9300. Tytuł przelewu powinien brzmieć: „Darowizna na rzecz Stowarzyszenia im. Stanisława Brzozowskiego”. Informujemy, że nie prowadzimy prenumeraty redakcyjnej.

www.krytykapolityczna.pl www.dziennikopinii.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Egzotyka? Szukam jej pośród ulic Kalkuty, wiosek Bengalu i miasteczek Andhry. Nie znajduję i wcale mnie to nie martwi. Indie nie są krajem egzotycznym, a jeśli już się upierać, to egzotyka jest tam tylko dekoracją… to bytowanie na dnie zupełnej nędzy, wśród plag epidemii i pod obcą bezwzględną władzą. Był to „temat wstydliwy” i trzeba go było zastąpić czymś innym, bardziej strawnym, ponętniejszym. I tak, literaturę o Indiach tak popularnie rozpowszechnioną ograniczono do Tajemniczej Egzotyki. Dżungle i fakirzy, święte małpy i zaklinacze wężów. Tym się karmiła nasza wyobraźnia, żądna wiedzy o dalekich krajach, nie przeczuwając, że zamiast faktów chłonie mity.

Tak pisał z Indii Ryszard Kapuściński. Miał 24 lata i po raz pierwszy wysłano go za granicę w roli korespondenta¹.

Jeśli po blisko 60 latach od napisania tych słów udało się w Polsce choćby częściowo naruszyć stereotyp Indii jako kraju Tajemniczej Egzotyki, to za cenę dołożenia do niego kolejnych – Skrajnej Nędzy i Wielkiej Zmiany. Zamiast snuć opowieści o pałacach maharadżów i fakirach, przywozi się dziś z Indii zdjęcia biedaków o smutnych, nieobecnych twarzach, obowiązkowo odnotowuje „kucane” toalety i daje wyraz zdziwieniu, że to w Mumbaju stanęła najdroższa rezydencja na świecie (Antilla, zbudowana przez miliardera Mukesha Ambaniego), a pod Bangalore wyrosła druga Dolina Krzemowa. Potem kwituje się to wszystko banałem, że Indie to kraj kontrastów, że nowoczesność sąsiaduje tu ze starożytnością, a bieda z bogactwem.

Kapuściński widział Indie epoki socjalizmu spod znaku Nehru – kraj, który wierzył jeszcze, że jest w stanie wybić się na nowoczesność własnymi siłami, dzięki industrializacji opartej na współpracy państwa i kilku rodzimych dynastii kapitalistów. Ten model rozwojowy ostatecznie zbankrutował na przełomie lat 80. i 90., co popchnęło kraj w stronę radykalnych reform wolnorynkowych. Działo się to niemal w tym samym momencie, kiedy Polska porzucała swoją wersję socjalizmu.

Ta zbieżność przeszła nad Wisłą niemal całkowicie niezauważona. Woleliśmy powtarzać hasła o powrocie Polski do Europy, upadku żelaznej kurtyny, końcu porządku jałtańskiego. Chcieliśmy jak najszybciej stać się częścią Zachodu. Nieliczni, którzy mieli wątpliwości co do tej drogi, snuli opowieści o naszej rodzimej, osobnej ścieżce rozwoju. I oczywiście ani przez moment nie zająknęli się, że niektóre państwa usiłujące uciec przed binarnym, zimnowojennym porządkiem eksperymentowały wcześniej z takimi pomysłami, z różnym skutkiem.

Indie były i są dla nas wielką niewiadomą. Pozostały krajem Tajemniczej Egzotyki, gdzie wszystko jest inaczej i bardziej. Ten nowy orientalizm jest jednak subtelniejszy, często skrywa się za parawanem wrażliwości społecznej. Kiedy załamujemy teatralnie ręce nad utrzymującymi się podziałami kastowymi i jednocześnie oburzamy, gdy obok slumsów wyrastają luksusowe siedziby potentatów IT, nie przejdzie nam przez myśl, że moglibyśmy z indyjskich przykładów dowiedzieć się na przykład czegoś o polskiej transformacji.

Zgromadzone w numerze teksty wypełniają tę lukę. Chcemy budować gospodarkę opartą na wiedzy? To zobaczmy, jak Indie modernizują się dzięki kultowi nauki (pisze o tym Marcin Zaród) i na jakie problemy natykają się radykalne projekty walki z wykluczeniem cyfrowym (opowiada o tym w reportażu o „komputerze Gandhiego” Siddhartha Deb). Wierzymy, że lekarstwem na fanatyzm religijny jest kapitalistyczna prosperity? Prześledźmy nakreśloną przez Vinoda K. Jose karierę polityczną Narendry Modiego, pupilka zagranicznych inwestorów, kandydata hinduistycznej prawicy na premiera, którego obarcza się odpowiedzialnością za krwawe pogromy antymuzułmańskie. A może pocieszamy się, że choć Polska ma jeszcze wiele do zrobienia w kwestii równouprawnienia kobiet i mężczyzn, to przynajmniej u nas rozwija się ruch feministyczny? Urvashi Butalia pokazuje, że choć do nas docierają jedynie informacje o kolejnych brutalnych gwałtach w Delhi, Mumbaju czy Kalkucie, to indyjski ruch feministyczny ma w ostatnich latach na swoim koncie wiele znaczących sukcesów w działaniu na rzecz zmiany sytuacji kobiet.

„Indie są tak niepodobne do Polski! Te same pojęcia tu i tam nie znaczą to samo” – notował 24-letni Kapuściński. Jeśli zastanawiamy się dziś nad kondycją demokracji i kapitalizmu nad Wisłą, sprawdźmy, jak reformy wolnorynkowe i demokratyczna polityka sprawdziły się w Indiach. Może nie są one dziś wcale tak niepodobne do Polski, jak się wydawało w 1956 roku początkującemu reporterowi?

¹ Cytaty z indyjskich korespondencji Ryszarda Kapuścińskiego za jego biografią autorstwa Artura Domosławskiego Kapuściński non–fiction, Świat Książki, Warszawa 2010.

Rysunki Prabhakara Pachpute (ur. w 1986 roku w Ćandrapur w stanie Maharasztra) odkryliśmy rok temu wraz z Łukaszem Rondudą podczas wizyty w Clark House w Mumbaju. Clark House to niezależna galeria, a jednocześnie kolektyw kuratorski i świetlica, ukryta w starej kamienicy na tyłach Old Wodehouse Road. Zasha Colah i Sumesh Sharma, założyciele Clark House, interesują się aktualnymi kwestiami politycznymi, napięciami etnicznymi, religią i ekonomią. Prezentują zarówno dzieła uznanych współczesnych artystów, jak i prace twórców nieprofesjonalnych, rzemiosło i tym podobne. Kiedy odwiedziliśmy to miejsce w lutym 2012 roku, w wilgotnym dusznym pomieszczeniu prezentowano wystawę Estetyka proletariacka, na którą składała się wyeksponowana wśród licznych roślin doniczkowych seria akwarel z ptakami i ogrodami autorstwa 90-letniego Mahandasa NN, członka komunistycznej grupy samokształceniowej Nila Reading Group.

Jak zauważyliśmy podczas spaceru po budynku, Colah i Sharma nie zawsze demontują wystawy po ich zakończeniu lub robią to tylko częściowo, tak więc Clark House – były antykwariat i siedziba niedziałającej już firmy Thakur Shipping Company – powoli wypełnia się kolejnymi warstwami, pozostałościami po poprzednich ekspozycjach. W jednym z bocznych pomieszczeń Clark House pokazano nam wykonane kilka miesięcy wcześniej rysunki węglem na ścianach i suficie autorstwa indyjskiego artysty, Prabhakara Pachpute, jednego z młodych współpracowników Colah i Sharmy. Aby zobaczyć rysunki na ścianach, musieliśmy posłużyć się światłem latarki. Pachpute zajmuje się przede wszystkim warunkami pracy górników oraz kwestiami własności ziemi w Indiach. Studiował na akademii sztuki Indira Kala-Sangeet Vishwvidyalaya w Khairagarh (pierwszy uniwersytet artystyczny w Azji) oraz Gujrat w Pakistanie. Artysta pochodzi z regionu Vidarbh, w szybkim tempie uprzemysłowionego, znanego dziś między innymi z bardzo wysokiego wskaźnika samobójstw wśród rolników tracących swoją ziemię. Region ten niegdyś rolniczy, dziś jest mocno zdewastowany przez górnictwo. Większość członków rodziny i sąsiedzi Pachpute pracuje pod ziemią – jego dziadek zamienił ziemię uprawną na etat w kopalni. Dla artysty bryłka węgla jest naturalnym narzędziem pracy. Jego rysunki mają charakter publicystyczny – zaludniają je postaci górników-robotów, z głowami w postaci wtyczek, kowadeł, domów.

Pierwszą zagraniczną wystawą, w jakiej wziął udział Pachpute, była ekspozycja Black and White w Van Abbemuseum w Eindhoven, poświęcona politycznemu komiksowi i animacji (pierwsza odsłona tej wystawy odbyła się w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, 2011). Pachpute jest też autorem plakatu reklamującego nadchodzące biennale sztuki w São Paulo, którego tematem będzie  p o l i t y c z n a   w y o b r a ź n i a .  Wkrótce zamieszka na dwa miesiące w Brazylii, aby przygotować serię nowych prac poświęconą górnikom w Ameryce Łacińskiej.

To dom czy tylko budynek? Świątynia wzniesiona na cześć nowych Indii czy siedlisko upiorów przeszłości? Antilla roztacza czar tajemnicy i niemej groźby. Odkąd wzniesiono ją przy Altamount Road w Mumbaju, nic nie jest już takie samo. – Jesteśmy na miejscu – powiedział przyjaciel, który postanowił mi ją pokazać. – Pokłoń się nowemu Władcy.

Właścicielem Antilli jest Mukesh Ambani, najbogatszy człowiek Indii. Już wcześniej czytałam o tej najkosztowniejszej rezydencji na świecie: dwadzieścia siedem pięter, trzy lądowiska dla helikopterów, dziewięć wind, wiszące ogrody, sale balowe, przeszklone tarasy, gimnazjony, sześciopoziomowy parking samochodowy, obsługa licząca sześćset osób. Nie mogłam uwierzyć w to, że dwadzieścia siedem pięter porasta pionowy trawnik, podtrzymywany jedynie przez metalową konstrukcję. Tu i ówdzie kępki trawy pousychały, w kilku miejscach równe prostokąty darni całkiem odpadły. Jak widać, w tym wypadku teoria skapywania nie bardzo się sprawdziła.

Za to teoria wysysania działa w najlepsze. Dlatego w kraju, w którym mieszka 1,2 miliarda ludzi, własność stu najzamożniejszych obywateli jest równa jednej czwartej PKB.

Jeżeli wierzyć plotkom (i artykułom w „New York Times”), Ambani nie zamieszkał w Antilli, choć zakończono już prace budowlane i ogrodnicze. Ale nikt nie wie tego na pewno. Ludzie wciąż powtarzają sobie historie o duchach i fatum, Vaastu¹ i feng shui. Może to wina Karola Marksa. (Całe to utyskiwanie). Kapitalizm, jak pisał, „wyczarował tak potężne środki produkcji i wymiany, że stał się podobny do czarnoksiężnika, który nie może już opanować wywołanych przez się potęg podziemnych”².

W Indiach 300 milionów ludzi tworzących rynek, nową klasę średnią powstałą po „reformach” Międzynarodowego Funduszu Walutowego, żyje tuż obok tych potęg podziemnych, obok poltergeistów wyschniętych rzek i studni, obdartych szczytów, ogołoconych lasów, obok duchów 250 tysięcy zadłużonych rolników, którzy odebrali sobie życie, obok 800 milionów biedaków usuniętych ze swojej ziemi, by zrobić miejsce bogatszym. Obok tych, którzy potrafią przeżyć za mniej niż 20 rupii dziennie.

Majątek Mukesha Ambaniego wycenia się na 20 miliardów dolarów. Posiada pakiet kontrolny w Reliance Industries Limited (RIL), koncernie naftowym o wartości 47 miliardów dolarów, inwestującym na całym świecie w petrochemię, ropę, gaz, specjalne strefy ekonomiczne, tworzywa sztuczne, handel żywnością, szkoły średnie, badania przyrodnicze i magazyny komórek macierzystych. Ostatnio RIL wykupił 95 procent udziałów w konsorcjum telewizyjnym Infotel, kontrolującym 27 kanałów informacyjnych i rozrywkowych, w tym CNN-IBN, IBN Live, CNBC, IBN Lokmat i ETV, dostępnych w niemal każdym języku lokalnym. Infotel posiada jedyną ogólnokrajową licencję na 4G, błyskawiczny „informacyjny rurociąg”, który – jeżeli ta technologia się sprawdzi – może okazać się przyszłością wymiany informacji. Pan Ambani jest również właścicielem drużyny krykieta.

RIL należy do grona korporacji rządzących Indiami. Pozostałe to: Tata, Jindal, Vedanta, Mittal, Infosys, Essar i to drugie Reliance [Reliance Anil Dhirubhai Ambani Group – ADAG], którego właścicielem jest brat Mukesha, Anil. Rywalizują ze sobą w Europie, Azji Środkowej, Afryce i Ameryce Południowej, konkurują na wielu frontach, są zarazem rozpoznawalni i niewidoczni, działają jawnie, jak i w podziemiu. Dla przykładu firma Tata posiada 100 firm w 80 krajach. Są jednym z najstarszych i największych koncernów działających w prywatnym sektorze. Posiadają kopalnie, pola naftowe, huty, sieci komórkowe, telewizję kablową i łącza internetowe, zarządzają całymi miastami. Produkują ciężarówki i samochody osobowe, są właścicielami sieci hoteli Taj, Jaguara, Land Rovera, Daewoo, herbaty Tetley, domu wydawniczego, sieci księgarni, znanej marki soli jodowanej i giganta kosmetycznego Lakme. Mogliby reklamować się hasłem: „Bez nas nie da się żyć”.

Wedle Ewangelii Wysysania, im więcej masz, tym więcej możesz kupić.

Era Prywatyzacji Wszystkiego sprawiła, że indyjska gospodarka stała się jedną z najszybciej rozwijających się na świecie. Jednak jak każda porządna dawna kolonia eksportuje głównie kopaliny. Nowe indyjskie megakorporacje – Tata, Jindal, Essar, Reliance, Sterlite – to te, którym udało się dorwać do kurka z pieniędzmi pompowanymi z głębi ziemi. Ich działalność jest spełnieniem marzeń każdego biznesmena – sprzedają to, czego nie musiały wpierw kupić.

Innym źródłem korporacyjnych majątków są banki ziemi [land-banks]. Na całym świecie słabe, skorumpowane władze lokalne pomagają maklerom z Wall Street, firmom agrobiznesowym i chińskim miliarderom gromadzić olbrzymie tereny (oczywiście oddając im przy okazji kontrolę nad wodą). W Indiach tereny należące do milionów ludzi są wykupywane i „w interesie publicznym” przekazywane prywatnym koncernom – na rzecz specjalnych stref ekonomicznych, projektów infrastrukturalnych, tam, autostrad, fabryk samochodów, zakładów chemicznych i torów Formuły 1. (Gdy chodzi o biedaków, własność prywatna przestaje być święta). Jak zawsze, mieszkańców zapewnia się, że przesiedlenia i konfiskata wszystkiego, co posiadali, służy ograniczeniu bezrobocia. Choć dziś już wiemy, że wzrost PKB wcale nie oznacza nowych miejsc pracy. Po dwudziestu latach „wzrostu” 60 procent indyjskich pracowników jest na samozatrudnieniu, a 90 procent siły roboczej pracuje w sektorze nieuregulowanym³.

Po odzyskaniu niepodległości aż do lat 80. ruchy społeczne – od naksalitów po Sampoorna kraanti (Totalną rewolucję) Jayaprakasha Narayana – próbowały wywalczyć reformę własności ziemskiej i redystrybucję terenów zgromadzonych przez feudalnych panów na rzecz bezrolnych chłopów. Dziś rozważania nad redystrybucją terenów czy majątków uznane byłyby od razu za „niedemokratyczne” czy wręcz szalone. Nawet najbardziej wojownicze ruchy ograniczyły swoje postulaty do ochrony skrawków ziemi, które wciąż należą jeszcze do ludzi. Z radykalnego dyskursu zniknęły miliony ludzi bezrolnych, w większości dalitów i adiwasich, wyrzuconych z wiosek, zaludniających slumsy i dzielnice nędzy miasteczek i metropolii.

Gdy Wysysanie gromadzi fortuny na główce błyszczącej szpilki, a indyjscy miliarderzy kręcą na niej piruety, fale pieniędzy zalewają demokratyczne instytucje – sądy, parlament, ale też i media, które zgodziły się na poważne ograniczenie swojej działalności. Im głośniejszy przedwyborczy karnawał, tym szybciej topnieje wiara w to, że demokracja faktycznie istnieje.

W Indiach każda kolejna afera korupcyjna sprawia, że poprzednia wydaje się dziecinną igraszką. Latem 2011 roku wybuchł skandal z telefonią komórkową 2G. Dowiedzieliśmy się, że korporacje wypompowały z kieszeni podatników 40 miliardów dolarów, dzięki wprowadzeniu na stanowisko ministra telekomunikacji „życzliwej osoby”, która znacznie nie doszacowała wartości licencji na użycie technologii 2G i nielegalnie przydzieliła je swoim kumplom. Ujawnione przez media nagrania rozmów telefonicznych pokazują, jak dzięki zmowie przedsiębiorców zarządzających fasadowymi firmami, ministrów, wysoko postawionych redaktorów i prezenterów telewizyjnych, możliwy stał się rozbój w biały dzień. Te taśmy były jak wynik rezonansu magnetycznego, który jedynie potwierdził już od dawna stawianą diagnozę.

Prywatyzacja i nielegalna sprzedaż licencji telekomunikacyjnych nie prowadzi do wojen, przesiedleń czy zniszczenia środowiska naturalnego. Ale prywatyzacja indyjskich gór, rzek i lasów już tak. Mimo to nie rezonuje tak w wyobraźni klasy średniej. Może dlatego, że nie da się w takich przypadkach jasno i przejrzyście wykazać malwersacji finansowych. A może dlatego, że środowisko prywatyzuje się w imię indyjskiego postępu.

W 2005 roku rządy stanów Chhattisgarh, Orisa i Dźharkhand podpisały setki porozumień z grupą prywatnych firm i ignorując nawet pokrętną logikę wolnego rynku, zamieniły złoża boksytu, żelaza i innych minerałów warte biliardy dolarów na nędzne ochłapy. (Rządowe „tantiemy” wynosiły od 0,5 do 7 procent).

Zaledwie kilka dni po podpisaniu przez rząd Chhattisgarhu porozumienia o współpracy z Tata Steel w kwestii budowy huty zintegrowanej w Bastarze, powołana została Salwa Judum (dosł. Oczyszczające łowy), czyli miejscowa milicja obywatelska. Rząd oświadczył, że to spontaniczna inicjatywa mieszkańców, którzy nie mogli już znieść „represji” maoistycznych partyzantów z lasu. Okazało się jednak, że była to operacja „czyszczenia” terenu, a działaczy opłacały i zbroiły władze pospołu z korporacjami wydobywczymi. W innych stanach powołano podobne milicje obywatelskie, tyle że dostały inne nazwy. A premier ogłosił, że to maoiści stanowią najpoważniejsze zagrożenie dla bezpieczeństwa kraju. Tym samym wypowiedział im wojnę.

Prawdopodobnie po to, by potwierdzić powagę rządowych deklaracji, 2 stycznia 2006 roku do huty koncernu Tata Steel w Kalinganagarze, położonym w stanie Orisa, wysłano dziesięć oddziałów policji. Otworzyły ogień do mieszkańców protestujących przeciw zaniżonym rekompensatom za ziemię. Zginęło 13 osób, w tym jeden policjant, 37 zostało rannych. Choć minęło sześć lat, a mieszkańców pilnują uzbrojeni policjanci, protestu nie udało się stłumić.

W tym samym czasie w Chhattisgarze, Salwa Judum paliła, gwałciła i mordowała, „oczyszczając” lasy, wysiedlając mieszkańców 600 wiosek, zmuszając 50 tysięcy ludzi do przeniesienia się do obozów policyjnych, a 350 tysięcy do ucieczki. Gubernator ogłosił, że tych, którzy nie wyjdą z lasu, będzie traktował jak „maoistycznych terrorystów”. W ten oto sposób, w niektórych częściach współczesnych Indii oranie pól i dbanie o uprawy stało się synonimem działalności terrorystycznej. Jednak okrucieństwo Salwa Judum doprowadziło jedynie do wzmocnienia oporu i zasilenia maoistycznych bojówek. W 2009 roku rząd ogłosił operację o kryptonimie „Zielone łowy”. Oddziały rządowe w liczbie 200 tysięcy ruszyły przeczesywać stany Chhattisgarh, Orisa, Dźharkhand i Bengal Zachodni.

Gdy po trzech latach „konfliktu o niskim natężeniu” nie udało się „wykurzyć” z lasu rebeliantów, rząd centralny postanowił włączyć do akcji siły indyjskiej armii i lotnictwa. W Indiach nie nazywamy tego wojną. Mówimy o „tworzeniu klimatu sprzyjającego inwestycjom”. W operacji biorą udział tysiące żołnierzy. Centra dowodzenia i bazy lotnicze postawiono w stan gotowości bojowej. Jedna z największych armii na świecie opracowuje właśnie „Zasady Użycia Sił”, aby bronić się przed najbiedniejszymi, najgłodniejszymi i najbardziej niedożywionymi ludźmi na Ziemi. Czekamy tylko na ustawę o specjalnych prerogatywach sił zbrojnych (the Armed Forces Special Powers Act – AFSPA), która zapewni armii pełną bezkarność i prawo do zabijania podejrzanych o wspieranie buntu. Dziesiątki tysięcy nieoznaczonych grobów i anonimowych stosów kremacyjnych w Kaszmirze, Manipurze i Nagalandzie dowodzą, jak podejrzliwa bywa ta armia.

Wojska przygotowują się do działania, dżungle środkowych Indii nadal trwają w oblężeniu, a mieszkańcy obawiają się nawet wypraw na rynek po jedzenie czy leki. Na mocy drakońskich, niedemokratycznych praw skazuje się biedaków za wspieranie maoistów. Setki niewinnych ludzi trafiają do więzień. Cele pełne są adiwasich, którzy nawet nie wiedzą, czym zawinili. Ostatnio aresztowano i torturowano nauczycielkę z Bastaru, też adiwasi, Sonię Sori. Wpychano jej do pochwy kamienie, by „przyznała się”, że była kurierką maoistów. Dopiero gdy rozpoczęły się masowe protesty, trafiła do szpitala w Kalkucie, gdzie usunięto kamienie. Na ostatnim posiedzeniu Sądu Najwyższego aktywiści przedstawili sędziemu dowody w postaci kamieni w plastikowej torebce. Efekt jest taki, że Sonia dalej siedzi w więzieniu, a naczelnik policji Ankit Garg w Dniu Republiki został odznaczony Medalem Prezydenta za Odwagę.

O próbach ekologicznej i społecznej przebudowy środkowych Indii dowiadujemy się tylko dzięki masowym powstaniom i wojnie. Rząd nie udziela w tej sprawie żadnych informacji. Wszystkie porozumienia o współpracy są tajne. Część mediów starała się zwrócić uwagę opinii publicznej na to, co dzieje się w środkowych Indiach. Jednak większość indyjskich koncernów medialnych nie może sobie na to pozwolić, bo ich dochody zależą w dużej mierze od reklam wielkich korporacji. Jakby tego było mało, granica między mediami a wielkim biznesem zaczyna się niepokojąco zacierać. Jak już wspomniałam, RIL jest właścicielem 27 kanałów telewizyjnych. Ale ta zależność działa również w drugą stronę. Niektóre media mają własne interesy korporacyjne i biznesowe. Na przykład jeden z największych dzienników w regionie „Dainik Bhaskar” ma 17,5 miliona czytelników w czterech językach, ukazuje się po angielsku i w hindi w 13 stanach. A równocześnie jest właścicielem 69 firm z udziałami w górnictwie, energetyce, tekstyliach i na rynku nieruchomości. Ostatnio do Sądu Najwyższego Chhattisgarhu wpłynął pozew oskarżający DB Power Ltd (jedną z firm grupy) o to, że należąca do koncernu gazeta świadomie wykorzystała nielegalne metody manipulacji, by wpłynąć na wyniki konsultacji społecznych dotyczących otwarcia odkrywkowej kopalni węgla. Nie ma już znaczenia, czy rzeczywiście próbowano wpłynąć na wynik konsultacji. Chodzi o to, że korporacje medialne w ogóle mają taką możliwość. Prawo zezwala im na działalność, która prowadzi do poważnego konfliktu interesów.

Z niektórych części kraju nie docierają żadne wieści. Na przykład z mało zaludnionej, ale wysoce zmilitaryzowanej północno-wschodniej części stanu Arunachal Pradeś. Powstaje tam 168 wielkich tam, w większości prywatnych. Wysokie tamy, które zatopią olbrzymie tereny, buduje się też w zmilitaryzowanym Kaszmirze i Manipurze, gdzie można zginąć za protest przeciwko przerwom w dostawach prądu. Jak taki protest miałby powstrzymać budowę tamy?

Najbardziej szaloną ze wszystkich tam jest Kalpasar w Gudźaracie. Ma rozciągać się na 34 kilometry przez Zatokę Kambajską, górą ma pójść dziesięciopasmowa autostrada i linia kolejowa. Pomysł polega na tym, by dzięki odgrodzeniu słonej wody morskiej stworzyć słodkowodny rezerwuar dla rzek Gudźaratu. (Nikt się jakoś nie przejmuje tym, że te rzeki są już obstawione tamami i zanieczyszczone ściekami). Tama Kalpasar, która podniesie poziom morza i zmieni ekosystem setek kilometrów wybrzeża, została dziesięć lat temu uznana za bardzo zły pomysł. Nagle ten projekt wrócił, by dostarczyć wodę Specjalnej Strefie Inwestycyjnej (Special Investment Region – SIR) Dholera, leżącej w regionie o największych problemach z wodą nie tylko w Indiach, ale i na świecie. SIR to inna nazwa specjalnych stref ekonomicznych, czyli niezależnie zarządzanych korporacyjnych dystopii parków technologicznych, okręgów miejskich i metropolii. Dholera SIR ma zostać połączona z innymi miastami Gudźaratu siecią dziesięciopasmowych autostrad. Tylko skąd na to wszystko pieniądze?

W styczniu 2011 roku w Mahatma (Gandhi) Mandir gubernator Gudźaratu Narenda Modi przewodził spotkaniu 10 tysięcy biznesmenów ze 100 krajów. Według doniesień medialnych zamierzali oni zainwestować w Gudźaracie 450 miliardów dolarów. Spotkanie zaplanowano tak, by odbyło się w dziesiątą rocznicę masakry dwóch tysięcy muzułmanów z 2002 roku. Modiego oskarża się nie tylko o zlekceważenie sytuacji, ale też o świadome podżeganie do pogromów. Muzułmanie, którzy widzieli jak ich najbliższych gwałcono, patroszono i palono żywcem, którzy musieli porzucić swoje domy, nadal nie doczekali się gestu oddającego im sprawiedliwość. Ale Modi przehandlował swój szafranowy szal i cynobrową przepaskę na elegancki, biznesowy garnitur i liczy na to, że te 450 miliardów dolarów wystarczy, by wyrównać rachunki. Może i tak będzie. Wielki biznes entuzjastycznie popiera Modiego. Algebra bezgranicznej sprawiedliwości działa w tajemniczy sposób.

Dholera SIR to tylko jedna z mniejszych wewnętrznych matrioszek zaplanowanej już dystopii. Będzie połączona z Korytarzem Przemysłowym Delhi–Mumbai (Delhi Mumbai Industrial Corridor – DMIC) długim na 1,5 tysiąca kilometrów i szerokim na 300 km. W skład DMIC wejdzie dziewięć megastref przemysłowych, szybka kolej towarowa, trzy porty morskie, sześć lotnisk, sześciopasmowa droga ekspresowa z bezkolizyjnymi skrzyżowaniami i elektrownia o mocy 4000 megawatów. DMIC to wspólne przedsięwzięcie rządów Indii i Japonii oraz ich prywatnych partnerów, realizowane z inspiracji Globalnego Instytutu McKinsey.

Strona DMIC informuje, że projekt będzie miał „wpływ” na życie około 180 milionów ludzi. Jaki to będzie wpływ, niestety nie wspomina. Przewiduje stworzenie wielu nowych miast i szacuje, że populacja na tym obszarze wzrośnie z dzisiejszych 231 milionów do 319 milionów w roku 2019. To znaczy w ciągu siedmiu lat. Kiedy ostatni raz kraj, tyran czy dyktator przeprowadził transfer milionów ludzi? Czy to możliwe, by przeprowadzić go pokojowo?

Indyjska armia powinna zacząć szybko prowadzić rekrutację, zanim przyjdą rozkazy o rozmieszczeniu oddziałów w całym kraju. W ramach przygotowań do akcji w środkowych Indiach opublikowano zrewidowaną doktrynę Wojskowych Operacji Psychologicznych, która zakłada „opracowanie metod przekazywania pewnych informacji wybranej grupie odbiorców i promowanie określonych tematów, co doprowadzi do pożądanego nastawienia i zachowań, co z kolei będzie miało wpływ na osiągnięcie politycznych i wojskowych celów kraju”. Ten proces „zarządzania postrzeganiem” ma zostać przeprowadzony przy „użyciu mediów dostępnych do wykonania takich zadań”.

Armia ma świadomość, że sama siła przymusu nie pozwoli zarządzać inżynierią społeczną na skalę, jaką sobie wymarzyli indyjscy planiści. Wojna z biedakami to jedna rzecz. Ale dla całej reszty – klasy średniej, białych kołnierzyków, intelektualistów i „autorytetów” – potrzebne będzie właśnie „zarządzanie postrzeganiem”. By to zrozumieć, musimy przyjrzeć się lepiej wyrafinowanej sztuce filantropii korporacyjnej.

Ostatnio główne konsorcja wydobywcze wzięły pod swoje skrzydła Sztukę – filmy, instalacje i wiele festiwali literackich, które zastąpiły ubóstwiane w latach 90. konkursy piękności. Vedanta, która właśnie wydobywa boksyt w samym sercu terenów zamieszkałych przez starożytne plemię Dongria Kondh, jednocześnie sponsoruje konkurs filmowy „Tworzymy szczęście” i tym samym zachęca młodych studentów szkół filmowych do tworzenia produkcji o zrównoważonym rozwoju. Slogan Vedanty to „Wydobywamy szczęście”. Z kolei Grupa Jindal wydaje magazyn poświęcony sztuce współczesnej i wspiera kilku znanych indyjskich artystów (oczywiście wszyscy wykonują swoje prace ze stali nierdzewnej). Essar był głównym sponsorem Tehelka Newsweek Think Fest, który obiecywał „wysokooktanowe debaty” z najlepszymi z pisarzami, aktywistami i myślicielami z całego świata. Gościem był nawet architekt Frank Gehry. (A to wszystko na Goa, gdzie dziennikarze ujawnili istnienie olbrzymich nielegalnych kopalń, a rola Essaru w czasie wojny w Bastarze miała wkrótce wyjść na jaw). Tata Steel i Rio Tinto (z własną niechlubną przeszłością) znaleźli się w gronie głównych sponsorów festiwalu literackiego w Dżajpurze (jego pełna nazwa to: Darshan Singh Construction Jaipur Literary Festival). Koneserzy twierdzą, że to „najwspanialsze literackie wydarzenie na Ziemi”. Counselage, „strategiczny menedżer marki” Tata, sponsorował namiot prasowy na festiwalu. Do Dżajpuru przyjechało wielu światowej klasy pisarzy, by rozmawiać o miłości, literaturze, polityce i poezji sufickiej. Niektórzy próbowali bronić Salmana Rushdiego i jego prawa do wolności wypowiedzi, odczytując fragmenty zakazanych Szatańskich wersetów. W każdym telewizyjnym kadrze, na każdym zdjęciu zamieszczonym w gazecie znalazło się miejsce dla logo Tata Steel (i ich hasła „Wartości trwalsze niż stal”). Zawsze byli w tle, niczym łagodny, życzliwy gospodarz. Wrogami Wolności Słowa mieli być rzekomi muzułmańscy chuligani, którzy, jak poinformowali organizatorzy festiwalu, gotowi byli nawet skrzywdzić zgromadzone tam dzieci. (Już nie raz byliśmy świadkami, jak bezradny bywa indyjski rząd i policja, jeżeli chodzi o muzułmanów).

To prawda, że ortodoksyjna szkoła koraniczna Darul-Uloom Deobandi oprotestowała zaproszenie Rushdiego na festiwal. I faktycznie, część islamistów zebrała się na terenie festiwalu, by demonstrować. I ja też uważam za skandaliczne, że władze stanu nie zrobiły nic, by zabezpieczyć festiwal. To dlatego, że cały incydent miał tyle samo wspólnego z islamskimi fundamentalistami, co z demokracją, zdobywaniem poparcia i wyborami w Uttar Pradeś. Jednak gazety na całym świecie opisały walkę o wolność słowa z muzułmańskimi fanatykami. I dobrze. Niepokoi jednak to, że dziennikarze nie zainteresowali się sponsorami festiwalu i ich rolą w trwającej po lasach wojnie, rosnącymi stosami ciał i przepełniającymi się więzieniami. Nie pisano też o ustawie o przeciwdziałaniu nielegalnej aktywności czy ustawie o nadzwyczajnym bezpieczeństwie publicznym stanu Chhattisgarh, według których już sama krytyczna wobec rządu myśl jest możliwym do wytropienia przestępstwem. Nikt nie wspomniał też o przymusowych konsultacjach społecznych dla huty Tata Steel w Lohandiguda. Miejscowa ludność skarżyła się, że zorganizowano je w oddalonym o setki kilometrów Jagdalpurze, na terenie należącym do poborcy podatkowego i że z bronią w ręku pilnowano 50 osób, opłaconych, by udawały publiczność. Gdzie wtedy była Wolność Słowa? Nikt jakoś nie zająknął się o Kalinganagarze. Nikt nie napisał, że odmówiono wydania wiz i deportowano z lotniska dziennikarzy, naukowców i producentów filmowych zajmujących się tematami niewygodnymi dla indyjskiego rządu – jak choćby potajemną rolą, jaką odegrał w ludobójstwie Tamilów w czasie wojny na Sri Lance czy nieoznakowanymi grobami, jakie niedawno odnaleziono w Kaszmirze.

Lecz kto z nas jest bez winy i pierwszy rzuci kamieniem? Ja nie, bo żyję z tantiem wypłacanych mi przez wielkie domy wydawnicze. Wszyscy oglądamy telewizję Tata Sky, korzystamy z internetu dzięki Tata Photon, jeździmy taksówkami Tata, zatrzymujemy się w hotelach Tata, pijemy herbatę Tata z porcelany Tata i mieszamy ją łyżeczkami wyprodukowanymi przez Tata Steel. Kupujemy książki Tata w księgarniach Tata. Hum Tata ka namak khate hain⁴. Zostaliśmy otoczeni.

Jeżeli tylko ludzie o nieskazitelnej moralności mogą rzucać kamieniami, to kwalifikowaliby się jedynie ci, których i tak już uciszono. Ci, którzy żyją poza systemem. Banici ukrywający się w lesie czy uczestnicy protestów, o których nigdy nie piszą media, spolegliwi wysiedleni, którzy chodzą od sądu do sądu, składają zeznania, dając świadectwo.

Dzięki Litfestowi doznaliśmy też chwilowego olśnienia. Przyjechała Oprah. Powiedziała, że zakochała się Indiach i że na pewno tu jeszcze wróci. Jacy byliśmy wtedy dumni.

To tylko wodewilowy koniec Wyrafinowanej Sztuki.

Firma Tata już od ponad stu lat zajmuje się filantropią korporacyjną, rozdaje stypendia, wspiera najlepsze instytucje naukowe i medyczne, jednak dopiero niedawno indyjskie korporacje zostały zaproszone do Gwiaździstej Izby, Camera stellata, do błyszczącego świata korporacyjnych władz, zabójczych dla swoich przeciwników, a zarazem tak sprawnych, że można zupełnie nie zauważyć ich działań.

To, co zaraz przeczytacie, niektórym może wydać się trochę za bardzo krytyczne. Jednak zgodnie z tradycją szanowania swoich adwersarzy można interpretować te słowa również jako uznanie dla rozmachu, elastyczności, wyrafinowania oraz nieugiętej woli tych, którzy postanowili poświęcić swoje życie, by kapitalizm był bezpieczny.

Ta pasjonująca historia, dziś już zapomniana, zaczyna się w Stanach Zjednoczonych na początku XX wieku, kiedy to filantropia korporacyjna, przybierając formę sponsorowanych fundacji, zaczęła zastępować misjonarzy w roli wysłanników kapitalizmu (i imperializmu) wytyczających dla niego nowe szlaki i konserwujących system. Jednymi z pierwszych fundacji założonych w USA były Korporacja Carnegie, którą w 1911 roku swoimi dochodami wsparł koncern Carnegie Steel, i Fundacja Rockefellera, którą wsparł finansowo J.D. Rockefeller, założyciel koncernu Standard Oil. To byli Tata i Ambani tamtych czasów.

Do grona instytucji finansowanych, wspieranych czy założonych dzięki dotacjom Fundacji Rockefellera, należą ONZ, CIA, Rada Stosunków Międzynarodowych (CFR), wspaniałe nowojorskie Muzeum Sztuki Nowoczesnej (MoMA) i oczywiście Centrum Rockefellera w Nowym Jorku (gdzie mural Diego Rivery trzeba było usunąć ze ściany, bo bezczelnie przedstawiał zatwardziałych kapitalistów i odważnego Lenina; tego dnia Wolność Słowa akurat miała wolne).

J.D. Rockefeller był pierwszym amerykańskim miliarderem i najzamożniejszym człowiekiem na świecie. Był abolicjonistą, zwolennikiem Abrahama Lincolna i abstynentem. Wierzył, że swoją fortunę otrzymał w darze od Boga, co musiało być całkiem przyjemne.

Oto fragment jednego z wczesnych wierszy Pabla Nerudy, zatytułowanego Standard Oil Company:

Jej tłuści imperatorzy

żyją w Nowym Jorku

i uśmiechnięci mordercy;

kupują jedwab, nylony, cygara,

tyrańczyki, dyktatorzy

Kupują kraje, ludy, morza,

policje i parlamenty

odległe krainy, gdzie biedni

strzegą pól kukurydzianych,

jak skąpiec złota pilnuje

Standard Oil ich budzi w nocy,

stroi w mundury, wskazuje,

który brat stał się wrogiem.

I Paragwajczyk wojuje

a Boliwijczyk marnieje

ze swymi maszynkami w lesie⁵.

Gdy fundacje wpierane przez koncerny po raz pierwszy pojawiły się w Stanach Zjednoczonych, wywołały gorące debaty nad ich proweniencją, statusem prawnym czy brakiem wiarygodności. Sugerowano, że skoro korporacje mają tyle niepotrzebnych pieniędzy, to powinny po prostu więcej płacić swoim pracownikom. (W tamtych czasach ludzie zdolni byli do stawiania tak bezczelnych postulatów, i to w Ameryce). Fundacje, dziś już wszechobecne, były realizacją biznesowych marzeń. Zwolnione z podatku podmioty prawne z potężnymi zasobami, z zupełnie nieograniczonymi celami – nieodpowiadające przed nikim, całkowicie nieprzejrzyste. Jak lepiej pomnażać majątek, niż przekuwając go na kapitał polityczny, społeczny i artystyczny i tym samym zamieniając pieniądze na władzę? Czy lichwiarze mogliby sobie wymarzyć lepszą sytuację, niż ta, w której wykorzystują mikroskopijną część swoich zysków, by rządzić światem? Inaczej jakim cudem Bill Gates, który faktycznie zna się nie najgorzej na komputerach, uczestniczyłyby w tworzeniu planów edukacyjnych, zdrowotnych czy rolniczych i to nie tylko dla amerykańskiego rządu, ale dla rządów na całym świecie?

Z biegiem lat ludzie przyzwyczaili się do korzystania z udogodnień, jakie dały im fundacje (przecież prowadzą biblioteki, pokonują groźne choroby), a bezpośredni związek łączący wielkie firmy i fundacje, które sponsorują, zaczął się zacierać. Aż w końcu zniknął zupełnie. Dziś nawet ci, którzy uważają się za lewicowców, nie mają oporów, by korzystać ze szczodrości fundacji.

W latach 20. amerykański kapitalizm zaczął już rozglądać się dookoła, szukając surowców i zamorskich rynków zbytu. Wtedy też fundacje stworzyły ideę światowego ładu korporacyjnego. W 1924 roku fundacje Rockefellera i Carnegie wspólnie stworzyły najbardziej dziś wpływową na świecie grupę nacisku – Radę Stosunków Międzynarodowych (CFR). Nieco później zaczęła ją również wspierać fundacja Forda. W 1947 roku powołane właśnie do życia CIA otrzymywało wsparcie od CFR i prowadziło z nią ścisłą współpracę. Na przestrzeni lat do CFR należało 22 sekretarzy stanu USA. Pięciu członków CFR zasiadało w komitecie wykonawczym, który w 1943 roku planował powstanie ONZ, i to grant o wartości 8,5 miliona dolarów od Rockefellera pozwolił na zakup terenu, na którym stoi dziś główna siedziba ONZ w Nowym Jorku.

Każdy z jedenastu prezesów Banku Światowego od 1946 roku należał do CFR, choć woleli nazywać się apostołami najbiedniejszych. (Wyjątkiem był George Woods, członek zarządu Fundacji Rockefeller i wiceprezes Chase-Manhattan Bank.).

W Bretton Woods Bank Światowy i MFW zdecydowały, że rezerwy walutowe będą gromadzone w dolarach amerykańskich oraz że konieczne jest ujednolicenie i standaryzacja praktyk biznesowych na wolnym rynku, aby wzmocnić penetrację światowego kapitału. Dopiero pod koniec szczytu przeznaczono pokaźne sumy na promocję Dobrego Zarządzania (pod warunkiem, że to oni będą pociągać za sznurki), koncepcję Rządów Prawa (z zastrzeżeniem, że będą mieli wpływ na jego kształt) oraz setki programów antykorupcyjnych (żeby zwiększyć efektywność stworzonego przez siebie systemu).

Dwie najbardziej nieprzejrzyste i nieodpowiadające przed nikim organizacje na świecie nagle roszczą sobie prawo, by wymagać transparentności i odpowiedzialności od rządów biedniejszych krajów.

Biorąc pod uwagę, że to Bank Światowy w pewnym sensie kierował polityką gospodarczą Trzeciego Świata, łamiąc i otwierając jeden za drugim krajowe rynki dla światowego kapitału, należałby stwierdzić, że filantropia korporacyjna okazała się najbardziej wizjonerskim biznesem wszechczasów.

Fundacje finansowane przez koncerny wprowadzają, zamieniają i kanalizują swoje wpływy i umieszczają swoje pionki na szachownicy dzięki sieci elitarnych klubów i think tanków angażujących tych samych ludzi, którzy z łatwością pojawiają się i znikają w drzwiach obrotowych tych organizacji. Wbrew różnym teoriom spiskowym, szczególnie popularnym w lewicowych środowiskach, nie ma w tym mechanizmie nic tajnego, szatańskiego czy masońskiego. W analogiczny sposób korporacje używają firm fasadowych i zagranicznych kont do transferów i zarządzania swoimi pieniędzmi – tyle że w tym wypadku walutą jest władza.

Ponadnarodowym odpowiednikiem CFR jest Komisja Trójstronna, założona w 1973 roku przez Davida Rockefellera, byłego doradcę do spraw bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych Zbigniewa Brzezińskiego (fundatora afgańskich mudżahedinów, pierwowzoru talibów), Chase-Manhattan Bank i kilka innych prywatnych znakomitości. Celem było stworzenie podwalin trwałej przyjaźni i współpracy elit Ameryki Północnej, Europy i Japonii. Teraz stała się właściwie komisją pięciostronną, bo dopuszcza również członków z Chin i Indii (Tarun Das z CII; N.R. Narayanamurthy, były dyrektor generalny Infosys; Jamsheyd N. Godrej, prezes Godrej; Jamshed J. Irani, prezes Tata Sons; i Gautam Thapar, dyrektor generalny Avantha Group).

Aspen Institute to międzynarodowy klub zrzeszający lokalne elity, biznesmenów, biurokratów i polityków, który ma swoje filie w wielu krajach. Tarun Das jest prezesem Aspen Institute India. Gautam Thapar jest jego przewodniczącym. Wielu wysoko postawionych urzędników Globalnego Instytutu McKinsey (wnioskodawca utworzenia Przemysłowego Korytarza Delhi–Mumbai) to członkowie CFR, Komisji Trójstronnej i Aspen Institute.

W 1936 roku powstała Fundacja Forda (liberalne oblicze bardziej konserwatywnej Fundacji Rockefellera, mimo różnic i tak stale działają ręka w rękę). Choć jest to często pomijane, Fundacja Forda ma bardzo jasną i precyzyjnie określoną ideologię i działa w ścisłej współpracy z amerykańskim Departamentem Stanu. Jej projekt pogłębiania demokracji i „dobrych rządów” to w ogromniej mierze kontynuacja planu standaryzacji praktyk biznesowych i promowania wydajności na wolnym rynku, który powstał w Bretton Woods. Po drugiej wojnie światowej, gdy wrogiem numer jeden rządu USA po faszystach stali się komuniści, potrzebne były nowe instytucje do spraw zimnej wojny. Ford powołał do życia wojskowy think tank – Korporację na rzecz Badań i Rozwoju (Research and Development Corporation – RAND), która zajęła się analizą uzbrojenia amerykańskich służb. W 1952 roku powstał Fundusz na rzecz Republiki (Fund for the Republic), aby udaremnić „nieugięte komunistyczne próby penetracji i zniszczenia wolnych narodów”. Fundusz przekształcił się wkrótce w Centrum Studiów nad Instytucjami Demokratycznymi (Center for the Study of Democratic Institutions), jego celem było inteligentne prowadzenie zimnej wojny bez ekscesów ery McCarthy’ego. To przez ten pryzmat musimy przyjrzeć się działalności Fundacji Forda, milionom dolarów, które inwestuje w Indiach, sponsorując artystów, filmowców i aktywistów, wspierając kursy uniwersyteckie i fundując stypendia naukowe.

Opracowane przez Forda „cele dla przyszłości rodzaju ludzkiego” zakładają ingerowanie w oddolne polityczne ruchy zarówno na lokalnym, jak i międzynarodowym poziomie. W USA oznaczało to milionowe granty i pożyczki wspierające Ruch Spółdzielni Kredytowych (Credit Union Movement) założony przez właściciela sklepu Edwarda Filene’a w 1919 roku. Filene wierzył, że można stworzyć społeczeństwo konsumpcyjne, dając robotnikom łatwy dostęp do kredytów – co wtedy było jeszcze radykalnym pomysłem. Choć tylko częściowo radykalnym, bo Filene wierzył też w bardziej sprawiedliwy podział dochodu narodowego. Kapitaliści zatrzymali się na pierwszym z pomysłów Filene’a i udzielając klasie robotniczej „tanich” kredytów opiewających na dziesiątki milionów dolarów, zamienili ją w grupę ludzi permanentnie zadłużonych, spłacających bez końca koszty swojego stylu życia.

Wiele lat później te pomysły przesączyły się na zubożałą prowincję Bangladeszu, gdzie Mohammad Yunus i Grameen Bank dali głodującym wieśniakom dostęp do mikrokredytów. Konsekwencje były przerażające. Firmy udzielające mikrokredytów są odpowiedzialne za setki samobójstw – w 2010 roku w samym stanie Andhra Pradesh zabiło się 200 ludzi. Ogólnokrajowy dziennik opublikował ostatnio list pożegnalny 18-latki, która musiała oddać swoje ostatnie 150 rupii z czesnego zastraszającym ją pracownikom firmy mikropożyczkowej. List był krótki: „Pracuj ciężko i zarabiaj pieniądze. Nie bierz kredytów”.

Bieda może przynieść spore zyski i kilka Nagród Nobla.

W latach 50. fundacje Rockefellera i Forda, finansując wiele organizacji pozarządowych i międzynarodowych instytucji naukowych, przyjęły de facto rolę pełnomocników amerykańskiego rządu, który zajmował się wtedy obalaniem demokratycznie wybranych rządów w Ameryce Łacińskiej, Iranie i Indonezji. (Mniej więcej w tym samych czasie podobne organizacje pojawiły się w Indiach, wtedy niezrzeszonych, ale sympatyzujących ze Związkiem Radzieckim). Fundacja Forda stworzyła kursy ekonomiczne na amerykańską modłę na Uniwersytecie Indonezyjskim. Elitarni indonezyjscy studenci, szkoleni w metodach walki z partyzantką przez oficerów amerykańskiej armii, odegrali kluczową rolę we wspartym przez CIA zamachu stanu, który wyniósł do władzy generała Suharto. Ten zrewanżował się swoim mentorom, wyżynając w pień setki tysięcy komunistycznych buntowników.

Osiem lat później zabrano do USA grupę chilijskich studentów. Milton Friedman przeszkolił ich z neoliberalnych zasad ekonomii na Uniwersytecie w Chicago (wspieranym przez J.D. Rockefellera), dlatego nazywano ich później Chicago Boys. Wszystko po to, by przygotować znów wsparty przez CIA przewrót, w czasie którego zginął Salvador Allende i zastąpiono go generałem Pinochetem. Rządy szwadronów śmierci, terror i porwania trwały siedemnaście lat. (Grzechem Allende było to, że był demokratycznie wybranym socjalistą oraz fakt, że nacjonalizował kopalnie).

W 1957 roku Fundacja Rockefellera ustanowiła Nagrodę im. Ramona Magsaysaya dla lokalnych azjatyckich liderów. Nazwana została tak na cześć prezydenta Filipin, kluczowego sojusznika Stanów Zjednoczonych w czasie antykomunistycznej kampanii w Azji Środkowej. W roku 2000 Fundacja Forda stworzyła Nagrodę im. Ramona Magsaysaya dla Obiecujących Liderów. Ta pierwsza uchodzi za prestiżową wśród indyjskich artystów, aktywistów i społeczników. Jej laureatami są między innymi: M.S. Subbulakshmi, Satyajit Ray, Jayaprakash Narayan i jeden z najlepszych indyjskich dziennikarzy P. Sainath. Ale to oni dali więcej nagrodzie, niż ona im. Stała się probierzem tego, co jest „akceptowalnym” aktywizmem, a co już nie.

Co ciekawe, przywódcami indyjskiego ruchu antykorupcyjnego byli trzej laureaci Nagrody Magsaysaya – Anna Hazare, Arvind Kejriwal i Kiran Bedi. Jedna z wielu organizacji pozarządowych, które prowadzi Kejriwal, jest szczodrze wspierana właśnie przez Fundację Forda. Z kolei organizacje Bediego są finansowane przez Coca-Colę i Lehman Brothers.

Choć Anna Hazare nazywa siebie gandystą, prawo, którego był zwolennikiem – ustawa Jan Lokpal – była sprzeczna z duchem nauk Gandhiego, elitarystyczna i niebezpieczna. Media ochrzciły go „głosem ludu”. W przeciwieństwie do ruchu Occupy Wall Street, ruch Hazare’a nie zająknął się nawet o kwestiach prywatyzacji, władzy korporacyjnej czy „reformach” gospodarczych. Co więcej, jego medialni poplecznicy skutecznie odwrócili uwagę od olbrzymich skandali korupcyjnych w korporacjach (w które uwikłani byli również dziennikarze) i wykorzystali publiczne szarpaniny polityków, by nawoływać do dalszego ograniczenia samowoli rządu, dalszych reform, dalszej prywatyzacji. (W 2008 roku Anna Hazare otrzymał nagrodę Banku Światowego za służbę publiczną). Bank Światowy wydał z Waszyngtonu oświadczenie, że działania ruchu „zazębiają się” z jego polityką.

Jak wszyscy porządni Imperialiści, Filantropi postawili sobie za cel stworzenie i wyszkolenie międzynarodowej kadry, która będzie święcie przekonana, że Kapitalizm, a co za tym idzie i hegemonia Stanów Zjednoczonych, są w ich własnym dobrze pojętym interesie. Kadry, która będzie gotowa wspierać sprawowanie Globalnych Rządów Korporacyjnych dokładnie w taki sam sposób, w jaki miejscowe elity od zawsze służyły kolonializmowi. I tak fundacje ruszyły na podbój instytucji edukacyjnych i kulturalnych, które miały stać się ich trzecią strefą wpływów, po zagranicznej i krajowej polityce gospodarczej. Dlatego wysłały już (i nadal wysyłają) miliony dolarów ośrodkom akademickim i pedagogicznym.

Joan Roelofs w swojej wspaniałej książce Foundations and Public Policy: The Mask of Pluralism pokazuje, jak fundacje zmieniły sposób, w jaki prowadzi się zajęcia z nauk politycznych i ukształtowały dyscypliny studiów „międzynarodowych” i „regionalnych”. Tym sposobem dostarczyły amerykańskiemu wywiadowi i służbom specjalnym sztabu ludzi znających obce języki i kultury, z których potem można było rekrutować pracowników. CIA i amerykański Departament Stanu nadal współpracują z wieloma studentami i profesorami z amerykańskich uniwersytetów, co stwarza poważne wątpliwości dotyczące etyczności niektórych stypendiów.

Zbieranie informacji, by mieć kontrolę nad ludźmi, którymi się rządzi, to fundament każdej władzy. Gdy w całym kraju narasta opór przed wykupem ziemi i pojawiają się nowe pomysły gospodarcze, a w środkowych Indiach trwa otwarta wojna, nasz rząd, zgodnie z doktryną powstrzymywania, uruchamia olbrzymi program biometryczny, być może jeden z najbardziej ambitnych i najdroższych projektów zbierania informacji na świecie – Indywidualny Numer Identyfikacyjny (Unique Identification Number – UID). Ludzie nie mają dostępu do czystej wody pitnej, toalet, jedzenia czy pieniędzy, ale wszyscy będą mieć kartę elektroniczną i numery UID. Czy to zbieg okoliczności, że projekt UID będzie prowadził Nandan Nilekani, były prezes Infosys, który pod pretekstem „dostarczania usług najuboższym”, wpompuje olbrzymie sumy w przeżywający lekki kryzys przemysł IT? (Wedle ostrożnych szacunków budżet projektu UID przekroczy roczne wydatki indyjskiego rządu na edukację).

„Cyfryzacja” kraju o tak olbrzymiej liczbie wykluczonych obywateli: mieszkańców slumsów, obnośnych handlarzy i adiwasich bez aktów własności ziemi może tylko prowadzić do ich kryminalizacji, zmieniając wykluczonych w nielegalnych. Pomysł polega na stworzeniu elektronicznej wersji grodzeń i przekazaniu potężnych narzędzi władzy w ręce i tak już represyjnego państwa policyjnego. Nilekani wykazuje przejawy technokratycznej obsesji zbierania danych, która bardzo przypomina fiksację Billa Gatesa na elektronicznych bazach danych, „celach ilościowych”, „wykresach postępu”. Tak jakby to brak dostępu do informacji był główną przyczyną głodu na świecie, a nie kolonializm, zadłużenie i wypaczona, zorientowana na zysk polityka korporacji.

Fundacje finansowane przez koncerny są głównymi sponsorami nauk społecznych i sztuki, wspierają kursy i stypendia studenckie poświęcone „studiom nad rozwojem”, „studiom nad społecznościami”, „badaniom kulturowym”, „naukom behawioralnym” czy „prawom człowieka”. Gdy amerykańskie uniwersytety otwarły swoje podwoje przed zagranicą, zalały je setki tysięcy studentów, dzieci elit Trzeciego Świata. Ci, których nie stać było na czesne, mogli liczyć na stypendia. Dziś w krajach takich jak Indie czy Pakistan praktycznie w każdej rodzinie z wyższej klasy średniej znajdzie się absolwent amerykańskiej uczelni. To oni tworzą zastępy świetnych naukowców i badaczy, ale też to oni zostają premierami, ministrami ekonomii, prawnikami korporacji, finansistami i biurokratami, którzy wspierają otwarcie rodzimego rynku na wpływy globalnych korporacji.

Specjaliści, zajmujący się ekonomią i naukami politycznymi w wydaniu wygodnym dla fundacji, są nagradzani grantami i darowiznami, otrzymują fundusze na badania i posady, to ich przyjmuje się do stowarzyszeń. A naukowcy o poglądach niewygodnych dla fundacji zostają bez funduszy, są marginalizowani, odsuwani na dalszy plan, rezygnuje się z prowadzonych przez nich kursów. Stopniowo dzięki ochronie wszechobecnej i wyjątkowo niepluralistycznej ideologii ekonomicznej dyskurs został zdominowany przez jedną konkretną wizję, przez kruche i naskórkowe złudzenie tolerancji i wielokulturowości (które błyskawicznie może przerodzić się w rasizm, zacietrzewiony nacjonalizm, szowinizm etniczny czy podżegającą do wojny islamofobię). Wizja na tyle się przyjęła, że przestała być uważana za ideologię. Stała się oczywistą pozycją, naturalnym stanem rzeczy, zinfiltrowała normalność, skolonizowała zwyczajność. A kwestionowanie jej stało się równie abstrakcyjne czy ezoteryczne co kwestionowanie samej rzeczywistości. A stąd już tylko krok do stwierdzenia, że „nie ma alternatywy”.

Dopiero teraz, dzięki ruchowi Occupy, na amerykańskich kampusach i ulicach pojawił się nowy język. Dziś, biorąc pod uwagę okoliczności, studenci z hasłami „Wojna klas” czy „Nie przeszkadza nam, że jesteście bogaci, tylko że przekupujecie nasz rząd”, to już właściwie rewolucja.

Po stu latach swojej działalności filantropia korporacyjna stała się częścią życia w podobnym stopniu co Coca-Cola. Istnieją dziś miliony organizacji pożytku publicznego, wiele z nich połączonych bizantyjskimi labiryntami finansowymi z potężniejszymi fundacjami. Ten „niezależny” sektor dysponuje zasobami o wartości rzędu 450 miliardów dolarów. Największą z nich jest Fundacja Billa Gatesa (21 miliardów dolarów), zaraz za nią plasują się Lilly Endowment (16 miliardów dolarów) i Fundacja Forda (15 miliardów dolarów).

Gdy MFW wymusił restrukturyzację, a rządy postawione pod ścianą cięły publiczne wydatki na opiekę zdrowotną, edukację, opiekę nad dziećmi czy rozwój, do akcji wkroczyły NGO-sy. Prywatyzacja Wszystkiego oznaczała też zagospodarowanie wszystkiego przez organizacje pozarządowe. Gdy usuwano miejsca pracy i odbierano ludziom środki do życia, okazało się, że organizacje pozarządowe stały się ważnym źródłem zatrudnienia, nawet dla tych, którzy rozumieją ich metody działania. I z całą pewnością nie wszystkie są złe. Wśród miliona fundacji znajdzie się sporo takich, które wykonują wspaniałą i bardzo potrzebną pracę i bzdurą byłoby przekreślać je wszystkie. Jednak NGO-sy finansowane przez koncerny czy związane z nimi fundacje sprawiają, że globalny kapitał wkupuje się w łaski ruchów oporu na takiej samej zasadzie, jak udziałowcy kupują akcje firm, a później próbują nimi sterować od wewnątrz. Kontrolują węzły w tym centralnym układzie nerwowym, kanały, którymi płynie globalny kapitał. Są jak przekaźniki, absorbują i likwidują napięcia, wyczuleni na każdy impuls, działają ostrożnie, by nie drażnić rządów krajów, w których działają. (Fundacja Forda wymaga od organizacji, które wspiera, podpisania takiego zobowiązania).

Nieświadomie (a czasami intencjonalnie) służą za miejsca nasłuchowe, ich raporty, warsztaty i inne misyjne działania dostarczają danych coraz bardziej agresywnemu systemowi inwigilacji w coraz bardziej restrykcyjnych Stanach. Im bardziej niespokojny rejon, tym więcej działa tam organizacji pozarządowych.

Gdy rządy czy korporacje medialne chcą zdyskredytować autentyczny ruch oddolny, jak było w przypadku Narmada Bachao Andolan czy demonstracji przeciwko budowie reaktora atomowego Koodankulam, wtedy przewrotnie zarzucają działaczom, że są „na garnuszku obcych sił”. Choć doskonale zdają sobie sprawę, że większość NGO-sów, zwłaszcza tych dysponujących znacznymi funduszami, za cel stawia sobie wspieranie globalizacji korporacyjnej, a nie wchodzenie im w drogę. Uzbrojone w miliardy dolarów organizacje pozarządowe wywalczyły sobie miejsce, zamieniając przy okazji potencjalnych rewolucjonistów w opłacanych aktywistów, sponsorowanych filmowców, intelektualistów, artystów, subtelnie odciągając ich od radykalnych konfrontacji, prowadząc w stronę wielokulturowości, teorii gender, rozwoju społeczeństw – dyskursu wtłoczonego w język polityki tożsamościowej i praw człowieka.

Zastąpienie idei sprawiedliwości przemysłem praw człowieka to pojęciowy zamach stanu, w którym fundacje i organizacje pozarządowe odegrały kluczową rolę. Wąskie spojrzenie organizacji zajmujących się prawami człowieka sprawia, że z raportów opisujących miejsca zbrodni znika szerszy kontekst, a obie strony konfliktu – powiedzmy maoistów i rząd indyjski czy armię izraelską i Hamas – karci się za naruszanie prawa człowieka. Zagrabianie ziemi przez koncerny wydobywcze czy aneksja palestyńskich terenów przez państwo Izrael stają się nagle tylko przypisami, które nie mają większego wpływu na dyskurs. Nie twierdzę wcale, że prawa człowieka nie mają znaczenia. Mają, ale ich perspektywa nie wystarczy, by choć częściowo zrozumieć złożoność olbrzymich niesprawiedliwości dzisiejszego świata.

Inny pojęciowy przewrót związany jest z zaangażowaniem fundacji w ruch feministyczny. Dlaczego większość „oficjalnych” feministek i organizacji kobiecych nie angażuje się w takie ruchy, jak choćby licząca sobie 90 tysięcy członkiń Krantikari Adivasi Mahila Sangathan (Rewolucyjny Związek Kobiet Adiwasi), które walczą w patriarchatem w swoich społecznościach i z przesiedleniami na rzecz korporacji wydobywczych w lasach Dandakaranya? Czy wywłaszczenie milinów kobiet z uprawianych przez nie ziem naprawdę nie jest feministycznym problemem?

To nie knowania fundacji doprowadziły do odłączenia się liberalnych ruchów feministycznych od oddolnych działań antyimperialistycznych i antykapitalistycznych. Ten proces zaczął się, gdy dla błyskawicznie radykalizujących się kobiet w latach 60. i 70. zabrakło w tych ruchach miejsca. Fundacje wykazały się genialnym wyczuciem, gdy wkroczyły do akcji, wspierając kobiety, które miały dość przemocy i patriarchalizmu zarówno w tradycyjnych społecznościach, jak i wśród rzekomo postępowych lewicowych liderów. W kraju takim jak Indie to pęknięcie przebiegło równolegle do linii podziału na miasto i prowincję. Najbardziej radykalne antykapitalistyczne ruchy znalazły swoje miejsce w wioskach, gdzie w większości przypadków patriarchalizm dalej dyktował warunki życia kobiet. Miejskie aktywistki, które przyłączyły się do tych ruchów (np. do naksalitów) uczyniły to, inspirując się zachodnim ruchem feministycznym, a ich własne dążenia do niezależności często okazywały się sprzeczne z tym, czego oczekiwali od nich liderzy ruchu: czyli „dopasowania się do mas”. Wiele aktywistek nie miało zamiaru dłużej czekać na „rewolucję”, która położy kres codziennej dyskryminacji i prześladowaniom, również tym, których doświadczały ze strony liderów ruchu. Chciały, żeby równouprawnienie stało się palącą i niekwestionowaną częścią procesu rewolucyjnego i żeby przestało być traktowane jak porewolucyjna obietnica. Inteligentne, oburzone i pozbawione złudzeń kobiety zaczęły szukać innych źródeł utrzymania. Dlatego liberalne ruchy feministyczne zostały już całkowicie zagospodarowane przez organizacje pozarządowe, gdy indyjski rynek otwierał się na świat w latach 80. Wiele z tych organizacji wykonało fundamentalną pracę dotyczącą praw homoseksualistów, przemocy domowej, AIDS i praw pracowników seksualnych. Ale należy podkreślić, że ruch feministyczny nie zakwestionował nowej polityki ekonomicznej, choć to kobiety były jej największymi ofiarami. Poprzez manipulację przyznawanymi funduszami fundacjom udało się znacząco ograniczyć pole znaczeniowe „aktywności politycznej”. Dziś to wytyczne sponsorów fundacji pozarządowych określają, co jest zagadnieniem feministycznym, a co nie.

Zawłaszczenie ruchu feministycznego przez organizacje pozarządowe sprawiło również, że jego zachodnia wersja (to ona jest najhojniej finansowana) stała się wyznacznikiem tego, czym w ogóle jest feminizm. Te bitwy, jak zawsze, rozgrywają się w obrębie kobiecego ciała, z botoksem na jednym końcu i z burką na drugim. (Oczywiście niektóre kobiety cierpią podwójnie – i przez botoks, i przez burkę). I kiedy, jak to miało ostatnio miejsce we Francji, próbuje się kobiety zmusić do zdjęcia burki, to zamiast stworzyć sytuację, w której kobieta dokonuje wyboru zgodnie ze swoją wolą, mamy do czynienia nie z walką o jej wyzwolenie, ale o jej rozebranie, które staje się aktem poniżenia i kulturowego imperializmu. Już w ogóle nie chodzi o burkę, ale o przymus. Zmuszanie kobiety do zdjęcia burki jest równie złe, jak zmuszanie jej do tego, by ją założyła. Postrzeganie płci w taki sposób, pozbawienie jej kontekstu społecznego, politycznego i ekonomicznego, sprowadza ją do kwestii tożsamości, walki na kostiumy i rekwizyty. Właśnie to pozwoliło amerykańskiemu rządowi wykorzystać grupy feministyczne jako moralną przykrywkę w czasie inwazji na Afganistan w 2001 roku. Sytuacja afgańskich kobiet pod rządami talibów jest alarmująca. Ale zbombardowanie ich domów tak zwanymi kosiarkami stokrotek w żaden sposób nie rozwiązuje problemów tych kobiet.

W świecie organizacji pozarządowych, które stworzyły własny neutralizujący język, wszystko stało się „tematem” – oddzielnym, sprofesjonalizowanym, wymagającym specjalizacji zagadnieniem. Rozwój lokalnej społeczności, rozwój umiejętności przywódczych, prawa człowieka, opieka zdrowotna, edukacja, prawa reprodukcyjne, AIDS, sieroty z AIDS – zostały od siebie hermetycznie odseparowane, a każdy dostał swoją rozbudowaną, ale precyzyjną listę celów, które będą finansowane. Przyznawanie funduszy rozbiło solidarność tak skutecznie, że nigdy nie dałoby się osiągnąć tego represjami.

Bieda, podobnie jak feminizm, jest często określana mianem problemu tożsamościowego. Tak jakby biedy nie tworzyła niesprawiedliwość, tylko było to jakieś zagubione plemię, któremu można doraźnie pomóc dzięki systemowi rekompensowania szkód (na indywidualnych zasadach przyznawanych przez organizacje pozarządowe), a któremu trwałe zbawienie przyniosą dopiero Dobre Rządy. Oczywiście, pod panowaniem Globalnego Kapitalizmu Korporacyjnego.

Gdy Indie „błyszczały”, indyjska bieda zepchnięta została na margines, ale wróciła jako egzotyczny temat w sztuce; jej styl wyznaczały filmy takie jak Slumdog. Milioner z ulicy. W tych historiach o biedakach i ich niezwykłej sile charakteru brakuje czarnych charakterów – pomijając tych pomniejszych, ale ich wprowadza się jedynie dla zbudowania napięcia i zapewnienia lokalnego kolorytu. Autorzy tych dzieł to dzisiejszy odpowiednik antropologów oklaskiwanych i nagradzanych za swoją pracę „w terenie”, za odważne wyprawy w nieznane. Rzadko się zdarza, żeby ktoś tak badał i opisywał bogaczy.

Gdy neoliberalny establishment poradził już sobie z zarządzaniem władzami państwowymi, partiami politycznymi, wyborami, sądami, mediami i liberalną opinią publiczną, została jeszcze jedna kwestia do rozwiązania: co zrobić z narastającymi niepokojami, zagrożeniem „siłą ludu”. Jak ją okiełznać? Jak protestujących zamienić w potulne zwierzątka? Jak wyssać ludzką wściekłość i skierować ją na ślepe tory?

I w tej kwestii fundacje i zrzeszone z nimi organizacje mają bogatą i barwną historię. Wiele mówiącym przykładem jest rola, jaką odegrały w utemperowaniu i rozbrojeniu ruchu na rzecz równouprawnienia czarnych w latach 60. w USA oraz jak sprawnie udało się zamienić Czarną Siłę na Czarny Kapitalizm.

Fundacja Rockefellera, zgodnie z przekonaniami jej założyciela, współpracowała ściśle z Martinem Lutherem Kingiem seniorem (ojcem Martina Luthera Kinga jr). Ale jego wpływy zmalały, gdy pojawiły się bardziej wojownicze organizacje jak Pokojowy Komitet Koordynacyjny Studentów (Student Non-violent Coordinating Committee – SNCC) i Czarne Pantery. Do akcji wkroczyły Fundacje Rockefellera i Forda. W 1970 roku przeznaczyły 15 milionów dolarów dla „umiarkowanych” organizacji Afroamerykanów, zapraszając ich do stowarzyszeń, przyznając granty, stypendia naukowe i programy aktywizacji zawodowej tym, którym się nie udało i potrzebowali kapitału początkowego do zakładania własnych biznesów. Represja, wewnętrzna rywalizacja i słodki wabik w postaci wsparcia finansowego doprowadziły to stopniowego zaniku radykalnych organizacji Afroamerykanów.

Martin Luther King Jr zrozumiał powiązanie kapitalizmu, imperializmu, rasizmu i wojny w Wietnamie. Dlatego gdy zginął, jego pamięć stała się toksycznym zagrożeniem dla porządku publicznego. Fundacje i korporacje musiały się napracować, żeby przerobić jego spuściznę tak, by pasowała do formatu wspierającego wolny rynek.

Centrum Martina Luthera Kinga na rzecz pokojowych przemian społecznych dysponujące budżetem 2 milionów dolarów powstało między innymi dzięki firmom Ford Motor, General Motors, Mobil, Western Electric, Procter & Gamble, US Steel i Monsanto. Centrum prowadzi Bibliotekę Kinga i Archiwa Ruchu na rzecz Praw Obywatelskich. Wśród licznych projektów centrum jest wiele prowadzonych „wspólnie z Departamentem Obrony Stanów Zjednoczonych czy z Radą Kapelanów Wojskowych (Armed Forces Chaplains Board)”. Było też jednym ze sponsorów serii wykładów poświęconych Kingowi pod hasłem „System wolnych inicjatyw – niezbędny dla pokojowych zmian społecznych”. Amen.

Podobnie wyglądało to w RPA w czasie walki z apartheidem. W 1978 roku Fundacja Rockefellera powołała Komisję Badawczą ds. polityki USA wobec Republiki Południowej Afryki. Opracowany przez nią raport przestrzegał przed rosnącym wpływem Związku Radzieckiego i Afrykańskiego Kongresu Narodowego i stwierdzał, że współudział wszystkich ras w sprawowaniu władzy politycznej byłby sytuacją najkorzystniejszą z punktu widzenia strategicznych celów USA i interesu korporacji (tzn. dostępu do kopalin).

Fundacje zaczęły wspierać Kongres, a ten z kolei zajął się organizacjami takimi jak Ruch Czarnej Świadomości Steve’a Biko i wyeliminował ich wpływ. Gdy Nelson Mandela został pierwszym czarnym prezydentem RPA, okrzyknięto go żyjącym świętym nie tylko dlatego, że był wojownikiem o wolność, czy że spędził 27 lat w więzieniu, ale też dlatego, że w całości przyjął założenia Konsensusu Waszyngtońskiego. Socjalizm zniknął z programu Kongresu. Wspaniała „pokojowa transformacja” RPA, tak oklaskiwana i chwalona, nie przyniosła reform własności ziemskiej, nie żądała reparacji, nie zamierzała nacjonalizować kopalń. Ich miejsce zajęły prywatyzacja i restrukturyzacja. Mandela przyznał najwyższe cywilne odznaczenie RPA – Order Dobrej Nadziei – swojemu dawnemu zwolennikowi i przyjacielowi – generałowi Suharto, mordercy komunistów w Indonezji. Dziś RPA rządzi banda dawnych radykałów i przywódców związkowych, którzy przesiedli się do mercedesów. Ale to wystarczyło, by podtrzymać mit Czarnego Wyzwolenia.

Powstanie ideologii Black Power w USA było inspiracją dla utworzenia radykalnych i postępowych ruchów dalitów w Indiach. Organizacje takie jak Dalickie Pantery kopiowały wojownicze działania Czarnych Panter, ale w bardzo podobny sposób zostały rozbite i rozproszone – przy ogromnym wsparciu prawicowych organizacji hinduistycznych i Fundacji Forda – i są już na najlepszej drodze, by zamienić się w Dalicki Kapitalizm.

„Dalit Inc. udowodni, że biznes pokona podziały klasowe” – zapowiadał w 2011 roku „Indian Express”, cytując następnie mentora Dalickiej Indyjskiej Izby Handlowo-Gospodarczej. „Zaproszenie premiera na spotkanie z dalicką społecznością nie jest już wyzwaniem w naszym społeczeństwie. Za to zdjęcie z Tatą czy Godrejem w restauracji czy kawiarni to dopiero obiekt aspiracji, ale i dowód, że im się udało”. W dzisiejszych Indiach stwierdzenie, że przy głównym stole nie przewidziano miejsca dla dalickich przedsiębiorców byłoby uznane za przejaw uprzedzeń kastowych i reakcyjności. Ale byłoby bardzo niedobrze, gdyby ideologiczny trzon dalickiej polityki faktycznie sprowadzał się do takich aspiracji. Nie poprawią one w żaden sposób sytuacji milionów dalitów, którzy wciąż zarabiają na życie, nosząc na głowach kubły z ludzkimi odchodami.

Jak można krytykować młodego dalickiego naukowca za to, że przyjmuje grant od Fundacji Forda? Kto inny zaproponuje mu pomoc w wydostaniu się z tej kloaki indyjskiego systemu kastowego? Winić o taki stan rzeczy należy indyjskich komunistów, których przywódcy w większości pochodzą z kast wyższych. Przez lata próbowali wtłoczyć ideę kasty w marksistowską analizę klas. Ponieśli sromotną klęskę, zarówno w teorii, jak i w praktyce.

Pęknięcie między społecznościami dalickimi a lewicą zaczęło się od kłótni między dalickim przywódcą-wizjonerem dr Bhimrao Ambedkarem i S.A. Dange’em, związkowcem i członkiem-założycielem Komunistycznej Partii Indii. Wybuch strajku w zakładach tekstylnych w Mumbaju w 1928 roku spowodował, że Ambedkar stracił złudzenia co do Komunistycznej Partii. Wtedy zrozumiał, że mimo deklaracji o solidarności klasy robotniczej partii nie przeszkadzało, że „niedotykalni” nie mogli pracować w części tkackiej (a jedynie w gorzej płatnej części przędzalniczej), ponieważ elementem pracy w tkalniach było ślinienie nici i inne kasty uważały to za „skażenie”.

Ambedkar doszedł do wniosku, że w społeczeństwie, w którym święte pisma hinduistyczne instytucjonalizowały niedotykalność i nierówności, walka o równe prawa dla niedotykalnych była zbyt palącą potrzebą, by czekać, aż dokona się najpierw komunistyczna rewolucja. Obie strony wiele straciły na tym rozdźwięku. Oznaczał on, że większość dalitów, filaru indyjskiej klasy robotniczej, uwierzyła, że ich nadzieje na wybawienie i godność spełni konstytucjonalizm, kapitalizm i polityczne partie takie jak BSP, które prowadzą ważną, ale w dłuższej perspektywie bezwładną politykę tożsamościową.

W Stanach Zjednoczonych fundacje wspierane przez koncerny wytworzyły kulturę organizacji pozarządowych. W Indiach celowa filantropia korporacyjna zaczęła kiełkować w latach 90., w erze Nowej Polityki Gospodarczej. Zaproszenie do Gwiaździstej Izby nie jest bezinteresowne. Grupa Tata wsparła 50 milionami dolarów będącą w potrzebie Harvard Business School, a kolejnymi 50 milionami dolarów Cornell University. Nandan Nilekani z Infosys i jego żona Rohini sprezentowali 5 milionów dolarów na uruchomienie Indyjskiej Inicjatywy na Yale. Centrum Nauk Humanistycznych na Harvardzie zostało przechrzczone na Centrum Nauk Humanistycznych Mahindra, po tym jak otrzymało największe wsparcie w historii – 10 milionów dolarów od właściciela Grupy Mahindra.

W kraju Grupa Jindal, z udziałami w górnictwie, metalach i energetyce, prowadzi Szkołę Prawa Międzynarodowego Jindal i przymierza się do otwarcia Szkoły Zarządzania i Polityki Społecznej Jindal. (Fundacja Forda prowadzi szkołę prawniczą w Kongo). Fundacja Nowe Indie, sponsorowana przez Nandana Nilekaniego z przychodów Infosys, przyznaje nagrody i stypendia specjalistom od nauk społecznych. Fundacja Sitaram Jindal założona przez Jindal Aluminium ogłosiła, że będzie przyznawać 5 nagród, każda to 100 milionów rupii w gotówce, dla działających na rzecz rozwoju prowincji, walki z biedą, edukacji ekologicznej i rozwoju moralnego. Reliance Group’s Observer Research Foundation (ORF), niedawno wsparta przez Mukesha Ambaniego, została stworzona na wzór Fundacji Rockefellera. Jej doradcami i parterami badawczymi są dawni agenci wywiadu, analitycy strategii, politycy (którzy w parlamencie udają, że się zwalczają), dziennikarze i decydenci.

Cele ORF wydają się bardzo proste: „Wspierać konsensus korzystny dla reform ekonomicznych”. Do tego kształtować opinię publiczną, tworząc „wiarygodną politykę alternatywnych opinii w tak rozbieżnych kwestiach, jak pokolenie pracujące na zacofanych terenach i strategie walki z zagrożeniem nuklearnym, biologicznym i chemicznym”.

Początkowo nie mogłam zrozumieć zainteresowania ORF „wojną nuklearną, biologiczną i chemiczną”. Jednak przeglądając długą listę instytucjonalnych partnerów znalazłam nazwy Raytheon i Lockheed Martin, dwóch największych na świecie producentów broni. W 2007 roku Raytheon ogłosił, że zamierza zająć się indyjskim rynkiem. Czy to możliwe, że przynajmniej część 32 miliardów dolarów przeznaczonych w indyjskim budżecie na obronę, posłuży do zakupu broni, sterowanych rakiet, samolotów, okrętów wojennych i sprzętu inwigilacyjnego, które produkują Raytheon i Lockheed Martin?

Czy potrzebujemy broni, by prowadzić wojny? Czy może potrzebujemy wojen, by tworzyć rynek zbytu dla producentów broni? W końcu gospodarki Europy, USA i Izraela w ogromnym stopniu uzależnione są od ich przemysłów zbrojeniowych. To jedna z niewielu rzeczy, których nie przeniosły do Chin.

W nowej zimnej wojnie między USA i Chinami, Indie przygotowuje się do roli, jaką Pakistan, jako sojusznik USA, odegrał w czasie zimnej wojny Stanów z Rosją. (Sami wiecie, jak na tym wyszedł). Wielu z tych felietonistów i „ekspertów od strategii”, zajmujących się wrogością w stosunkach indyjsko-chińskich, jest powiązanych bezpośrednio albo pośrednio z indyjsko-amerykańskimi fundacjami i think tankami. Bycie „strategicznym partnerem” Stanów nie oznacza, że głowy państw dzwonią do siebie co jakiś czas na przyjacielską pogawędkę. Oznacza współpracę (i ingerencję) na wszystkich poziomach. Oznacza, że na indyjskiej ziemi gościmy amerykańskie jednostki specjalne (oficer z Pentagonu potwierdził to ostatnio w BBC). Oznacza współpracę wywiadów, zmianę polityki rolnej i energetycznej, otwarcie sektorów opieki medycznej i edukacji na międzynarodowe inwestycje. Oznacza otwarcie handlu detalicznego. To oznacza nierówny związek. I tak Indie zamknięte w żelaznym uścisku wirują po parkiecie prowadzone przez partnera, który porzuci je, gdy tylko odważą się odmówić kolejnego tańca.

Na liście partnerów instytucjonalnych ORF znajdziecie również Korporację RAND, Fundację Forda, Bank Światowy, Brookings Institution (której misją jest: „zapewnianie innowacyjnych i praktycznych rekomendacji służących trzem celom ogólnym: wzmocnieniu amerykańskiej demokracji; wsparciu dobrobytu społecznego i ekonomicznego, oraz bezpieczeństwa i szans wszystkich Amerykanów; zabezpieczeniu bardziej otwartego, bezpiecznego systemu międzynarodowej współpracy i rozwoju). Na tej liście znajdziecie też Fundację Róży Luksemburg (Biedna Róża, umarła za komunizm, a teraz jej nazwisko znalazło się na takiej liście).

Choć kapitalizm z założenia miał opierać się na konkurencji, ci na samym szczycie łańcucha pokarmowego udowodnili również, że stać ich na solidarność i otwartość. Najwięksi zachodni kapitaliści dobijali targów z faszystami, socjalistami, despotami i militarnym dyktatorami. Mają świetne zdolności adaptacyjne i ciągle się rozwijają. Potrafią błyskawicznie reagować i tworzyć przebiegłe taktyki działania.

Kapitalizm przeżywa kryzys, chociaż wyszedł obronną ręką z reform ekonomicznych oraz rozpętał wojny i doprowadził do okupacji krajów tylko po to, żeby zaprowadzić tam wolnorynkowe „demokracje”. Jednak skala tego kryzysu jeszcze się nie objawiła. Marks pisał, że burżuazja wytwarza „przede wszystkim swoich własnych grabarzy. Jej zagłada i zwycięstwo proletariatu są równie nieuniknione”⁶.

Proletariat, tak jak widział go Marks, był nieustanne atakowany. Zamykano fabryki, likwidowano miejsca pracy, rozwiązywano związki zawodowe. Przedstawicieli proletariatu podburzano przeciw sobie na wszelkie możliwe sposoby W Indiach podburzano hindusów przeciw muzułmanom, hindusów przeciw chrześcijanom, dalitów przeciw adiwasim, kastę przeciw kaście, region przeciw regionowi. A jednak na całym świecie proletariat walczy o swoje. W Chinach za pomocą niezliczonych strajków i powstań. W Indiach najbiedniejsi ludzie na świecie walczą, by powstrzymać działania najzamożniejszych korporacji.

Kapitalizm przeżywa kryzys. Skapywanie zawiodło. Wysysanie też nie działa najlepiej. Nadchodzi topnienie międzynarodowego kapitału. Indyjskie tempo rozwoju spadło do 6,9 procent. Wycofują się zagraniczni inwestorzy. Największe międzynarodowe korporacje siedzą na stertach pieniędzy i nie są pewne, gdzie je zainwestować, nie wiedzą, czym właściwie zakończy się kryzys finansowy. I to jest poważne pęknięcie w fundamencie tego molocha zwanego globalnym kapitalizmem.

Grabarzami mogą okazać się jego zaślepieni kardynałowie, którzy uwierzyli we własną ideologię. Mimo swoich strategicznych zdolności nie są w stanie pojąć prostego faktu: kapitalizm niszczy tę planetę. Stare sztuczki, które wyciągnęły go z wcześniejszych kryzysów – wojny i zakupy – tym razem się nie sprawdzą.

Długo stałam obok Antilli, przyglądając się zachodowi słońca. Wyobraziłam sobie, że ta wieża sięga tyle samo w głąb co wzwyż, że ma 27-piętrowy korzeń, łapczywie wysysający wszystko z ziemi i zamieniający wszystko w dym i złoto.

Dlaczego Ambani nazwał swój budynek Antilla? Przecież to nazwa mitycznych wysp z VIII-wiecznych iberyjskich legend. Gdy muzułmanie podbili Hiszpanię, sześciu chrześcijańskich wizygockich biskupów zabrało swoich poddanych na statki i uciekło. Po dniach czy tygodniach na morzu przybili do brzegów Antilli, gdzie postanowili osiąść i dać początek nowej cywilizacji. Spalili łodzie, żeby bezpowrotnie odciąć się od swojej ojczyzny, zajętej przez barbarzyńców.

Czy nazywając swoją wieżę Antilla, Ambani miał nadzieję odciąć się od biedy i nędzy swojej ojczyzny i stworzyć nową cywilizację? Czy to ostatni akt najskuteczniejszego ruchu secesyjnego w Indiach? Secesja klasy wyższej i średniej prosto w kosmos?

Gdy zmrok zapadł nad Mumbajem, przed onieśmielającymi bramami Antilli pojawili się strażnicy w wykrochmalonych koszulach, uzbrojeni w trzeszczące krótkofalówki. Włączono reflektory, pewnie po to, by wypłoszyć duchy. Okoliczni mieszkańcy skarżą się, że światła Antilli kradną im noc.

Może nadszedł już czas odzyskać tę noc.

¹ Vaastu – (dosł. mieszkanie) wywodząca się z wiedzy wedyjskiej starożytna nauka o architekturze [wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki].

² Por. Karol Marks, Fryderyk Engels, Manifest Partii Komunistycznej, „Krytyka Polityczna” nr 20–21, s. 26. Marks i Engels piszą jednak, że to sprawka „współczesnego społeczeństwa burżuazyjnego”.

³ W Indiach to firmy zatrudniające do 10 osób. Ich pracownicy nie mogą na ogół liczyć na podstawowe świadczenia ani ochronę prawną.

⁴ Dosł. „wszyscy jemy sól Taty”, w przenośni – „Indie są na garnuszku koncernu Tata, więc powinny być wobec niego lojalne”.

⁵ Wiersz w przekładzie Jarosława Iwaszkiewicza, pochodzi ze zbioru: Pablo Neruda, Pieśń Powszechna, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1954, s. 31

⁶ Karol Marks i Fryderyk Engels, dz. cyt., s. 31.

PAWEŁ MARCZEWSKI: Narendra Modi, kandydat na premiera opozycyjnej Indyjskiej Partii Ludowej (Bharatiya Janata Party – BJP), to postać wywołująca kontrowersje na całym świecie. Ciągną się za nim oskarżenia o to, że jako świeżo upieczony gubernator Gudźaratu w 2002 roku wspierał pogromy, w wyniku których zginęły setki muzułmanów. Jednocześnie jest ulubieńcem inwestorów, tłumnie przyjeżdżających na organizowany przez niego doroczny szczyt ekonomiczny. Jest też zapraszany przez rządy Wielkiej Brytanii czy Australii, chociaż nie sprawuje jeszcze żadnej funkcji na szczeblu krajowym. Skąd się wziął w indyjskiej polityce?

VINOD K. JOSE: Zapleczem ideowym Modiego jest hindutva, czyli hinduistyczny nacjonalizm. Ta ideologia, lansowana przez BJP, dąży do przekształcenia Indii w państwo narodowe, w którym główną rolę odgrywaliby stanowiący większość wyznawcy hinduizmu¹. BJP formalnie powstała ledwie 34 lata temu, ale stanowi de facto nowe wcielenie partii działających w latach 1951–1980. Dodatkowo partię wspiera Krajowy Korpus Ochotników (Rashtriya Swayamsevak Sangh – RSS). To organizacja, która oficjalnie nie stawia sobie żadnych celów politycznych, lecz jest ruchem kulturalnym i społecznym. W niej właśnie zaczynał swoją karierę Narendra Modi.

RSS powstała w Nagpurze w 1925 roku i początkowo była niewielką, marginalną grupą. Jej wpływu na pewno nie można było porównać z potężnym Indyjskim Kongresem Narodowym, którego liderami byli Mahatma Gandhi czy Jawaharlal Nehru. Wyróżniała się jednak całkowicie odmienną wizją przyszłych, niepodległych Indii – odrzucała świecki nacjonalizm i nie zgadzała się na zaledwie umiarkowany wpływ większościowej religii hinduistycznej. Aż do uzyskania przez kraj niepodległości koncentrowała się na formowaniu młodzieży zgodnie ze swoją wizją, trzymając się z daleka od walki z brytyjską władzą kolonialną. W latach 30. w RSS pojawiła się fascynacja ruchem nazistowskim, który wtedy zdobył władzę w Niemczech. Wielu działaczy uważało nazizm za wzór myślenia o państwie narodowym i uważało, że należy podążyć za jego przykładem w Indiach. Wspólnota języka, zwyczajów, tradycji, religii, kultury miały stać się podstawą zjednoczonego narodu indyjskiego. Niemieckie rozumienie narodu było dla nich o wiele bardziej pociągające niż perspektywy francuska czy brytyjska, wedle których naród jest umową społeczną i może składać się z wielu grup etnicznych. Nic zatem dziwnego, że RSS zbijał swój polityczny kapitał przede wszystkim na napięciach pomiędzy hinduistami a muzułmanami.

W jaki sposób RSS zyskała wpływy polityczne?

Kluczowy okazał się rok 1948, kiedy Narthuram Godse zastrzelił Gandhiego. Godse w latach 30. krótko pracował na rzecz RSS, rozczarował go jednak niedostateczny radykalizm tej organizacji. Te powiązania wystarczyły jednak do tymczasowego zdelegalizowania RSS. Przywódcy ruchu musieli spisać i przedstawić władzom państwowym formalny statut. Doszli do wniosku, że konieczne jest stworzenie partii politycznej, która stanęłaby do wyborów i reprezentowała ich wartości – i tak w 1951 roku powstała Janata Party, poprzedniczka BJP. Nie potrafiła jednak odebrać władzy Kongresowi. Przez pierwsze dekady działalności była na cenzurowanym. Uważano ją przede wszystkim za środowisko, z którego wywodził się morderca Gandhiego.

Zwrot przyszedł dopiero w latach 70., kiedy premier Indira Gandhi ogłosiła stan wyjątkowy². Przeciwko narastającym tendencjom autorytarnym w krajowej polityce zjednoczyły się rozmaite siły – socjaliści, komuniści, naksalici, hinduistyczna prawica. Dla tej ostatniej była to okazja do zmiany wizerunku. Zaczęła uchodzić za siłę walczącą o demokrację.

Czy to wtedy rozpoczęła się kariera polityczna Modiego?

Narendra Modi miał wówczas dwadzieścia kilka lat i działał jako pracharak (ochotnik) RSS w Gudźaracie. Odpowiadał za lokalną młodzieżówkę. Rozmawiałem z ludźmi, którzy pracowali z nim w tamtych czasach. Wspominają go jako świetnego organizatora i mówcę, który umiał zmobilizować tłum przeciwko policji. Uwielbiali go słuchać szczególnie studenci. Modi zaczął przejawiać coraz większe ambicje polityczne, nie wystarczyła mu już działalność kulturalna i społeczna. W połowie lat 80. udało mu się objąć stanowisko łącznika między partią a strukturami RSS w Gudźaracie, ale nie odgrywał jeszcze większej roli w polityce krajowej.

Na przełomie lat 80. i 90. zmienił się klimat polityczny. RSS – organizacja, która cztery dekady wcześniej była nielegalna – rozpoczęła narodową kampanię na rzecz rozebrania średniowiecznego meczetu w mieście Ajodhja. Wierzono, że stoi na miejscu urodzin boga Ramy. W 1992 roku meczet został zniszczony przez tłum, podburzony przez trwającą kilka lat kampanię. Państwo nie zdołało obronić budowli, a cała sprawa głęboko podzieliła Indie. Modi nadal pracował wówczas w lokalnych strukturach w Gudźaracie. Odegrał jednak ważną rolę w organizacji jatry (pielgrzymki) z Somnath, położonego na wybrzeżu gudżarackim, do Ajodhji i zwrócił na siebie uwagę krajowych władz partyjnych.

W 1993 roku ówczesny przewodniczący BJP Murli Manohar Joshi udał się w tak zwaną jatrę zjednoczenia. Trasa jego pielgrzymki zaczęła się na przylądku Kanjakumari, wysuniętym najdalej na południe fragmencie subkontynentu indyjskiego i wiodła na północ aż do strefy konfliktu w Kaszmirze. Modi został głównym organizatorem jatry i towarzyszył Joshiemu przez cały czas. To była szansa, na którą czekał od dawna. W 1993 roku wreszcie stał się istotną postacią w BJP i uzyskał dostęp do partyjnych liderów.

Modi zdobywał zatem pozycję w partii, umiejętnie wykorzystując momenty mobilizacji nastrojów nacjonalistycznych przez hinduistyczną prawicę. W jaki sposób udało mu się zostać gubernatorem Gudźaratu?

W połowie lat 90. BJP – partia, która jeszcze w wyborach parlamentarnych z 1984 roku zdobyła ledwie dwa mandaty – zaczęła tryumfować w wyborach parlamentarnych nad Kongresem, pogrążonym w nieustannych walkach frakcyjnych po zabójstwie premiera Rajiva Gandhiego³. Udało jej się też wygrać wybory lokalne w kilku istotnych stanach. W Gudźaracie miała oprócz Modiego co najmniej trzech czy czterech ludzi, którzy stali wyżej w partyjnej hierarchii. Modi postanowił zdobyć przychylność numeru jeden, czyli Keshubai Patela, ówczesnego gubernatora Gudźaratu z ramienia BJP i nastawić go przeciwko konkurentom. Te manewry polityczne zaniepokoiły krajowe władze w partii i Modi został wysłany do Delhi.

Co miało być przywołaniem do porządku i karą za przerost ambicji, okazało się jednak błogosławieństwem. Modi odpowiadał za kontakty zarządu partii z lokalnymi liderami w kilku stanach i budował sobie siatkę kontaktów. W międzyczasie jego dawny protektor, Keshubai Patel, zaczął mieć kłopoty ze skandalami korupcyjnymi. Nie potrafił utrzymać w ryzach swojej administracji. Modi zadbał, aby wiadomości o jego niekompetencji trafiły do uszu przywódców BJP. Słyszałem też od kilku redaktorów, że regularnie pojawiał się u nich z wiadomościami o kompromitacjach Patela. Działał jak wytrawny gracz szachowy, żaden ruch nie umykał jego uwadze. A jednocześnie mógł poszczycić się wiernością sprawie. Nigdy wcześniej nie wybrano go na urząd publiczny, więc jego ideowego puryzmu nie podważały żadne nadużycia władzy.

W 2001 roku Patel, któremu do końca kadencji pozostał jeszcze rok, nie zapewnił partii dobrego wyniku wyborczego w jednym z okręgów. Kierownictwo BJP doszło do wniosku, że przyszedł czas na zmianę. Atal Bihari Vajpayee, sprawujący wówczas urząd premiera, niekwestionowany numer jeden, miał wątpliwości co do Modiego, ale inni członkowie kierownictwa go przekonali. I tak w 2001 roku Modi, polityk bez żadnego doświadczenia wyborczego, zostaje gubernatorem Gudźaratu. To był pierwszy tego rodzaju przypadek w kraju. Wielu komentatorów, ale i polityków BJP było zaskoczonych tą nominacją. Modi miał jednak za sobą całą strukturę organizacyjną. Kiedy przyjechał do stolicy Gudźaratu jako świeżo upieczony gubernator, obwieścił prasie, że ma tylko jeden krótkoterminowy cel – zwycięstwo wyborcze BJP w kolejnym roku.

Kolejny rok przyniósł jednak przede wszystkim falę antymuzułmańskich pogromów w Gudźaracie. Amerykański Departament Stanu swego czasu odmówił Modiemu wizy, motywując to tym, że amerykańskie prawo nie pozwala na wydanie wizy osobie, która „brała bezpośredni udział lub była odpowiedzialna za rażące naruszenia swobód religijnych”. Jaką rolę odegrał Modi w pogromach?

Modi zasiadł w fotelu gubernatora w październiku 2001 roku. W tym samym czasie wojska Stanów Zjednoczonych wkraczają do Afganistanu. Upłynął zaledwie miesiąc od zamachów na World Trade Center i na całym świecie dyskutowano o groźbie „islamskiego terroryzmu”. Ta retoryka dobrze współgrała z językiem strachu i polaryzacji, jakim BJP opisywała muzułmanów w Indiach. Rozmawiając o pogromach w Gudźaracie, trzeba pamiętać o tym kontekście.

W lutym 2002 roku grupa aktywistów RSS wracała z pielgrzymki do Ajodhji. W 10. rocznicę zburzenia meczetu zorganizowano tam wiec, na którym domagano się budowy hinduistycznej świątyni. Według policji pociąg, którym jechali działacze, został podpalony przez muzułmanów, kiedy zatrzymał się na jednej ze stacji. Wersja policji nie jest jednak w pełni wiarygodna Nie wyjaśniono ostatecznie, czy w pociągu nie było materiałów łatwopalnych. Istnieją dwa raporty rządowe zawierające sprzeczne wersje wydarzeń. Według jednego muzułmanie zaatakowali pociąg, drugi nie wyklucza, że doszło w nim do eksplozji butli z gazem.

Nawet jeśli stwierdzimy, że doszło do ataku terrorystycznego, to nie sposób usprawiedliwić odwetu, którego ofiarą padli muzułmanie w Gudźaracie. Pogromy trwały przez kilka dni, w ich wyniku zostało zamordowanych około 2000 osób, a do wybuchów przemocy dochodziło jeszcze przez następne 2–3 miesiące. Najwięcej ofiar zginęło w pierwszych trzech dniach. Policja nie robiła w tym czasie nic, żeby zapobiec rozlewowi krwi. De facto przestała działać. Dopiero kilka lat później wysoko postawieni funkcjonariusze zaczęli mówić, że otrzymali ustne polecenie od gubernatora, żeby nie przeszkadzać hinduistom dokonującym „słusznej zemsty”. Ówczesny szef służb wywiadowczych w Gudźaracie powiedział mi, że Modi podczas rozmowy z nim stwierdził: „Na ogół podczas zamieszek policja aresztuje ludzi z obu stron. Może byśmy tak dla odmiany zostawili hinduistów w spokoju?”.

Śledztwo w sprawie pogromów nie było bezstronne, ponieważ nadzorował je urząd gubernatora Modiego. Kiedy rozpoczęła swoje dochodzenie specjalna komisja powołana przez Sąd Najwyższy, okazało się, że zniszczono wiele istotnych dowodów, jak choćby bilingi rozmów liderów partyjnych. Trudno uznać, że ofiary doczekały się sprawiedliwości.

Dziś Modi chce być postrzegany przede wszystkim jako polityk, pod którego rządami w Gudźaracie dokonał się cud gospodarczy. W jaki sposób z wojownika o hindutvę przeobraził się w sprzyjającego biznesowi speca od rozwoju gospodarczego?

Wielu wyborców nie interesuje się przeszłością Modiego, jego rolą w pogromach z 2002 roku ani jego zapleczem ideologicznym. Najważniejsze jest dla nich, że pod jego rządami Gudźarat ma tempo wzrostu, którego może mu pozazdrościć wiele stanów w Indiach. Przypisywanie tego sukcesu gubernatorowi na wyłączność to jednak chwyt propagandowy. Trzeba pamiętać, że sporą część ludności regionu od wieków stanowią kupcy. Od czasów starożytności przebiegały tu najważniejsze szlaki handlowe. Kiedy w latach 60. utworzono stan Gudźarat, już na starcie wyprzedzał on gospodarczo wiele innych stanów. W latach 70. i 80. przeciętny wzrost PKB w Indiach wynosił 3–4 procent, a w Gudźaracie był dwukrotnie wyższy. Wiele osób nie zdawało sobie z tego sprawy, poprzednicy Modiego nie umieli sformułować takiej wielkiej narracji. Dopiero on znalazł sposób, aby sprzedać sukces Gudźaratu jako swoje osobiste osiągnięcie.

Było mu o tyle łatwiej, że początek jego rządów to czas intensywnego wzrostu branży PR. Ogłoszenia opłacane przez rząd zaczęły stanowić jakieś 20–30 procent wpływów reklamowych, więc pojawiła się presja, żeby przedstawiać działania władz w dobrym świetle. Co więcej, Modi zadbał, żeby każda większa inwestycja w jego stanie była okazją do medialnej fety. Zaczął organizować w Gudźaracie doroczny, świetnie nagłośniony szczyt ekonomiczny, gromadzący inwestorów z całego świata. Modi oferował im świetne warunki, ulgi podatkowe i w zamian mógł liczyć na komplementy pod swoim adresem wygłaszane w mediach przez biznesmenów. Dzięki tej machinie medialnej sukces Gudźaratu w ciągu 11 lat od pogromów z 2002 roku zamienił się w osobiste osiągnięcie gubernatora. Z hinduistycznego szowinisty z nożem w zębach zamienił się w uśmiechniętego, otwartego technokratę.

Ta zamiana wizerunku zadziałała nie tylko w Indiach, ale i na całym świecie. W 2005 roku Departament Stanu odmówił Modiemu wizy, ale dziś środowiska biznesowe naciskają na rządy swoich krajów, żeby przymykały oko na jego przeszłość.

Prowadząc kampanię wyborczą, Modi najwyraźniej stara się dokonać jeszcze jednej przemiany i pokazać się jako zwolennik sekularyzmu. W indyjskiej tradycji politycznej sekularyzm jest czymś zupełnie innym niż sekularyzacja na Zachodzie. Oznacza równe traktowanie przez państwo wszystkich grup wyznaniowych. Deklaracje przywiązania do tej wartości w ustach kogoś, kto budował swoją karierę polityczną, propagując hinduistyczny nacjonalizm i odegrał jakąś rolę w antymuzułmańskich pogromach, brzmią co najmniej zastanawiająco…

Modi próbuje przekonać wyborców, że zamieszki na tle religijnym wybuchają wtedy, kiedy rządzi Kongres. „Zobaczcie, kiedy władzę sprawuje BJP, panuje spokój”, mówi, „Od czasu utworzenia Gudźaratu w latach 60. brutalne konflikty wybuchały mniej więcej co dwa lata, a od 2002 roku sytuacja jest stabilna”. Jeśli ograniczyć się do liczb, to oczywiście ma rację. Rzecz w tym, że główna siła wszczynająca zamieszki jest teraz u władzy, nie musi zatem sięgać po drastyczne metody walki o wpływy.

Owszem, Modi stara się mówić również do muzułmanów, przedstawiać się jako kandydat ponad podziałami, ale adresatem tych zapewnień wcale nie są muzułmanie, tylko umiarkowani hinduiści. To sygnał wysłany w ich kierunku – zobaczcie, nie mamy problemu z muzułmanami. Nie jesteśmy ziejącymi nienawiścią szaleńcami, za jakich nas uważacie.

Klimat polityczny w Indiach jest dziś zupełnie inny niż w 2002 roku. Muzułmanie ze strachu lub w wyniku frustracji czy bezradności przystali na to, że traktuje się ich jak obywateli drugiej kategorii. Pogodzili się z wizją ideologiczną BJP i RSS, wedle której mniejszości religijne muszą zaakceptować swój pośledni status wobec hinduistycznej większości. Hinduistyczna prawica usiłuje jednak rozróżniać prymat kulturowy i religijny od równego traktowania mniejszości przez państwo, gdy chodzi na przykład o politykę społeczną. Świadczenia socjalne na rzecz mniejszości traktuje jak konieczne ustępstwo, usiłując w ten sposób wyciągnąć rękę do muzułmanów. Nie przekłada się to jednak na ich głosy.

Jeśli BJP zwycięży w tegorocznych wyborach parlamentarnych, co wydaje się całkiem prawdopodobne, jakim premierem będzie Modi?

Jeśli BJP zdobędzie dużą przewagę, to Modi będzie zupełnie innym premierem niż w przypadku konieczności żmudnego budowania koalicji. W zależności od sytuacji może pokazać swoje agresywne lub umiarkowane oblicze. Na razie sondaże sugerują tę drugą ewentualność, BJP raczej nie zdobędzie zdecydowanej większości. Modi będzie więc musiał iść na kompromisy, jednak w kilku kwestiach – bezpieczeństwa narodowego, relacji z sąsiadami i polityki gospodarczej – raczej się nie ugnie.

Indie od kilku dekad prowadzą z Pakistanem spór graniczny. Od dawna niepewny jest także status długiej granicy z Chinami. Narastają też napięcia w relacjach ze Sri Lanką. Pamiętajmy, że Pakistan, Indie i Chiny mają broń atomową. W tej sytuacji dojście do władzy agresywnego lidera o autorytarnych skłonnościach może zamienić każdy z tych konfliktów w konfrontację na dużą skalę, która będzie miała znaczenie dla całego świata.

Jeśli chodzi o politykę gospodarczą, to w ciągu 25 lat liberalizacji gospodarczej w Indiach znacznie urosły majątki zbijane na bazie nepotyzmu. Modi, pieszczoszek wielkiego kapitału, raczej nie zaryzykuje naruszenia status quo i nie podejmie próby budowy gospodarki polegającej w większym stopniu na wiedzy i innowacjach. Obawiam się, że za jego rządów rozwarstwienie ekonomicznie jeszcze się zwiększy – i to nie tylko pomiędzy biednymi i bogatymi, ale również między bogatymi a klasą średnią.

Gdyby jednak BJP zdobyła zdecydowaną większość, czekają nas zmiany w konstytucji. Wśród wartości wymienianych w preambule jest sekularyzm, z czym hinduistyczna prawica zawsze miała problem. Jeśli hindutva zdobędzie mandat do większościowych rządów, trudno sobie wyobrazić skalę szaleństwa, które może rozpętać, znosząc swobody wyznaniowe czy językowe.

Nie sądzę, żeby stało się to możliwe po tegorocznych wyborach. Modi ma jednak dopiero 64 lata – dla indyjskiego polityka to nadal stosunkowo młody wiek. Krajowi liderzy na ogół pozostają aktywni dobrze po siedemdziesiątce. Bardzo prawdopodobne, że będzie aktywny na scenie politycznej przez kolejne 20 lat. Nie musi się spieszyć z realizacją swoich ambicji już teraz. Prawdziwe oblicze Modiego poznamy zapewne podczas jego drugiej lub trzeciej kadencji.

Pisząc swój obszerny reportaż o Modim, przywołałeś esej Ashisa Nandy’ego, w którym twierdzi on, że jako psycholog nie waha się nazwać Modiego „prototypowym faszystą”. Zgadzasz się z jego diagnozą?

Myślę, że Modi to w istocie ktoś więcej niż tylko autorytarny przywódca. Powiedziałbym, że to faszysta, który zdecydował się działać zgodnie z wybranymi przez siebie zasadami indyjskiej demokracji. Zbierając materiały do reportażu, rozmawiałem z członkiem BJP z bliskiego otoczenia Aruna Jaitley, lidera partii w wyższej izbie parlamentu, który jest też adwokatem występującym w głośnych sprawach przed Sądem Najwyższym. Bez jego pomocy i wsparcia Modi nigdy nie zostałby gubernatorem Gudźaratu. Według mojego informatora Jaitley często wysłuchuje od Modiego: „A ty ciągle o tej konstytucji!”. To sygnał, że Modi niespecjalnie przejmuje się ograniczeniami konstytucyjnymi. Takie podejście pozostaje w zgodzie z wizją odnowy Indii przez RSS. W tej perspektywie polityka jest wtórna wobec wielkiej zmiany cywilizacyjnej, co jest o wiele bliższe faszyzmowi niż programowi jakiejkolwiek tradycyjnej partii politycznej.

¹ Według ostatniego spisu powszechnego, przeprowadzonego w 2001 roku, hinduiści stanowią 80% ludności Indii, zaś muzułmanie 13,4%. Wśród wyznawców islamu jest jednak dużo wyższy przyrost naturalny.

² Stan wyjątkowy został wprowadzony 26 czerwca 1975 roku w odpowiedzi na – wedle słów premier Indiry Gandhi – „realne zagrożenie bezpieczeństwa Indii, spowodowane zamieszkami wewnętrznymi”. Chodziło o falę strajków (gospodarka kraju znajdowała się wówczas w opłakanym stanie) oraz demonstracji przeciwko oszustwom wyborczym, jakich miała się dopuścić Gandhi. Po wprowadzeniu stanu wyjątkowego aresztowanych zostało wielu przywódców związkowych oraz liderów partii opozycyjnych.

³ Premier Rajiv Gandhi zginął 21 maja 1991 roku w zamachu terrorystycznym zorganizowanym przez Tamilskie Tygrysy, organizację walczącą o niepodległe tamilskie państwo na północy Sri Lanki.

Nazywam się Leila Seth. Mam osiemdziesiąt trzy lata. Od sześćdziesięciu jestem w szczęśliwym związku z moim mężem Premo, z którym mam troje dzieci. Najstarszy z nich, Vikram, jest pisarzem. Drugi, Shantum, jest nauczycielem buddyjskim. Najmłodszy, Aradhana, jest artystą i filmowcem. Kocham wszystkich trzech. Mój mąż i ja wychowaliśmy ich w duchu wartości, w których nas samych wychowano – szczerości, odwagi i współodczuwania z innymi. Wiemy, że są pracowitymi i wrażliwymi ludźmi, pragnącymi uczynić dla świata coś dobrego.

Ale nasz najstarszy syn, Vikram, został niedawno przestępcą, zbiegłym kryminalistą. Jak wiele milionów Hindusów jest gejem. W zeszłym miesiącu dwóch sędziów Sądu Najwyższego obaliło wyrok sędziów Wysokiego Sądu Delhi, który cztery lata wcześniej dekryminalizował homoseksualizm. Teraz, tak jak niegdyś, jeśli Vikram zakocha się w mężczyźnie i zechce fizycznie okazać swoją miłość, popełni przestępstwo karane dożywotnim więzieniem. Wyrok Sądu Najwyższego skazuje go na celibat do końca życia lub wygnanie z kraju, gdzie się urodził, gdzie jest jego miejsce i który kocha bardziej niż jakikolwiek inny.

Sama byłam sędzią przez ponad czternaście lat, najpierw w Wysokim Sądzie Delhi, potem jako Pierwszy Prezes Wysokiego Sądu Himachal Pradesh. Następnie uczestniczyłam w Komisji Prawnej, jak również w Komitecie Sędziego J.S. Vermy, co zaowocowało uchwaleniem ustawy poprawkowej do prawa karnego w 2013 roku. Głęboko szanuję konwencje prawne i zazwyczaj nie komentuję wyroków, ale w tym wypadku muszę zrobić wyjątek.

Przeczytałam wyrok Wysokiego Sądu Delhi, gdy ukazał się cztery lata temu. Dokument ten cechował się przejrzystością, pogłębioną wiedzą o problemie i humanitaryzmem, wzorowo stosując się przy tym do indyjskich reguł konstytucyjnych. Rozstrzygał o niezgodności artykułu 377 indyjskiego Kodeksu karnego z artykułem czternastym konstytucji, mówiącym o niezbywalnym prawie do równości, artykułem piętnastym dotyczącym niezbywalnego prawa do niedyskryminacji, artykułem dwudziestym pierwszym o niezbywalnym prawie do życia, wolności, prywatności i godności osobistej. Wyrok Wysokiego Sądu Delhi uzgodnił artykuł 377 z prawem konstytucyjnym, tak aby intymne i dobrowolne stosunki seksualne dorosłych ludzi przestały być przestępstwem.

Rząd nie kwestionował wyroku i nie odwoływał się od niego. Apelację złożyła za to grupa osób, której wyrok zupełnie nie dotyczył. Dwóch sędziów Sądu Najwyższego rozpoznało apelację na początku 2012 roku. Wyrok ogłoszono dwadzieścia jeden miesięcy później, w dzień przejścia na emeryturę jednego z sędziów. Uchylono wyrok Wysokiego Sądu Delhi, przywrócono artykuł 377 we wcześniejszym brzmieniu, a intymne i dobrowolne stosunki seksualne dorosłych ludzi inne niż „naturalne” znów stały się karalne.

Jako matka mojego najstarszego syna bardzo się zdenerwowałam. Ale jako prawnik i były sędzia zdecydowałam się powstrzymać mój osąd aż do zapoznania się z wyrokiem. Po jego przeczytaniu muszę stwierdzić, że trudno zgodzić się z jego wykładnią.

Wyrok wielokrotnie już poddano szczegółowej i uważnej krytyce, zwłaszcza ze względu na nieodniesienie się do kwestii artykułu piętnastego konstytucji i uznano za w wielu aspektach niekompletny. Nie zamierzam powtarzać opinii licznych akademików i prawników. Chciałabym jednak zauważyć, że sędziowie najwyraźniej zlekceważyli zarówno pogłębioną wiedzę o przedmiocie, jak i perspektywę naukową. Wbrew dobrej praktyce prawoznawczej, powszechnej w kontekście praw niezbywalnych, wyrok nie korzysta też z przekonywających opinii zagranicznych prawników – co byłoby tu na miejscu i jest powszechną praktyką prawną, gdy sprawa tyczy się praw niezbywalnych – określając je jako nieistotne.

Co więcej, ignoruje dane medyczne, biologiczne i psychologiczne świadczące o powszechności i naturalności homoseksualizmu – nie tylko jako mieszczącego się w spektrum ludzkiej seksualności, ale także jako zachowania seksualnego nieobcego prawie wszystkim znanym gatunkom zwierząt – i wielokrotnie określa pewne czynności jako „nienaturalne”, nie potrafiąc jednak żadnej wymienić.

Najbardziej bolesna i krzywdząca jest dla mnie postawa wyrażona w tym dokumencie, napisanym w duchu suchej interpretacji prawa, bez najmniejszego współczucia wobec ludzkiego cierpienia. Niezliczone przypadki gwałtu, znęcania się, szantażu i nękania gejów i osób transpłciowych, będące wynikiem działania tego prawa, najwyraźniej nie wywarły wrażenia na sędziach. Zdają się oni też nie brać pod uwagę opinii rodziców osób dotkniętych tym wyrokiem, którzy w sali sądowej oświadczyli, że nowe prawo wywołuje w ich dzieciach lęk, zwątpienie w siebie i uniemożliwia im czerpanie przyjemności z życia rodzinnego. Wiem to z własnego doświadczenia. Wyrok nie zauważa stygmatyzacji, której poddaje pojedyncze osoby i całe rodziny przez kryminalizację homoseksualizmu.

Sędziowie twierdzą, że niewielki ułamek populacji indyjskiej złożony z gejów i osób transpłciowych nie jest wystarczającym powodem do unieważnienia artykułu 377. W rzeczywistości nie mamy do czynienia z niewielkimi liczbami. Nawet jeśli tylko 5 procent z ponad miliarda Hindusów to homoseksualiści, to nawet przy tak ostrożnych szacunkach mowa o ponad pięćdziesięciu milionach ludzi, populacji równej Karnatace, Francji czy Anglii. Ale nawet gdyby zagrożenie dotyczyło garstki obywateli, Sąd Najwyższy nie powinien odżegnywać się od odpowiedzialności związanej z ochroną niezbywalnych praw człowieka i spychać jej do parlamentu. To tak jakby twierdzić, że powinno się legalnie uwięzić bądź deportować zaratusztriańską wspólnotę Parsów na życzenie parlamentu, ponieważ liczy sobie tylko kilkadziesiąt tysięcy ludzi.

Odzwierciedlane przez wyrok przekonanie, że sprawiedliwość oparta na niezbywalnych prawach przysługuje tylko najliczniejszym grupom, jest konstytucyjnie niemoralne i nieludzkie. Wyrok potraktował ludzi o odmiennej orientacji seksualnej tak, jakby przedstawiali sobą mniejszą wartość niż inni.

Miłość nadaje życiu sens. Prawo, które czyni nas ludźmi, to prawo do miłości. Uznanie korzystania z prawa do miłości za przestępstwo jest okrutne i nieludzkie. Godzenie się na jego kryminalizację albo, co gorsza, ponowna kryminalizacja świadczą o zupełnym braku współczucia. Okazywanie przesadnej estymy większościowemu parlamentowi w obliczu dyskusji o niezbywalnych prawach jest tchórzostwem sędziów, gdyż niewątpliwie to oni stanowią ostateczną instancję w sprawach konstytucji.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie wyroku czeka na rozprawę z udziałem jednego z dwóch sędziów Sądu Najwyższego, którzy przywrócili artykuł 377, oraz nowego, który zastąpi emerytowanego sędziego Singhvi. Apelacja zostanie rozpatrzona na posiedzeniu niejawnym, bez udziału prawników.

Rozpoczęłam ten artykuł, powołując się na wartości, w jakich ja i mój mąż wychowaliśmy naszych synów. Jednak nie wymieniłam jeszcze kilku, które chcieliśmy im wpoić: by zawsze mieli otwarte serca i umysły; by szczerze przyznawali się do błędów, nawet jeśli to bardzo trudne; by wyrzekli się okrucieństwa; by skwapliwie wynagradzali innym jakiekolwiek poczynione krzywdy.

AGNIESZKA WĄDOŁOWSKA: 23-latka brutalnie zgwałcona na przedmieściach New Delhi w grudniu 2012 roku stała się symbolem przemocy, której Indie chcą powiedzieć „dość”. Wybuchły ogólnokrajowe protesty, organizowano jedną debatę za drugą. W studiach telewizyjnych dyskutowano o konkretnych zmianach w prawie. Miesiącami we wszystkich gazetach pisano o przemocy wobec kobiet. Czy to znaczy, że sprawa bezpieczeństwa kobiet przebiła się na dobre do indyjskiej debaty publicznej?

URVASHI BUTALIA: Myślę, że można tak powiedzieć. O przemocy, molestowaniu czy gwałtach zaczęli się nagle wypowiadać nie tylko specjaliści, ale też aktorzy i celebryci. To już nie jest temat „środowiskowy”. Trzeba jednak pamiętać, że to zainteresowanie utrzymało się dzięki protestom i pracy aktywistów, wobec których medialna uwaga była wtórna. Media mają niestety krótką pamięć. Często w gazetach pojawia się notka o gwałcie czy przypadku molestowania, ale już za chwilę temat znika. Tym razem protesty na to nie pozwoliły.

Amerykańska feministka Eve Ensler podczas swojej niedawnej wizyty w Indiach stwierdziła, że „to, co dzieje się w Indiach, to zmiana świadomości, na którą feministki czekały od lat. Dzięki otwartej dyskusji o przemocy seksualnej Indie znalazły się w awangardzie walki o prawa kobiet”.

Jeżeli tak jest, to tylko dlatego, że ruchy feministyczne i aktywistki nie utraciły determinacji, z jaką od lat domagają się od władzy konkretnych zmian. Co ważne, ta walka nadal trwa. Pod presją masowych protestów zmieniono zapisy prawne dotyczące gwałtu¹, niestety nie wszystkie z feministycznych postulatów zostały spełnione. Zabrakło tak istotnych kwestii, jak choćby wprowadzenie do kodeksu karnego pojęcia „gwałtu małżeńskiego”. Aktywistki ciągle przypominają opinii publicznej, że w przypadku molestowania czy gwałtu sprawca bardzo często należy do rodziny ofiary albo do grona bliskich przyjaciół.

W czasie protestów pojawiły się też takie tematy jak problem wykorzystywania seksualnego w armii czy gwałtów na tle kastowym. Przemoc i dyskryminacja kastowa tak głęboko wrosły w pewne społeczności, że przemoc wobec kobiet z najniższych kast często jest zupełnie ignorowana, również w mediach.

W ciągu pierwszych trzech miesięcy obowiązywania nowych przepisów liczba zgłaszanych przypadków molestowania w Delhi wzrosła o ponad 500 procent. A w 2013 roku dwa razy więcej kobiet zdecydowało się zgłosić gwałt niż w 2012.

To znamienne, że coraz więcej kobiet ma odwagę, żeby pójść na komisariat i poinformować, że doświadczają przemocy. I to rzeczywiście jest wpływ uwagi medialnej i nowego prawa – wcześniej policjant mógł zgodnie ze swoim widzimisię odprawić kobietę, teraz ma obowiązek przyjąć jej zgłoszenie. Poza tym w czasie protestów głos zabrało kilka silnych, odważnych kobiet, ofiar gwałtu, które zdecydowały się ujawnić swoje nazwiska i twarze. Jedną z nich była Suzette Jordan z Kalkuty, która mówiła, że ma dość bycia nazywaną „ofiarą gwałtu z Park Street”; woli, by mówiono o niej „ta, która przeżyła gwałt przy Park Street”. Podkreślała, że to nie ona powinna się wstydzić, ukrywać swoją twarz, ale ten, kto ją skrzywdził. Swoje historie opowiedziało też kilka kobiet, które doświadczyły gwałtów zbiorowych wiele lat temu. Ich wystąpienia były bardzo przejmujące i emocjonalne, ale też inspirujące dla wielu kobiet. Pokazywały, że można poradzić sobie z takim doświadczeniem, z poczuciem bezradności i krzywdy. Te kobiety otwarcie mówiły: „Mnie też to spotkało. Ale moje życie wcale się wtedy nie skończyło. Musicie znaleźć w sobie siłę, żeby żyć dalej i walczyć o siebie”. Takie wystąpienia mają ogromną moc, pokazują ofiarom przemocy, że nie są same.

Na terytorium Indii, na którym mieszka ponad 1,2 miliarda ludzi, dochodzi do gwałtu średnio co dwadzieścia minut². Dlaczego akurat to tragiczne zdarzenie z Delhi wzbudziło takie emocje i mobilizację społeczną?

Można tylko zgadywać. W Delhi demonstracje to żadna nowość. Tu ciągle ktoś pikietuje, ktoś prowadzi głodówkę, a ktoś inny organizuje przemarsze. Nie brakowało też demonstracji w obronie praw kobiet – w 2006 tłumy wyszły w sprawie zamordowanej Jessiki Lall³. Wtedy doprowadziły do ponownego otwarcia śledztwa w jej sprawie i ostatecznie do skazania winnych. Myślę, że o tak olbrzymiej popularności protestów z grudnia 2012 zdecydowało to, że były skupione w jednym miejscu, w rejonie Jantar Mantar w centrum Delhi, i trwały bez przerwy, dzień i noc. Ciągle coś się działo, ludzie przychodzili ze świecami, ze zdjęciami, niektórzy rozbijali namioty, spali na placu. Nie dało się tego protestu przegapić. Można było przyjść o dowolnej porze i włączyć się w dowolnym momencie. Ludzie przychodzili z poczucia solidarności, współczucia, niektórzy z ciekawości. Co ważne, na Jantar Mantar można było zobaczyć ludzi z wielu klas. To nie byli tylko studenci czy aktywistki.

Mówi się, że ta sprawa wywołała takie oburzenie, bo ofiara reprezentowała tak zwane Indie aspirujące.

Rzeczywiście, ofiara była ucieleśnieniem marzeń i ambicji niekoniecznie zamożnych Hindusek o wykształceniu, karierze, awansie społecznym, nowoczesnym stylu życia. Te młode kobiety często samodzielnie mieszkają w wielkich miastach, a jednocześnie utrzymują rodzinę gdzieś na prowincji. Poruszający był również fakt, że ta dziewczyna nie była sama, ale wracała do domu autobusem w towarzystwie kolegi, i to nie było wcale tak późno w nocy. Zupełnie nie pasowała do krzywdzącego, ale popularnego stereotypu „prowokacyjnej dziewczyny w kusej spódniczce” – była normalnie ubrana, zachowywała się normalnie. Właśnie ta jej normalność czy typowość zrobiła największe wrażenie.

Wyrok zapadł rekordowo szybko, ale był dla wielu mocno kontrowersyjny – gwałciciele zostali skazani na śmierć przez powieszenie.

Wyłączenie możliwości zasądzenia kary śmierci to jeszcze jedna z kwestii, o którą nadal upominają się feministki. Ten wyrok nie jest jeszcze prawomocny. Z tego, co wiem, skazani mogą się od niego odwołać, więc nie wiadomo, jaki będzie koniec tej historii. Wyrok w pierwszej instancji był odpowiedzią na żądania tych, którzy wołali, że tylko kara śmierci będzie oddaniem sprawiedliwości ofierze i jej rodzinie. Jestem w stanie zrozumieć, że kobiety, które przeżyły tragedię, czy ich rodziny odczuwają taki poziom złości i bezradności, że naprawdę pragną zemsty. Ale to pokazuje tylko, jak bardzo potrzebne jest zapewnienie ofiarom i ich rodzinom odpowiedniej pomocy specjalistów i doradców. Nie oznacza wcale, że kara śmierci jest właściwym rozwiązaniem.

Zaledwie kilka dni po tragedii z Delhi na plakatach protestujących pojawiło się hasło: „Powiesić gwałcicieli”. Już wtedy przestrzegałaś przez konsekwencjami takiego wyroku.

Podobnie jak zdecydowana większość indyjskich feministek żywię bardzo silne przekonanie, że kara śmierci nie jest odpowiedzią na problem przemocy wobec kobiet. Nie ma dowodów na to, że „proporcjonalne” formy wymierzania sprawiedliwości w jakimikolwiek stopniu przyczyniają się do ograniczenia przestępczości. Poza tym jeżeli wiemy, że do wielu aktów przemocy dochodzi w rodzinie, to jeżeli faktycznie zaczniemy karać je śmiercią, coraz mniej skrzywdzonych kobiet będzie się zgłaszać na policję. Ofiary bardzo często są zależne od sprawców przemocy czy są z nimi w bliskich związkach emocjonalnych. Przecież nie będą posyłać ich na szubienicę, niezależnie od tego, jak bardzo chciałyby móc się bronić.

Są też inne argumenty. Praktyka pokazuje, że im surowszy jest przewidziany wyrok, tym rzadziej jest w rzeczywistości zasądzany i jeszcze rzadziej wykonywany. W Indiach w ciągu ostatnich dziesięciu lat wykonano kilka egzekucji, choć karę śmierci zasądzono w kilkuset sprawach. A przecież nie chodzi o to, by tworzyć martwe prawo. Potrzeba jest zmiana nastawienia i konsekwentna implementacja prawa już istniejącego.

Indyjski tygodnik „Tehelka” przeprowadził prowokację wśród policjantów, sprawdzając ich nastawienie do ofiar gwałtu. „Tańczyła z nimi w barze, sama ich sprowokowała”. „Dała im swój numer telefonu, zachęcała”, „Jeżeli dziewczyna idzie do pubu z chłopakami i razem piją alkohol, to nie ma prawa później się skarżyć, że to był gwałt” – to tylko kilka z wypowiedzi policjantów, które nagrano ukrytą kamerą.

Niestety, ten sposób myślenia ciągle jest obecny. I nie dotyczy to tylko policjantów. Aktywistki obecne w marcu na debacie w Lok Sabha [niższa izba indyjskiego parlamentu] nad nowymi przepisami dotyczącymi gwałtu były wstrząśnięte panującą tam mizoginią. Choć przecież ostatecznie ostrzejsze prawo zostało przegłosowane. Ten przykład dobrze pokazuje, że protest pozwala na wprowadzenie zmian w prawie, ale zmiana myślenia to znacznie powolniejszy i bardziej złożony proces. Podobnym problemem jest nastawienie sędziów wydających wyroki w sprawach przemocy wobec kobiet. Bardzo dużo zależy od konkretnego sędziego i jego czy jej osobistych przekonań.

Ale należy pamiętać, że ten problem dotyczy nie tylko Indii. Niedawno czytałam artykuł w „The Economist” o pladze gwałtów w armii amerykańskiej i o tym, jak te wydarzenia są niemal bez wyjątku zamiatane pod dywan. A podejście przełożonych do kobiet, szczególnie do Afroamerykanek, było równie alarmujące.

Z doniesień zachodnich mediów można odnieść wrażenie, że to właśnie Indie z różnych przyczyn społecznych czy kulturowych szczególnie są dotknięte problemem przemocy wobec kobiet. To krzywdzący obraz?

Wiele z tych problemów jest uniwersalnych. Chociaż faktycznie jest różnica między Indiami i krajami ze sprawnie funkcjonującym systemem sądownictwa czy prawem odzwierciedlającym problemy dotyczące przemocy wobec kobiet. U nas ciągle brakuje i pewnych przepisów, i ich stosowania. Bez odpowiednich dobrych praktyk dotyczących sądownictwa nawet najlepsze przepisy mogą się rozmyć w ciągnących się latami niezliczonych postępowaniach.

Jakie są dziś główne postulaty indyjskich feministek?

To nie jest łatwe pytanie. Myślę, że dla feministek z wielkich miast, w szczególności z Delhi czy Mumbaju, jest to bezpieczeństwo, między innymi problem molestowania kobiet w pracy. Od gwałtu na młodej fotoreporterce z Mumbaju wywierana jest presja na pracodawców – na to, jakie warunki zapewniają swoim pracownicom, jaki rodzaj zadań im przydzielają, w jaki sposób dbają o ich bezpieczeństwo. Ale jest też wiele znacznie szerszych zagadnień, którymi zajmują się aktywistki – rozdawanie dzieciom jedzenia w szkołach, żeby zachęcić je do edukacji, zapewnienie pracy szczególnie biednym kobietom. Palącym tematem są też nadal podziały kastowe. W kraju tak wielkim jak Indie bardzo trudno wskazać pojedyncze sprawy, które są kluczowe dla całego społeczeństwa. To zawsze jest tygiel najróżniejszych problemów.

A aborcje żeńskich płodów, wymuszanie posagów, wydawanie za mąż dziewczynek to ciągle realne społeczno-kulturowe wyzwania czy tylko stereotypowe myślenie o problemach kobiet w Indiach?

To ciągle są wyzwania. Niestety jest wiele miejsc, gdzie widać konsekwencje masowych aborcji żeńskich płodów. Są takie wioski, w których brakuje kobiet, jak to się określa, „of marriagable age” [„w wieku nadającym się do małżeństwa”]. Te problemy nadal istnieją, ale ważne, żeby zdać sobie sprawę z ogromnych zmian, jakie zachodzą w życiu kobiet w Indiach. Wiele z nich dzielnie zmaga się z przeciwnościami losu, dostaje się do rad lokalnych, walczy, by zmieniać swoje otoczenie – niestety bardzo rzadko ten obraz przebija się do mediów.

Zaledwie miesiąc temu byłam w wiosce w Radżastanie. Na spotkanie przyjechało około 70 kobiet z okolicznych wiosek; wszystkie zajmują stanowiska w lokalnych władzach dzięki kwotom w pańćajaty⁴. Były w różnym wieku, miały różne doświadczenia, różne biografie, ale wszystkie pytały o metody zarządzania, o to, jak być dobrymi przywódczyniami, jak sobie radzić z korupcją czy nepotyzmem. Chciały jak najlepiej kierować swoimi społecznościami. Rozmawiałyśmy przez cztery czy pięć godzin. Takie spotkania są przejawem bardzo konstruktywnych zmian, które zachodzą na indyjskiej prowincji.

Jest szansa, że sukces kwot dla kobiet we władzach lokalnych zostanie powtórzony w parlamencie. Jednak termin głosowania nad projektem ciągle jest odsuwany.

Wydaje mi się, że kwoty na poziomie samorządów lokalnych wprowadzono z taką łatwością, bo politycy nie spodziewali się, że cokolwiek może z tego wyniknąć. Myśleli, że kobiety w samorządach i tak nic nie zdziałają. Oczywiście zdarzały się przypadki, że wybierano do władz kobietę, która wykonywała tylko polecenia swojego męża. Ale kobiety w ogromnym stopniu skorzystały z możliwości, jakie im stworzono, i fantastycznie odnalazły się w nowych rolach. Właśnie to wystraszyło parlamentarzystów. Teraz korzystają z każdej możliwej wymówki, żeby odrzucić projekt tej ustawy, a przynajmniej odwlec głosowanie nad nim. Co ważne, posłanki stworzyły ponadpartyjne porozumienie w tej sprawie, dlatego wierzę, że to tylko kwestia czasu. Pojawiają się też kolejne plany – toczą się na przykład rozmowy o wprowadzaniu parytetu w radach nadzorczych.

Na ile dzisiejsze postulaty indyjskich feministek różnią się od haseł, które ze swoimi koleżankami malowałyście na plakatach w latach 70.?

Większość problemów, z którymi walczyłyśmy, jest obecna i dziś. W połowie lat 70., gdy byłam jeszcze na studiach, z grupą aktywistek stworzyłyśmy grupę „Stri sangharsz” (Walka kobiet) – zajmowałyśmy się kwestią przemocy, posagami, małżeństwami nieletnich. Stworzyłyśmy nawet teatr uliczny, chodziłyśmy po całym Delhi z przedstawieniami o prawach kobiet. Potem włączyłam się w działania feministycznego kolektywu, który założył magazyn „Manuszi”. O co walczyłyśmy? Na przykład istniały wtedy uczelnie tylko dla kobiet. Chodziłyśmy na demonstracje, żeby ich przedstawicielki mogły również należeć do związku studentów. W tamtych czasach pokutowało jeszcze przekonanie, że nie ma miejsca dla kobiet w działalności politycznej. Chodziło nam też o bezpieczne akademiki dla studentek czy o bezpieczny transport.

Dziś demografia miasta znacząco się zmieniła, ale to nie znaczy, że miejska infrastruktura nadąża za tymi zmianami. To są ciągle bardzo podstawowe kwestie. Wyobraź sobie, że w Delhi ciągle jest bardzo mało publicznych toalet dla kobiet. Prosty przykład spuścizny patriarchalnego myślenia, zgodnie z którym kobieta rzadko wychodzi z domu.

W Delhi są oddzielne „kobiece” wagony metra, a autobusy z wydzieloną częścią dla kobiet widziałam w najróżniejszych częściach Indii. Gdy stało się to już normą, pojawiają się głosy krytyki, że to doraźne rozwiązanie, zapewniające wprawdzie bezpieczeństwo, ale utrwalające segregacyjne myślenie.

Czasem to miłe nie musieć przeciskać się przez tłum mężczyzn, żeby wsiąść do pociągu czy metra i móc siedzieć spokojnie w przedziale dla kobiet. Ale faktycznie, to tworzy pewną sztuczność. Bo jeżeli jesteś kobietą i wsiadasz do przedziału dla wszystkich, to musisz się liczyć z uwagami typu: „Co tu robisz?”, „Czemu nie jesteś w swojej części?”. Z tego powodu część kobiet jeździ przedziałami ogólnymi, żeby egzekwować swoje prawo do wspólnej przestrzeni. Ja też uważam, że w gruncie rzeczy segregacja nie jest dobrym pomysłem, bo wszyscy powinni mieć możliwość podróżowania i w tej wspólnej przestrzeni powinni mieć zapewnione bezpieczeństwo i komfort. Ale to w dzisiejszej sytuacji brzmi utopijnie. Na ten moment dla wielu kobiet to jest najlepsze rozwiązane, szczególnie gdy wracają do domu wieczorami czy w nocy.

Z tego, co mówisz, można wysnuć wniosek, że przez te czterdzieści lat niewiele się zmieniło.

To nieprawda. Dziś na ulicach Delhi zobaczysz dużo więcej kobiet niż w moich czasach studenckich. To głównie przedstawicielki klasy średniej. Widać, że podejmują się zawodów, które wcześniej były dla kobiet niedostępne. Są nie tylko sprzedawczyniami, ale pracują w ochronie, w policji czy jako taksówkarki. Jeśli więc mnie pytasz, co się przez ten czas zmieniło, odpowiedź jest prosta: kobiety. Kobiety się bardzo zmieniły.

¹ 19 marca indyjski parlament przyjął zalecenia stworzonej w odpowiedzi na gwałt w Delhi komisji specjalnej (Verma Commette) i zdecydował m.in. o zaostrzeniu kary dla oskarżonych o gwałt (w przypadkach szczególnego okrucieństwa dopuszczono karę śmierci) oraz wprowadzeniu kar dla policjantów, którzy odmówią przyjęcia zgłoszenia o gwałcie. Do kodeksu karnego wprowadzono również pojęcie stalkingu. Zdecydowano, że sprawy oskarżenia o gwałt sądy będą rozpatrywać w „przyspieszonym” trybie.

² Dla porównania w Stanach Zjednoczonych do gwałtu czy jego próby dochodzi co 2 minuty. Szacuje się, że w USA zgłasza się na policję około 40 proc. pokrzywdzonych kobiet, w Indiach ok. 10 proc. [za RAINN - Rape, Abuse & Incest National Network za State Department of Justice http://www.rainn.org/get-information/statistics/frequency-of-sexual-assault].

³ Chodzi o protesty, które wybuchły w 2006 roku, gdy po siedmiu latach śledztwa sąd uniewinnił, z powodu braku dowodów, głównego podejrzanego w sprawie zabójstwa modelki i kelnerki Jessiki Lall. Przez kraj przetoczyła się wtedy fala protestów. Dziewięć miesięcy później dowody jednak się znalazły, a oskarżony usłyszał wyrok dożywocia. Historia stała się kanwą fabuły głośnego filmu „No One Killed Jessica” (2011) w reżyserii Raja Kumara Gupty.

⁴ W 1993 roku zatwierdzono poprawkę do indyjskiej konstytucji, która rezerwowała dla kobiet co najmniej jedną trzecią miejsc w pańćajatach – lokalnych władzach i radach zarządzających wioskami. W 2009 roku część indyjskich stanów rozszerzyła te kwoty do połowy miejsc w radach.

Kolektyw CAMP został założony w 2007 roku w Mumbaju. Tworzą go trzy osoby: autorka filmów i artystka Shaina Anand, informatyk Sanjay Bhangar oraz architekt Ashok Sukumaran. Wspólnie realizują rozbudowane w czasie i przestrzeni wieloaspektowe projekty badawczo-artystyczne, które angażują do współpracy różne grupy zawodowe, aktywistów, nieformalne stowarzyszenia i tak dalej. Efekty ich działań są bardzo różnorodne, badania prowadzone przez CAMP materializują się w postaci między innymi książek, programów komputerowych, filmów, audycji radiowych, wycieczek po mieście czy baz danych. Mimo częstego stosowania przez CAMP zaawansowanych technologii twórczość kolektywu trudno zaszufladkować jako tak zwaną sztukę nowych mediów. Badają oni przede wszystkim różnego rodzaju infrastruktury: może to być sieć monitoringu telewizji przemysłowej, telewizja kablowa, rozmaite archiwa, ale także systemy informacji i transportu tworzone na przykład przez rykszarzy. W centrum ich zainteresowań znajdują się ukryte czy też alternatywne wobec globalnego wolnego rynku procesy ekonomiczne, samoorganizacja, własność i prawa autorskie oraz polityka czasu wolnego. Członkowie grupy CAMP współpracowali dotychczas między innymi z czekającymi na wejście do portów w Szardży i Gudżaracie marynarzami, którzy filmowali telefonami komórkowymi swoje życie na morzu, ale też z pracownikami National Coastwatch Institution zawodowo obserwującymi linię brzegową w Wielkiej Brytanii. Prace CAMP prezentowane były podczas ostatniej edycji Documenta w Kassel (2013) oraz na Kochi-Muziris Biennale. W bieżącym numerze „Krytyki Politycznej” prezentujemy trzy wybrane projekty kolektywu: Wharfage (2009–2013), Destuffing Matrix (2012) oraz Motornama Roshanara (2010).

Sebastian Cichocki

Gospodarczy kryzys, który uderzył w Dubaj i Zjednoczone Emiraty Arabskie w latach 2008–2009, to historia, którą można opowiedzieć na wiele sposobów: od zniknięcia budowlanych dźwigów z najbardziej wypełnionego nimi pejzażu w świecie, przez exodus wielu sezonowych pracowników, w tym licznych Keralczyków, którzy postanowili wrócić do domu, po szybko rozprzestrzeniającą się plotkę, że uciekający ekspaci zostawiają drogie samochody i karty kredytowe za parkingiem dubajskiego lotniska.

Mniej więcej w tym samym czasie, na początku 2009 roku, można było zaobserwować eksplozję innej formy gospodarczej aktywności w ZEA (zwłaszcza w tradycyjnych centrach miast Szardży i Dubaju): handel z krypy [creek trade]. Chodziło o handel obsługujący lokalne rynki w Somalii i Iranie. Być może miało to związek z określonymi rodzajami towarów, które akurat znajdowały się w magazynach: artykuły codziennego użytku, używane samochody, ubrania czy materiały budowlane, które w przeciwnym razie zalegałyby tam jeszcze przez długi czas. A może z faktem, że kredyty hawala rozwijały się swoim własnym rytmem, a może z tym, że tutejsze formy kredytu były powiązane raczej z kozami niż z jakimiś instrumentami pochodnymi.

Wielu z gudżarackich marynarzy, których spotkaliśmy na krypach w 2009 roku, pochodzi z okolic, gdzie tradycje marynarskie sięgają setek lat. W ostatnich kilku dziesięcioleciach własność łodzi przeszła z rąk hinduskich grup handlarzy do muzułmańskich marynarzy. Marynarze ci opisują swój związek z Dubajem i Szardżą jako dłuższy i barwniejszy niż tylko historia pracy na emigracji i budowlanego boomu w Emiratach. Zawiera się w nim walka z monsunowymi wiatrami w drodze do Zanzibaru, przewożenie randkowiczów z Basry w czasie wojen irackich i potem, stawanie się medium indyjskiej „pirackiej modernizacji” z jej szmuglowaną elektroniką i dobrami codziennego użytku, a dziś codzienne przeprawy z somalijskimi piratami. Jak jasno pokazuje tutejsza regionalna i kolonialna historia, kwestia tego, kto jest piratem, a kto nie, to zazwyczaj po prostu kwestia perspektywy. Coś podobnego można powiedzieć o handlu. Z punktu widzenia Somalii i południowego Iranu te łodzie są podstawowymi dostawcami wielu dóbr. W Indiach są traktowane jako „narodowe rzemiosło”, które działa poza krajem i jakoś nie chce zniknąć. W Emiratach ponadstuletni system „wolnego handlu”, który dziś jest ograniczany z jednej strony przez sankcje, a z drugiej przez piractwo, tworzy szczególną przestrzeń dla walki o perspektywę i historię definiującą to, co na zewnątrz bywa tłumaczone jako „handel”. Same łodzie są drewnianymi potworami z podwójnymi silnikami i potężnymi burtami. Trudno twierdzić, że są tym samym co dawne drewniane żaglowce z arabskiej czy indyjskiej przeszłości zwane dhow. Łódź i zebrana w zachodnich Indiach załoga mogą w jednym roku handlować między Karaczi, leżącą w Omanie Salalą i Bosaaso w północnej Somalii, a w następnym między Mundrą, Dubajem a Mombasą. Żadna mapa ani diagram nie są w stanie uchwycić tych powiązań. W zamian otrzymujemy poczucie, że każda łódź wpływająca do portu w Gudźaracie lub z niego wypływająca zmienia choć trochę tę historyczną przestrzeń, którą nazywamy zachodnim Oceanem Indyjskim.

Pierwsza odsłona naszego projektu miała miejsce na biennale w Szardży w 2009 roku. Przyjęła formę radiowej transmisji w porcie, nadawaliśmy z krypy po hindusku (powszechny język w tym porcie) i śpiewaliśmy. Drugą częścią wydarzenia było wydanie książki (Wharfage, 2009), w której opublikowaliśmy zapisy z ksiąg celnych, żeby opisać nieuchwytny innymi metodami handel w 2009 roku między Szardżą a rozmaitymi somalijskimi portami. Od tamtej pory nasi nowi przyjaciele pływający na tych trasach dzwonili do nas z nowościami: spotkania z piratami i siłami NATO, śluby i rozstania, sztormy wokół Omanu i zwykłe życie na pokładzie. Zaczęliśmy też zbierać szczególnie ulotne formy nagrań z tych podróży: rejestrowane telefonami komórkowymi filmy, które nie przetrwają rocznego rejsu, ponieważ łatwo je skasować lub zgubić, a nie trafiły na YouTube’a, ponieważ krążyły za pośrednictwem bluetootha pomiędzy członkami załogi lub łódkami. Wielokrotnie odwiedzaliśmy Gudźarat, a także porty ZEA i północnej Somalii. W 2010 roku daliśmy cyfrowe kamery marynarzom zainteresowanym filmowaniem, którego styl można opisać jako przeciwieństwo imperialnego „widoku z łodzi”. Cały ten materiał stał się podstawą filmu pokazywanego na Documenta (13). Film jest pozbawioną komentarza z offu podróżą od zatoki do zatoki, do zatoki: z Kaććh do Emiratów, do portów w Somalii, do jemeńskiego Adenu i Salalah w Omanie i z powrotem do Gudźaratu w porze monsunów. Część projektu zatytułowaliśmy Boat Modes, co odnosi się do myślowego przejścia od marksowskich „sposobów produkcji” do innych sposobów produkowania, spotkania, przenoszenia i odczuwania, które naszym zdaniem umożliwiają te łodzie. Jak można rozdzielać te połączone światy i różne formy ekonomii, życia religijnego, fascynacji, brutalności i kreatywności, które są tu obecne? Łódź zbudowana w miastach takich jak Dżamsalaja skupia wokół siebie pewne środowisko społeczne, które ma niewiele wspólnego ze światową gospodarką. Łodzie budowane są czasami dla prestiżu. W filozoficznym projekcie Brunona Latoura tak zwane sposoby istnienia są nieporównywalnymi sferami ludzkiej aktywności (np. religijnej, prawnej i organizacyjnej) i posługują się swoją własną logiką. Łączą się ze sobą tylko za pomocą delikatnych i zmiennych przesunięć w relacjach lub „dyplomacji”. Możemy zobaczyć, jak pracuje taka dyplomacja na łodzi: podczas przewozu samochodów lub węgla, wobec różnych rodzajów gościnności, która wiąże się z mieszkaniem na pokładzie ze zwierzętami, a czasem dzieląc przestrzeń z piratami.

Wharfage Jam Salaya, zatoka Kuććh, Gudźarat, Indie. Łodzie są z roku na rok coraz większe, ponieważ rośnie zapotrzebowanie na towary w rejonie Somalii.

Drewniane łodzie zacumowane przy Corniche Road w Szardży w 2009 roku. Łodzie zostały usunięte rok później, a nabrzeże przerobiono na promenadę. Obecnie łodzie cumują pod drugiej stronie zatoki, razem ze stalowymi statkami.

Strona z książki Wharfage zawierającej rejestry towarowe z całego roku handlowania między Szardżą a rozmaitymi portami Somalii. Niemal cały ten handel odbywa się na drewnianych statkach zbudowanych i pilotowanych przez załogi z zatoki Kaććh. Handel ten rozkwitł podczas światowego kryzysu finansowego w latach 2009–2010.

Somalijscy handlarze przeglądają książkę Wharfage na 9. Biennale w Szardży (2009).

Projekt Wharfage na 9. Biennale w Szardży składał się również z czterodniowej transmisji pirackiego radia Meena 100,3 FM z widocznej na zdjęciu łodzi Nazre Karam.

Słuchanie radia Meena 100,3 FM na dachu muzeum w Szardży.

Od zatoki do zatoki, do zatoki (2013): kadr z teledysku nakręconego telefonem komórkowym. Pożar na dwóch łodziach przy nabrzeżu w Dubaju.

Kadr z filmu Od zatoki do zatoki, do zatoki (2013): Opuszczamy Szardżę. Drewniane barki z Iranu i Gudżaratu zmierzają w stronę Badar Abbas (Iran) i Berbery (Somalia). Podróż do Berbery będzie trwała 14 dni.

Kadr z filmu Od zatoki do zatoki, do zatoki (2013). Przejście przez cieśninę Ormuz. Filmy nakręcone telefonami komórkowymi stanowią główną oś narracyjną filmu.

Kadr z filmu Od zatoki do zatoki, do zatoki (2013)
Opuszczamy Szardżę: na pokładzie używane samochody, których celem jest Bandar Lengeh w Iranie. Podróż zajmie niecałe 24 godziny.

Kadr z filmu Od zatoki do zatoki, do zatoki (2013): statek wpływa do portu Bosaso w północnej Somalii. Filmujący kapitan komentuje widok na wpół zatopionej łodzi przy nabrzeżu.

Kadr z filmu Od zatoki do zatoki, do zatoki (2013): wnętrze łodzi. Łodzie są budowane przede wszystkim w Mandvi Salaya i Jam Salaya, miastach położonych w zatoce Kaććh. Większość budowniczych wyprawia się w morze, dzieląc swój czas na budowanie i pływanie.

PAWEŁ MARCZEWSKI: W eseju opublikowanym kiedyś na łamach „History Today” pisał pan: „Osobliwy splot dziejów sprawił, że marksizm zadomowił się w większości prac historycznych napisanych w Indiach po uzyskaniu niepodległości”. W Europie Wschodniej niepodległość i historia marksistowska rzadko wymieniane są obok siebie. Na czym polegał ten „osobliwy splot dziejów”, który sprawił, że indyjscy historycy uznali marksizm za tak atrakcyjny?

DIPESH CHAKRABARTY: Przychylną recepcję marksizmu w Indiach umożliwiło przede wszystkim powszechne przekonanie, że bez interwencji państwa w gospodarkę kraj nie będzie w stanie wydobyć się z zacofania spowodowanego przez dekady zależności kolonialnej. W pierwszym dziesięcioleciu po uzyskaniu niepodległości w 1947 roku Indie przyjęły zmodyfikowaną wersję radzieckiego planowania gospodarczego. Niedługo przedtem, w roku 1944, grupa największych indyjskich kapitalistów zgodziła się, że wobec braku odpowiednio dużego kapitału prywatnego państwo będzie musiało odegrać zasadniczą rolę w gospodarce nie tylko poprzez rozbudowę infrastruktury drogowej i kolejowej, ale przez bezpośrednie inwestycje w przemysł. Jawaharlal Nehru był zwolennikiem gospodarki mieszanej, w której silny byłby zarówno sektor prywatny, jak i państwowy. Jego główny doradca ekonomiczny, statystyk Prasanta Chandra Mahalanobis, był przekonany, że w celu osiągnięcia samowystarczalności gospodarczej Indie muszą inwestować przede wszystkim w przemysł ciężki – w maszyny, które mogłyby wyprodukować inne maszyny. To oczywiście pomysł zaczerpnięty z doświadczeń radzieckich. Najbardziej prominentni ekonomiści tamtych czasów byli ludźmi lewicy. Zacofanie Indii rozumieli przede wszystkim w kategoriach niewystarczającej akumulacji kapitału.

Na tym jednak nie koniec. Indyjska komisja do spraw monopoli i ceł, zainspirowana doświadczeniami amerykańskich szkół biznesu, doszła do wniosku, że problemem jest nie tylko niewystarczająca akumulacja kapitału, ale też brak specjalistycznej wiedzy menedżerskiej. Zaczęto argumentować, że industrializacja jest zbyt wolna, ponieważ wykwalifikowane kadry zarządzające pochodzą jedynie z kilku najzamożniejszych rodzin indyjskich kapitalistów i nie są dość liczne. Dlatego też państwo powinno zainwestować w budowę instytutów technicznych, które przyciągnęłyby ludzi z klasy średniej i wykształciły potrzebnych specjalistów. Sam jestem absolwentem jednej z takich instytucji. Były to jedyne na świecie szkoły biznesowe, gdzie w programie nauczania znajdowały się obowiązkowe zajęcia z historii kolonialnej. Prowadzili je na ogół marksiści.

Do tego dochodziło marksistowskie z ducha przekonanie Nehru, że konflikty religijne i etniczne, przede wszystkim rozpad kraju na Indie i Pakistan, są pochodną problemów gospodarczych. Nehru wierzył, że jeśli uda się sprostać wyzwaniom ekonomicznym, napięcia etniczne zaczną po prostu zanikać.

Jak w tych sprzyjających warunkach historycznych i ideowych marksistowscy historycy opisywali sytuację kraju po uzyskaniu niepodległości?

Książką, która znacząco ukształtowała myślenie indyjskich marksistów w latach 50. i 60., była praca Rajaniego Palme Dutta India Today, napisana w 1940 roku. Dutt inspirował się pismami Marksa z lat 50. XIX wieku na temat brytyjskiego panowania w Indiach. Utrzymywał, że miało ono zarówno stronę negatywną, degenerującą w wymiarze politycznym, ale i pozytywną, postępową, gdyż dzięki Brytyjczykom w kraju rozwijał się kapitalizm, rozpoczęła się industrializacja, pojawiła się niewielka klasa robotnicza, która mogła z czasem odegrać rolę przewodnią w rewolucji, znoszono podziały kastowe. Dutt, absolwent Oxfordu, należał do Komunistycznej Partii Wielkiej Brytanii. To symptomatyczne – indyjski komunizm rozwijał się niejako w cieniu KPWB, to za jej pośrednictwem zyskał dostęp do międzynarodowego ruchu komunistycznego.

Natomiast w latach 60. bardzo wpływowe stały się prace latynoamerykańskich „teoretyków rozwoju zależnego”. Coraz więcej lewicowych historyków zaczynało argumentować, że rządy kolonialne przyniosły wprawdzie pewien rodzaj modernizacji, ale jednocześnie spowodowały gospodarczy niedorozwój. Kapitalizm wprowadzony przez Brytyjczyków nie był już traktowany jako konieczny etap na drodze do rewolucji. Coraz większą popularnością wśród marksistowskich historyków cieszyła się idea głosząca, że włączanie skolonizowanego państwa w obręb światowej gospodarki kapitalistycznej oznacza pogłębianie się zależności i coraz większy „rozwój w niedorozwoju”.

Jeśli inspiracje teoriami rozwoju zależnego przyniosły bardziej zniuansowaną wizję modernizacji, to czy pojawiła się też próba przemyślenia marksizmu jako teorii modernizacji zrodzonej na Zachodzie?

Ponieważ indyjska droga do marksizmu prowadziła przez marksizm brytyjski, a tradycja szkoły frankfurckiej była w Indiach właściwie nieobecna, to kwestie, które zajmowały europejskich marksistów, jak nazizm czy narodziny faszyzmu, nie były tu dyskutowane aż do lat 70. Pierwsze poważne wątpliwości pojawiły się wraz z radziecką inwazją na Węgry w 1956 roku, sporo ważnych osób zrezygnowało wówczas z członkostwa w Komunistycznej Partii Indii. Druga fala zwątpienia przyszła wraz z inwazją na Czechosłowację w 1968 roku. Na początku lat 70. coraz większą popularnością cieszył się „marksizm humanistyczny”, czytano Ericha Fromma i świeżo opublikowane angielskie przekłady Rękopisów ekonomiczno-filozoficznych Marksa. Pojawiły się dyskusje inspirowane tezą Althussera o głębokich różnicach między Marksem młodym, bardziej „humanistycznym” i dojrzałym, naukowym i antyhumanistycznym. Większość marksistów reagowała na nie jednak bardzo niechętnie. Oficjalne struktury partyjne pozostawały głęboko stalinowskie pod względem praktyk i ideologii. Pod koniec lat 60. pojawił się bardzo silny nurt maoistyczny, zainspirowany chińską rewolucją kulturalną. Bardzo wiele osób z mojego pokolenia uległo jego urokowi. Usiłowano doprowadzić do gwałtownej rewolucji agrarnej, ruch został jednak brutalnie stłumiony przez państwo.

Skąd brał się ówczesny urok maoizmu?

Należę do pokolenia urodzonego po uzyskaniu niepodległości. Odziedziczyliśmy po rodzicach lewicowy nacjonalizm w duchu Nehru i Gandhiego. W 1962 roku Indie przegrały z kretesem wojnę z Chinami – ta porażka naznaczyła nasze dorastanie. Dała pretekst do podważenia dziedzictwa Nehru i Gandhiego, do zakwestionowania ich podejścia do problemów ubóstwa i korupcji. Do tego wybuchł spór między radziecką a chińską partią komunistyczną o możliwość pokojowego wprowadzenia komunizmu. KPZR pod przywództwem Chruszczowa zaczęła głosić, że tryumf radzieckiej gospodarki będzie dla krajów na całym świecie decydującym dowodem na wyższość sowieckiego modelu nad amerykańskim. W tym czasie Indie borykały się z głębokim kryzysem ekonomicznym. Przeinwestowano w sektor przemysłowy, zaniedbując przy tym rolnictwo, i w rezultacie w połowie lat 60. wybuchł poważny kryzys żywnościowy.

W tej sytuacji hasło pokojowego przejścia do socjalizmu nie było szczególnie wiarygodne dla młodych ludzi, którzy zaczęli patrzeć z coraz większą nadzieją na Chiny z ich hasłem obalenia starego porządku przemocą. Do tego doszły romantyczne, mityczne wyobrażenia o Rewolucji Kulturalnej, którym uległy także młode lewicowe środowiska na Zachodzie. Ponieważ ZSRR wydawał się wówczas nastawiony materialistycznie, marzenia mojego pokolenia o lepszym świecie zaczęły się karmić maoizmem. Mao i Che Guevara głosili, że komunizm to nie tylko elektrownie i tamy, ale przede wszystkim nowy człowiek, wolny od chciwości i egoizmu. Ten ideowy koktajl wywierał na nas ogromne wrażenie. Młodzi dali się przekonać, że do wywołania w Indiach rewolucji wystarczy jedna iskra, rzucona na podatny, rolniczy grunt i masowo ruszyli na wieś z czerwoną książeczką w plecaku. Maoistowscy przywódcy wmawiali im, że gospodarka jest w fatalnym stanie, chociaż tak naprawdę w drugiej połowie lat 60. sytuacja ekonomiczna zaczęła się poprawiać. Marzenia lewicującej zbuntowanej młodzieży zostały jednak brutalnie stłumione przez państwo. Romans z maoizmem przyniósł złamane kariery i osobiste tragedie. To jeden z czarnych epizodów współczesnej historii Indii.

Na czym polega różnica między maoizmem młodych z pana pokolenia, marzących o nowym człowieku, a maoizmem dzisiejszych naksalitów¹?

Maoiści z końca lat 60. prowadzili nieustanne dysputy ideologiczne i doktrynalne, dziś nie ma na to miejsca. Dzisiejsi maoiści toczą przede wszystkim walkę zbrojną z państwem. Wpływ oddziałów maoistowskiej partyzantki na dzisiejsze spory ideowe i polityczne jest właściwie zerowy. Maoiści z lat 60. byli bezradni pod względem militarnym, ale wywarli mocne piętno ideologiczne. To był przede wszystkim ruch skupiający ludzi z klasy średniej, dziś oddziały maoistów składają się przede wszystkim ze zubożałych chłopów i adivasi². Oddziały naksalitów są uzbrojone, przypominają coraz bardziej regularną armię, a każda armia potrzebuje zaplecza finansowego. Dlatego też zbrojni maoiści z jednej strony walczą z wielkimi firmami wydobywczymi, a z drugiej pobierają haracze od niektórych kopalni.

Ruch maoistyczny cieszy się obecnie autentycznym poparciem społecznym. Ma to związek z przemianami indyjskiej gospodarki, w której wykształciły się trzy sektory: po pierwsze dawne wielkie potęgi kapitalistyczne, klany bogatych przemysłowców w rodzaju rodzin Tata czy Mittal, z dobrymi koneksjami politycznymi; po drugie nowe firmy z branży informatycznej, zbudowane przez profesjonalistów, świetnie wykształconych i zapatrzonych we wzorce zachodnie; wreszcie po trzecie przemysł wydobywczy, dostarczający surowców naturalnych napędzających gospodarkę. Tym ostatnim sektorem zarządzają w wielu przypadkach grupy przestępcze, to tutaj jest najwięcej korupcji i bezwzględnej przemocy. Jej ofiarami padają bardzo często adivasi zamieszkujący tereny bogate w surowce naturalne. Indie mają jedne z najsłabszych regulacji dotyczących ochrony środowiska. Dramat adivasi, którym korporacje wydobywcze zabierają ziemię, to zarazem katastrofa ekologiczna i część wojny o zasoby naturalne, która toczy się dziś w Indiach.

Należał pan do grupy uczonych skupionych wokół pisma „Subaltern Studies”, dziś jego tytuł jest etykietą rozległej dyscypliny studiów postkolonialnych, skoncentrowanej na badaniu tak zwanych grup podrzędnych – na przykład roli buntów chłopskich w podważaniu prawomocności władzy kolonialnej czy pierwotnej religijności jako narzędzia samoorganizacji wykluczonych grup ludności. Czy dzisiejszych uzbrojonych maoistów można analizować z tej perspektywy?

Ranajit Guha, nasz mentor, próbował na przykład opisać cechy strukturalne buntów chłopskich. Niektóre z wyróżnionych przez niego form samoorganizacji z pewnością istnieją i dziś, kiedy chłopi występują zbrojnie w obronie swojej ziemi. Jest jednak bardzo istotna różnica między sytuacją dziś a położeniem chłopów w kolonialnych Indiach – współcześnie mamy do czynienia z ogromną migracją ze wsi do miast. Młodzi ludzie ze wsi chcą przede wszystkim wyjechać, zdobyć wykształcenie, zrobić karierę w mieście. Brakuje dla nich mieszkań, nie ma wystarczająco dobrze rozwiniętego transportu publicznego. Przemoc na tle seksualnym, która zaprząta ostatnio indyjską opinię publiczną, ma wiele wspólnego z tymi procesami migracji. Od czasu uzyskania niepodległości liczba ludności w Indiach wzrosła czterokrotnie. W okresie kolonialnym, który badaliśmy, pozostawała mniej więcej na tym samym poziomie. Ta nowa sytuacja wytwarza napięcia i problemy, których wcześniej nie było albo występowały w innej formie lub na inną skalę – kryzysy żywnościowe, problemy edukacyjne, wyzwania urbanizacyjne. W analizach na łamach „Subaltern Studies” nie musieliśmy uwzględniać demografii jako zasadniczego czynnika. Dziś nie da się bez niej sensownie analizować indyjskiej polityki i życia społecznego.

W jaki sposób maoistowskie inspiracje końca lat 60. wpłynęły na program intelektualny „Subaltern Studies”?

Mieliśmy trzy zasadnicze źródła inspiracji. Po pierwsze, znaczenie przypisywane przez Mao ruchom chłopskim. Po drugie, Gramsci i jego rozumienie klas podrzędnych. I wreszcie po trzecie, strukturalizm, którym zainspirowaliśmy się przede wszystkim za sprawą Ranajita Guhy. Zasadniczym pytaniem było dla nas, jak wyjaśnić trwanie we współczesności tego, co archaiczne. Stara, marksistowska odpowiedź brzmiała „należy to traktować jako relikty”. Chcieliśmy zerwać z tym sposobem myślenia.

Co nie przypadło do gustu niektórym tradycyjnym marksistom…

Eric Hobsbawm zaczął nas krytykować, twierdząc, że staliśmy się zbyt postmodernistyczni, a za mało marksistowscy. W Indiach niektórzy przedstawiciele lewicy zaczęli nas oskarżać w latach 80. o dostarczanie amunicji hinduistycznej prawicy religijnej. Nie chcieliśmy się zgodzić z poglądem, że niektóre idee czy tematy nie powinny być dyskutowane, ponieważ owoce tych dyskusji mogą wpaść w niepowołane ręce. Największe kontrowersje wzbudzało to, że postulowaliśmy zajęcie się na poważnie religią. Nie zgadzaliśmy się na traktowanie religii wyłącznie jako epifenomenu albo jakiejś tam nieracjonalnej formy skrywającej racjonalną treść. Do dziś budzi to spore kontrowersje – Perry Anderson uważa, że jesteśmy „natywistami” i wspieramy populistyczny nacjonalizm odwołujący się do symboliki religijnej. Nie można jednak wyobrazić sobie Indii bez przesądów – zamiast traktować je jako dyskredytujące etykiety, chcieliśmy je zrozumieć. Zastanawialiśmy się, w jaki sposób historyk może je włączyć w swój schemat analizy. Dla wielu było to jednak wspieranie religijnej prawicy i oddawanie pola hinduistycznym faszystom.

Czy przemiany w Europie Wschodniej miały wpływ na indyjski marksizm?

Po 1989 roku wśród indyjskich marksistów dominowało wyobrażenie Europy Wschodniej jako regionu, który po upadku komunizmu został przeorany przez kapitalizm, gdzie komunistyczny niedobór został wyparty przez kapitalistyczny dostatek dla wybranych. Dyskusje europejskich dysydentów docierały do Indii rzadko i w uproszczonej formie, głównie ze względu na barierę językową. Większość marksistów nie bardzo potrafiła też poradzić sobie ze zrozumieniem istotnej roli katolicyzmu w ruchu solidarnościowym. Religia jako czynnik zmiany społecznej była analizowana właściwie wyłącznie przez nas w ramach „Subaltern Studies”. Bardzo długo nie uświadamiano sobie też istnienia wewnątrzeuropejskiego orientalizmu, stereotypowych, egzotycznych wyobrażeń o „dzikim wschodzie” Europy. Podobieństwa między położeniem krajów postkolonialnych w Azji Południowo-Wschodniej i krajów dawnego bloku wschodniego analizowane są dopiero od niedawna. Najwyższy czas, żeby te dyskusje przestały się toczyć jedynie w kilku miejscach w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych.

¹ Określenie „naksalita”, używane najczęściej w odniesieniu do zbrojnych oddziałów partyzanckich Komunistycznej Partii Indii (Maoistycznej), pochodzi od wsi Naxalbari. W 1967 roku wybuchło tam powstanie chłopskie pod hasłem „Ziemia w ręce rolników”, brutalnie stłumione przez wojsko. Współczesna maoistyczna partyzantka odwołuje się do tamtych wydarzeń. Działa przede wszystkim w rejonach z dużą ilością ubogiej ludności wiejskiej i plemiennej, na przykład w stanach Bihar, Chhatisgarh, Bengal Zachodni, Andhra Pradesh. Brak wiarygodnych szacunków o liczebności tych bojówek. Rząd indyjski utrzymuje, że od 2010 roku „zagrożenie maoistyczne” sukcesywnie się zmniejsza. Minister spraw wewnętrznych Indii Sushil Kumar Shinde ogłosił w październiku 2013 roku, że w porównaniu z analogicznym okresem rok wcześniej zanotowano spadek „incydentów” wywołanych przez maoistów o 25%. Deepak Kumar Nayak z think tanku Institute of Peace and Conflict Studies wskazuje jednak, że naksalici w tym samym czasie stworzyli nowe bazy operacyjne w południowoindyjskich stanach Karnataka, Tamil Nadu i Kerala (zob. Deepak Kumar Nayak, Is the CPI (Maoist) Fading?, http://www.ipcs.org/article/naxalite-violence/naxal-violence-is-the-cpi-maoist-fading-4187.html dostęp 20 grudnia 2013).

² Zbiorcze określenie ludności z licznych rdzennych plemion zamieszkujących Indie.

Jest coś bramińskiego w tym, jak indyjscy informatycy traktują pracę z komputerem, oczywiście przy założeniu, że esencją bramińskości jest zasada wyłączności dostępu do wiedzy, której nie należy dzielić z pospólstwem. Dla porównania inżynier lądowy nie jest już tak poważanym zawodem, a jego praca nie kojarzy się z prestiżem, jak na Zachodzie, gdzie przez cały XIX wiek i znaczną część XX był symbolem nieposkromionej męskości – w końcu stawiając tamy i mosty, ujarzmiał naturę. Dziś indyjska klasa średnia podziwia przedsiębiorców, którzy potrafili się dorobić, czy inżynierów, którzy pracują na komputerach. Ich biura są czyste, klimatyzowane, odgrodzone od zanieczyszczeń, nie to co fabryki, gdzie praca jest brudna i fizyczna. Biuro jest bramińskie, fabryka jest śudra – należy do robotników z najniższych kast. I choć w Bangalore wielokrotnie znajdowałem potwierdzenie dla bramińskości i wsobności branży IT, co i raz słyszałem też o projekcie, którego twórcy planowali przełamać ten stereotyp. Chodziło o specjalny komputer, który połączyłby ezoteryczną wiedzę informatyków z indyjską rzeczywistością spoza parków technologicznych. Urządzenie nazwano Simputer albo Simple Computer. Miało być tanie, proste w obsłudze i dostępne w każdej wiosce. Gdy w 2001 roku pomysł po raz pierwszy dotarł do opinii publicznej, „New York Times” zaliczył go do najlepszych wynalazków roku. Napisano, że „tak właśnie wyglądałby komputer, gdyby wymyślił go Gandhi”. Inżynier, który próbował stworzyć komputer Gandhiego, nazywał się Vijay Chandru, dr Chandru. Pewnego wieczoru postanowiłem go odwiedzić. Pojechałem rikszą do Sadashiva Nagar, prestiżowej dzielnicy Bangalore położonej w zachodniej części miasta. Dom Chandru znajdował się niedaleko Sankey Tank, sporego stawu zbudowanego w XIX wieku przez żołnierzy armii brytyjskiej. Obecnie przechadzali się nad nim wieczorami zamożnie wyglądający Hindusi w białych sportowych butach, a każdemu towarzyszył długi cień, rozciągający się między plamami świateł halogenowych lamp ustawionych wzdłuż brzegu sztucznego jeziora. Niewielki ogród odgradzał dom Chandru od ulicy. Gdy przyjechałem, dr Chandru był jeszcze w biurze biotechnologicznej firmy, którą teraz prowadził, więc towarzystwa dotrzymała mi jego żona Uma. Chandru wrócił dopiero godzinę później. Wyglądał na zmęczonego, siwiejące włosy miał w nieładzie i wyraźnie dokuczał mu ból w prawym ramieniu. Miał z nim problemy od czasu strzelaniny w 2005 roku, gdy zamaskowany mężczyzna otworzył ogień do zebranych w Indian Institute of Science, gdzie Chandru wykładał. Napastnikiem, któremu udało się uciec, był najprawdopodobniej Abu Hamza, członek Laszkar e-Taiba (Armii Pobożnych), islamistycznej grupy terrorystycznej z Pakistanu. Panuje przekonanie, że to właśnie on wyszkolił strzelców, którzy dokonali zamachów w Mumbaju w 2008 roku¹. W strzelaninie w Bangalore zginął jeden profesor, a trzy osoby zostały ranne. Jedną z nich był właśnie Chandru, kula zraniła go w ramię. Chandru otrzymał posadę w IIS w 1992 roku po tym, jak przez dziesięć lat uczył na Purdue University w Stanach Zjednoczonych. Zrobił doktorat w 1982 roku na MIT, gdzie badał, jak nowoczesne technologie mogą odpowiadać na potrzeby najbiedniejszych. Wśród podziwianych przez niego wtedy postaci był Ivan Illich, europejski myśliciel, krytyczne nastawiony do zachodniej modernizacji, który wiele lat przepracował między innymi w Puerto Rico i w Meksyku. Drugą ważną osobą był indyjski naukowiec Amulya Reddy, który szukał zastosowań dla nowoczesnych rozwiązań technologicznych na indyjskiej prowincji. Reddy promował między innymi wykorzystanie gazu gobar (z krowich odchodów) jako taniego źródła naturalnej energii. Uma, która przysłuchiwała się tej opowieści, wtrąciła, że MIT był „marksistowskim think thankiem”. Chandru zaprotestował. Wspominał, że z coraz większym zaangażowaniem szukał przykładów, jak nowe technologie, a szczególnie komputery, mogłyby służyć do poprawy sytuacji biednej i niepiśmiennej ludności Indii. W 1998 roku, gdy w Bangalore kwitła już branża IT, Chandru wziął udział w międzynarodowej konferencji poświęconej walce z „wykluczeniem cyfrowym”. Za tytuł seminarium obrano typową dla ducha czasu hiperbolę „globalnej wioski”. To właśnie wtedy powstał projekt Simputera. Planowano, że będzie to urządzenie „proste, niedrogie i wielojęzyczne”, „komputer dla mas”. Wierzono, że uczyni dostęp do informacji znacznie bardziej egalitarnym. Jak to ujął Chandru w swoim wystąpieniu, miał to być przykład technologii „wrażliwej społecznie”. Trzy lata później, gdy prototyp Simputera pojawił się na rynku, zarówno indyjskie, jak i zachodnie media przyjęły go z ogromnym entuzjazmem. Wszyscy czekali na komputer Gandhiego. Dziś, gdy emocje już opadły, dużo łatwiej spojrzeć na ten projekt z dystansu i zauważyć, że Simputer był jedynie częścią znacznie szerszego zjawiska fascynacji technologią i wiary, że może ona okazać się lekarstwem na wszelkie problemy. Przez ostatnie dwadzieścia lat powstało wiele urządzeń czy rozwiązań technologicznych mających potencjał, by „uratować ludzkość”: laptopy, maile, internet, Wi-Fi, telefony komórkowe, netbooki. Simputer należał jednak do bardzo szczególnej kategorii – tanich komputerów. W tym samym duchu powstał choćby projekt, do którego przymierzał się Intel Corporation, choć ostatecznie z niego zrezygnował, czy inicjatywa One Laptop per Child (Laptop dla każdego dziecka) stworzona przez Nicolasa Negroponte z MIT. Autorzy tych projektów próbowali znaleźć rozwiązanie niepokojącego paradoksu współczesności: dziś zawrotnemu postępowi technologicznemu towarzyszą równie błyskawicznie pogłębiające się nierówności społeczne. Simputer posiadał też pewną istotną cechę, odróżniającą go od wszystkich innych „cudownych urządzeń”. To nie był kolejny gadżet wymyślony na Zachodzie, wyprodukowany w chińskiej fabryce, a potem dostarczony mongolskim dzieciom. Projekt narodził się Indiach, gdzie wyższe warstwy społeczne wykazywały olbrzymie zdolności technologiczne, a jednocześnie były, przynajmniej teoretycznie, znacznie bliżej niż ich zachodni koledzy społecznych i ekonomicznych uwarunkowań determinujących ubóstwo w Indiach. Jeżeli zapewnienia indyjskich elit, że technologie mogą poprawić sytuację najbiedniejszych, kiedykolwiek miały szansę na realizację, to był nią Simputer. Za projektem Simputera stały genialne postaci: uczeni, biznesmeni i politycy. Produkcja miała być wspólnym przedsięwzięciem Indian Institute of Science, instytucji rządowych i firmy Encore, produkującej oprogramowanie w Bangalore. Wspólnie stworzyli non-profit Simputer Trust, którym kierowały, jak to ujął Chandru, „cztery postaci ze świata akademickiego i trzy z biznesowego”. Mieli być właścicielami licencji na konstrukcję i oprogramowanie Simputera i znaleźć inwestorów gotowych wprowadzić go do produkcji masowej. Producenci mieli prawo wprowadzać zmiany w konstrukcji, z zastrzeżeniem, że po roku produkcji prawa do tych modyfikacji zostaną przekazane Simputer Trust. Stworzono też ruchomą tabelę opłat licencyjnych. Firmy w krajach rozwijających się miały zapłacić za nią jednorazowo 25 tysięcy dolarów, a te z krajów rozwiniętych 250 tysięcy. Pieniądze z licencji miały zapewnić fundusze na dalsze badania i rozwój. System operacyjny Simputera oparto na bezpłatnej platformie GNU/Linux, ale aplikacje, które miał obsługiwać, mogły powstać na dowolnej platformie: Linux, Windows, Solaria czy Mac OS. Chandru przyznał, że w tej kwestii twórcy Simputera wzięli przykład z Richarda Stallmana z Free Sotfware Foundation, który wygłosił wykład na konferencji w Bangalore w 1993 roku na temat „wolnego oprogramowania”. – Jeżeli zastanowić się nad tym, co tak naprawdę było początkiem IT, to był to system UNIX napisany w języku C. To, co nazywaliśmy Berkeley UNIX, stało się faktycznie standardem na uczelniach informatycznych. Jeżeli nam w Indiach udało się znaleźć dostęp do programowania na Zachodzie, to właśnie dzięki naszym umiejętnościom w UNIX-ie – stwierdził Chandru. Pod wieloma względami Simputer był bardzo nowoczesny. Miał ekran dotykowy i funkcję rozpoznawania mowy w różnych indyjskich językach, tak by mogli go obsługiwać również analfabeci. Zgodnie z planem urządzenie miało kosztować najwyżej 200 dolarów. Ale ponieważ nawet taka suma przekraczała możliwości finansowe mieszkańców wiosek, zakładano, że większość użytkowników posiadałaby jedynie tanią kartę chipową, a nie sam Simputer. To na karcie każdy zapisywałby swoje dane, dzieląc się wspólnie zakupionym Simputerem, powiedzmy jednym na wioskę. Ponieważ w niektórych regionach nie można liczyć na stałe dostawy energii elektrycznej, Simputer miał działać zarówno na prąd, jak i na akumulatorki AAA. „Chcieliśmy, żeby Simputer był mały, dobrze leżał w dłoni i nie onieśmielał. Tranzystorowe radia były już wtedy popularne w indyjskich wioskach – opowiadał mi Chandru. Simputer to miało być takie tranzystorowe radio XXI wieku. „Po raz pierwszy w historii komputer powstawał w Indiach zupełnie od zera. Miał nawet «miejscową» płytę główną”. Chandru otworzył paczkę, którą właśnie otrzymał. „To mój Simputer. Wysłałem go do skalibrowania” – wyjaśnił. Podał mi urządzenie, bym mógł mu się przyjrzeć. Było szare, wielkości smartfona. „Pod wieloma względami wyprzedzał swój czas” – stwierdził Chandru. „Słyszałeś, na pewno jak wszyscy mówili o iPhonie i czujnikach ruchu, które zmieniają obraz z portretu na panoramę, gdy tylko go przechylisz?”. Przytaknąłem. „Simputer miał taką funkcję. Zobacz, pokażę ci”. Włączył na Simputerze grę, w której miałem przetoczyć kulkę przez labirynt. Oddał mi urządzenie i przyglądał się, jak przechylam go na prawo i lewo, żeby trafić kulką w środek labiryntu. „To jeszcze nie wszystko. Możesz ustawić sensory tak, by działały w trybie antygrawitacyjnym. Co znaczy, że będą reagować tak, jakby grawitacja oznaczała przyciąganie w górę, a nie w dół. Spróbuj teraz”. Choć trzymałem Simputer w normalnej pozycji, kulki toczyły się tak, jakbym go trzymał do góry nogami, jakby faktycznie ciążyły w stronę sufitu. Chandru wyraźnie ucieszyło, że spodobało mi się urządzenie. Chandru i jego zespół z zapałem zabrali się do pracy nad możliwie najlepszymi rozwiązaniami technicznymi dla nowego sprzętu. Przesiadywali w laboratoriach IIS po nocach, korzystali też z pomocy studentów starszych lat. Na początku nie próbowali pozyskiwać funduszy z zewnętrznych źródeł. Obawiali się, że kapitał inwestycyjny ograniczy zakres rozwiązań, które chcieli przetestować. Część pieniędzy dostali od Encore, część dał sam IIS. Prototyp Simputera powstał w kwietniu 2001 roku, w mediach od razu pojawiły się entuzjastyczne recenzje. Zachęcona pozytywnym odbiorem grupa siedmiu udziałowców planowała stworzyć firmę, która będzie produkowała Simputer. Choć liczyli też na to, że znajdą się przedsiębiorcy zainteresowani licencją i produkcją własnych wersji urządzenia. – I wtedy zdarzyło się coś dziwnego – wspomina Chandru. Encore, prywatny partner projektu, połączył się z inną firmą, która po fuzji przeszła do sektora publicznego. Zaangażowanie ludzi z Encore, którzy wcześniej wspierali rozwój Simputera, teraz zostało znacznie ograniczone, nie mieli już takiej swobody działania. Chandru z częścią udziałowców założył własną firmę, byli zdeterminowani, by mimo przeszkód, wyprodukować komputer Gandhiego. Tak powstała PicoPeta. Jednak od początku pojawiały się problemy. A gdy PicoPeta próbowała pozyskać kapitał na produkcję Simputera, okazało się, że nikogo nie interesuje ich oferta. To, że nie byli w stanie pozyskać inwestorów, nie wynikało z braku umiejętności biznesowych. Druga firma Chandru, działająca od 2000 roku w branży biotechnologicznej, nie miała problemu ze znalezieniem zainteresowanych wśród indyjskiej diaspory w Dolinie Krzemowej. Jednak ci sami ludzie nie chcieli słyszeć o Simputerze. Mimo świetnej prasy i przyświecającej projektowi świetlanej idei walki z wykluczeniem cyfrowym, komputer Gandhiego po prostu nie był dla nich dość atrakcyjny. – Nigdy wcześniej nie wyprodukowano w Indiach takiego urządzenia, nie było porównania – stwierdził Chandru, szukając teraz przyczyn porażki sprzed lat. – Po za tym zaczynała się moda na telefony komórkowe, które miały znacznie większy potencjał sprzedażowy. – Chcesz powiedzieć, że na komórkach można było zarobić, a na Simputerze się nie dało? I to dlatego nie znaleźliście odpowiednich inwestorów? – spytałem. – Tak – zgodził się Chandru. – Po prostu jako inżynierowie postawiliśmy na złego konia. Nie przewidzieliśmy, że komórki przyjmą się w Indiach na tak ogromną skalę, w 2001 roku technologie komórkowe w Indiach miały najlepsze długofalowe oceny. Może mogliśmy to przewidzieć, może trzeba było stworzyć Simputer i opakować go jak komórkę. Nawet chcieliśmy tak zrobić, ale skończyły się nam pieniądze. PicoPeta podpisała umowę na produkcję z Bharat Electronics, firmą z sektora publicznego. Simputer, który wypuścili na rynek, mógł być znacznie bardziej dopracowany, ale postanowiono oszczędzić. W międzyczasie Encore, który również posiadał prawa do licencji, otrzymał 200 tysięcy dolarów od singapurskiego rządu i wyprodukował własny Simputer. W sumie obie firmy wypuściły na rynek nie więcej niż 10 tysięcy urządzeń. Ale do tego czasu Chandru poświęcił się już swojej firmie biotechnologicznej. Simputer istnieje w dwóch wersjach, jedną produkuje Encore, a drugą Amida, która wydzieliła się z PicoPety. Okazało się, że Simputer przysłuży się krajowi i wielkiemu biznesowi. Jednej z wersji używa obecnie armia indyjska, głównie w pojazdach opancerzonych. Druga wersja jest właśnie dostosowywana, by pełnić funkcję poręcznego czytnika kart w restauracjach i galeriach handlowych. Będzie służyć Hindusom, którzy nie muszą martwić się wykluczeniem cyfrowym. Komputer Gandhiego nigdy nie dotarł do żadnej wioski.

¹ Seria zamachów terrorystycznych, do których doszło między 26 a 29 listopada 2008 roku w Mumbaju, nazywana jest „indyjskim 11 września”. W dziewięciu punktach największego finansowego centrum Indii, m.in. na głównym dworcu i w hotelu Taj, wybuchły bomby, doszło do strzelanin, płonęły budynki. Zginęło 166 osób, a prawie 300 zostało rannych [przyp. tłum.].

„Obowiązkiem każdego obywatela i każdej obywatelki Indii jest rozwijanie pasji naukowej, humanizmu oraz ducha poszukiwań i zmian”.

Konstytucja Republiki Indii (fragment pochodzi z nowelizacji z 1954 roku)

Kiedy Indie odzyskały w 1947 roku niepodległość, szukano różnych sposobów na zbudowanie wspólnej narodowej tożsamości. Religia, język czy pochodzenie etniczne raczej dzieliły niż łączyły, dlatego dla elit Indyjskiego Kongresu Narodowego takim spoiwem niepodległych Indii stała się świecka nauka. Jawaharlal Nehru, zanim został pierwszym premierem Indii, z wyróżnieniem ukończył studia przyrodnicze w Cambridge i to z jego inicjatywy w indyjskiej konstytucji jako jeden z obywatelskich obowiązków wpisano rozwój nauki.

Indie stały się tyglem, w którym inwestycje publiczne łączą się z prywatnymi centrami badawczymi, a dobre kwalifikacje kadry technicznej nie wykluczają złych warunków pracy i powszechnego analfabetyzmu. Są też jedynym krajem na świecie, gdzie programy rządowe uwzględniają traktaty filozoficzne przy planowaniu rozwoju przemysłu lotniczego.

Specyficzny kult nauki ma w Indiach wielowiekową tradycję. W kraju monsunów wiedza astronomiczna szybko stała się składnikiem cywilizacji. W przeciwieństwie do matematyków śródziemnomorskich starożytni matematycy indyjscy silniej koncentrowali się na arytmetyce niż na geometrii, a ich prace miały duże znaczenie praktyczne. Z traktatów indyjskich matematyków wywodzi się nasz system dziesiętny, a prace szkoły matematycznej z Kerali doprowadziły do odkrycia niektórych elementów rachunku różniczkowego i całkowego na dwa stulecia przed Newtonem i Leibnitzem (czyli przed rozwojem europejskich nauk ścisłych w formie, jaką znamy do dzisiaj). Aryabhata (matematyk indyjski z VI wieku) stworzył podstawy arytmetyki i zapisu liczbowego. Prace te dotarły do Europy za pośrednictwem Arabów, co doprowadziło do tego, że pochodzące z Indii cyfry nazywamy „arabskimi”.

Te naukowe tradycje uległy przerwaniu jeszcze przed panowaniem brytyjskim (dziedzictwo matematyczne szkoły keralskiej zostało odkryte dopiero w XX wieku), a pierwszy indyjski nowożytny uniwersytet otwarto w Kalkucie dopiero w 1857 roku. Wielu najzdolniejszych uczniów z Indii było jednak zachęcanych do studiowania na uczelniach metropolii (głównie w Cambridge). Część z nich wracała do ojczyzny, dzięki czemu lepsze warunki do rozwoju miała późniejsza generacja wybitnych fizyków indyjskich – urodzony w 1894 roku Satyendra Nath Bose był współtwórcą fundamentów mechaniki kwantowej (to właśnie od jego nazwiska pochodzi nazwa bozon), z kolei Chandrasekhara Raman odkrył efekt rozpraszania fotonów nazwany potem jego imieniem (za co w 1930 otrzymał Nagrodę Nobla z fizyki).

Zarówno dziedzictwo historyczne, jak i przedwojenne pokolenie naukowców, stanowiły ważne wsparcie dla rozwoju niepodległej Republiki Indii. Z kolei niepodległe państwo wspierało naukę nie tylko zapisami konstytucyjnymi, ale też na dużo bardziej konkretnym poziomie. W 1950 roku na miejscu brytyjskiego obozu odosobnienia w Hilji powstał pierwszy z kilkunastu publicznych instytutów technologii (Indian Institute of Technology), będących połączeniem uczelni technicznej z instytutem badawczym pracującym dla lokalnego przemysłu. IIT od początku zyskały status instytucji o znaczeniu narodowym, co uwolniło je od polityki na szczeblu regionalnym i zapewniło im samodzielność tworzenia programu.

Wzrost i rozwój w oczach twórców niepodległych Indii zależał od wielkich państwowych inwestycji. Kolejne lata powojennych rządów przyniosły zatem kolejne plany pięcioletnie, skupione głównie na rozwoju miejscowego przemysłu ciężkiego i chemicznego. Jednak już w latach 80. XX wieku Indie stały się istotnym źródłem wysoko wykwalifikowanych informatyków, napędzających rozwój sektora komputerowego w USA. Oprócz kilku oczywistych czynników (angielski jako język wykładowy w części IIT, tradycje wymian zagranicznych) istotnym źródłem znajomości były ruchy młodzieżowe po 1968 roku. Zagraniczni studenci podróżowali po Indiach w poszukiwaniu wiedzy, nawiązując jednocześnie kontakty w kręgach akademickich. Kiedy Steve Jobs szukał nirwany gdzieś w zaułkach Delhi, Narayana Murthy brylował w kręgach paryskich intelektualistów. Steve Jobs nawrócił się na kapitalizm w jakimś aśramie, Narayana odkrył go po pięciu dniach pobytu w więzieniu Bułgarskiej Republiki Ludowej (wszedł jako fan Marksa, wyszedł jako fan wolnego rynku). Podobnie jak wielu aktywistów 1968 roku, po flircie z socjalizmem i New Age, szybko odnalazł swoje miejsce w cyfrowym kapitalizmie. W 1981 roku Murthy założył Infosys, który stał się jedną z trzech największych indyjskich firm informatycznych. Specyficzny sentyment do Europy Środkowej chyba mu pozostał, bo Infosys ma obecnie centrum usługowe w specjalnej strefie ekonomicznej w Łodzi.

ZABÓJCZA MATEMATYKA

Obecność Hindusów w subkulturze technicznej (tzw. kulturze geeków lub nerdów) stała się w zasadzie popkulturową kliszą. W tej roli pojawiają się oni w wielu popularnych serialach – od Raja (sympatycznego fizyka z serialu Teoria wielkiego podrywu) aż po Apu Nahasapeemapetilona (sprzedawcę z Simpsonów, doktora informatyki). Popularność nauk przyrodniczych i technicznych w Indiach nie jest jednak jedynie popkulturową fantazją kultury amerykańskiej. W 2012 roku ponad 470 tysięcy nastolatków rywalizowało o nieco ponad 10 tysięcy miejsc w uczelniach prowadzonych przez władze centralne. Obecnie system został zmieniony, dodano dodatkowe miejsca w uczelniach lokalnych. Kult testów (podobnie jak w Korei Południowej i w Polsce) doprowadził do powstania rynku korepetycji i kursów przygotowawczych (przy czym w Indiach istnieją nawet kursy przygotowujące do najlepszych kursów przygotowujących). Najlepsi maturzyści osiągają status społeczny porównywalny z celebrytami, dla najgorszych pozostają często szemrane uczelnie prywatne.

Przykładem takiego maturalnego celebryty może być Nitin Jain, który dzięki zdobyciu pierwszego miejsca w swoim roczniku maturalnym stał się osobą publiczną (wszystkie gazety przeprowadziły z nim wywiady). Jain jest też autorem poradnika Secret of My Success, w którym doradza innym nastolatkom poświęcanie codziennie dwóch godzin na zadania z fizyki oraz żarliwą modlitwę (to ostatnie to prawdopodobnie wkład jego rodziców, bo sam Nain przyznaje się jedynie do sporadycznych modlitw). Co ciekawe, popularność Jaina nie zaczęła się wraz z maturą, ale wcześniej, przy okazji złotego medalu w Międzynarodowej Olimpiadzie Fizycznej. Do dzisiaj Indie mają więcej medalistów w olimpiadach edukacyjnych i szachowych niż w tradycyjnych sportach olimpijskich. Istnieją nawet prywatne programy treningowe dla kandydatów do zespołów olimpiad przedmiotowych. Sam program objęty egzaminami wykracza poza zakres matury w Polsce (np. zawiera rozszerzone elementy rachunku różniczkowego i całkowego).

Ambicje edukacyjne, oprócz wzorców kulturowych, są dodatkowo wzmacniane przez rosnące nierówności ekonomiczne w Indiach. Otrzymanie rządowego stypendium (pokrywa około 80 procent kosztów nauki) w publicznej uczelni technicznej staje się najlepszą metodą na wyjście z ubóstwa. System pozostaje jednak mocno elitarny. Jak pokazała Carol Upadhya (antropolożka z Indyjskiej Akademii Nauk), zamożność, wykształcenie, kasta i region pochodzenia rodziców wpływają na szanse dostania się na IIT. Ponad połowa programistów pochodzi z najwyżej kasty (braminów), chociaż stanowi ona jedynie 5 procent społeczeństwa. Na dodatek około 85 procent z nich ma przynajmniej jedno z rodziców pracujące w zawodach związanych z klasą średnią (nauczyciele, urzędniczki i tym podobne).

Nacisk na sukces w egzaminach zewnętrznych odbił się niestety na zdrowiu psychicznym młodzieży. W badaniu przeprowadzonym przez Instytut Zdrowia Psychicznego i Neurologii w Delhi pokazano, że ponad 40 procent egzaminowanych odczuwa trwałe skutki stresu związanego z egzaminami. W 2008 roku według indyjskich statystyk ponad 2000 uczniów odebrało sobie życie na skutek złych wyników egzaminów (co stanowi wzrost o 10 procent w stosunku do 2007 roku).

KOSMOS, ATOM, NEUTRALNOŚĆ

W trakcie zimnej wojny Indie stały się jednym z liderów tak zwanego ruchu państw niezaangażowanych. Historia indyjskiego programu kosmicznego stanowi dobry przykład polityki lawirowania pomiędzy dwoma supermocarstwami – ZSRR i Stanami Zjednoczonymi.

Program kosmiczny miał być narzędziem budowy dumy narodowej Indii, symbolicznym zwieńczeniem koncepcji „nauki jako religii spajającej społeczeństwo”. Wykorzystując doświadczenia emigracji naukowej zebrane w laboratoriach NASA, Indie uruchomiły go w 1969 roku. Pierwszy satelita badawczy został stworzony dzięki pracy „pokolenia NASA”, ale na orbitę wyniosła go już (w 1975 roku) rakieta produkcji rosyjskiej. Symboliczny wymiar tego wydarzenia podkreślała nazwa programu odnosząca się do dziedzictwa nauki indyjskiej (wspominany już wcześniej – Aryabhata).

W przeciwieństwie do wyścigu kosmicznego wielkich mocarstw Indie skupiły się na misjach bezzałogowych (do dzisiaj jedyne misje załogowe Indii były prowadzone przy wsparciu Rosjan lub Stanów Zjednoczonych). Indyjskie satelity INSAT realizowały zadania meteorologiczne i komunikacyjne. Pierwsza była szczególnie istotna z perspektywy kraju zmagającego się z głodem spowodowanym zjawiskami klimatycznymi. Komunikacja satelitarna stanowiła z kolei logiczny sposób zbudowania sieci łączności w kraju pozbawionym gęstej infrastruktury telefonicznej. Satelity IRS (następcy INSAT) stanowią najbardziej rozbudowaną sieć do prowadzenia obserwacji Ziemi z kosmosu.

Program kosmiczny zawierał też element militarny, łączący się z programem jądrowym. Rozwój zbrojeń jądrowych Indii był prowadzony również w okresie odprężenia zimnowojennego i napędzany przez konflikt z Pakistanem – Indie nie podpisały traktatu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (z 1968 roku). Pomimo sankcji zagranicznych dopiero w ostatnich latach rozwinęły sieć bilateralnych porozumień związanych z energią lub bronią jądrową. Specyfiką Indii jest rozwijanie badań i wdrożeń jądrowych opartych na torze, zamiast na uranie (ze względu na dostępność toru w Indiach).

OD BABU RAJA DO CYFRYZACJI

Trzydzieści lat po rozpoczęciu swojego programu kosmicznego w 1999 roku Indie uruchomiły pierwsze programy cyfrowej administracji. W kraju, w którym korupcja łączy się z wysokim analfabetyzmem, projekty tego typu miały szczególne znaczenie. Określenie „babu raj” na stałe weszło do słownika większości osób z terenów wiejskich. W dużym skrócie oznacza leniwego i skorumpowanego urzędnika niższego szczebla, przyzwyczajonego do urzędowej celebry, papierów i łapówek. Według szacunków Transparency International łapówki wymuszane od osób prywatnych to w Indiach suma około 200 milionów dolarów.

Jednym z pierwszych projektów cyfrowej administracji była inicjatywa eSeva rozwijana w prowincji Andhra Pradesh od 1999 roku. W regionie tym różne formy analfabetyzmu dotyczą ponad 50 procent spośród 70 milionów ludności. Pierwszym etapem było połączenie komputerów urzędowych. Drugim stworzenie sieci punktów publicznego dostępu do sieci, w których można było opłacić rachunki, zdobyć akty urodzenia lub zgonu lub zakupić bilety autobusowe. Zasięg projektu był ograniczony do miast, a zdecydowana większość odbiorców rekrutowała się z grup o przynajmniej średnich dochodach.

Doświadczenia z tego projektu zostały użyte w programie CARD (dokumenty urzędowe związane z nieruchomościami), już zakrojonego na znacznie większą skalę. Koszty tego programu wyniosły około 70 milionów dolarów (mniej niż niedokończona ciągle cyfryzacja polskiego ZUS), rocznie obsługuje on jakieś 1,2 miliona dokumentów i 5 milionów obywateli.

Z kolei w Kerali projekty skoncentrowały się na umiejętnościach korzystania z komputera. Projekt Akhsaya doprowadził do powstania ponad 2600 lokalnych centrów edukacyjno-usługowych (prowadzonych przez lokalnych drobnych przedsiębiorców). Ponad 2300 z tych punktów powstało na terenach wiejskich. Do września 2009 roku z usług tej sieci skorzystały ponad 3 miliony osób, z czego ponad dwie trzecie to kobiety. Punkty pozwalały uregulować płatności i załatwić sprawy administracyjne zarówno z agencjami rządowymi, jak i z podmiotami prywatnymi.

Najważniejszą cechą tych wszystkich projektów była lokalność oraz dążenie do utrzymania know-how w kraju. Dzięki taniej i wykwalifikowanej kadrze eksperymenty z wdrożeniami były tańsze niż w krajach zachodnich. Ubocznym skutkiem rozwoju tego sektora było otwarcie centrów badawczych firm zachodnich w Indiach (np. IBM rozwija projekty „inteligentnych miast” w New Delhi). Trzeba jednak pamiętać, że w wielu projektach administracja publiczna zrzeka się części zadań na rzecz podmiotów prywatnych, co może prowadzić po prostu do zamiany jednych form korupcji na inne i dalszego osłabiania władzy państwa. Wygląda jednak na to, że w kolejnych projektach państwo pozostaje nie tylko biernym fundatorem, ale aktywnym partnerem (dzięki wydzieleniu osobnych komórek administracyjnych zatrudniających osoby z doświadczeniem informatycznym). Zgodnie z raportami Ministerstwa Komunikacji i Technologii Informacyjnych Indii dzięki tym projektom czas oczekiwania w urzędzie zmniejszył się od 20 do 40 procent, a przeciętny petent oszczędził około 2 dolarów (odpowiednik około pięciu dni utrzymania dla najuboższych, według obliczeń rządowych).

REWOLUCJONIŚCI W EDUKACJI…

Rozwój technologii komputerowych stał się też jednym z narzędzi walki z analfabetyzmem oraz umożliwił utrzymanie niskiego kosztu i dostępności wykwalifikowanych kadr naukowo-technicznych. Korzystając z doświadczeń otwartych zasobów edukacyjnych, z którymi mieli kontakt indyjscy emigranci, rząd stworzył narodowy program edukacji wspomaganej technologiami cyfrowymi (NPTEL). Docelowo program ma udostępnić ponad 2500 kursów. Wykłady i materiały kursowe obejmują przede wszystkim przedmioty podstawowe w ramach kursów akademickich (elektrochemia, fizyka fazy skondensowanej, przetwarzanie sygnałów). W ten sposób kształcenie akademickie może położyć większy nacisk na praktykę, zostawiając fundamenty teoretyczne w zakresie pracy własnej studentów. Drugim, nie mniej ważnym czynnikiem, jest promocja nauki i edukacji indyjskiej na zewnątrz.

Oprócz nagrań wykładów i materiałów dydaktycznych Indie mają też publiczny uniwersytet cyfrowy (Indira Gandhi National Open University), oferujący zajęcia i egzaminy dla ponad 4 milionów studentów i studentek. Nieprzypadkowo też to osoby pochodzenia hinduskiego są liderami projektów e-learningowych w Stanach Zjednoczonych. Salman Khan (Amerykanin o indyjskich korzeniach) stworzył Akademię Khana, czyli inicjatywę oferującą bezpłatne materiały edukacyjne milionom uczniów i uczennic na całym świecie. Anand Agarwal (absolwent IIT Madras i Stanford, profesor elektroniki MIT) stworzył podobną inicjatywę, koncentrującą się na kursach związanych z edukacją wyższą (edX). Zarówno Akademia Khana, jak i edX stały się popularnym źródłem wiedzy na całym świecie. Z Akademii Khana skorzystało ponad 10 milionów ludzi, z edX około 1,5 miliona.

Pierwsze eksperymenty społeczne związane z użyciem narzędzi cyfrowych w środowisku osób niewykształconych związane są z projektem Hole in the Wall, prowadzonym przez Sugatę Mitrę, absolwenta IIT w Delhi, pracującego obecnie w School of Education, Communication and Language Sciences w Newcastle. Projekt został wsparty przez władze regionu stołecznego Delhi, dzięki czemu powstało około 30 tego rodzaju punktów. W sumie około 300 tysięcy dzieci skorzystało z około 300 punktów w ciągu ostatnich ośmiu lat.

PRYWATNE UTOPIE I PUBLICZNE NADZIEJE

Powiększające się nierówności dochodów między miastem a wsią oraz zmiany w charakterystyce upraw (mechanizacja rolnictwa) wymuszają emigrację do miast. Jednocześnie tworząca się elita zawodowa społeczeństwa indyjskiego szuka sposobów na poprawę swojego standardu życia.

W mniejszej skali prowadzi to do powstawania dzielnic korporacyjnych i/lub akademickich, skupionych dookoła centrów badawczych lub zakładów produkcyjnych. Zarówno firmy indyjskie, jak i zagraniczne, budują kompleksy, w których mieszkanie, praca i życie prywatne naśladują realia zachodnie (aż do poziomu obecności wołowiny w tamtejszych McDonaldach).

Lavasa stanowi jednak projekt o zupełnie innej skali. Położona o kilka godzin jazdy od Mumbaju ma być miastem przyszłości, od początku zaprojektowanym i zbudowanym w oparciu o technologie cyfrowe. Całość ruchu samochodowego ma być tam nadzorowana przez centralę informatyczną, podobnie jak obieg wody czy energii elektrycznej. Wszystkie mieszkania mają mieć możliwość obsługi zdalnej (np. możliwość kontroli automatycznych urządzeń domowych z miejsca pracy). Przeznaczona dla 300 tysięcy mieszkańców Lavasa ma być alternatywą dla zatłoczonych indyjskich miast. Stworzona i rozwijana od początku jako prywatna inwestycja, Lavasa stała się przyczyną wysiedleń lokalnych rolników oraz dodatkowych kontraktów dla rodzin urzędników państwowych. Pod względem skali zaawansowania projektów informatycznych Lavasa stanowi poligon doświadczalny dla projektów inteligentnych miast. To, co przejdzie testy w Lavasie, będzie następnie sprzedawane (odpowiednio drożej) Londynowi lub Warszawie.

Dla mieszkańców wsi istotniejsze są wciąż projekty publiczne i niekomercyjne. Główne czynniki to niższy koszt i szersza skala. Rozwój technologii komputerowych był w Indiach szybszy niż rozwój edukacji. Rozwiązania stworzone w społeczeństwach zachodnich (np. internet oparty na piśmie) napotykały tu niespodziewane problemy. Jednak przeszło miliard ludzi to rynek zbyt wielki, by można było czekać na alfabetyzację. Avaaj Otalo to projekt stworzenia Internetu opartego na tekście mówionym (podobny w pewnym sensie do automatycznych biur obsługi klienta). Pierwsze takie projekty powstały w indyjskim IBM-ie i w lokalnej organizacji pozarządowej (Development Support Center) w 2008 roku. W pracach biorą również udział uczelnie amerykańskie (Stanford, Berkeley). Stworzone w ten sposób strony internetowe miały na początku głównie charakter poradnikowy (związany z wiedzą rolniczą), ale rozwinięto również sieci społecznościowe.

Inicjatywą bardziej masową miał być Simputer, czyli niekomercyjny projekt partnerstwa publiczno-prywatnego stworzenia taniego komputera produkcji krajowej, przeznaczonego dla osób mieszkających na terenach wiejskich. Projekt wystartował w 2002 roku, jednak do 2005 roku udało się sprzedać jedynie 4000 sztuk. Zadecydowały zbyt wysokie koszty i zbyt ubogie oprogramowanie.

Indie biorą również udział w kampanii One Laptop Per Child, w ramach której specjalnie zaprojektowane laptopy (XO) mają trafiać do dzieci z uboższych środowisk za pośrednictwem systemów edukacyjnych, fundatorów prywatnych i innych mechanizmów. Projekt budzi mieszane reakcje władz indyjskich. Regiony Manipur i Kerala zamówiły duże partie laptopów (ponad 50 tysięcy w każdym), w Manipurze trwa program pilotażowy (1000 sztuk). Inne regiony wybrały raczej wspierany przez administrację centralną tablet Aakash. Partnerem w tym projekcie jest brytyjsko-kanadyjska firma DataWind. Same tablety są produkowane w Hyderabadzie w regionie Andhra Pradesh. W przeciwieństwie do koncepcji Mitry, zarówno XO, jak i Aakash opierają się również na budowie zaplecza pedagogicznego i treningu kadr nauczycielskich. Przykładem może być platforma edukacyjna Sugar, powstała jako wsparcie dla XO. Oba projekty rządowe budzą kontrowersje – nieprzejrzyste procedury przetargowe rodzą podejrzenia o korupcję. Konieczność zbijania kosztów generuje zastrzeżenia co do trwałości urządzeń (badania własne inicjatywy pokazują, że po półtora roku od zakupu laptopa XO aktywność jego użytkowników drastycznie maleje).

INDYJSKI MODEL NAUKI I KAPITALIZM JUGAAD

W 2008 roku około 1,8 miliona Hindusów zmarło na gruźlicę, z czego połowa w wyniku powikłań związanych również z HIV. Gruźlica, ponieważ została praktycznie wytępiona w krajach bogatszych, jest jedną z chorób zaniedbanych badawczo. Dlatego to uboższe kraje muszą brać na siebie ciężar finansowania badań i testów klinicznych. Jak pokazały badania Sujathy Narayanan z indyjskiego Centrum Badań nad Gruźlicą z 2006 roku (prowadzone równolegle z zespołami z całego świata), każdy region świata ma charakterystyczne dla siebie szczepy i etiologie choroby. W samych Indiach zidentyfikowano siedemnaście odmian gruźlicy. Z inicjatywy Rady Badań Naukowych i Przemysłowych (Council for Scientific and Industrial Research – najważniejszej indyjskiej organizacji naukowej, koordynującej badania naukowe i przydzielanie części funduszy grantowych) laboratoria indyjskie przyjęły strategię „otwartych badań”, zgodnie z którą komplet informacji badawczych (od roboczych notatek aż po wyniki końcowe) jest upubliczniany bez opłat. Aby zwiększyć skuteczność badań, organizowane są również maratony naukowo-programistyczne (tzw. hackatony). Około 8 tysięcy osób ze 130 krajów świata bierze co roku udział w tego rodzaju imprezach badawczych. Firmy indyjskie zapewniły darmową infrastrukturę informatyczną, umożliwiającą oglądanie transmisji z wybranych laboratoriów w Indiach oraz programy symulujące przebieg syntezy wybranych związków biochemicznych.

Umiejętność tworzenia zaawansowanych projektów przy ograniczonym budżecie w jednym z dialektów hindu określa się słowem jugaad. Słowo to świetnie oddaje politykę naukową Indii. Najnowszy satelita Marsa Mangalyaan, stworzony przez indyjski program kosmiczny, kosztował mniej niż film Grawitacja (75 milionów kontra 100 milionów USD) i około dziewięciu razy mniej niż jego amerykański odpowiednik Maven (671 milionów USD). Indyjski program kosmiczny (ISRO) zaczyna też przynosić korzyści społeczeństwu – jeszcze w latach 70. cyklony zabijały w Indiach dziesiątki tysięcy ludzi. W zeszłym roku cyklon Phailin zabił mniej niż stu obywateli i obywatelek Indii.

Tradycje, infrastruktura naukowa i potencjał intelektualny Indii sprawiają, że coraz częściej to inne kraje są dla nich tańszym podwykonawcą. Konieczność tworzenia rozwiązań w warunkach ograniczonych środków nauczyła indyjskich naukowców i badaczki specyficznej formy pomysłowości. Strona indyjskiego ministerstwa nauki i techniki może mieć bardziej staroświecki układ graficzny niż polski odpowiednik, ale to Indie mają wieloletnią strategię rozwoju nauki (plus coroczny raport z kompletem wskaźników). To Indie mają uczelnie kształcące różdżkarzy i astrologów, ale to Hindusi eksperymentują na dużą skalę z nowymi formami edukacji. To Indie mają krajowe programy edukacyjne i komplety wykładów specjalistycznych w Internecie.

Komputery stały się codziennością wszystkich warstw społecznych w Indiach. Niestety nie dla wszystkich warstw oznacza to to samo. Dzieci ze slumsów zbierają stare części elektroniczne z wysypisk. Ich rodzice odzyskują metale rzadkie (takie jak koltan) i umierają przed czterdziestką (bo odzysk wymaga pracy z wysoce toksycznymi substancjami). Aspirująca klasa średnia pracuje w call center dla Infosysu lub Taty. Ci, którym się udało, awansują do laboratoriów badawczych lub urzędów. Najbogatsi zgarniają zyski (w kalifornijskiej Dolinie Krzemowej około 30 procent start-upów zakładają Hindusi) lub próbują wpuścić do systemu jeszcze więcej komputerów. Bardziej idealistyczni próbują użyć komputerów do badań nad gruźlicą, bardziej cyniczni budują cyfrowe enklawy.

Indie, pomimo szybkiego rozwoju, wciąż zmagają się z drenażem mózgów. W ostatnim sondażu magazynu „Economist” ponad 50 procent młodych Hindusów zadeklarowało chęć emigracji do USA. Skala emigracji naukowej jest tak duża, że polska socjolożka zawodów naukowych Izabela Wagner używa wobec niej określenia „getto laboratoryjne”. Firmy lub uczelnie importują z Indii całe zespoły badawcze, a emigranckie laboratorium pozostaje odizolowane od lokalnego społeczeństwa.

Rosnące rozwarstwienie ekonomiczne prowadzi również do wzrostu przemocy (szczególnie wobec kobiet, dla których nauka jest szczególną szansą na emancypację). Państwo stanowi mieszaninę rozrośniętej biurokracji i świetnie wykształconych elit, mających doświadczenie w bogatszych krajach i kultywujących konstytucyjne idee Jawaharlala Nehru.

Fundamenty zbudowane przez socjalistyczne rządy i kolejne plany pięcioletnie okazały się nadzwyczaj przydatne „w kapitalizmie wiedzy”, kiedy Indie stały się jednym ze światowych centrów usług informatycznych. W ten sposób nadzieja naukowa socjalistycznego premiera stała się paliwem dla cyfrowego kapitalizmu. Ale, pomimo wszystkich problemów społecznych, część z tej nadziei zaczyna też służyć samym Indiom.

Źródła:

Dużą część przypadków zaczerpnąłem z książki Geek Nation Angeli Saini. Publikacje naukowe czerpałem z Indyjskiej Akademii Nauk i repozytoriów uniwersyteckich (polecam badania Carol Upadhyi – bardzo dobrze pokazują, jak kasty wzmacniają kapitalistyczne podziały klasowe). Dane o innowacjach społecznych zaczerpnąłem z książki Technology and Social Inclusion Marka Warschauera oraz ze stron internetowych lokalnych projektów (OLPC i Aakash wiki). Polecam też wizytę na stronie indyjskiego Ministerstwa Nauki i Techniki – zawiera ona wiele cennych dokumentów urzędowych w języku angielskim. Podsumowanie dyskusji o GMO zawiera też specjalny numer czasopisma „Nature” i raport ONZ (bardziej wiarygodne niż teksty korporacji lub aktywistów).

„A CO DO CHOLERY MOŻE WIEDZIEĆ TAKI SLUMDOG?”

Film Slumdog, milioner z ulicy w reżyserii Danny’ego Boyle’a i Loveleen Tandan wszedł na ekrany kin w idealnym momencie, by zostać nominowanym do Oscarów 2009, a media poświęciły filmowi na tyle dużo uwagi, że jego oscarowy sukces zdawał się czymś z góry przesądzonym i oczywistym. Opowieść o Jamalu Maliku (Dev Patel), niewykształconym herbaciarzu z call center, którego nierzadko przerażające „przygody” doprowadziły do tego, że znał odpowiedź na niemal każde pytanie w teleturnieju Milionerzy, odniosła sukces między innymi dzięki swojej „aktualności”. Koncept filmu nie tylko zdawał się potwierdzać globalny sukces popularnego formatu telewizyjnego i stał się okazją, by przypomnieć sobie przypadek jednego z uczestników teleturnieju, który oszukiwał. Posłużył on również jako dowód na gwałtowny, choć nierówny, wzrost gospodarki Indii i jako spóźniony gest uznania ze strony światowych rynków dla indyjskiego przemysłu filmowego. Stał się też wreszcie punktem odniesienia dla tych wszystkich historii „o człowieku”, które w jednej chwili wpisano zarówno w utrwalone od dawna zachodnie reprezentacje „indyjskiej kultury”, jak też w narracje reprezentacje te kontestujące¹. Nie jest to bynajmniej coś niespotykanego, a raczej po prostu integralna część logiki promocji krzyżowej, „synergii” biznesowych i globalno-krajowych przepływów informacji, produktów i usług oraz konkurujących ze sobą narracji, które próbują nadać temu wszystkiemu sens.

Bardziej nietypowe było jednak to, że film ten zwrócił również uwagę na niezauważane dotąd (przynajmniej w mediach głównego nurtu) badania naukowe, które rozpoczęto w slumsach New Delhi w 1999 roku. Eksperyment zatytułowany „Dziura w ścianie”, przeprowadzony przez zespół badaczy z NIIT pod kierownictwem Sugaty Mitry, polegał najpierw na wbudowaniu w ścianę slumsu Kalkaji, który przylegał do ich biura w New Delhi, komputera podłączonego do internetu. Z oddalenia zespół obserwował spontaniczne interakcje mieszkających w slumsie dzieci z komputerem i zanotował tempo, w jakim jednostki nie tylko nabywały umiejętności pracy z komputerem – od najbardziej podstawowych czynności, takich jak klikanie w ikony i tworzenie folderów plików, po poruszanie się po stronach internetowych, wysyłanie maili i używanie rozmaitych aplikacji – ale również to, że wiedzą tą dzieliły się między sobą. Dzieci te, rzekomo analfabeci, nauczyły się  i   s i e b i e   n a w z a j e m , jak korzystać z komputera z oprogramowaniem w języku (angielskim), którego nie znały². Pokazały, że były „zdolne same się uczyć i uzyskiwać pomoc ze strony otoczenia, kiedy było to potrzebne”, nie otrzymując żadnych zaleceń mówiących, co mają robić. Ujmując to słowami jednego z badaczy, „ŻADNYCH WSKAZÓWEK to była dla nas główna wskazówka”. Innymi słowy, ci mali analfabeci uczyli się, nie będąc nauczani.

Badania Mitry przykuły uwagę „Guardiana” i emitowanego w Radio 4 socjologicznego programu Thinking allowed głównie dzięki ich związkom z powieścią Vikasa Swarupa Q & A (2006), na której swój scenariusz do Slumdoga oparł Simon Beaufoy. Swarup w wywiadzie umieszczonym na końcu powieści ujawnił dwa źródła inspiracji swojego literackiego debiutu: po pierwsze to, że w Wielkiej Brytanii oszustem w Milionerach okazał się „dobrze wykształcony” były oficer, sprawiło, że na bohatera powieści wybrał gracza „którego  n a   p e w n o  oskarżono by o oszustwo”, a po drugie „natknął się również na wiadomość o tym, że dzieci ulicy w indyjskim slumsie zaczęły korzystać z darmowego mobilnego internetu zupełnie same”. Oczywiście chodziło o eksperyment Mitry. Zestawienie tych dwóch tematów przewodnich: „teleturnieju i (…) gracza, który nie ma formalnej edukacji, ale dysponuje wiedzą «ulicy» zamiast wiedzy «książkowej»”, dało początek powieści. Przedstawiając projekt „Dziura w ścianie” jako demonstrację wiedzy „ulicy”, a nie wiedzy „książkowej”, Swarup stara się nie wartościować tych różnych „rodzajów” wiedzy, a jednocześnie umieszcza je w istniejących hierarchicznych podziałach na „ulicę” i „szkołę”. Ale czy to w ogóle ma jakiekolwiek znaczenie? Co się dzieje podczas tego przejścia od projektu badawczego do popularnej prozy i kina?

Według Lucy Tobin, autorki artykułu z „Guardiana”, jedyny zarzut Mitry wobec Swarupa w związku z ostatecznym tytułem filmu nie dotyczył użycia słowa slumdog – co sprowokowało komentarze z innych stron (zob. przypis 1) – ale słowa „milioner”³. Mitrze bardziej spodobałby się tytuł Slumdog – laureat Nobla, co oddaje sposób, w jaki postrzega on swój projekt – jako promujący społeczną zmianę, a nie pragnienie bogactwa. Celem tych eksperymentów była zapewne próba zademonstrowania zdolności „dzieci ulicy” do „uczenia się z książek”. To dlatego właśnie ani Jamal Malik, ani Ram Mohammad Thomas (narrator w powieści Q&A;) nie utożsamiają się w pełni z przypisaną im przez władze ignorancją. Kiedy komisarz pyta w filmie podwładnego: „A co do cholery może wiedzieć taki slumdog?”, Jamal odpowiada po prostu: „Może znać odpowiedzi”. Pytanie kapitana to parafraza pytania dużo bardziej subtelnego, które możemy znaleźć w powieści. Pada ono zaraz na początku pierwszoosobowej narracji Rama, kiedy podejrzany o oszustwo oczekuje on pewnego aresztu:

Niektórzy powiedzą pewnie, że się doigrałem, bo zachciało mi się bawić w teleturniej. Pogrożą mi palcem i przypomną o przestrogach starszych mieszkańców Dharavi, którzy powtarzają, że nie wolno przekraczać linii oddzielającej bogatych od biednych. Zresztą po co kelner bez grosza przy duszy miałby brać udział w teleturnieju sprawdzającym wiedzę? Mózg nie jest organem, którego wolno nam używać. Mamy używać tylko rąk i nóg⁴.

Ontologiczne założenie, jakie kryje się za pytaniem kapitana – że pewne istoty może mogą mieć tylko ograniczone zdolności intelektualne – tutaj zostaje wyłożone w pełniejszy sposób. W powieści Ram podkreśla działanie instytucji społecznych i gospodarczych, „granic” oddzielających biednych z Dharavi i bogatych z Bombaju, które „decydują” nie tylko, kto może gdzie mieszkać, ale kto może posługiwać się jakim „organem” i w jakim „biznesie”. Cechy „głupoty” i „ignorancji” są skutkiem szczególnego podziału ciała, jego organów, ich umiejętności i społecznych ról, do wypełniania których zostały stworzone. Narracja ta zdaje się podważać rozróżnienie Swarupa między wiedzą „ulicy” a wiedzą „książkową”, otwierając drogę ku innemu sposobowi opisu relacji między edukacją, inteligencją i władzą.

PRZECIW OBJAŚNIANIU

Pod tym względem przemyślenia Rama na temat porad udzielanych mu przez rodziców stanowią zgrabną ilustrację tego, co Jacques Rancière analizuje w kategoriach „dzielenia postrzegalnego” (le partage du sensible). Rancière stosuje to pojęcie do opisu wielu procedur, przy pomocy których formy doświadczenia – w szerokim rozumieniu tego, co można pomyśleć, powiedzieć, odczuć lub postrzegać – są rozdzielane między osobami czy rodzajami aktywności. Peter Hallward streścił to „najbardziej podstawowe założenie Rancière’a” w następujący sposób: „każdy myśli, każdy mówi […], ale dominujący podział pracy i konfiguracja społeczeństwa sprawiają, że tylko pewne klasy ludzi mają prawo myśleć”⁵. Mózg nie jest organem, z którego „mają prawo” korzystać mieszkańcy slumsów tacy jak Ram.

Znaczenie „dzielenia postrzegalnego” polega więc na tym, że pozwala nam ono uznać, że formy wiedzy zawsze mają „podwójny” charakter: z jednej strony forma wiedzy [un savoir] to „zbiór sposobów poznawania [connaissances]”; z drugiej strony to również „zorganizowany podział [partage] pozycji społecznych”⁶. W ramach takiego właśnie podziału form wiedzy, praktyki i społecznych pozycji Ram „powinien”  z n a ć   s w o j e   m i e j s c e .

Rancière skupia się na dwóch głównych problemach, które dostrzegł w swoich wcześniejszych badaniach aktywności kulturalnej i edukacji robotników w XIX-wiecznej Francji: na subwersywnym potencjale naśladowania, który towarzyszy (prawdziwemu lub wyobrażonemu) ruchowi poza granice ustalonych pozycji społecznych; oraz samoorganizacji nauki tych, którzy nie mają prawa do myślenia i mówienia. Jego szeroko zakrojone badania archiwalne dotyczące robotniczej aktywności kulturalnej we Francji końca II Cesarstwa, których wyniki opublikowane zostały między innymi w książce La nuit des prolètaires, wywołały gniewne reakcje niektórych historyków społecznych. Rancière zauważył bowiem, że aktywność ta mniej polegała na wyrażaniu jakiejś autentycznej formy kulturalnej ekspresji klasy pracującej, a bardziej na  n a ś l a d o w a n i u  kultury „burżuazyjnej”, na którą robotnicy natykali się na przykład w kabarecie (ale nie tylko). Jeśli w swoich warsztatach robotnicy marzyli o sukcesie, zamiast skupiać się na pracy, to nie dlatego, bo chcieli zaprotestować przeciw swojemu materialnemu przyporządkowaniu. Podczas przerw w pracy, jak pisze Rancière, robotnicy „uczyli się i siebie nawzajem podstaw muzyki i wersyfikacji, tak że niektórzy z nich potrafili w końcu lepiej wyrażać się wierszem niż prozą”. Innymi słowy, gdy robotnicy zaczynali „poruszać się po terenie burżuazji”, uczyli się najpierw przez naśladowanie, a następnie improwizację czegoś, co ściśle mówiąc (w sensie Marksowskim)  n i e   n a l e ż a ł o   d o   n i c h .

Robotnik, który, choć nigdy nie nauczył się pisać, próbował komponować wiersze zgodnie z współczesną modą, był być może większym zagrożeniem dla dominującego porządku ideologicznego niż robotnik, który wyśpiewywał rewolucyjne piosenki⁷.

Jeśli jednak nie chodzi tu ani o radykalną innowację kulturową, ani o „specyficzną kulturę klasy pracującej”, to z czym mamy do czynienia? Mówiąc krótko: porządek kulturowy poddany jest procesowi „nieuporządkowania”. Uporządkowana alokacja zdolności, miejsc i funkcji zostaje zakłócona przez ludzi, którzy „poruszają się po granicach między klasami, przez jednostki i grupy, które rozwijają w sobie zdolności bezużyteczne, jeśli chodzi o poprawienie materialnego wymiaru ich życia”⁸. W ten sposób zmienia się porządek dekretujący, jakie rodzaje ciał i podmiotów mogą mówić, myśleć, pisać czy komponować.

Opis tych aktywności znajduje najpełniejszy i najbardziej wybuchowy wyraz w książce Le Maître ignorant. Rancière opowiada w niej historię „rewolucji z przypadku”, której doświadczył nieszablonowy francuski pedagog Joseph Jacotot w 1818 roku. Znalazł się on we flamandzkim Louvain, choć nie mówił po flamandzku, a został obarczony obowiązkiem nauczania uczniów, którzy nie mówili po francusku. Jacotot wpadł zatem na iście paradoksalną „metodę” pedagogiczną. Gdy (przy pomocy tłumacza) poprosił uczniów o nauczenie się francuskiego tekstu – Les aventures de Telemaque Françoisa Fenelona (1699) – poprzez przeczytanie go w dwujęzycznym, flamandzko-francuskim wydaniu, a następnie napisanie po francusku, co o nim myślą, ku jego zaskoczeniu okazało się, że realizując to zadanie, uczniowie nauczyli się, jak budować zdania po francusku i zrobili to zupełnie sami – bez wskazówek i objaśniania im gramatyki czy słownictwa. Można było wyciągnąć z tego tylko jeden wniosek: „nauczyli się tego sami, bez wyjaśnień nauczyciela”. Aż do tej chwili Jacotot był przykładnym i wiernym wyznawcą postępowych metod nauczania i wierzył bez zastrzeżeń, że uczyć oznaczało „jednocześnie przekazywać wiedzę i formować umysły, kształtując je stopniowo od tego, co najprostsze, w kierunku form najbardziej skomplikowanych”. Ten przypadkowy eksperyment zrodził jednak nowy rodzaj wątpliwości: skoro można było uczyć się, nie będąc nauczanym, to jaki jest cel nauczania i objaśniania? Czy to możliwe, że każdy może zrozumieć dowolny wytwór inteligencji dowolnego innego człowieka? Co by było, gdybyśmy założyli powszechną równość inteligencji i uznali, że „ta sama inteligencja przejawia się we wszystkich aktywnościach ludzkiego umysłu”?

Tego rodzaju pytania prowokują dalsze eksperymenty nad zawieszaniem relacji nauczyciel-uczeń, którą zazwyczaj uznaje się za warunek sine qua non wszelkiej pedagogiki. Jacotot powtórzył swój przypadkowo dokonany eksperyment, ucząc przedmiotów, o których nie miał pojęcia: malarstwa, muzyki i tak dalej. Odkrył przy tym kolistą moc emancypacji:

Można uczyć tego, czego się nie wie, o ile uczeń jest wyemancypowany, to znaczy, o ile zmusi się go do skorzystania z własnej inteligencji. […] Ignorant nauczy się sam tego, czego nie wie nauczyciel, jeśli nauczyciel uwierzy, że osoba ta jest do tego zdolna i zobowiąże ją do wykorzystania swoich zdolności⁹.

Ta „metoda” stoi w sprzeczności z pedagogicznym zdrowym rozsądkiem, ale też z pedagogiką nawet w najbardziej postępowym wydaniu. Jak zauważają Charles Bingham i Gert Biesta w zainspirowanym przez Rancière’a badaniu nad edukacją emancypacyjną, nawet najbardziej postępowe, reformistyczne i rzekomo „krytyczne” podejścia do pedagogiki są wciąż metodami  o b j a ś n i a n i a  (lub wyjaśniania – badacze ci wolą ten drugi termin) . Dla Jacotota wszelkie objaśnianie – nawet najbardziej liberalne i postępowe – działa na rzecz tego, by zachować przepaść między wiedzą nauczyciela a niewiedzą ucznia, i reprodukuje w ten sposób tę samą  n i e r ó w n o ś ć , którą rzekomo niweluje: wyższość nauczyciela sprawia, że równość zostaje odłożona w niemożliwą do określenia przyszłość. Zobowiązując własnych uczniów do czytania, a następnie pisania o tekście w języku, którego nie znali, i którego on im nie wyjaśnił, Jacotot „rozłączył” dwie działające tutaj instancje: własną inteligencję (znajomość francuskiego) i wolę (związaną z zajmowanym stanowiskiem nauczyciela). Zwierzchność nauczyciela polegała tylko na  z o b o w i ą z a n i u  uczniów do korzystania z własnej inteligencji i do  s p r a w d z e n i a , czy zrobili to sumiennie.

Zdaniem Rancière’a na tym polega podstawowa różnica między metodą Jacotota a metodą Sokratesa, choć na pozór mogą się one wydawać podobne. Nauczanie Sokratesa przez anamnezę „polega na demonstracji bezsilności [ucznia]” i przypomina w tym tradycyjną naukę (s. 51–52). Niewiedzący nauczyciel Jacotota, wręcz przeciwnie, pyta, by „zostać nauczonym, a nie by nauczać” (s. 52). Innymi słowy, jedynym sposobem na praktykowanie równości jest wiedzieć nie więcej niż uczeń, tylko być „nauczycielem, który nie wie”, ignorantem: „Uczyć tego, czego się nie wie, oznacza po prostu pytać o to, czego się nie wie” (s. 53). Każdy może uczyć czegokolwiek i kogokolwiek – taki właśnie radykalnie egalitarny nieporządek odkrywa Jacotot: „to zerwanie z logiką wszelkiej pedagogiki” (s. 26).

Rancière’owi nie chodzi o to, że metoda nauczania Jacotota jest „lepsza” od innych. To raczej kwestia przeciwstawienia sobie dwóch całkowicie różnych koncepcji inteligencji: takiej, która  o g ł u p i a  (wiara, że istnieją różnice w inteligencji) i takiej, która  e m a n c y p u j e  (opinia, że istnieje tylko jedna inteligencja). Nie chodzi nawet o to, żeby udowodnić, że każda inteligencja jest taka sama, ponieważ nie da się inteligencji mierzyć w oderwaniu od tego, co jest jej produktem – czyli w oderwaniu od jej działań i skutków.

Nie istnieją dwa rodzaje umysłów. Istnieje nierówność  p r z e j a w ó w  inteligencji, wyrażających się w woli odkrywania i odnajdywania nowych związków; nie istnieje jednak hierarchia  z d o l n o ś c i   i n t e l e k t u a l n y c h . Emancypacja oznacza uświadomienie sobie tej  n a t u r a l n e j  równości. To właśnie otwiera drogę przygodzie w świecie wiedzy (s. 48).

Jeśli inteligencję możemy poznać tylko po jej skutkach, różnych jej  p r z e j a w a c h , to zadanie badacza „ogranicza się do mnożenia eksperymentów zainspirowanych tą opinią”, aby zobaczyć, „co można osiągnąć, wychodząc od takiego przypuszczenia” (s. 79). To  o p i n i a , nie fakt. Równość inteligencji jest tylko „punktem wyjścia, przypuszczeniem, od którego należy wyjść niezależnie od okoliczności”, jest czymś do zademonstrowania i zweryfikowania „zawsze i wszędzie” (s. 229). Należy też pamiętać, że z kolei wiara we wrodzone różnice w inteligencji – pomimo wzmożonych wysiłków frenologów, ustawodawców i psychologów społecznych mających na celu pokazanie tej nierówności – również jest opinią, dającą się zmierzyć jedynie swoimi ogłupiającymi efektami. Ignorantem nie jest ten, komu brak wiedzy, ale ten, kto w efekcie „ogłupienia” zaczął wierzyć, że jest kimś gorszym. Według Jacotota/Rancière’a dzieci nie są ogłupiane przez taką czy inną procedurę, ale przez samą regułę objaśniania, która mówi im, że  n i e   m o g ą   z r o b i ć   c z e g o ś   s a m e  – i że nauczyciel jest warunkiem koniecznym, by się tego nauczyły.

Wracając do naszego przykładu, narracja filmu (i książki, pomimo różnic dotyczących bohatera i lokalizacji) opiera się na ponownym odtwarzaniu i pauzowaniu nagrania programu telewizyjnego w powtarzających się próbach zweryfikowania inteligencji Jamala – tej właśnie zdolności, której slumdog taki jak on nie ma „prawa” wykorzystywać. Narracja zaczyna się od podpisu, który widzimy podczas pierwszych scen filmu i który naśladuje format pytania testowego stosowany w teleturnieju:

Bombaj, 2006

Jamal Malik jest o pytanie od wygrania 20 milionów rupii. Jak mu się to udało?

a. Oszukiwał

b. Ma szczęście

c. Jest geniuszem

d. Było mu to pisane

Gdy powtarzane nagranie sprawia, że Jamal zaczyna przypominać sobie wydarzenia, dzięki którym poznał odpowiedzi właśnie na  t e   k o n k r e t n e   p y t a n i a , staje się jasne, że ani nie oszukiwał, ani nie jest geniuszem, a nawet nie ma przesadnie dużo szczęścia (przynajmniej ani więcej, ani mniej niż ktokolwiek inny). Nie wyróżnia go nic prócz tego, że bardzo pragnie połączyć się z Latiką (Freida Pinto), co wyprowadza widza na dobrze mu znane rejony opowieści, w której nie da się odróżnić przypadku od losu. Ta zapętlona narracja w końcu ulega domknięciu, kiedy komisarz, zmuszony przyznać, że istnieje „dziwaczna” możliwość, że Jamal mówi prawdę i choć większość slumdog chai wallahs to kłamcy, akurat Jamal jest „zbyt prawdomówny” – wypuszcza go z aresztu, by mógł wrócić do studia i odpowiedzieć na pytanie finałowe.

„WOLA DOWIEDZENIA SIĘ”

Teoretyczne zaplecze pierwszych eksperymentów „Dziura w ścianie” (1999–2004) zawsze było jednoznacznie konstruktywistyczne. Podobnie jak w przypadku eksperymentów Jacotota nie oferowano dzieciom żadnego wyjaśnienia ani żadnych wskazówek. Pytano je po prostu, co o czymś myślą, a w niektórych przypadkach zadawano im pytania o fakty („Kim był Pitagoras?”), by mogły poszukać odpowiedzi, korzystając z zasobów internetu. Równie jednak ważny był nacisk na wspólne uczenie się.

W późniejszych wersjach eksperymentu najważniejsze było zbadanie  g r a n i c  systemów samodzielnego nauczania, zarysowujących się we wcześniejszym badaniu. Jak opisują to Mitra i Dangwal, ich pytania badawcze przeszły od badania, jak dzieci nabywają umiejętność obsługi komputera (uczenie z narzędziem), ku bardziej „abstrakcyjnym” i mniej „przystępnym” dziedzinom wiedzy¹¹. Naśladując pierwsze eksperymenty Jacotota, w 2007 roku zespół Mitry poprosił grupę mówiących po tamilsku dzieci z położonej na dalekim południu indyjskiej wioski (Kalikuppam) o „samodzielne nauczenie się podstaw biologii molekularnej po angielsku” przy wykorzystaniu kolejnej wersji znanego już narzędzia w ścianie. Oczywistym celem eksperymentu było postawienie dzieci przed zadaniem „niemożliwym” do wykonania: udostępniono im „trudny” materiał z biologii molekularnej w języku, którego nie znały (angielskim), i zapytano, co udało im się z tym zrobić. Dzieci pozostawiono samym sobie na dwa miesiące, nie miały żadnej pomocy z zewnątrz ani żadnych wskazówek. Jak mówił Mitra w 2010 roku podczas wykładu TED, badacze sądzili, że zadanie to pokaże, że „owszem, do pewnych rzeczy potrzebujemy jednak nauczycieli”. I rzeczywiście, kiedy po dwóch miesiącach Mitra zapytał dzieci, co rozumieją z biologii molekularnej, potwierdziły, że nie zrozumiały niczego. Z najgłośniejszymi wybuchami śmiechu podczas wielu wystąpień publicznych Mitry spotyka się jednak odpowiedź jednej z dziewczynek z tej grupy, która wyjaśniła: „Oprócz tego, że nieprawidłowe powielenie cząsteczki DNA powoduje chorobę genetyczną, nie zrozumieliśmy niczego”. Tym niemniej, grupa osiągnęła w teście wynik 30 procent poprawnych odpowiedzi – poniżej poziomu zaliczenia, ale mimo to godny odnotowania. Zdaniem jednego z recenzentów cytowanej pracy, którzy czytali ją przed publikacją, wyniki te były nawet „zbyt dobre, by były prawdziwe”. Zamiast jednak dojść do wniosku, że tylko wykwalifikowany nauczyciel lub ekspert mógłby doprowadzić do poprawy tego wyniku, badacze postawili sobie jeszcze jedno, bardziej współbrzmiące z ideami Jacotota, pytanie badawcze: „Czy poprawić wynik tych wiejskich dzieci mógłby przyjazny mediator niedysponujący wiedzą z tego konkretnego przedmiotu?”¹².

W oddalonym regionie, gdzie brak dobrych, wykwalifikowanych nauczycieli (co było zresztą jednym z czynników, który zdecydował o przeprowadzeniu eksperymentu właśnie tam), rolę „przyjaznych mediatorów” mogą odgrywać rodzice, dziadkowie i inni zaufani dorośli. Uprzednia znajomość materiału nie jest wymagana – rola ta polega na chwaleniu i zachęcaniu, a nie instruowaniu. Chodzi o stosowanie czegoś, co autorzy nazywają „babcinym” modelem zachęcania, o używanie zdań takich jak: „Sama chciałabym to umieć!”, „Jakim cudem do tego doszedłeś?”. Mediatorzy nie muszą mieć wykształcenia pedagogicznego ani żadnej szczegółowej wiedzy na badany temat, […] mogą być nawet analfabetami”¹³. Byliby to, innymi słowy, „nauczyciele, którzy nie wiedzą”. W tym konkretnym przypadku zatrudniono młodą kobietę z Kalikuppam, lubianą przez dzieci i zestresowaną z powodu własnej ignorancji na temat biologii molekularnej. Miała zachęcać grupę do pracy. Podobnie jak w przypadku Jacotota jej cel sprowadzał się do sprawdzenia, czy uczniowie użyli swojej „woli dowiedzenia się” tego, czego nie wie nauczyciel. Efekt był taki, że „to dzieci ją nauczyły”. Po kolejnych dwóch miesiącach pracy w grupach pod okiem zachęcającej „mediatorki” wyniki testów poprawiły się do 51 procent (stały się porównywalne z wynikami uczniów chodzących do elitarnych prywatnych szkół w New Delhi). Ten namacalny efekt działania „przyjaznego, lecz niewiedzącego mediatora” każe nam powrócić do pytania o to, co dokładnie  r o b i  nauczyciel, który nie wie? Po pierwsze uczy czegoś, o czym nie ma pojęcia, ale także, co być może jest jeszcze ważniejsze, oddziela dwie funkcje (i zdolności), które połączone są ze sobą we wszelkich formach pedagogiki: swoją wiedzę (lub inteligencję) i władzę (albo wolę).

SAMODZIELNE NAUCZANIE I „UCZONE SPOŁECZEŃSTWO”

Wyniki tych eksperymentów potwierdziły zdaniem Mitry jego tezę, że „samodzielne systemy nauki” mogą zmniejszyć poważną presję na ograniczone zasoby edukacyjne w szybko rozwijającym się społeczeństwie o ogromnych nierównościach. Pozostaje jednak pytanie, czy to „rozwiązanie” nie kompensuje generujących te nierówności neoliberalnych struktur ekonomicznych, zamiast być dla nich wyzwaniem. Do takiego wniosku dochodzą sami Mitra i Dangwal:

Można również przyjąć hipotezę, że podejście to można zastosować w zwykłych, dobrze wyposażonych szkołach, by wzmocnić tradycyjne nauczanie, na przykład w przypadku, gdy mamy do czynienia z bardzo licznymi klasami i/lub gdzie zatrudnieni są mniej wykwalifikowani pomocnicy nauczycieli¹⁴.

Nagle światy Slumdoga. Milionera z ulicy i preferowanego przez Mitrę Slumdoga. Laureata Nobla zdają się już nie tak bardzo od siebie oddalone. Logiczną konsekwencją „samodzielnego nauczania” może być coraz częstsze współgranie z wymogami nowych, zderegulowanych i sprywatyzowanych instytucji edukacyjnych służących „gospodarce opartej na wiedzy”, zwłaszcza jeśli chodzi o jej nacisk na uczenie się za pośrednictwem komputera¹⁵. Co stoi na przeszkodzie, by badania Mitry albo „niewiedzący nauczyciele” Rancière’a posłużyli jako usprawiedliwienie – albo jeszcze gorzej, katalizator – niszczycielskich skutków „deprecjacji kwalifikacji zawodowych” kadry nauczycielskiej, przejścia od „edukacji” do „szkolenia”, rozwoju prywatnej edukacji i „fabryk dyplomów”?

To wątpliwość cytowanego już Petera Hallwarda: zaczerpniętą od Jacotota pochwałę dla „nauczyciela ignoranta” można wygodnie „dopasować” do współczesnej sytuacji, czyli „zbyt łatwo zmienić ją w pochwałę elastyczności lub mobilności”. Kiedy Rancière podkreśla, że „wiedzę” udostępnić można na sposoby, które nie angażują „woli przewidywania” sposobów, w jakie wiedza może zostać zrozumiana czy wykorzystana, to właśnie naraża go na zarzut Hallwarda, ponieważ można odczytać to jako odrzucenie wszelkiego zaangażowania w kwestię społecznych i ekonomicznych skutków nauczania. Również Yves Citton zwraca uwagę na możliwą bliskość między uniwersalnym nauczaniem Jacotota i współczesnym dyskursem neoliberalnego angażowania pracowników [empowerment], w którym „ideologia wolnej woli i nieuwarunkowanego wyboru” zapewnia nas, że genezę niekorzystnych skutków nierówności społecznych można odnaleźć w „braku dostatecznie «silnej woli»” u danej jednostki. Jednak w przeciwieństwie do (opresyjnego) angażowania pracowników streszczającego się w haśle: „Po prostu zrób to!” [Just Do It!] praktyka nauczania uniwersalnego zdaniem Cittona zawsze wymaga pewnej specyficznej sytuacji i połączenia warunków umożliwiających wytworzenie „pewnego typu woli […] w ramach pewnego typu struktury kolektywnej”¹⁶. Cóż więc może zrobić niewiedzący nauczyciel w sytuacji, gdy technologie kluczowe dla eksperymentu Mitry nad samodzielnym nauczaniem służą również jako środki odróżniania w społeczeństwie tych, którzy „dotrzymują kroku” od tych „zbyt powolnych” czy „zacofanych”?

Do tego właśnie pytania powraca Rancière w tekście On ignorant schoolmasters, w którym umieszcza Jacotota i swoją książkę o nim we współczesności charakteryzującej się „oligarchiczną wizją uczonego społeczeństwa”. W sytuacji, w której szkoła otrzymuje „fantazmatyczne zadanie wypełnienia luki między deklarowaną równością szans a rzeczywistą nierównością” istotne jest, jego zdaniem, wynalezienie zarówno  i n d y w i d u a l n y c h , jak i  z b i o r o w y c h  aktów praktykowania równości¹⁷.

Zaleta niewiedzącego nauczyciela polega na tym, iż wie on, że osoba wykształcona nie jest tym samym, co nauczyciel, że nauczyciel nie jest tym samym, co obywatel, że obywatel nie jest tym samym, co osoba wykształcona. Nie chodzi o to, że nie można być jednym, drugim i trzecim na raz. Niemożliwe jest za to zharmonizowanie tych trzech odrębnych ról¹⁸.

Innymi słowy, Rancière sugeruje, że możliwe jest zaangażowanie w krytykę instytucjonalną i społeczną za pomocą form indywidualnych i zbiorowych, ale tylko wtedy, gdy najpierw odmówimy im wzajemnego  z a p o ś r e d n i c z e n i a . To właśnie ta „szczególna cecha”, którą odznacza się „nauczyciel ignorant”, wymaga od nas, byśmy ignorowali „harmonizującą” logikę instytucjonalną, łączącą „przekazywanie wiedzy, integrację społeczną i świadomość obywatelską”. Powinniśmy obstawać przy niezbędnym „dysonansie” czy też „dyssensie” ról i ich sensu wprowadzanych do działania „społecznej maszyny” przez równość. Odmowa mediacji wymaga więc, byśmy wrócili do eksperymentów Jacotota nad edukacją eksperymentalną. Powinniśmy kierować się przy tym założeniem o równości inteligencji, które, jak nieustannie podkreśla Rancière, jest tylko „punktem wyjścia, hipotezą, od której należy wyjść niezależnie od okoliczności”, i którego skutki można zademonstrować i zweryfikować w  k o n k r e t n y c h  eksperymentach praktycznych¹⁹. Paradoksalna „metoda” Jacotota nie jest zgodna ze współczesnymi „reformami” instytucji edukacyjnych – z edukacją traktowaną jako „przemysł usługowy”, którego zadaniem jest produkcja elastycznych „pracowników wiedzy” dopasowanych do mobilnej siły roboczej globalnego społeczeństwa informacyjnego. Może natomiast być jednym ze sposobów destabilizowania współczesnego neoliberalizmu.

¹ Rozwijając nieco ten wątek: format Milionerzy jest własnością tej samej firmy, Celador, która współfinansowała film. Skandal wywołało skazanie jednego z uczestników, emerytowanego oficera brytyjskiej firmy, za to, że oszukiwał w teleturnieju. Rozwój indyjskiej gospodarki, zwłaszcza sektorów technologii i komunikacji, kontrastuje zarówno z pogłębiającymi się nierównościami społeczno-ekonomicznymi Indii jak i z bardziej „wewnętrznymi” brytyjskimi troskami w związku z coraz częstszym „outsourcingiem” pewnych usług. Brytyjskie media szczególnie podchwyciły historię o młodych aktorach, znalezionych w slumsie Dharavi po to, by zagrali głównych bohaterów w wieku dziecięcym i których zarobki dzięki temu zdobyte, jak twierdzono, dawały szansę na ucieczkę i uniknięcie wyzysku. Do wszystkich tych stwierdzeń należy oczywiście podejść ze sceptyczną ostrożnością. Nierówność rozwoju i dystrybucji, projekcja „zachodniego” modelu neoliberalnego itd., pociąga za sobą to, że historie te przedstawia się w znajomych ramach postkolonializmu. Dlatego ciekawe jest, że film wywołał sporo krytycznych reakcji zarówno w Indiach, jak i pośród indyjskiej diaspory, jako prezentujący życie w slumsach i indyjskie społeczeństwo w ogóle w oparciu o zachodnie stereotypy czy nawet „indofobię” (zob. Vamsee Juluri, Indophobia: The real elephant in the living room, „Huffington Post”, 8 stycznia 2010, http://www.huffingtonpost.com/vamsee-juluri/indophobia-the-real-eleph_b_415237.html). Oczywiście poza oskarżeniami ze strony indyjskiej rady turystyki, że znana (wręcz „dickensowska”) narracja „od pucybuta do milionera” rozpowszechnia „pornografię biedy” albo że ledwie krótkie spojrzenie na religijną różnorodność społeczeństwa obraziło niektóre konserwatywne grupy hinduskie, najczęściej powtarzany zarzut dotyczył użycia słowa slumdog w charakterze obelgi. Według relacji Associated Press/USA Today podczas protestów społeczności Dharavi przeciw pokazom filmu w indyjskich kinach używano transparentów z napisem: „Nie jestem slumdogiem. Jestem przyszłością Indii”. To, że protest dotyczy określenia „slumdog”, podkreśla tylko, że społeczny i historyczny (kolonialny-postkolonialny) kontekst filmu jest istotny, co zauważa wspomniany Juluri: „Dlaczego Slumdog. Milioner z ulicy, jeden z najbardziej porywających filmów naszych czasów, przedstawia większość indyjskich bohaterów jako zatwardziałych okrutników i barbarzyńców (oczywiście oprócz miłego bohatera, który mówi z brytyjskim akcentem)? Dlaczego fikcyjna obelga „slumdog” i obraz biedy tak często pojawiają się w australijskich atakach [na studentów indyjskiego pochodzenia]?”. Omówienie złożonych procesów postkolonialnego upodmiotowienia (termin Rancière’a), które działają między powieścią, filmem i publicznością, wymagałoby osobnego tekstu! Wszystkie podane tu źródła zostały doskonale omówione w Wikipedii pod hasłem: „Controversial issues surrounding Slumdog Millionaire”.

² W wystąpieniu zapisanym przez TED w 2010 roku [http://www.ted.com/talks/podtv/id/949] Mitra opowiada, że kiedy zapytano dzieci biorące udział w jednym z eksperymentów o to, jak udało im się wykorzystać zasoby komputera z oprogramowaniem w języku, którego nie znały, odpowiedziały one: „Zostawiłeś maszynę, która mówi tylko po angielsku. Musieliśmy więc nauczyć się angielskiego”.

³ Lucy Tobin, Slumdog professor, „The Guardian”, 3 marca 2009.

⁴ Vikas Swarup, Slumdog: Milioner z ulicy, przeł. Łukasz Praski, Wyd. Prószyński i S-ka, Warszawa 2009.

⁵ Peter Hallward, Jacques Rancière and the subversion of mastery, „Paragraph”, nr 28, 2005, s. 26.

⁶ Jacques Rancière, Thinking between disciplines: An aesthetics of knowledge, „Parrhesia”, nr 1, s. 3.

⁷ Tenże, Good times or pleasure at the barriers, przeł. J. Moore, [w:] Adrian Rifkin, Roger Thomas (red.), Voices of the people: The social life of «la sociale» at the end of the second empire, Routledge & Kegan, London 1988, s. 50.

⁸ Tamże.

⁹ Tenże, Le maître ignorant. Cinq leçons sur l’émancipation intellectuelle, Fayard, Paris 1987, s. 29 [kolejne cytaty z tej książki oznaczone w tekście wyłącznie numerem strony].

¹⁰ Charles Bingham, Gret Biesta, Jacques Rancière: Education, truth, emancipation, Continuum, London 2010.

¹¹ Sugata Mitra, Ritu Dangwal, Limits to self-organising systems of learning – The Kalikuppam experiment, „British Journal of Educational Technology”, nr 41, 2010, s. 672–688.

¹² Tamże, s. 674.

¹³ Tamże.

¹⁴ Tamże, s. 683–684.

¹⁵ I faktycznie drogę badawczą samego Mitry – od technologa ds. nauczania w NIIT (która opisuje siebie samą jako „Globalną Korporację Rozwijającą Talenty”) do profesora edukacji na Uniwersytecie Newcastle – można uznać za doskonały przykład neoliberalnej logiki „budowania wykwalifikowanej siły roboczej dla zaspokojenia wymagań globalnego przemysłu” (cytat za stroną internetową NIIT: www.niit.com/aboutniit/Pages/Overview.aspx).

¹⁶ Yves Cittot, The ignorant schoolmaster: Knowledge and authority, [w:] Jean-Philippe Deranty (red.), Jacques Rancière: Key concepts, Acumen, Durham 2010, s. 31.

¹⁷ Jacques Rancière, On ignorant schoolmasters, [w:] Charles Bingham, Gret Biesta, dz. cyt., s. 13.

¹⁸ Tamże, s. 15.

¹⁹ W niedawnej rozmowie z Niną Power („Ephemera: Theory & Politics in Organization”, nr 10 (1), 2010) Rancière daje krótki zarys tego, jak sam widzi egalitarne skutki internetu, które opisuje jako „żywy dowód na odrzucenie pedagogicznego modelu w duchu «jedynej dobrej drogi»”. Powołuje się przy tym na łatwość, z jaką użytkownicy mogą przeskakiwać z jednego linku do innego i od czegoś powierzchownego do złożonego, co jest jego zdaniem zbieżne z wnioskami Mitry płynącymi z jego coraz to kolejnych eksperymentów z „samoorganizującym się uczeniem”.

Literatura

Charles Bingham, Gret Biesta, Jacques Rancière: Education, truth, emancipation, Continuum, London 2010;

Yves Cittot, The ignorant schoolmaster: Knowledge and authority, [w:] Jean-Philippe Deranty (red.), Jacques Rancière: Key concepts, Acumen, Durham 2010, s. 25–37;

Peter Hallward, Jacques Rancière and the subversion of mastery, „Paragraph”, nr 28, 2005, s. 26–45;

Vamsee Juluri, Indophobia: The real elephant in the living room, „Huffington Post”, 8 stycznia 2010, http://www.huffingtonpost.com/vamsee-juluri/indophobia-the-real-eleph_b_415237.html;

Erika Kinetz, Mumbai residents object to ‘Slumdog’ title, „USA Today (Associated Press)”, http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/2009-01-22-slugdog-mumbai-protest_N.htm, 22 stycznia 2009;

Sugata Mitra, Can kids teach themselves? [zapis wideo], LIFT Conference, Genewa, http://www.ted.com/talks/podtv/id/175, 2007;

Sugata Mitra, The child-driven education [zapis wideo], TED Talks, http://www.ted.com/talks/podtv/id/949, 7 września 2010;

Sugata Mitra, Ritu Dangwal, Limits to self-organising systems of learning – The Kalikuppam experiment, „British Journal of Educational Technology”, nr 41, 2010, s. 672–688;

Sugata Mitra, Vivek Rana, Children and the Internet: Experiments with minimally invasive education in India, „British Journal of Educational Technology”, nr 32, 2001, s. 221–232;

Nina Power, Axiomatic equality: Rancière and the politics of contemporary education, „Polygraph”, nr 21, 2009, http://www.eurozine.com/articles/2010-07-01-power-en.html;

Jacques Rancière, Good times or pleasure at the barriers, przeł. J. Moore, [w:] Adrian Rifkin, Roger Thomas (red.), Voices of the people: The social life of «la sociale» at the end of the second empire, Routledge & Kegan, London 1988;

Jacques Rancière, La nuit des prolétaires. Archives du rêve ouvrier, Fayard, Paris 1981;

Jacques Rancière, Le maître ignorant. Cinq leçons sur l’émancipation intellectuelle, Fayard, Paris 1987;

Jacques Rancière, Le philosophe et ses pauvres, Flammarion, Paris 1983;Jacques Rancière, Thinking between disciplines: An aesthetics of knowledge, „Parrhesia”, nr 1, 2006, s. 1–12, http://www.parrhesiajournal.org/parrhesia01/parrhesia01_ranciere.pdf;

Jacques Rancière, On ignorant schoolmasters, [w:] Charles Bingham, Gret Biesta, Jacques Rancière: Education, truth, emancipation, Continuum, London 2010, s. 1–16;

Jacques Rancière, Against an ebbing tide: An interview with Jacques Rancière, [w:] P. Paul Bowman, Richard Stamp (red.), Reading Rancière: Critical dissensus, Continuum, London 2011, s. 238–251;

Jacques Rancière, Nina Power, Interview with Jacques Rancière, „Ephemera: Theory & Politics in Organization”, nr 10 (1), 2010, s. 77–81, http://www.ephemeraweb.org/journal/10-1/10-1rancierepower.pdf;

John Sellars, Simon the shoemaker and the problem of Socrates, „Classical Philology”, nr 98, 2003, s. 207–216;

Slumdog millionaire, reżyseria D. Boyle & L. Tandan. FilmFour/Celador Films, 2008;

Vikas Swarup, Q & A, Black Swan, London 2006 [polskie wydanie: Vikas Swarup, Slumdog: Milioner z ulicy, przeł. Łukasz Praski, Wyd. Prószyński i S-ka, Warszawa 2009];

Laurie Taylor, Hole in the wall – Victorian light, audycja „Thinking allowed”, BBC Radio 4, http://www.bbc.co.uk/programmes/b00grs04, 21 stycznia 2009;

Lucy Tobin, Slumdog professor, „The Guardian”, 3 marca 2009, http://www.guardian.co.uk/education/2009/mar/03/professor-sugata-mitra;

Fareed Zakaria, Slum voyeurism?, „Newsweek”, 29 stycznia 2009, http://www.thedailybeast.com/newsweek/2009/01/29/slum-voyeurism.html.

W drugiej połowie XX wieku porty i miasta nie wchodziły sobie w drogę. Nagle zdecydowały się na „wspólny występ”: nowy terminal kontenerowy staje się częścią panoramy miasta, prezentuje dumnie swoje najbardziej spektakularne fragmenty. W tym czasie tysiące innych części składowych portu – towary, pracownicy, plomby celników, arkusze w Excelu – pozostają rozproszone na nabrzeżu, połączone mostem i drutem, otoczone płotami.

W jaki sposób wizualnie przedstawić ten pokawałkowany krajobraz? Najbliższym odpowiednikiem byłby „przezroczysty port” (lub też pierwszy indyjski e-port, jak głosi strona internetowa zarządu portu w Koczin). To port, który podobnie jak jego fizyczny bliźniak, porządkuje rzeczy w równe kolumny i rzędy cyfr symbolizujących załadowane kontenery, opłacone rachunki i odprawione oraz czekające na wpłynięcie do portu statki.

Kontenery opierają się wizualizacji, ale również są zaproszeniem dla ciekawskich. Nasza praca tu wypływa właśnie z takiej ciekawości.

CAMP, Destuffing Matrix, 2012, instalacja wielokanałowa, kadry z wideo oraz pokaz instalacji podczas Kochi Muziris Biennale, Indie

JAKUB DYMEK: Mieliśmy porozmawiać o teoriach rozwoju i niedorozwoju gospodarczego, podobieństwach między Indiami a Polską. Zacznijmy może od pytania o to, czym w ogóle jest niedorozwój gospodarczy?

AMIT BHADURI: Jeśli zapóźnienie gospodarcze jest chorobą, to jej najbardziej oczywistym symptomem jest bieda. Zdiagnozować tę chorobę możemy, pytając o to, jak wiele osób jest biednych według wybranego przez nas standardu: jak się odżywiają, ile zarabiają. Ale to wiąże się z czymś dużo bardziej skomplikowanym. Z powszechną do niedawna wiarą w to, że jedynym sposobem na wyciągnięcie ludzi z biedy jest przeniesienie ich ze wsi, z gospodarki wiejskiej, do miast. W krajach Zachodu, gdzie rozpoczęła się rewolucja przemysłowa, był to wynik procesów historycznych. W Indiach, Chinach, do pewnego stopnia także w Japonii – świadomie wybrana strategia. Uprzemysłowienie, które utożsamiono ze wzrostem gospodarczym, miało zredukować biedę.

Ale żeby mówić o zapóźnieniu, musimy mieć jakiś wzorzec gospodarki niezapóźnionej, rozwiniętej. Jeżeli kraje, które – jak pan mówi – rozpoczęły rewolucję przemysłową, same zaczęły określać się jako rozwinięte, to logiczną konsekwencją było myślenie o każdym innym modelu rozwoju jako gorszym lub wtórnym. To chyba także przypadek Indii?

Ma pan absolutną rację. Uznano, że uprzemysłowienie równa się rozwój. A jednak, nawet Anglia do lat 80. XIX wieku borykała się ze wszystkimi problemami, które uznajemy za symptomy zapóźnienia: złe warunki pracy, bieda, niedożywienie, wysoka śmiertelność noworodków. A przy tym upierano się, że to właśnie Anglia jest przykładem dojrzałej, rozwiniętej gospodarki.

Kwestię rozwoju stawia się często w taki sposób – choć ja się z tym zupełnie nie zgadzam – że ktoś musi odgrywać rolę dorosłego, a ktoś inny dziecka. I tak Francuzi czy Brytyjczycy uważali przecież, że pewne ludy należy wziąć pod opiekę. Oczywiście opieka w ich wykonaniu polegała na odbieraniu tym ludom zasobów, by imperia mogły rozwijać własny przemysł.

Można myśleć o zapóźnieniu gospodarczym poza językiem imperializmu i dominacji?

Mamy całą tradycję takich głosów. Wystarczy pomyśleć o Gandhim w Indiach, Tołstoju w Rosji, Ruskinie w Anglii. Tylko, że oni byli… jakby to powiedzieć?

Głosem mniejszościowym?

Dokładnie. Nawet więcej: uważano ich za antyrozwojowych. To trwa do dziś. Wiele osób wciąż powtarza, że to niesamowicie istotne, żeby mieć w kraju Goldman Sachs, Microsoft, innowacje. Za nimi przyjdą kolejne zagraniczne inwestycje, a to jedyny sposób na rozwój.

Dziś, mówiąc o rozwoju, mówimy o całym zestawie rzeczy, które się z nim kojarzą: wielki przemysł, internet, elastyczne zatrudnienie. Tragedią Indii, Chin, do pewnego stopnia także Brazylii jest to, że próbują naśladować ten język, nie uwzględniając kluczowej różnicy między tamtejszymi gospodarkami a Zachodem. W całym procesie rozwoju to oni są „spóźnialskimi” [latecomers]. Efektem tego jest wyzysk własnych obywateli. Jesteśmy za słabi, żeby kolonizować innych, jak zrobili to Brytyjczycy, ale za to traktujemy w ten sposób te regiony kraju, gdzie jest najwięcej surowców i mieszkające tam tradycyjne, plemienne społeczności. Zabieramy im ich ziemię, wodę i góry, żeby zapędzić do fabryk. Kolonizacja wewnętrzna.

Nie uważa Pan, że wiara w „innowacje” także jest formą neokolonializmu, wynikającą z uzależnienia od zachodnich technologii?

Rozwój poprzez naśladowanie czasem się udaje, przykładem tego jest Japonia, która zdecydowała, że będzie podążać tą ścieżką i udało się jej rozwinąć gospodarczo.

Jeśli jednak chcemy myśleć o neokolonializmie poważnie, nie tylko na poziomie sloganu, musimy zwrócić uwagę na jedną rzecz. Tradycyjne społeczeństwa także są innowacyjne, choć w inny sposób. Ich innowacyjność opiera się na czymś innym niż antagonistyczna relacja wobec natury, która charakteryzuje innowacyjność tak, jak ją dziś rozumiemy. Nowoczesne społeczeństwa traktują naturę jako wyzwanie. Naturę należy pokonać. Podbój jest jednym z synonimów rozwoju od czasów, gdy Portugalia i Hiszpania zaczęły rywalizować o oceany, zasoby, terytoria. To był także podbój natury.

Różnica między innowacyjnością tradycyjną a technologiczną jest taka, że ta pierwsza pyta o to, co dobre dla wspólnoty. Nawet nie kraju, czy społeczeństwa, ale lokalnej społeczności. Widzimy historyczny konflikt między innowacyjnością tradycyjną i zorganizowaną. Kiedyś za tę zorganizowaną odpowiadał Kościół, dziś są to międzynarodowe korporacje.

Konflikt między innowacyjnością tradycyjną a korporacyjną można przedstawić na przykładzie miodli indyjskiej. To roślina o wielu właściwościach antyseptycznych, której w medycynie ajurwedyjskiej używano od 2000 lat. W pewnym momencie, gdy ta wiedza stała się znana poza granicami Indii, miodlą zainteresowały się korporacje, które chciały wykorzystać tę roślinę jako składnik swoich produktów. I nie ma w tym nic złego. Ale to, co wydarzyło się później, było przyczyną słynnego procesu, wygranego zresztą przez stronę indyjską¹. Korporacjom udało się wyszczególnić to, co nazywamy „składnikiem aktywnym” leku czy kosmetyku. Oczywiście, składnik ten opatentowano. Coś, co było używane i dostępne dla wszystkich od tysięcy lat, nagle miało się stać prywatną własnością. Ludzie, którzy przekazywali sobie tę wiedzę z pokolenia na pokolenie, mieli zacząć płacić amerykańskiej firmie za coś, co odkryli ich przodkowie. Przedstawicielki i przedstawiciele indyjskiej nauki wystąpili do sądu o cofnięcie patentu. Ale jak udowodnić przed sądem, że coś jest lub nie jest elementem tradycyjnej wiedzy? Przywołano sanskrycki tekst o chirurgii, napisany niedługo po śmierci Buddy, jeden z pierwszych takich tekstów w dziejach. W tym tekście jest mowa o tym, że należy zgnieść lub utrzeć na pastę nasiona miodli, by wydobyć z nich właściwości lecznicze. W tym przypadku udało się to udowodnić i wygrać sprawę. Ale w wielu innych nie będzie tak łatwo.

Pana zdaniem w ramach współczesnej, zglobalizowanej gospodarki tradycyjne społeczności straciły możliwość rozwoju na własnych prawach?

Większość współczesnych rządów nie wspiera tradycyjnych modeli rozwoju i wiedzy, która za nimi stoi. W Ameryce Południowej nie robi się z nią dosłownie nic. Lokalne wspólnoty nie mogą oczekiwać na wsparcie, a jednocześnie mechanizmy zglobalizowanej gospodarki powodują, że wspierane są duże korporacje. To nierówna walka. Powszechnie uważa się, że tak po prostu ma wyglądać modernizacja i rozwój. I już.

Mówi pan o odpowiedzialności rządów i państw za wspieranie tradycyjnych czy wspólnotowych modeli rozwoju. Ma pan na myśli także rodzaj protekcjonizmu, który w jakimś stopniu mógłby zniwelować destrukcyjny wpływ rynków i wolnorynkowej dogmy na lokalną produkcję, rzemiosło, tradycyjne rozwiązania?

To trochę bardziej skomplikowane. Z jednej strony rząd powinien chronić tradycyjną medycynę, wiedzę i innowację. Z drugiej natomiast rząd ma obowiązek korzystać z odkryć nowoczesnej nauki. Musi odróżnić ludowy przesąd od prawdziwej wspólnotowej innowacji. 1000 lat temu, 500 lat temu, nawet 200 lat temu nie było to możliwe. Dziś tak, choć nadal nie jesteśmy w stanie wszystkiego weryfikować naukowo. Korzystanie z osiągnięć tradycyjnej wiedzy wymaga także inwestycji, tak w dziedzictwo kulturowe danej społeczności, jak i naukę. To coś, czego korporacje się nie podejmą i tu widzę rolę państwa.

Pytanie o balans sił między rynkiem i państwem nieustannie powraca w debacie ekonomicznej, choć konsensus w tej sprawie zmienia się co 20–30 lat. Sto lat temu ufaliśmy rynkom, po II wojnie światowej powszechnie uznano rolę interwencji państwowej jako podstawowej strategii rozwojowej, szczególnie w krajach „zapóźnionych”. Potem zatryumfował neoliberalizm. Czy ta dyskusja musi mieć postać zaklętego kręgu?

Na pewno krążymy w pewnym kręgu, pytając cały czas o to samo. Ale ważne jest, byśmy zrozumieli, jaka jest tego przyczyna. Chodzi o akcję i reakcję. Jeśli za bardzo ciążymy ku rynkom, przekonujemy się, jak zły jest rynek. Ale jeśli ciążymy ku państwu, dowiadujemy się tego samego, tylko o państwie.

Karl Polanyi, węgierski filozof i ekonomista, opisał powstanie nowoczesnego kapitalizmu w XIX wieku. Jego zdaniem chodzi o, powiedzmy po marksowsku, dialektykę. Czyli o to, że jeśli państwo staje się zbyt silne, potrzebujemy działania rynku, aby zadziałał na zasadzie kontry. Gdy zbyt silny staje się rynek, potrzebujemy państwa. Potrzebujemy obu tych czynników, wpływających na siebie wzajemnie, aby mówić o udanym rozwoju gospodarczym. Opisuję to bardzo skrótowo, ale wierzę, że w diagnozie Polanyiego jest sporo prawdy – przypadek Europy Wschodniej jest tego przykładem. Widzicie to w Polsce, ale widać to także w Grecji, gdzie interwencja państwa na pewnym etapie była konieczna.

Patrząc z perspektywy historycznej, wiemy dziś, że w Stanach Zjednoczonych konieczna była interwencja państwa, by zakazać pracy dzieci…

Ale Stanom zajęło to wieki! Po dekadach nieskrępowanego niemalże niczym wzrostu, zdecydowali się zakazać pracy dzieci w 1939 roku i wówczas także nie obyło się bez protestów.

Owszem, zajęło im to wieki. A od kiedy Ameryka ma demokrację, której dziś próbuje uczyć resztę świata?

Amerykanie powiedzieliby, że od uchwalenia konstytucji, od samego początku mieli ustrój demokratyczny.

Tak, na tej samej zasadzie moglibyśmy powiedzieć, że cywilizacja zaczęła się w Indiach. To tylko przejawy dumy narodowej, a nie fakty. Jeśli znamy historię Ameryki, to wiemy, że Stany Zjednoczone były jednym z pierwszych państw na świecie z powszechnym prawem wyborczym. Ale zaraz, zaraz. Najpierw były progi majątkowe. Kiedy je zniesiono, pojawiły się testy na umiejętność pisania i czytania. Gdy ktoś przychodził do lokalu wyborczego pytano go, czy umie przeliterować jakieś słowo, na przykład cat, bat albo rat. Coś bardzo prostego. Ale kiedy chciał zagłosować obywatel czarnoskóry, pytano go, czy może przeliterować assasination, psychology czy maneuver. Ja po dziś dzień się mylę przy tych słowach! Jak ktoś mógł w ogóle zdać taki test? Tak naprawdę, do pewnego czasu prawo głosu na południu miał 1 procent czarnych. Prawdziwie powszechne prawo wyborcze – w sensie nie tylko równouprawnienia płci, ale faktycznej równości wszystkich głosujących – Stany Zjednoczone wprowadziły, gdy ja już byłem na MIT, w 1984 roku. W Szwajcarii stało się to w 1971 roku.

Na tym przykładzie widzimy, jak rynek „rozwiązuje” problemy. Rynek był świetnie rozwinięty w Stanach Zjednoczonych, na długo zanim ktokolwiek podjął się takiej zmiany, jak wprowadzenie powszechnego prawa wyborczego.

Co więc z tej niekończącej się dyskusji o roli rynku w kształtowaniu się demokracji i jednocześnie ograniczającym ją, możemy potraktować jako lekcję o tym, co dzieje się tu i teraz, o gospodarce dziś?

Poza głównymi graczami, rynkiem i państwem jest jeszcze trzecia siła. Nie jest przecież dosłownie tak, jak u Polanyiego – tylko rynek i państwo próbujące siebie nawzajem kontrolować. Tym trzecim elementem są wspólnoty. Wraz z coraz większymi problemami w ramach Unii Europejskiej, utratą suwerenności na rzecz rynków, zaczniemy też myśleć w kategoriach wspólnot. Rola wspólnot i polityka regionalna będą coraz istotniejsze. W demokracji mamy tę możliwość, żeby wprowadzić tego trzeciego aktora na scenę, choć wciąż na razie jest to możliwość teoretyczna. Na razie mówimy o państwie narodowym i rynkach, a – podobnie jak w przypadku tradycyjnej wiedzy – powinniśmy się zastanawiać, jak włączyć do nowoczesnych mechanizmów i struktur ten trzeci element.

Jaki rodzaj praktyki politycznej odpowiada na te wyzwania najlepiej?

Należałoby zacząć od pytania odwrotnego: czego nie robić? Wiedząc, czego nie robić, będziemy znali choćby część odpowiedzi na te pytania. Problemem są fundamentalizmy, nie tylko religijne. Można spróbować zająć się tymi pytaniami, sięgając do bardzo trudnego pojęcia z dziedziny matematyki, nazywając je porządkiem leksykograficznym. Mówiąc prościej: chodzi o to, czy czuję się najpierw muzułmaninem, potem Francuzem, a potem chicagowskim ekonomistą. Albo odwrotnie. I w ramach ustalania tego porządku doprecyzować jeszcze: jakim muzułmaninem albo jakim ekonomistą?

W normalnych warunkach elementy tego porządku nie są ze sobą sprzeczne, wszystkie mieszczą się w mojej identyfikacji płciowej, narodowej czy religijnej, jeśli mam takową. Mogę być tym wszystkim naraz, z taką łatwością, jakby chodziło o kibicowanie jednej drużynie, a gdy nie gra ta konkretna drużyna, innej. Ale w czasach kryzysu…

Sytuacja się zmienia?

Wyjątkowość sytuacji w czasach kryzysu polega na tym, że zmusza się nas do dokonania tego wyboru. Zadaniem edukacji w każdym wolnym kraju jest uświadomienie ludziom, że nie ma przymusu wyboru, można funkcjonować w kilku tych rolach jednocześnie, a zadaniem państwa jest utrzymywanie tej wolności.

Słyszymy przecież z każdej strony, że wolność to domena rynku, że to właśnie rozwiązaniom wolnorynkowym zawdzięczamy wolność wyboru, swobodę przyjmowania różnych tożsamości… A pan uważa, że to państwo musi działać, aby utrzymać wolność jednostek. Dla wielu osób to paradoksalne postawienie sprawy.

Tylko pozornie. Ja widzę zupełnie inny problem. Jest zasadnicza różnica między demokracją, gdzie jedna osoba ma jeden głos, a taką, gdzie jeden dolar ma jeden głos.

¹ W 1995 r. amerykańska firma W.R Grace zarejestrowała w Europejskim Biurze Patentowym w Monachium patent na wytwarzanie środka grzybobójczego z ziaren miodli. Koalicja hinduskich naukowców, Międzynarodowa Organizacja Rolnictwa Organicznego i Europejska Partia Zielonych oprotestowały tę decyzję. Po dziesięciu latach sądowych przepychanek Europejskie Biuro Patentowe 8 marca 2005 roku unieważniło patent. W uzasadnieniu Biuro stwierdziło, że nie można opatentować wiedzy niebędącej efektem nowych badań [przyp. red.].

Indyjskie kino cieszy się na całym świecie sporym zainteresowaniem – jednak dokładne określenie przyczyn tego sukcesu może być trudne. Z jakiegoś powodu całą różnorodność tego kina utożsamia się dziś z Bollywoodem albo hinduskim kinem z Mumbaju, dawnego Bombaju, choć tylko w niecałej 1/3 filmów kręconych w Indiach mówi się po hindusku. Bardziej właściwym określeniem całości indyjskiej produkcji filmowej byłyby raczej „indyjskie kinematografie”.

KINOWA WSPÓLNOTA WYOBRAŻONA

Autonomiczne „kinematografie narodowe” w Trzecim Świecie były zazwyczaj tworami wyuczonej na Zachodzie elity, która napędzała produkcję kulturalną. W Indiach tego rodzaju postkolonialnym „kinem narodowym” było jednak wcale nie kino popularne, ale raczej ściśle powiązane z elitą kino artystyczne – którego ikoną jest Satyajit Ray. Hinduskie kino popularne stało się kinem narodowym „wbrew” wychowanym w zachodnim stylu indyjskim elitom i bez pomocy państwa – ponieważ uznawano je za kulturę niską.

Kino hinduskie pomogło po 1947 roku rozproszonej widowni „wyobrazić sobie naród” jako jedną wspólnotę¹. Inne popularne kinematografie w Indiach również powstały bez pomocy państwa, ale zwracały się raczej do lokalnych tożsamości związanych z regionem i językiem niż do tożsamości narodowej.

Hinduskie kino głównego nurtu – podobnie jak inne popularne indyjskie kinematografie – posługuje się „gramatyką”, która wiele zawdzięcza tradycyjnej indyjskiej poetyce i dramaturgii. Indyjska sztuka nie jest mimetyczna w Arystotelesowskim sensie, ale raczej „bardziej prawdziwa niż rzeczywistość”². W popularnym kinie hinduskim przejawia się to w osobliwej mieszance moralizatorstwa i eskapizmu. Popularne kino zamiast portretować świat, jaki „jest”, stara się pokazać, jaki powinien być. Ponieważ najważniejsze jest dostarczenie moralnego drogowskazu, kino to posługuje się archetypami i stereotypami, których celem jest reprezentowanie rozmaitych cech – lojalności, poświęcenia, arogancji, dewocji, mądrości, skąpstwa i tak dalej. Nawet miejsca opisuje się w ten sposób na przykład „posiadłość bogacza”, „sąd”, „chatkę biedaka” czy „szpital”. Sąd jest nie tylko miejscem, w którym rozstrzyga się spory prawne, ale też miejscem świętym, w którym nie można zaprzeczyć prawdzie. Ulica w filmie Devdas (1935) nie tylko łączy różne miejsca, ale jest też ostatnim schronieniem zrujnowanego bogacza.

Badania nad reakcjami widowni na hinduskie kino popularne pokazały, że było ono przede wszystkim narzędziem kulturowej kontynuacji³. Stabilizowało system społeczny za pomocą mitologizowania „tradycji”, by odpowiadać na nowe społeczne potrzeby, na przykład zasypywać lukę między historycznie wytworzonymi oczekiwaniami a tradycyjnymi systemami wartości. Ponieważ kino hinduskie interpretowało historyczną teraźniejszość w języku mitu, fabuły filmowe można było czytać jako alegoryczne przedstawienia narodu. Zajmowanie się teraźniejszością w bardziej bezpośredni sposób było też utrudnione, ponieważ fabuła często była umieszczona poza uniwersalnym czasem⁴.

Interpretowanie kina hinduskiego wiąże się zatem z rozpoznawaniem pewnych standardowych reprezentacji – policji i wymiaru sprawiedliwości reprezentujących państwo, świętej matki reprezentującej „naród” lub „macierzystą ziemię”, grup czy wspólnot reprezentujących naród w miniaturze. Wśród innych reprezentacji można znaleźć Indie i Pakistan jako dwóch obcych sobie braci (Upkaar, 1967), którzy muszą podzielić rodzinną ziemię między sobą.

ALEGORIE NARODU

Choć motywy odnoszące się do sytuacji społecznej w kolonialnych Indiach można odnaleźć w hinduskim kinie dość wcześnie⁵, naród pojawia się w nim dopiero pod koniec lat 40. na chwilę przed odzyskaniem niepodległości. Ulubionym gatunkiem hinduskiego kina był aż do końca drugiego tysiąclecia melodramat. Kluczowa różnica między reformistycznymi filmami z lat 30. i początku lat 40. a ich odpowiednikami z okolicy roku 1947 (i późniejszymi) polega na tym, że te powstałe później są dużo bardziej wzniosłe. W filmach takich jak Anmol Ghadi (1946) i Awaara (1951) mamy do czynienia z wyższym poziomem „polaryzacji moralnej”, w centrum bowiem obu filmów zostaje umieszczony obiekt bezgranicznej miłości i szacunku – matka. Indyjskie kino popularne nigdy nie traktowało z ambiwalencją tego, co dobre i złe. Przypadek Anmol Ghadi był bezprecedensowy, ponieważ w filmie tym bohater określony jako „dobry” zachowywał się w sposób oceniany jako „zły”. To „złe” zachowanie dotyczyło nowej postaci wprowadzonej do fabuły, a późniejsze przedefiniowanie ram moralnych było wymuszone odniesieniem się do tej nowej postaci. Ta nowa postać domagająca się w Anmol Ghadi lojalności to matka, którą można też uznać za figurę przyszłego narodu. Obiekt lojalności może też przyjąć kształt wiejskiej wspólnoty (Mother India, 1956) albo przyjaciela (Sangam, 1964), ale nieuchronnie ów wybrany obiekt kojarzy się z narodem. Idea narodu odgrywa kluczową rolę w przedefiniowaniu ram moralnych filmowej fabuły, która miała miejsce około roku 1947 i działała przez kilka kolejnych dziesięcioleci.

W latach 50. pojawiają się inne poza autorytetem moralnym niepodległego państwa istotne motywy, jednym z nich jest modernizacja. Modernizacyjny impet Nehru został przyjęty w Indiach z mieszanymi uczuciami – i tak na przykład „dobra modernizacja” zostaje przedstawiona za pomocą postaci lekarza (Baazi, 1951) lub budowniczego tamy (Aah, 1953), a zła nowoczesność przez tancerkę z klubu i szulera (Sree 420, 1955) oraz złodziejaszka i gangstera (Howrah Bridge, 1958). By pokazać, że także prawo powinno odpowiadać przed opinią publiczną, hinduskie filmy pokazują policjanta i/lub sędziego podczas przesłuchania w sądzie (Awaara, 1951, CID, 1956). Innym ważnym symbolem jest miasto, które reprezentuje modernizację i jej ambiwalentne skutki, ale mimo tego jest zazwyczaj symbolem optymizmu (Aar Paar, 1954). W wielu filmach, których akcja toczy się na indyjskiej wsi, wioska staje się symbolem wspólnoty narodowej (Mother India, 1956, Naya Daur, 1957, Ganga Jumna, 1961).

Filmy z lat 50. pełne są optymizmu dotyczącego budowania narodu i mimo że socjalizm w wydaniu Nehru był kwestią głównie retoryki, a nie jakiegoś istotnego programu sprawiedliwości społecznej, hinduskie filmy traktują ludzi uprzywilejowanych jako opiekunów biedoty (Amar, 1954). Ten optymizm uderza, zwłaszcza gdy porówna się filmy z lat 50. do tych wyprodukowanych po upokarzającej porażce Indii w wojnie chińsko-indyjskiej z końca 1962 roku. Filmy powstałe po 1963 roku są nie tyle pesymistyczne, ile eskapistyczne, ponieważ często ich akcja dzieje się w europejskich kurortach (Sangam, 1964) lub stacjach narciarskich (Gumraah, 1963). Choć Indiom dużo lepiej poszło w wojnie z Pakistanem w 1965 roku, wiele z tych eskapistycznych motywów weszło na stałe do hinduskiego kina lat 60. (np. An Evening in Paris, 1967)

Kolejna ważna faza kina hinduskiego wiąże się z dojściem do władzy Indiry Gandhi i jej przesuwaniem się w stronę lewicy. Do kina hinduskiego wraca miasto, ale tym razem z innymi skojarzeniami. Po pierwsze staje się ono symbolem szansy dla ludzi z marginesu – często przedstawionych jako ludzie, których do przestępstwa doprowadziła niesprawiedliwość społeczna. Najważniejszym motywem z tego okresu jest „młody gniewny” grany przez najdłużej obecną w hinduskim kinie gwiazdę – Amitabha Bachhana (Deewar, 1975). Jednym z posunięć Indiry Gandhi było promowanie wymiaru sprawiedliwości jako zaangażowanego w zmianę społeczną i ta „redefinicja” zostaje przedstawiona w postaci drobnego przestępcy o złotym sercu, którego państwo wybiera do walki z większym złem w filmach takich jak Zanjeer (1973) i Sholay (1975)⁶. W zgodzie z „antyzachodnimi” posunięciami Gandhi z tego okresu zło jest często powiązane z Zachodem – na przykład dekadencja i narkotyki w Hare Rama Hare Krishna (1971) i zachodni przemytnicy z zagranicznymi nazwiskami kradnący świątynne posągi w Yaadon Ki Baraat (1973).

Indira Gandhi straciła władzę w 1977 roku i jej drugie podejście zaczynające się w roku 1980 było już w dużej mierze inne od pierwszego. Indie w tym okresie były rozdarte wewnętrznymi konfliktami⁷. Tożsamości lokalne promowane dla wyborczych celów gwałtownie ożywiły politykę na poziomie regionów wymierzoną w państwo, co ostatecznie doprowadziło do zamordowania Indiry Gandhi w 1984 roku po jej działaniach wymierzonych w Sikhów. W filmach z tego okresu widać nie tylko kastowe czy regionalne antagonizmy, ale też słabość państwa. Policjanci i sędziowie są w nieustannym strachu przed szefami gangów, rozkwita też motyw przestępczych działań wymiaru sprawiedliwości (Tezaab, 1988). Częstym motywem jest też „pozbawiona czci” kobieta, której nie może obronić państwo, a ważny film z tego okresu (Insaaf Ka Tarazu, 1980) otwarcie porównuje kobiecość z narodem.

Przez cały ten czas hinduskie kino dużo mówiło o socjalizmie, a konflikt klasowy był stałym elementem fabuły nawet w latach 80. Z tej perspektywy jedno z najważniejszych wydarzeń w Indiach miało miejsce w 1991 roku po tym, jak w maju tego roku na wyborczym wiecu koło Madrasu tamilscy bojownicy zamordowali Rajiva Gandhiego. Premierem został Narasimha Rao, a wobec kłopotów z deficytem budżetowym rząd został zmuszony do wprowadzenia reform gospodarczych. Nowe neoliberalne porządki zakładały otwarcie gospodarki na handel zagraniczny i inwestycje, deregulację, prywatyzację, reformę systemu podatkowego i zahamowanie inflacji. To oznaczało przesunięcie całości debaty w prawo i faktyczny koniec biorącego początek od Nehru indyjskiego socjalizmu. Miało to oczywiście daleko idące skutki dla hinduskiego kina, jednak zarejestrowanie tych przemian zajęło kinu jakieś trzy lata, ponieważ jeszcze w roku 1993 zajmuje się ono konfliktem klasowym. Damini, film właśnie z 1993 roku, opowiada o gwałcie na służącej, którego dokonuje młodszy syn bogatej rodziny, i próbach dochodzenia sprawiedliwości przez jego szwagierkę. Pierwszym filmem obwieszczającym nowy liberalny porządek gospodarczy był prawdopodobnie Hum Aapke Hain Koun! (1994), w którym interesy biednych nie są już tak ważne, jak interesy bogatych.

Wraz z oficjalnym końcem socjalizmu hinduskie kino zaczyna celebrować gospodarczą prosperity w stopniu do tej pory niespotykanym (choć faktyczny boom gospodarczy nadszedł dopiero później). Ponieważ reformy gospodarcze oznaczały „wycofanie państwa”, fabuły również zaczynają obywać się bez niego. We wspomnianym Hum Aapke Hain Koun! naród to ludzie gromadzący się wokół szczęśliwej bogatej rodziny, w których to spotkaniach uczestniczą przedstawiciele wszystkich klas i wyznań. Z kolei w Hum Dil De Chuke Sanam (1999) alegorią narodu staje się dom muzycznego guru, a w Mohabbatein (2000) elitarna szkoła z surowym dyrektorem. Kiedy w filmach gangsterskich takich jak Satya państwo jest przedstawiane za pośrednictwem policji, policja ta zachowuje się niczym prywatna firma, kompletnie nie przejmując się prawem. Wygląda to tak, jakby państwo wycofało się nawet ze swoich własnych instytucji. Inną konsekwencją zaprzeczania wewnętrznym konfliktom społecznym jest wyprojektowanie ich na granice narodu – przeciwnikiem stają się Brytyjczycy (1942: A Love Story) albo Pakistan (Border, 1997).

LUDZIE SUKCESU

Choć fabuły faworyzowały życie bogatych ludzi, kino hinduskie aż do pierwszych lat nowego tysiąclecia wciąż było produkowane dla masowej publiczności. Zmieniło się to wraz z wejściem do Indii globalizacji i rozwojem uczestniczących w globalnym rynku nowych sektorów gospodarki – zwłaszcza sektora IT. Płace w firmach z tych nowych sektorów były porównywalne z zachodnimi, podczas gdy koszty życia pozostały względnie niskie. Rozwój Indii został skrzywiony przez koncentrację nowych gałęzi w dużych miastach. Wraz z globalizacją indyjskiej gospodarki mieszkańcy indyjskich metropolii zbliżyli się kulturowo do diaspory – byli z nią bliżej niż z mieszkańcami mniejszych miast odległych o kilkaset kilometrów. Ludzie zaczęli również porzucać tradycyjne zajęcia, żeby pracować w nowych gałęziach przemysłu i biznesu. Co jednak najważniejsze, ponieważ nowe firmy działały globalnie, dobrobyt łączył się z roboczą znajomością języka angielskiego, która była kluczem do zatrudnienia w firmach „nowej gospodarki”.

„Globalizacja” na początku była w hinduskim kinie postrzegana jako niebezpieczna i budziła u widowni mniej więcej podobne skojarzenia co „nowoczesność” pod koniec lat 40. i w latach 50. Filmy takie jak Jism (2003) ukazują globalizację jako siłę niszczącą tradycyjną moralność – zwłaszcza wartości rodzinne, ponieważ film opowiada o małżeńskiej zdradzie. Początek nowego tysiąclecia to również boom na multipleksy w metropoliach i znaczący wzrost cen biletów do kina. Kino hinduskie zamiast kierować swoje produkcje do mieszkańców rozsianych po całych Indiach zaczęło się skupiać na widowni miejskiej. Ponieważ ludzie bogatsi pochodzili z „nowej gospodarki”, kino hinduskie po roku 2005 w coraz większym stopniu oznaczało kino dla coraz liczniejszej grupy mieszkańców Indii mówiących po angielsku. Nie tylko postacie w hinduskich filmach zaczynają mówić po angielsku, również napisy początkowe i końcowe są coraz częściej w języku angielskim, nawet kiedy bohaterowie filmu są wieśniakami (Peepli Live, 2010). Jednak poza metropoliami ciągle popularne jest kino nieanglojęzyczne⁸. Jego główną gwiazdą jest Salman Khan, a najważniejszym filmem tego nurtu Dabang (2010). Podczas gdy filmy anglojęzyczne pokazują aspiracje dotyczące kariery (Bunty Aur Babli, 2005, 3 Idiots, 2009) i wychwalają wydawanie pieniędzy (Zindagi Na Milegi Dobara, 2011), filmy tego drugiego nurtu są bliższe starego modelu – kluczowym tematem jest tam kwestia lojalności. Jest ono jednak dużo bardziej skłonne do chwalenia wartości feudalnych (jak np. kastowa dharma), niż działo się to we wcześniejszym kinie hinduskim. Kino anglojęzyczne stopniowo rezygnowało z modelu melodramatycznego, a ponieważ melodramat miał tradycyjnie mocne moralne przesłanie, oznacza to, że to nowe kino coraz mniej przejmuje się moralnością.

NARÓD WYPROWADZIĆ

Hinduskie kino głównego nurtu nie jest już kinem narodowym w dawnym tego pojęcia znaczeniu, ponieważ nie ma już w nim narodu. Nie pojawiają się już w nim alegoryczne przedstawienia narodu jako wspólnoty, choć wychwala się w nim sportowców (Bhaag Milka Bhaag, 2013) i biznesmenów (Guru, 2007) jako „narodowych zwycięzców”. Podczas gdy tradycyjnie kino hinduskie nie angażowało się politycznie w otwarty sposób, nowe kino jest głęboko krytyczne wobec polityków i polityki (Rang De Basanti, 2006). Przyjmuje przy tym punkt widzenia awansujących mieszkańców miast, którzy z coraz większym zniecierpliwieniem przyjmują fakt, że o wyniku wyborów decydują niepiśmienni „oni”. Jednak mimo pomstowania na skorumpowaną politykę anglojęzyczne kino hinduskie z sympatią patrzy na nie do końca zgodne z prawem prowadzenie firmy (Guru) i wychwala miejskie bezprawie jako idealne środowisko dla darwinizmu społecznego (Kaminey, 2009). Kiedy próbuje przyjrzeć się zmarginalizowanej biedocie, jego punkt widzenia znacząco różni się od tego wcześniejszego. Dawniej biedaków grały nawet największe gwiazdy, co pozwalało widzom utożsamiać się z nimi (Nargis w Mother India), teraz na biednych patrzy się z dystansu, niczym na obiekty antropologicznych badań (Peepli Live). Innym nowym aspektem hinduskiego kina jest promowanie marki Bollywood (Om Shanti Om, 2007). Fikcyjne postacie są często postrzegane w świetle dobrze znanych wszystkim relacji łączących aktorów odtwarząjących te postacie, a fikcje często czerpią ze świata reklam. W czasach gdy państwo zajmowało się definiowaniem kultury narodowej, hinduskie kino było traktowane jak parias, dziś wraz z sukcesem „Bollywoodu” cieszy się dużo większym szacunkiem – ironia polega na tym, że zaczęto je szanować w momencie, gdy przestało być „kinem narodowym”.

¹ Por. Benedict Anderson, Wspólnoty wyobrażone. Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, przeł. Stefan Amsterdamski, Znak, Kraków 1997. Według Andersona w publicznym imaginarium narodowi towarzyszą gazeta i powieść. W Indiach ze względu na niski poziom alfabetyzacji w dużo większym stopniu narodowi towarzyszyło kino.

² Edwin Gerow, Indian Poetics, Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1977, s. 220.

³ Beatrix Pfleiderer, An Empirical Study of Urban and Semi-Urban Audience Reactions to Hindi Films, [w:] Beatrix Pfleiderer, Lothar Lutze (red.), The Hindi Film: Agent and Re-Agent of Cultural Change, Manohar Publications, New Delhi 1985, s. 89.

⁴ MK Raghavendra, Seduced by the Familiar: Narration and Meaning in Indian Popular Cinema, Oxford University Press, New Delhi 2008, s. 33–41. Świat przedstawiony w kinie hinduskim to świat archetypów i stereotypów porównywalny z tym opisanym przez Platona. Świat ten raczej nie może być światem historycznym i nieobecność uniwersalnego czasu w hinduskich fabułach doskonale do tego pasuje. Piosenki i sceny taneczne pomagają w rozbijaniu ciągłości fabuły.

⁵ Motyw słabego mężczyzny i mocnej kobiety można znaleźć w filmach tak różnych jak reformistyczno-socjalistyczny Duniya Na Mane (1937), mitologiczny Sant Tukaram (1936) i mówiący o kobiecie przestępcy Hunterwali (1935). Można to tłumaczyć kryzysem męskości, którego doświadczały kolonialne Indie, jak robi np. Ashis Nandy w książce Intimate Enemy: Loss and Recover of Self under Colonialism, Oxford University Press, New Delhi 1985, s. 7–8, 52–53.

⁶ Pogodzenie ludzi z marginesu z państwem jest bardzo ważnym motywem w tym okresie, a drobny przestępca o złotym sercu jest użytecznym symbolem „społecznie wykluczonych”.

⁷ Sunil Khilnani, The Idea of India, Penguin, New Delhi 1977, s. 50–52.

⁸ To oczywiście uproszczenie, ponieważ metropolie pełne są świeżej daty przybyszy z wiosek i miasteczek, którzy bardzo lubią to kino.

1.

Czy psychoanalizę da się uprawiać w Indiach? Girindrasekhar Bose, wychowany w Kalkucie absolwent tamtejszego Uniwersytetu Medycznego (dyplom uzyskał w 1910 roku) i pierwszy w historii psychoanalityk spoza świata Zachodu, był przekonany, że nie ma po temu najmniejszych przeszkód. Zanim jednak zetknął się z angielskimi tłumaczeniami tekstów Zygmunta Freuda, stopniowo przenikającymi wówczas do Indii, oddawał się pogłębionym studiom nad jogą, hipnozą i magią (co zresztą nie przeszkodziło mu bardzo szybko stać się jednym z najbardziej poważanych i cieszących się opinią najskuteczniejszych lekarzy w Kalkucie). Ten zestaw zainteresowań był dość częsty w wyższych kastach bengalskiej społeczności. Co ciekawe, zarówno techniki magiczne, jak i hipnoza z powodzeniem towarzyszyły Bosemu w jego psychoanalitycznej praktyce. Zwłaszcza oddziaływanie hipnotyczne – jak szybko się przekonał – istotnie pomagało w uruchamianiu strumienia wolnych skojarzeń. I chociaż wiedeński ojciec-założyciel psychoanalizy stosował hipnozę stosunkowo krótko, jeszcze w erze przedpsychoanalitycznej – dla Bosego nie stanowiło to, jak się zdaje, większego problemu. Można nawet pokusić się o domniemanie, że nie dostrzegał żadnej sprzeczności pomiędzy inwazyjnym indukowaniem stanów transowych a „łagodnym” przekierowywaniem psyche w kierunku strumienia wolnych skojarzeń.

2.

W latach 1910–1913 Bose intensywnie studiuje pisma Freuda, w 1915 roku zaś rozpoczyna studia na świeżo otwartym na Uniwersytecie w Kalkucie wydziale psychologii. Kończy go po dwóch latach i natychmiast wstępuje w szeregi wykładowców. Jedną z pierwszych innowacji wprowadzonych przez nowego profesora jest obowiązkowy kurs psychoanalizy dla wszystkich studentów. Cztery lata później Bose publikuje swoją pierwszą psychoanalityczną książkę – a zarazem doktorat: napisaną w języku angielskim pracę Concept of Repression. Przez ponad dekadę pozostanie ona jedynym psychoanalitycznym dziełem napisanym na indyjskim uniwersytecie – dopiero później w obszarze tamtejszej psychologii akademickiej psychoanaliza uzyska status uniwersyteckiej dyscypliny.

I chociaż Concept of Repression zawiera rozliczne tezy nie do końca zgodne z Freudowską ortodoksją – sam jego autor zaś będzie później często zarzucał Freudowi sekciarskie zapędy i tworzenie z psychoanalizy nowej patriarchalnej religii – reakcja wiedeńskiego mistrza jest zdecydowanie entuzjastyczna. Być może Freud – wspaniałomyślnie pozostawiając na uboczu niezadowolenie z niewystarczająco żarliwej i prawomyślnej działalności Bosego – myślał po prostu w perspektywie strategicznej. Jak wiadomo, zależało mu bardzo na rozszerzaniu pola oddziaływania psychoanalizy poza krąg wiedeński, a także poza – o czym wielokrotnie pisał i co stało się między innymi źródłem wielkich nadziei, jakie pokładał w swoim niedoszłym „synu”, Carlu Gustavie Jungu – środowisko niemieckojęzycznych Żydów. „Zaraza” psychoanalityczna powinna była zająć cały świat. Biorąc to pod uwagę, trudno się dziwić, że radość z indyjskiego wyznawcy przysłoniła Freudowi wszystkie inne zastrzeżenia – a jego opinia o Bosem była wysoce pozytywna. Żadnego „oporu stawianego ojcu” (taką inskrypcję wypisał Freud podobno na nieprzeczytanym tomie Wandlungen und Symbole der Libido Junga, który następnie odesłał swemu niegdysiejszemu pupilowi – kończąc tym samym ich burzliwą znajomość), żadnej ekspulsji z grona wtajemniczonych w arkana talking cure, wręcz przeciwnie. Freud jest bardzo zadowolony i zaintrygowany, że psychoanaliza trafiła do dalekich Indii – choć sam darzy hinduizm nieszczególną sympatią, a do dalekowschodnich religii ma od czasów rebelii zafascynowanego tamtejszą duchowością Junga stosunek co najmniej umiarkowany – i doczekała się pierwszego pełnokrwistego pozaeuropejskiego psychoanalityka.

Niewiele myśląc – a zaszczyt taki spotykał naprawdę nielicznych – wiedeński neurolog wystosowuje do Girindrasekhara serdeczne zaproszenie. Do spotkania jednak nigdy nie dochodzi. Owszem, w Indiach Bose spotka się kilkukrotnie z lojalnym uczniem Freuda Ernstem Jonesem, ale do Europy nigdy się nie wyprawi. Uważa bowiem, że okcydentalizm hinduskich elit, połączony z imperatywem podróżowania na Zachód i adaptowania zachodniego stylu życia, jest modą tandetną i niebezpieczną. Nie planuje więc wyruszać poza granice swojej ojczyzny – znajomość z Freudem już na zawsze pozostanie wyłącznie korespondencyjna.

W kontekście niechęci Bosego do instalowania w Indiach europejskich zwyczajów, zabawne jest, że jedną z istotnych modyfikacji żelaznych freudowskich reguł, jakie zastosował w swojej praktyce klinicznej ten psychoanalityk, było zastąpienie kozetki (Freud skądinąd przyozdabiał ją fantazyjną orientalną narzutą) klasycznie kolonialnymi krzesłami i biurkiem.

3.

W 1922 roku Bose zakłada w Kalkucie Indyjskie Towarzystwo Psychoanalityczne, którego siedziba mieści się w jego własnym mieszkaniu. Liczy ono sobie początkowo piętnastu członków, w tym trzynastu Bengalczyków i dwóch Anglików. Organizacyjny talent pierwszego indyjskiego psychoanalityka owocuje dość szybko – i towarzystwo wkrótce zaczyna dysponować całkiem solidną finansową bazą. Bose – charyzmatyczny przywódca towarzystwa – już wkrótce zaczyna gromadzić wokół siebie grupę oddanych uczniów, którzy staną się później prominentnymi przedstawicielami indyjskiej psychoanalizy albo pójdą własną drogą – jak na przykład Indra Sen (1903–1994), jeden z pionierów psychologii transpersonalnej, który stworzył własną oryginalną szkołę inspirowany koncepcjami Freuda, Junga i Sri Aurobindo, a którego najbardziej znanym kontynuatorem jest dzisiaj Ken Wilber.

4.

Bose – umocniwszy swoją pozycję jako przewodniczący towarzystwa – publikuje kolejne prace i książki, w których podejmuje coraz odważniejszą polemikę z fundamentalnymi tezami Freuda. I tak w 1929 roku wysyła mu trzynaście swoich artykułów, opatrując je komentarzem, w którym podważa transkulturowy charakter kompleksu Edypa. W społeczeństwie hinduskim – wskazywał Bose – istnieje wielość patriarchalnych i matriarchalnych figur, diada matczyno-ojcowska, charakterystyczna dla kultury europejskiej, przybiera więc tutaj postać politeistyczną, wielościową, co siłą rzeczy inaczej strukturyzuje formę wyobrażeniową. Podstawowy konflikt rozgrywa się także w innej formie: to raczej ojciec pała morderczymi instynktami wobec syna, który stanowi dla niego potencjalną konkurencję, niż odwrotnie. Podobnie rozwiązanie edypalnego konfliktu wiąże się nie tyle z pasywnym podporządkowaniem ojcu, ile raczej z jak najbardziej aktywnym wykastrowaniem go, przezwyciężeniem, zwycięstwem młodego boga nad starym. Najbardziej interesujące były jednak podejmowane przez Bosego próby analizy klasycznej filozofii Wedanty przy użyciu psychoanalitycznych narzędzi. Co ciekawe – choć korzysta z wypracowanych przez Junga kategorii introwersji i ekstrawersji, w ogóle nie powołuje się na jego pisma.

Wydawałoby się zatem, że Jung powinien wzbudzać wśród indyjskich psychoanalityków większe zainteresowanie niż Freud – z jakichś powodów tak się jednak nie stało. Kiedy Jung w 1938 roku odwiedził Indie, Bose się z nim nawet nie spotkał – wolał poświęcić się rozważaniom nad wczesnymi tezami Freuda o niedualistycznym charakterze procesów umysłowych. Skąd zatem niechęć pierwszych niezachodnich eksploratorów nieświadomości wobec znacznie – wydawałoby się – bliższych im, bo nawiązujących pełnymi garściami do klasycznej indyjskiej filozofii czy jogi kundalini, konceptów Junga?

Niewykluczone, że chodziło o rozmaite dezinterpretacje – będące często wynikiem zwykłego braku adekwatnej wiedzy – których dopuszczał się Jung w swoich książkach traktujących o dalekowschodnich systemach soterycznych. Możliwe jednak, że przyczyna była głębsza i wiązała się z potencjalnie subwersywnym, a także emancypacyjnym wobec tradycyjnej indyjskiej kultury, charakterem poszukiwanej przez początkujących psychoanalityków myśli. Jung był po prostu w swojej teoretycznej proweniencji zbyt bliski temu wszystkiemu, co Bose i jego współpracownicy pragnęli – w ramach ruchu modernizacyjnego – radykalnie przekroczyć.

5.

W 1953 roku Girindrasekhar Bose umiera. Psychoanaliza w Indiach ma później jeszcze kilku innych prominentnych przedstawicieli – są to prawie wyłącznie bezpośredni uczniowie Bosego – ale ostatecznie nigdy, przynajmniej do dzisiaj, nie staje się tam znaczącym prądem kulturowym. Z jednej strony można zastanawiać się nad realnie emancypacyjnym ładunkiem, jaki drzemał w psychoanalizie przeszczepianej na grunt kolonialnych Indii. Czy był wystarczająco silny, żeby dokonać szerokiej kulturowej zmiany w Indiach? Zwłaszcza że Freudowski krytycyzm wobec zachodniej burżuazji jawił się w Indiach jako nieodłączna część kolonialnego dziedzictwa, przeszczepianego na indyjski grunt wraz z sekularyzmem, scjentyzmem, indywidualizmem i krytyką relacji społecznych. Może chodziło więc o coś innego? O to choćby, że w obrębie kultury indyjskiej – głęboko psychologicznej, dysponującej rozbudowanymi teoretycznymi strukturami ujmującymi wielość poziomów doświadczenia, operującej kategorią nieświadomości na kilka tysięcy lat przed Freudem, a wreszcie świadomą istnienia mechanizmów sublimacji i wyparcia, czego dowodem choćby Kamasutra.

Tak czy inaczej psychoanalityczne prace Bosego – zarówno te reinterpretujące klasyczne Freudowskie kategorie, jak i te próbujące ujmować procesy mózgowe jako identyczne z procesami mentalnymi – są dzisiaj przedmiotem zainteresowania wyłącznie historyków myśli psychologicznej i historyków nauki.

Gdy 1 grudnia 2011 roku będąca częścią ruchu Occupy Wall Street grupa Occupy Museums zorganizowała blokadę nowojorskiego Lincoln Center podczas prezentacji opery Philipa Glassa opartej na motywach między innymi biografii Gandhiego (Satjagraha), stało się jasne, że „ojciec narodu” indyjskiego stał się nieodzowną częścią nowych ruchów społecznych i nie pozwolą one profanować jego dobrego imienia w miejscach naznaczonych kapitalistycznym blichtrem, antydemokratyczną strukturą i wyzyskiem pracowników.

„Setki protestujących zebrały się na schodach Lincoln Center, odgrodzonych od placu policyjnymi barierkami” – opisuje wydarzenia tamtego dnia działacz Occupy Museums Noah Fischer. (…) „Zdjęliśmy buty – dla Gandhiego symbol godności – i staliśmy boso na zimnym chodniku. Kiedy opera się skończyła i publiczność wyszła na plac, jej oczom ukazała się uderzająco teatralna scena – prawdziwy protest bez przemocy na żywo! Bosi ludzie na wielkich schodach! (…) Wtedy nagle w tłumie ludzi z Occupy Wall Street pojawił się Philip Glass – przyszedł, żeby przeczytać coś, używając «ludzkiego mikrofonu». Przywołał ostatnie wersy opery, fragment wielkiego eposu indyjskiego, Bhagawadgity: «Kiedy prawość znika / I zło rządzi światem / Rodzimy się my / Epoka po epoce / Przybieramy widzialny kształt / I ruszamy / Człowiek obok człowieka / By bronić dobra / Odrzucić precz zło / I wsadzić cnotę / Z powrotem na jej tron». W tym momencie operowa publiczność dołączyła do nas. […] Staliśmy się jednym wielkim tłumem. Zgromadzenie trwało do późnej nocy…”. „To był nasz największy triumf w 2011 roku” – konstatuje Fischer.

„Możecie mnie zakuć w kajdany, możecie mnie torturować, możecie nawet zniszczyć to ciało, ale nigdy nie uwięzicie mojego umysłu”; „Ziemia dostarcza wystarczająco dużo, by zaspokoić potrzeby każdego człowieka, lecz niewystarczająco dużo, by zaspokoić każdego człowieka chciwość”; „Zasada oko za oko uczyni tylko cały świat ślepym”. To trzy z dziesiątków aforyzmów autorstwa Mohandasa Karamchanda Gandhiego, które przeczytać można było na transparentach wypełniających place okupowane przez uczestników obywatelskich wystąpień, jakie miały miejsce w roku 2011 na całym świecie. Wizerunek Gandhiego towarzyszył niemal wszystkim kluczowym zrywom tamtej rewolucji, by znaleźć trwałe miejsce na powielanym przez tysiące fotografii muralu w San Francisco. Widnieje na nim również skrócona wersja innego popularnego aforyzmu Gandhiego: „Najpierw was ignorują, potem próbują wyśmiać, potem was zwalczają, a potem wygrywacie”.

Obecność wizerunku Gandhiego na sztandarach międzynarodowego Ruchu Occupy ukazuje rzadko wyodrębniany i urefleksyjniany nurt tożsamości politycznej i filozoficznej nowych ruchów społecznych, które objawiły się wraz rewolucjami 2011 roku.

LATA WALKI

Gandhi przyszedł na świat w roku 1869 w rodzinie należącej do kasty niegdysiejszych drobnych kupców, którzy w XIX wieku awansowali do funkcji książęcych urzędników. Ojciec Mohandasa – Karamchand zwany Kabą – pełnił między innymi funkcję premiera lokalnego rządu w Porbandarze. Gandhi ukończył studia prawnicze w Londynie i jako adwokat zatrudniony w jednej z indyjskich kompanii handlowych osiedlił się wraz z rodziną w Afryce Południowej, gdzie miał spędzić kolejne 21 lat.

W Pretorii rozpoczął działalność społeczno-polityczną. Walcząc o równe traktowanie hindusów i białych zaczął rozwijać strategie działania, które określa się mianem satjagrahy. Dosłownie znaczy to „niezłomność prawdy”, lecz w odniesieniu do metod walki politycznej najczęściej tę strategię tłumaczy się jako „bierny opór”. Wśród zainicjowanych przez Gandhiego kampanii najgłośniejsze stało się masowe palenie kart rejestracyjnych służących identyfikowaniu hinduskiej ludności. W Afryce Południowej Gandhi doświadczył też pierwszych miesięcy spędzonych w więzieniach. Przebieg dwudziestu jeden lat akcji „biernego oporu” opisał w tomie Satyagraha in South Africa².

Gandhi wrócił do Indii w roku 1915 i przystąpił do Indyjskiego Kongresu Narodowego – masowej partii walczącej o prawa rdzennych mieszkańców brytyjskiej kolonii i niepodległość. Wśród niezliczonych akcji przeprowadzonych w tym okresie, cztery zapisały się trwale w historii walk społecznych: kampania z 1917 roku, która miała miejsce w rejonie Czamparan i doprowadziła do zniesienia systemu tinkathia, pozwalającego na wyzysk chłopów przez plantatorów indyga³ (to właśnie podczas tej kampanii miejscowa ludność nadała Gandhiemu przydomek Mahatma – „wielka dusza” lub „wielki duchem”); akcja satjagrahy w prowincji Kheda, przeprowadzona w roku 1918, która była modelowym przykładem obywatelskiego nieposłuszeństwa wyrażonym w odmowie płacenia podatku od plonów, które zniszczył nieurodzaj – podatek został ostatecznie anulowany⁴; hartal – obywatelski strajk generalny, który sparaliżował Indie 6 kwietnia 1919 i zwołany został przez Gandhiego ze wsparciem IKN w reakcji na wymierzone przeciw indyjskiemu ruchowi niepodległościowemu tak zwane ustawy Rowlatta – przedłużające stan wyjątkowy po zakończeniu I wojny światowej⁵; i wreszcie – akcja z pewnością najlepiej znana ze względu na towarzyszące jej kamery filmowe – poprowadzony przez Gandhiego w roku 1930 Marsz Solny, który zebrał około 100 000 uczestników, a wymierzony był w wysoki podatek od soli i zakaz jej samodzielnego wytwarzania⁶.

Lata działań protestacyjnych i rozmów z władzami brytyjskimi, włączając w to Jerzego – króla Anglii, lata odsiadek, głodówek, działalności w partii, której Gandhi był przez pewien czas przewodniczącym, doprowadziły ostatecznie do niepodległości, którą Korona przyznała Indiom w roku 1947. Dawną brytyjską kolonię podzielono jednak na część hinduską i muzułmańską i tym samym obok niepodległych Indii powołano do życia Pakistan. Gandhi, przeciwstawiający się podziałowi kraju, rok później zastrzelony został przez prawicowego ekstremistę oskarżającego „ojca narodu” o proislamskie sympatie.

Równolegle do prowadzenia walk społecznych i politycznych Gandhi kształtował swój system przekonań w dziedzinie religii, organizacji politycznej, metod społecznego działania, gospodarki, edukacji, a nawet diety. Był też współzałożycielem kilku organizacji społecznych i licznych farm (aśram czy pustelni), w których praktykowano gandyzm.

KODEKS GANDHIEGO

Pod koniec swojej autobiografii Gandhi wyznaje: „By stanąć twarzą w twarz z Prawdą – wszechobecną i wszechprzekonującą – trzeba nosić w sobie miłość dla najmarniejszego stworzenia żyjącego na świecie. Dla człowieka, który do tego dąży, żadna dziedzina naszego życia nie może być obcą. Oto dlaczego moja wiara w prawdę popchnęła mnie w kierunku polityki. Bez najmniejszego wahania – a przecież z całą skromnością, mogę powiedzieć, że ci, co twierdzą, jakoby religia nie miała nic wspólnego z polityką, nie wiedzą, czym jest religia”⁷. Cytat wskazuje na cztery fundamenty myśli i praktyki Gandyjskiej. Są nimi Prawda, Miłość, Polityka i Religia. W istocie stanowią one jedno – splatają się w węzeł życia, które dąży do „osiągnięcia moksza”⁸ – wyzwolenia od narodzin i śmierci. Religię Gandhi pojmował w sensie szerokim – jako „świadomość swego istnienia lub wiedzę o sobie samym”⁹, w konsekwencji mógł twierdzić, że „religia i moralność są identycznymi pojęciami”¹⁰ i nakładają matrycę postępowania na politykę. Gandhi pojmował religię, moralność i politykę jako całość doświadczenia bycia, które nakierowane jest na służbę innym w oparciu o fundament miłości do wszelkiego stworzenia, w celu przekroczenia śmierci. Kluczowym pojęciem w Gandyjskim słowniku była Miłość wyrażana w praktyce politycznej zwanej ahimsą – zasadą niewyrządzania zła i niestosowania przemocy.

Już wcześniej poznaliśmy niektóre z leksemów Gandyjskiego kodeksu: satjagraha, to jest – bierny opór; obywatelskie nieposłuszeństwo; hartal – strajk generalny. Dodajmy jeszcze kilka: brahmaczarja – dosłownie byłaby drogą wiodącą do Boga, w praktyce chodzi o przestrzeganie celibatu; anaprastha to pustelnik, którym staniemy się, jeśli podążymy ścieżką aparigraha – wyzbycia się posiadania; jest jeszcze samabhawa – równość i walka o nią wymienionymi metodami, do których dodać należy odmowę współdziałania¹¹. Plus – wegetarianizm (ze względów moralnych, zdrowotnych i ekonomicznych); post jako pokuta oraz głodówka jako post i forma protestu. Już ten niekompletny – wyrażony hasłowo – kodeks Gandhiego rysuje postać myśliciela i polityka, który poprzez praktykowanie skromności (w tym finansowej), wyrzeczeń ciała, przestrzeganie diety i ćwiczeń fizycznych wykształca w sobie moralny odruch skrajnego współodczuwania z innymi, nieograniczoną empatię, co pozwala mu na wyprowadzenie politycznych ciosów w walce o równość i sprawiedliwość społeczną kierujących się zasadą niestosowania przemocy i opartych na oryginalnych strategiach oporu, strajku i nieposłuszeństwa. Miłość, polityka, religia spotykają się w prawdzie o istocie ludzkiej, która domaga się poszanowania swej wolności, godności oraz sprawiedliwego traktowania. Zarazem postępowanie Gandhiego znajdowało społeczny rezonans i przyczyniło się do politycznej skuteczności jego macierzystej partii.

PRAKTYKI GANDYZMU

W jaki sposób Gandhi przekładał powyższy kodeks na praktyki w dziedzinie samorozwoju oraz walk społeczno-politycznych? Zacznijmy od samej osoby i jej ciała. Podejście do jedzenia miało trzy typy motywacji. Jedna była natury etycznej – niezjadanie zwierząt łączyło się z przekonaniem, że nie można przyczyniać się do wyrządzania cierpienia żadnej istocie żywej, zaś zabijanie zwierząt na mięso cierpienia tego przysparza. Druga wywodziła się z przesłanek ekonomicznych, ponieważ „jarskie odżywianie jest najtańsze”¹², zaś ubóstwo to cnota zarazem pustelnika, jak również działacza społeczno-politycznego. Trzecia natomiast miała podtekst biologiczno-moralny i wiązała się z przełożeniem metabolizmu na zmysłowe postrzeganie rzeczywistości, w tym pragnienie seksualne, które utrudniało Gandhiemu trwanie w celibacie. Ponadto zminimalizowanie pokarmu wprawiało organizm satjagrahity w wyciszenie i szczególny typ koncentracji, pozwalającej na wyostrzony ogląd spraw. Uspokajało, odwodziło od gwałtownych reakcji i usypiało instynkty przemocowe. Otwierało również możliwość przeprowadzania postów i strajków głodowych, które stanowiły jedno z najskuteczniejszych narzędzi wywierania presji politycznej. Generalną zasadą gandyjskiej diety jest: „należy przyjmować jedynie takie posiłki, które dają organizmowi siły”¹³. Innymi słowy – jeść wtedy, gdy jest się głodnym i tylko tyle, by zaspokoić łaknienie i kaloryczne zapotrzebowanie organizmu. Satjagrahita wyciszony i uzbrojony w szczególnie wyostrzone zmysły koncentracji wyrusza w świat.

Praktyka polityczna rozpoczyna się od spotkania i milczenia¹⁴, wsłuchiwania się w głos ludu, będący głosem Boga. Na rejestracji jednego z nielicznych wywiadów, jakich Gandhi udzielił brytyjskiej telewizji, widać półnagiego mężczyznę siedzącego pod ścianą ze spuszczoną głową, na podłodze, w którą się wpatruje, słuchając pytań i z uwagą na nie odpowiadając. „Człowiek poszukujący prawdy powinien być skromniejszy od pyłu zaściełającego ziemię”¹⁵ – napisze Gandhi w swojej autobiografii, i doda: „Skłonność do przesady, do mimowolnego lub celowego zatajenia prawdy lub jej zniekształcenia jest wrodzoną człowiekowi słabością, a milczenie jest niezbędne dla przezwyciężenia jej. Małomówny człowiek rzadko powie w swojej mowie coś pozbawionego sensu, gdyż waży w myśli każde słowo”¹⁶. Milczenie jako punkt wyjścia do politycznej akcji trenuje również pokorę, będącą „całkowitym przekreśleniem własnej osoby”¹⁷, a „służenie innym bez uczucia pokory jest jedynie zaspokajaniem egoizmu i zapatrzeniem się wyłącznie we własną istotę”¹⁸. Pokora zaś pozwala wniknąć w jedną z fundamentalnych prawd związanych z empatyczną praktyką społeczną: „trzeba rozporządzać bezgraniczną cierpliwością”¹⁹, ponieważ „to jedynie reformatorowi zależy na dokonaniu reformy, nie zaś społeczeństwu. Od niego reformator w najlepszym razie oczekiwać może sprzeciwu, odrazy, a nawet grożącego śmiercią prześladowania”²⁰.

Ważyć należy nie tylko słowa, lecz i racje. O początkach kampanii na rzecz zniesienia systemu tinkathia Gandhi pisze: „Zamiarem moim było zbadanie warunków, w jakich żyją rolnicy w Czamparanie, oraz ich skarg na plantatorów indyga. W tym celu musiałem odbyć spotkanie z tysiącami wieśniaków. Zanim jednak rozpocząłem dochodzenie, uznałem za właściwe poznać stanowisko właścicieli plantacji w tej sprawie, a także zobaczyć się z okręgowym pełnomocnikiem rządu imperialnego. Zwróciłem się z prośbą o przyjęcie mnie i otrzymałem zgodę w obu przypadkach”²¹. Zważenie racji pozwala nie tylko lepiej rozpoznać sytuację, ale również spełnia warunek miłości do każdego stworzenia, w tym i do wroga, jest „chęcią okazania przeciwnikowi dobrego serca”²².

Religijno-moralne intuicje Gandhiego miały podłoże karmiczne, zakładały, że „każdy dobry uczynek w rezultacie przynosi dobre owoce”²³, zły natomiast złe. Podstawowa różnica pomiędzy konstytucją chrześcijańską i hinduistyczno-buddyjską polega na tym, że w chrześcijaństwie – zwłaszcza w katolicyzmie – indywidualny grzech można zmazać za pomocą spowiedzi i pokuty, w hinduizmie grzechu nie da się zmazać. Zły uczynek powróci do złoczyńcy. Należy zawsze czynić dobro, postępować moralnie, unikać przemocy, służyć innym. Gdy spotyka nas coś złego, potrafimy odnaleźć tego przyczynę w nas samych i naszych działaniach. Eksperyment życia polega na czynieniu w zgodzie z intuicjami moralnymi i zasadą nieczynienia zła, ale jeśli posiądziemy wątpliwość, zrobimy coś, co nam podpowiada sumienie i poczucie sprawiedliwości, a następnie dostrzeżemy, że przynosi to dobre owoce, nauczymy się, że jest to dobre. „To nie tak łatwo wydać słuszny sąd o wydarzeniach […]. Natomiast jest rzeczą pożyteczną rozumieć je i – w miarę możliwości – wyciągnąć z nich lekcję na przyszłość”²⁴. W ten sposób nie może być mowy o pasywności czy unikaniu działania w ogóle i otwiera się droga do akcji politycznej o podłożu moralnym, która nie tylko przynosi pożytek ludziom, ale również przyczynia się do wezbrania rzeki dobra.

Nie prowadzi to również do całkowitego zrównania racji. Miłość i współczucie będące wektorami działania satjagrahity ciążą raczej w stronę tych, którzy odczuwają cierpienie, mniej w stronę tych, którzy są zadowoleni i nie cierpią. O poruszaniu się pociągiem Gandhi pisał: „Krzywdy, jakie spotykają podróżujących trzecią klasą, należy niewątpliwie w głównej mierze przypisać nadmiernej gorliwości władz kolejowych. Brutalność, złe obyczaje, egoizm oraz nieuctwo pasażerów w nie mniejszym stopniu zasługują na potępienie”²⁵. Faktem jest jednak, że – podobnie, jak i dziś – to warstwy uboższe cechowały się odruchami prospołecznymi i lepiej rozwiniętym zmysłem etyczno-wspólnotowym²⁶.

Bodaj największym osiągnięciem Gandhiego w dziedzinie filozofii politycznej było skrupulatne oddzielenie kwestii prawa od tego, co moralne i tego, co społecznie sprawiedliwe. Ten – bądź co bądź – adwokat rozpoczynał swoje działania zawsze od próby znalezienia legalistycznych sposobów rozwiązania problemów, gdy zaś zawodziły, wkraczał na teren akcji bezpośredniej, dla której kierunkowskazem była moralność, a prawdziwym wyzwaniem ahimsa – zasada niewyrządzania zła i niestosowania przemocy. Bierny opór, obywatelskie nieposłuszeństwo, strajk generalny, marsz, pokojowa demonstracja, akcja protestacyjna, strajk głodowy – wszystkie te formy społecznego nacisku dzięki swemu moralnemu zakorzenieniu stanowiły dla Gandhiego działalność jednocześnie polityczną, religijną i etyczną. W ten sposób polityka, religia, miłość i prawda układały się w komplementarny program samorozwoju, powiększania ilości dobra w świecie i emancypacji ludu.

Pojawia się wszak pytanie: jak to wszystko ma się do nowych ruchów społecznych i czy nie idzie tu o jakiś dziwny „przeszczep” starych indyjskich metod politycznych, o których można mniemać, że – ze względu na swój wymiar historyczny i geograficzno-kulturową odległość – mają niewielkie zastosowanie we współczesnym świecie Zachodu?

ŹRÓDŁA I PRZEPŁYWY

Owszem – metodologia gandyjska jest zakorzeniona w hinduizmie i tradycji emancypacyjnej ludu księstw Indii, zaś wyobraźnia mitologiczna, która towarzyszyła „bapu”²⁷ kształtowała się pod wpływem świętej księgi hinduizmu – Bhagavadat-gity²⁸, ale ugruntowana została na innych podstawach. Wbrew powszechnemu wyobrażeniu XIX-wieczni Indusi z wyższych warstw społecznych ze swobodą poruszali się po literaturze światowej (zwłaszcza, że językiem urzędowym był w Indiach angielski), zaś procesy globalizacyjne (z pewnością nie tak zaawansowane jak dziś, a zarazem nie tak skromne, jakby się mogło wydawać) sprawiały, że indyjscy intelektualiści, działacze religijni i polityczni kształtowali uniwersa symboli i kodeksy w kontekście współczesnych im dyskursów. Dla Mohandasa Karamchanda Gandhiego były nimi lektury między innymi pism Lwa Tołstoja, Henry’ego Davida Thoreau oraz Nowego Testamentu – szczególnie Kazania na górze²⁹.

Ahimsa – stanowiąca istotę gandyjskiej filozofii – idea niesprzeciwiania się złu przemocą, wynikająca z przekonania o konieczności rozpostarcia współczującej miłosnej ochrony nad wszystkimi stworzeniami, zaczerpnięta została bezpośrednio z pacyfistycznych i religijnych pism Tołstoja³⁰. Indyjski przywódca i rosyjski pisarz pozostawali w przyjaźni, wymieniali korespondencję³¹, a jednym z przyczółków gandyzmu stała się farma imienia Tołstoja założona jeszcze za bytności Gandhiego w Afryce Południowej. Tołstoj ukierunkował Gandhiego w stronę chrześcijańskiej doktryny miłości, zaś jej poznawanie wiązało się dla Gandhiego z wniknięciem w kodeks sformułowany w Kazaniu na górze i opierający się na pokorze, skromności, ubóstwie, dyscyplinie cielesnej i moralnej, dla których podstawą jest miłość³². To wreszcie z tego fragmentu Ewangelii pochodzi wprost wyrażone przykazanie ahimsy: „Nie stawiajcie oporu złemu. Lecz jeśli cię kto uderzy w prawy policzek, nadstaw mu i drugi”³³. To właśnie ów chrześcijański rdzeń gandyzmu wyjaśnia obecność wizerunków Mahatmy na placach w krajach takich jak Hiszpania, ujawniając naturalną kulturową więź pomiędzy chrześcijańską wrażliwością Europejczyków socjalizowanych przez katolicyzm a moralnością indyjskiego anaprasthy.

Dlaczego jednak – można by zapytać – obywatelscy rewolucjoniści nie odwoływali się po prostu do Jezusa? Odpowiedź nie jest trudna. Europejskie chrześcijaństwo – w przeciwieństwie do latynoamerykańskiego na przykład – nie wytworzyło praktyk etyczno-politycznych, które łączyłyby skromność, ubóstwo, sprawiedliwość społeczną i współczucie z walką na rzecz emancypacji ludu. Gandhi był dla okupujących place hiszpańskich miast Jezusem prawdziwszym.

Z kolei w Stanach Zjednoczonych podczas protestów roku 2011 w Gandhim uosabiała się przetransformowana przez niego chrześcijańska kultura religijna, która spotkała się z polityczną tradycją, której źródła sięgają XIX-wiecznego transcendentalizmu. Gandhi trafił na pisma Henry’ego Davida Thoreau podczas pierwszego pobytu w więzieniu w roku 1908³⁴. Jego lekturą był esej Obywatelskie nieposłuszeństwo³⁵ ogłoszony w 1849 roku, w którym Thoreau kreśli perspektywę odmowy płacenia podatków w sytuacji wojny. Pacyfistyczne przekonania Thoreau kazały mu oddzielić prawa słuszne od niesłusznych i znajdować moralne uzasadnienie dla przeciwstawiania się państwu w sytuacji jego postępowania w sposób niezgodny z uniwersalnym sumieniem. Wokół obywatelskiego nieposłuszeństwa, protestu w postaci nie-działania, Gandhi zogniskował praktyki satjagrahy. Indyjski bierny opór oraz antylojalistyczna filozofia moralna, która otworzyła Indyjskiemu Kongresowi Narodowemu drogę do tryumfu nad brytyjskim imperium, miały swoje źródła w myśli amerykańskiej.

Amerykańska żywotność gandyzmu w drugiej połowie XX wieku wiąże się z dwiema przesłankami. Thoreau pozostawił po sobie spuściznę tyleż obywatelską, co filozoficzno-ontologiczną. Walden – to jest samotnia, w której żył w ubóstwie, blisko natury i samowystarczalnie, uprawiając warzywa oraz owoce – stała się inspiracją dla całego ruchu amerykańskich XX-wiecznych anarchistów, którzy – w przeciwieństwie do swych europejskich odpowiedników – kojarzeni są raczej ze wsią, ekologią i pacyfizmem niż miejskimi squatami, związkami zawodowymi i „czarnym blokiem”. Walden była również wzorem dla tego typu farm w Indiach i w Rosji (także Tołstoj wnikliwie czytał Thoreau). Owo spotkanie transcendentalizmu z gandyzmem i chrześcijaństwem jest podziemnym nurtem tożsamościowym nowych ruchów społecznych w USA.

Przesłanka druga wiąże się z bezpośrednim wpływem, jaki Gandhi wywarł na amerykański ruch na rzecz praw człowieka. Strategie satjagrahy przysłużyły się czarnoskórej ludności w walce o równouprawnienie. Działaczem, który przywiózł z Indii narzędzia społeczno-politycznej praktyki opartej na niestosowaniu przemocy, był Bayard Rustin³⁶. Czarnoskóry aktywista odbył podróż do Azji w roku 1948. Plan jego pobytu przewidywał pracę z Gandhim, który jednak został zamordowany, nim Rustin dotarł do Indii. Praktyki satjagrahy przekazali mu inni liderzy gandyjskiego ruchu, Rustin zaś szerzył je wśród czarnoskórych działaczy. Jednym z jego współpracowników był pastor Martin Luther King, który w latach 50. XX wieku organizował dla ruchu wyzwolenia Afroamerykanów szkolenia, na których ćwiczono niereagowanie na obelgi, plucie i bicie. Chrześcijańska doktryna miłości, za sprawą indyjskiego myśliciela i przywódcy religijnego raz jeszcze spotkała się z politycznymi metodologiami biernego oporu.

W powyższej opowieści widać wyraźnie, jak gandyzm, transcendentalizm amerykański i europejskie chrześcijaństwo przenikają się i przechodzą „z rąk do rąk”. King także wpisuje się w tradycję bezpośredniego przekazu metodologii politycznej i nauk moralnych. Jakkolwiek nie przyszło mu spotkać samego Gandhiego (podobnie jak ten drugi nigdy nie spotkał Tołstoja), to odbył on w roku 1959 podróż do Indii śladami swojego mistrza, przebywając ze spadkobiercami „bapu” – rodziną Gandhich oraz kontynuującymi działania polityczne bez przemocy jego współpracownikami. Warto nadmienić, że wśród prekursorów ruchu na rzecz praw czarnoskórej ludności Ameryki z lat 40. XX wieku łączenie programu składającego się z pacyfizmu Thoreau i politycznych strategii Gandhiego było czymś niemal naturalnym. Na tych dwóch filarach swoje działania opierał między innymi Kongres na Rzecz Równości Rasowej, którego na początku lat 40. współzałożycielem był Rustin.

Dzięki zespoleniu gandyzmu z europejskimi i amerykańskimi tradycjami mógł on zaistnieć także jako zasób konkretnych strategii politycznych. Przykładem niech będzie Marsz do Brukseli, który w sierpniu 2011 roku wyruszył z Madrytu w stronę stolicy Belgii, by dotrzeć w październiku przed siedzibę Parlamentu Europejskiego. Był on, wzorowany był na Marszu Solnym i pochodnych marszach – na przykład na Waszyngton, które organizowali działacze ruchu na rzecz praw Afroamerykanów. Również strategia punktowych kampanii starających się rozwiązać konkretny problem społeczny, jak ma to miejsce w przypadku sytuacji mieszkaniowej w Hiszpanii, ma proweniencję gandyjską. Blokady eksmisji polegające na stawianiu biernego oporu służbom mundurowym są wręcz kwintesencją „satjagrahy w Hiszpanii”. Nie posługiwanie się przemocą jest jedną z fundamentalnych zasad, w oparciu o które działają Oburzeni. Wpływ gandyzmu jest tu jednoznaczny. Warto także zwrócić uwagę na kwestie ekonomii społecznej, będącej podstawą funkcjonowania nowych ruchów społecznych. Ideę samowystarczalności, wykorzystywania lokalnych zasobów (np. ziemi pod uprawy rolnictwa miejskiego) czy dowartościowanie drobnych zawodów rzemieślniczych. To podejście także bliskie jest gandyjskiej wizji ekonomicznej niezawisłości Indii dzięki oparciu gospodarki na lokalnych rzemiosłach oraz surowcach. WreszcieZarazem antropologia polityczna Oburzonego / Oburzonej łącząca się z ubóstwem, skromnością, pokorą, nakierowana na wsłuchiwanie się w głos ludu i niestosowanie przemocy ma swoje źródło w satjagrasze. Najczęstszym określeniem, jakim wydarzenia roku 2011 opisywali biorący w nich udział obywatele, było hasło: RELOVEUTION.

Nawet jeśli nie wszystkie place rozprotestowanych miast zdominowane zostały przez natchnionych gandyjską tradycją ludzi, w 2011 roku po raz pierwszy tradycja ta uaktywniła się na tyle, by można było rozpoznać jej kształt, wniknąć w nią, zostać przez nią wchłoniętym i zawierzyć, że w najbliższej przyszłości stać się może prawdziwą szansą na polityczną i moralną emancypację ludu.

¹ Okupuj pobliskie muzeum! Z Noah Fischerem rozmawiają Joanna Warsza i Florian Malzacher, „Krytyka Polityczna”, nr 30, s. 42.

² Wszystkie książki autorstwa M. K. Gandhiego w tłumaczeniu na język angielski oraz wiele opracowań mu poświęconych dostępne są za darmo na stronie internetowej www.mkgandhi.org.

³ Por.: M.[ohandas] K.[aramchand] Gandhi, Autobiografia. Dzieje moich poszukiwań prawdy, przeł. z angielskiego Józef Brodzki, Wydanie III, Wydawnictwo „Książka i Wiedza”, Warszawa 1973, s. 455–476. Książka ukazała się po raz pierwszy w roku 1929 i obejmuje okres 60 lat życia Gandhiego.

⁴ Por. tamże, s. 485–491.

⁵ Por. tamże, s. 510–522.

⁶ Por. José Frèches, Gandhi. Niech Indie zostaną wyzwolone!, z jęz. francuskiego przeł. Joanna Kluza, Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice 2009, s. 151–162. Książka jest drugim tomem biografii Gandhiego autorstwa Jose Frèchesa. Tom pierwszy nosi tytuł Gandhi. Jestem żołnierzem pokoju i ukazał się nakładem katowickiego wydawnictwa w roku 2008.

⁷ M. K. Gandhi, Autobiografia…, dz. cyt., s. 559.

⁸ Tamże, s. 9.

⁹ Tamże, s. 46.

¹⁰ Tamże, s. 195.

¹¹ „Odmowa współdziałania” oznaczała w przypadku gandyzmu najpierw bojkot obcych towarów (bojkot konsumencki), a następnie również np. odmowę służby przez Indusów w armii brytyjskiej podczas II wojnie światowej. W pierwszym przypadku przekładała się na koncepcję samowystarczalności ekonomicznej, którą Gandhi promował jako indyjski wzór gospodarczy, łączący się z wykorzystaniem lokalnych zasobów towarowych oraz tradycji rzemieślniczych (por.: tamże, s. 514.), w drugim – ze stworzeniem swoistego społeczeństwa alternatywnego, które odmawia czynienia czegokolwiek, co sprzyja utrzymaniu się Imperium (por. tamże, s. 532–537).

¹² Tamże, s. 73.

¹³ Tamże, s. 74.

¹⁴ „milczenie jest jednym z elementów wewnętrznej dyscypliny człowieka, który ślubował wierność prawdzie”, tamże, s. 80.

¹⁵ Tamże, s. 11.

¹⁶ Tamże, s. 81.

¹⁷ Tamże, s. 447.

¹⁸ Tamże.

¹⁹ Tamże, s. 250.

²⁰ Tamże.

²¹ Tamże, s. 461.

²² Tamże, s. 488.

²³ Tamże, s. 297.

²⁴ Tamże, s. 224.

²⁵ Tamże, s. 434.

²⁶ Pisząc te słowa, mam na myśli badania socjologiczne wskazujące, że przedstawiciele tzw. klasy ludowej w Polsce w przeciwieństwie do współobywateli i współobywatelek z klas średniej i wyższej charakteryzują się ufnością, sympatią dla innych, nastawieniem wspólnotowym, familiarnością w stosunkach międzyludzkich, towarzyskością, a zatem wartościami, które pozytywnie oddziałują na kształtowanie się więzi społecznych, w przeciwieństwie do egoizmu, dystansu wobec innych, podejrzliwości i konfliktowości, cechujących klasy powyżej ludowej. Por.: Maciej Gdula, Przemysław Sadura, Style życia jako rywalizujące uniwersalności, [w:] Maciej Gdula, Przemysław Sadura (red.), Style życia i porządek klasowy w Polsce, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2012.

²⁷ Tym słowem, które w jęz. gudźarati oznacza „tatę”, nazywano Gandhiego.

²⁸ Gandhi poświęcił swojej interpretacji świętej księgi hinduizmu książkę Discourses on the Gita ogłoszoną w roku 1930, której angielski przekład można znaleźć na stronie www.mkgandhi.org.

²⁹ „Ponad wszelką miarę rozkoszowałem się tymi oto słowami: «A przeto mówię wam, nie sprzeciwiajcie się złu, a gdy cię kto uderzy w jeden policzek – nadstaw mu drugi, a gdy zabierze ci część twego odzienia – oddaj mu całą swą odzież»”, Autobiografia…, dz. cyt., s. 87. R. K. Prabhu zebrał rozproszone wypowiedzi Gandhiego nt. chrześcijaństwa i osoby Jezusa i opublikował w roku 1959 jako tom M. K. Gandhi, What Jesus Means to Me. Książka dostępna jest w jęz. angielskim na stronie www.mkgandhi.org.

³⁰ „Trzej współcześni wywarli głęboki wpływ na moje życie i na długo przykuli mnie do siebie. Byli to: Raychandbhai, z którym zetknąłem się bezpośrednio, Tołstoj – dzięki jego książce «Królestwo Boże jest w tobie samym» i Ruskin – przez swe wielkie dzieło Unto this last”, M. K. Gandhi, Autobiografia…, dz. cyt. s. 110.

³¹ Por. Mahatma Gandhi and Leo Tolstoy Letters, edited with Introduction and Notes by B. Srinivasa Murthy, Foreword by Virginia Hartt Ringer, Long Beach Publications, Ahamedabad, India 1987. Książka dostępna jest na stronie internetowej mkgandhi.org.

³² Gandhi przyznaje wprost: „Podczas mojego pierwszego pobytu w Południowej Afryce pozostawałem pod dużym wpływem – w znaczeniu religijnym – nauki chrześcijańskiej”, M. K. Gandhi, Autobiografia…, dz. cyt., s. 300.

³³Pismo Święte Nowego Testamentu w przekładzie z jęz. greckiego opracował Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, wyd. II, Wydawnictwo Św. Krzyża, Opole 1989, s. 26.

³⁴ Por.: José Frèches, Gandhi. Niech Indie zostaną wyzwolone!, z jęz. francuskiego przeł. Joanna Kluza, Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice 2009, s. 13–14. Książka jest drugim tomem biografii Gandhiego autorstwa Jose Frèchesa. Tom pierwszy nosi tytuł Gandhi. Jestem żołnierzem pokoju i ukazał się nakładem katowickiego wydawnictwa w roku 2008.

³⁵ Por. Henry David Thoreau, Obywatelskie nieposłuszeństwo, przekład i oprac. Halina Cieplińska, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2006.

³⁶ Por. Michael Kazin, Amerykańscy marzyciele. Jak lewica zmieniła Amerykę, przeł. Michał Sutowski, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2012, s. 297–300.

Fot. djandyw.com (CC BY-SA 2.0)

Przejażdżka przez dzielnicę przemysłową wokół Roshanara Road w Delhi.

Napotykamy rozmaite miejsca i historie związane z „epoką industrialną” w tym konkretnym mieście, opowieści o automatyzacji, zanieczyszczeniu, pracy i likwidacji miejsc pracy.

Wycieczka odbywa się w rykszach, a narratorami i przewodnikami są rykszarze. Wśród odwiedzanych miejsc są między innymi domy znajdujące się w cieniu nowego metra, stuletnia fabryka lodu, karkhana, w której produkowano pokrowce na auta, opuszczone kino, warsztaty, gdzie naprawiane są silniki, prasa drukarska przywieziona z Lahore i słynna wieża zegarowa.

Jeszcze dwadzieścia lat temu Roshanara Road była centrum przemysłowej części Delhi, z Transport Nagar, starą ulicą Grand Trunk, Sabzi Mandi, Beej Market i otaczającą to wszystko infrastrukturą. Starzy mieszkańcy twierdzą, że było to nie tylko największe w całej Azji miejsce naprawy silników, ale też okolica, w której czas wolny spędzała klasa wyższa, z kinem Palace, restauracjami i rozmaitymi targowiskami.

Na skutek serii wyroków sądowych z 1996 i 2000 roku mających ograniczyć zanieczyszczenie środowiska, małe i duże warsztaty zostały wyrzucone z Roshanara Road. Z powodu zmian technologicznych warsztaty nie mogły już skutecznie konkurować z nowymi importowanymi samochodami, autoryzowanymi dilerami i tym podobnymi. W efekcie „motor napędowy” industrialnego postępu został zlikwidowany.

Rowerowe ryksze przetrwały. Nie w tym sensie, że zwycięsko wyszły ze starcia, ale mimo wyroków sądu (trwa w sądzie najwyższym proces w sprawie licencji na ich prowadzenie, który jest kulminacją trwającego już dłuższy czas konfliktu), brutalności policji i oporu wspólnot mieszkaniowych, ich liczba w mieście wzrosła od około 20 tysięcy na początku lat 80. do ponad 900 tysięcy dziś. Olbrzymia większość rykszarzy żyje na ulicy albo na „nieformalnych” zasadach, koczując przed rozbitymi sklepami, na poboczach i tak dalej. Niedawno rykszarze zyskali aprobatę grup Zielonych i ekolobby jako „niezanieczyszczająca” forma transportu. Ten dyskurs nie obejmuje jednak kwestii tego, gdzie będą mieszkać rykszarze, ich zdrowia i innych potrzeb.

Nasz projekt wkracza w ten historyczny i prawny krajobraz oraz oferuje publiczności (zarówno tej lokalnej, jak i turystom) wycieczkę śladami utraconej pendżabskiej pewności siebie, starych maszyn, pracy, cielesnego ryzyka i lokalnych historii.

Pracowaliśmy z około 25 rykszarzami, którzy żyli w okolicach Beej Market i Roshanara Road przez ponad dwa miesiące. Warsztaty i spotkania odbywały się w Roshanara Garden i w innych miejscach w tej okolicy.

Zwrot „lokalny modernizm” zawiera w sobie oczywisty paradoks, prawie oksymoron. Ambicje ojców-założycieli modernizmu były maksymalistyczne i globalne, język nowej sztuki uważany był przez nich za uniwersalny, a społeczne idee modernizmu – przy całej ich różnorodności – próbowały być marzeniem o kulturalnej hegemonii, co zresztą wkrótce przywłaszczyły sobie reżimy totalitarne. Nazwa jednego z podstawowych produktów ruchu modernistycznego – „styl międzynarodowy” – była potwierdzeniem kosmopolityzmu i spójności programowej modernizmu. Stąd brało się przekonanie, że modernizm mógł być albo uniwersalny, to znaczy mógł być „modernizmem par excellence”, albo mógł być modernizmem ustępującym wobec zewnętrznych okoliczności, to znaczy jakby „modernizmem nie w pełni”.

Oglądając modernistyczną architekturę, nietrudno o jeszcze jedno kuszące, choć nie zawsze owocne założenie. Łatwo sobie wyobrazić, że lokalny modernizm formuje się przede wszystkim jako rezultat wpływu, jaki ma na architekta naturalny czy kulturowy kontekst. Właśnie tak międzynarodowi krytycy architektury od dawna określali specyficzną twórczość Alvara Aalto – wystarczy wspomnieć Zygfryda Gideona, który pisał, że „gdzie nie znalazłby się Aalto, Finlandia zawsze była z nim”¹.

Na pewno podobne związki i uwarunkowania występowały, warto jednak podkreślić, że zwracanie na nie szczególnej uwagi było charakterystyczne dla czasu, kiedy krytyk jeszcze miał zaufanie do słów i myśli architekta. Dzisiaj już wiemy, że słowa architektów i krytyczne teksty im współczesnych czasem ukrywały dużo więcej, aniżeli objaśniały. Dyskurs, który budował się pomiędzy twórczością architektoniczną a publicznością, był pośrednio albo bezpośrednio związany z polami władzy wpływającymi na proces budowania. Studiując na przykład twórczość wspomnianego Aalto, współczesny badacz z pewnością zwróci uwagę na to, że architekt nierzadko żonglował rozlicznymi interpretacjami swojej twórczości w zależności od biegnącej krętymi ścieżkami sytuacji geopolitycznej w czasie pomiędzy dwiema wojnami światowymi – wyciszając w odpowiednich momentach kwestie fińskiej specyfiki i w nieprzymuszony sposób przechodząc do akcentowania ogólnoeuropejskiego charakteru swoich projektów². Ta właśnie plastyczność była charakterystyczna również dla liderów Bauhausu, którzy po 1933 roku, byli, jak się okazało, w stanie zaadaptować kosmopolityczną nadbudowę swojego programu do wymogów narodowego socjalizmu, a także dla Le Corbusiera, który w latach 30. prowadził rozmowy o współpracy z tak różnymi politycznymi postaciami jak: Mussolini, Stalin czy Léon Blum.

Przy wszystkich uniwersalnych deklaracjach modernizm, będąc zakorzenionym właśnie w europejskiej albo szerzej nawet, zachodniej przestrzeni, miał całkowicie lokalną genezę. W konsekwencji, gdy modernistyczne doświadczenie „wychodziło” poza terytorialne granice Europy, znaczenie dyskursywnego wkomponowywania architektury w lokalny kontekst gwałtownie wzrastało. W przypadku dotyczącym najbliższych peryferii Zachodu (jak we wspomnianym skandynawskim przykładzie) dyskursywny akcent stawiano przede wszystkim na osobliwości kontekstu przyrodniczego. Jeśli chodzi o usytuowanie modernistycznej architektury poza wyimaginowanymi granicami Zachodu, pierwszeństwo w reinterpretowaniu modernizmu przypadło specyfice kulturowej i cywilizacyjnej – realnej lub wymyślonej. Interesujący materiał na ten temat zawiera historia modernizmu w radzieckiej Azji Środkowej.

Można być przekonanym, że dyskursywne ramy nowej architektury dawnego rosyjskiego Turkiestanu były powiązane z wprowadzeniem tutaj dawnych europejskich wyobrażeń „Orientu”. Budowanie „nowego Wschodu”, „radzieckiego Wschodu”, „wizytówki socjalizmu na Wschodzie”, przy pomocy „robotników Wschodu”, a w szczególności „wyemancypowanej, wyzwolonej kobiety Wschodu” – właśnie taka metanarracja była gruntem dla lokalnego procesu architektonicznego. Trudno nie przywołać w tym miejscu popularnej w latach 70. piosenki, nierzadko wykonywanej podczas oficjalnych koncertów w Moskwie i Taszkencie, której refren podkreślał właśnie taką „wschodnią” naturę uzbeckiej stolicy:

Jest na Wschodzie dobre miasto

Wśród ogrodów, w kręgu ognia.

Jest ono szczególnie drogie

Mojej bezgranicznej ojczyźnie.

Ono wesoło i bystro

Spogląda spod śniadego czoła.

Świeć Taszkencie, gwiazdo Wschodu,

Stolico przyjaźni i ciepła!³

Inaczej mówiąc, specyfika środkowoazjatyckiej sytuacji polega na spotkaniu lokalnego modernizmu z globalnym orientalizmem. Ma się rozumieć, nie tym orientalizmem, który przejawia się w dawnych „uprzejmych” tekstach o spotkaniu się i współdziałaniu kultur Zachodu i Wschodu, ale fenomenem, który możemy dziś zauważyć w studiach postkolonialnych.

Konstantin Mielnikow, Finalny szkic pawilonu ZSRR na Miedzynarodową wystawę współczesnej sztuki dekoracyjnej i wzornictwa w Paryżu, narysowany w grudniu 1924 roku

MODERNIZM U OKULISTY

Za symbol takiego spotkania modernizmu i orientalizmu można uważać finalny szkic pawilonu Konstantina Mielnikowa przygotowanego na paryską wystawę światową w 1925 roku. Mimo ogólnoświatowej sławy, jaką cieszy się ten pomnik rosyjskiej awangardy, badacze praktycznie nie zwracali dotąd uwagi na widniejące na szkicu symbole środkowoazjatyckie. Symbolem Buchary Mielnikow uczynił wielbłąda na tle słonecznego pejzażu z wydmami i rzeką, a Turkiestanu – islamski półksiężyc.

Te wizerunki wzięte dosłownie z obrazu Orientu w popularnej satyrycznej literaturze radzieckiej lat 30. (Kwitnie morela przy pomruku dni / Drży od świtu wieś / A pomiędzy ścieżkami i alejami / Przechadza się muł) to obrazy na tyle nienaturalne, że w związku z nimi odruchowo pojawia się skojarzenie z projektem kuratorskim ABC Representations, zaprezentowanym w 2011 roku w pawilonie Azji Centralnej na 54. Biennale w Wenecji. Kuratorzy pawilonu poprosili grupę przypadkowych ankietowanych z różnych krajów, aby wskazali kilka obrazów, które kojarzą się im z Azją Centralną. Następnie obrazy te zostały umieszczone na jednej tablicy, przypominającej tablicę w gabinecie okulisty: najczęściej spotykane klisze były większe, te wymieniane rzadziej – mniejsze. Łatwo można było się przekonać, że wielbłąd na piaszczystej wydmie i islamski półksiężyc do dzisiaj pozostają całkiem mocno obecne w sferze turystycznych fantazmatów. Oczywiście, podobne klisze są naturalne dla amorficznej kultury masowej, ale warto zastanowić się nad tym, co oznacza ich obecność w twórczości koryfeusza radzieckiej i światowej architektury, który siedem lat później zostanie autorem Pałacu Pracy w stolicy Uzbekistanu.

ABC Representations, Oksana Szatałowa, Georgĳ Mamiedow, Borys Czuchowicz, design: Kadyr Batyrkanow

Jak widać, w turkiestańskich symbolach narzuconych przez Mielnikowa znalazły odzwierciedlenie charakterystyczne przesądy Zachodu dotyczące „Orientu”. Azja Środkowa pojawia się tutaj albo pod postacią dziewiczej pustyni skontrastowanej z technologiczną cywilizacją Zachodu, albo jako centrum średniowiecznej religijności tym razem w kontrze do zachodniego ateizmu. Prezentacja podobnych egzotycznych przykładów w paradoksalny sposób stawia dzieło Mielnikowa w rzędzie pawilonów ogólnoświatowych wystaw kolonialnych. Właściwie cała paryska wystawa z 1925 roku była do nich zbliżona – obok pawilonów krajów europejskich umieszczono na niej liczne pawilony francuskich kolonii. W tym kontekście nasze postrzeganie pawilonu radzieckiego powinno stać się bardziej wielowymiarowe. Pierwszy poziom budowli Mielnikowa zajęły miniprezentacje byłych części rosyjskiego imperium, poczynając od Rosji, która w imperialnej tradycji nazywa się La Grande Russie (tzn. Wielka Ruś). Nadzwyczaj interesujące jest tutaj to, że Bucharska Ludowa Republika Radziecka pokazana została jako część ZSRR, chociaż nigdy nią nie była. Jesienią 1924 roku – w czasie przygotowywania projektu – pozostawała ona państwem, którego niezależność była oficjalnie uznana przez Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Radziecką, a w 1925 roku, kiedy pawilon został zbudowany – rzeczywiście weszła w skład Związku Radzieckiego, ale już nie jako Republika Bucharska, tylko jako część nowo utworzonego państwa nazwanego Uzbekistanem. W taki sposób pojawienie się Buchary w radzieckim pawilonie obrazowo potwierdza faktycznie kolonialny charakter przyłączenia części Azji Centralnej do Związku Radzieckiego. Kiedy w Bucharze jeszcze lokalne elity dyskutują o losach politycznego ustroju kraju, jego przyszłość jako części Związku Radzieckiego została już dawno postanowiona w Moskwie. Ale, ma się rozumieć, sprawa nie dotyczy zwyczajnej kolonii kapitalistycznego świata. Przy zachowaniu politycznej dominacji centrum nad peryferiami, w „socjalistycznych koloniach” tworzą się inne relacje i inne dyskursy, co znajduje swój metaforyczny wyraz w pawilonie Mielnikowa. Odnosząc się do marksistowskiego słownika, można powiedzieć, że nad jego kolonialną „bazą” wznosi się radziecko-proletariacka „nadbudowa” – na drugim poziomie, zgodnie z zaleceniem rządu, umieszczono „klub robotniczy”, „czytelnię”, „dom dziecka” i „mieszkanie robotnika”. W taki sposób już w pierwszej międzynarodowej artystycznej prezentacji państwa radzieckiego symbolicznie łączą się dwa obrazy modernizacji:  h i e r a r c h i c z n o - k o l o n i a l n a   z jednej strony i  k o s m o p o l i t y c z n o - s o c j a l i s t y c z n a  z drugiej. Bardziej zrozumiałe stają się opinie niektórych osób odwiedzających pawilon, dotyczące jego egzotyki, na przykład takich jak literaturoznawca Piotr Siemionowicz Kogan, który pisał o „barwnym pawilonie, ozdobionym wschodnim kolorytem”⁴ albo jak teoretyk sztuki Borys Tiernowiec, uważający, że pierwsze piętro całkowicie zajęte przez „sztukę dekoracyjną najróżniejszych narodowości zamieszkujących nasz Związek” nie odpowiada ultrawspółczesnej architekturze pawilonu.

Przywołany przykład pokazuje minimum dwie rzeczy. Po pierwsze, artyści i architekci rosyjskiej awangardy porównywali swoje doświadczenia z tym, co działo się w Europie, i ze zrozumiałych powodów podkreślali swoją specyfikę i to, co ich różni od Zachodu. Jednak spoglądając na Azję, nieświadomie zmieniali się w Europejczyków, odzwierciedlając w swoich poglądach te czy inne europejskie narracje na temat Orientu. Po drugie, użyte przez Mielnikowa symbole jeszcze raz pozwalają odczuć, na ile wiedza liderów rosyjskiej awangardy dotycząca środkowoazjatyckich realiów była powierzchowna, możemy też dzięki nim uświadomić sobie, jak orientalistyczne okazywały się proponowane regionowi demiurgiczne modernistyczne rozwiązania. Największy paradoks sytuacji środkowoazjatyckiej polega w efekcie na tym, że nawet kosmopolityczno-socjalistyczny komponent modernizacji w dużej mierze miał orientalny charakter, właśnie w konsekwencji narzucenia regionowi tych prawideł, zasad życia i tego obrazu życia, który był z góry ustalony w „centrum”. „Żywa twórczość mas” powstawała i „wypływała” z  c e n t r u m , odpowiadała przed  c e n t r u m  i reprezentowała Azję Środkową na ogólnoradzieckiej arenie jako „radziecki Wschód”. Tak oto stare zasady europejskiej dominacji przeniknęły do radzieckiej rzeczywistości i zostały zaaranżowane w ramach nowego ustroju, który zakładał zasady wszechbraterstwa i równości.

JAK Z RZYMU DO KOLONII

W 1926 roku Moisei Ginzburg pisze sławny artykuł Narodowa architektura ludów ZSRR, który okazał się z pewnością najbardziej programowym tekstem konstruktywistów dotyczącym „Wschodu”. Jako materiał do jego szerokich uogólnień posłużyła architektura miast Dagestanu i Azji Środkowej, przy analizie której teoretyk konstruktywizmu doszedł do wniosku, że radzieccy architekci muszą się zmierzyć z „martwym Wschodem” i „żywym Wschodem”. Przykładem martwego Wschodu jest medresa Uług Bega w Samarkandzie. Na temat tej budowli Ginzburg pozostawił następujący komentarz:

Meczet Uług Bega to kulminacyjny punkt niegdyś potężnego, a teraz absolutnie martwego historycznego okresu Uzbekistanu; grobowiec zakończonej epoki narodowego rozwoju muzułmanów, epoki autokratycznych wschodnich tyranów i apogeum islamu ujarzmiającego żywą aktywną siłę pracujących muzułmanów, formy, kształty będące w stanie odzwierciedlić tylko atawistyczną i narodową ideę Wschodu.

W przeciwieństwie do tego funkcjonuje „typowy mieszkalny obszar wschodniego kiszłaka, aułu, miasta – punkt wyjścia dla rozwoju nowej narodowej kultury Wschodu”⁵. Łatwo skonstatować, że cytowane słowa oparte są na najbardziej wytartych kliszach, komunałach zdemaskowanych przez Edwarda Saida. Na współczesnym „Wschodzie” Ginzburg widzi tylko blady cień wielkiej kultury, która odeszła, niezdolnej już do historycznego samorozwoju i jawiącej się jako własny grobowiec. Oczywisty brak kompetencji w kwestii środkowoazjatyckiej architektury (wystarczy zwrócić uwagę na to, że medresę Uług Bega mentor konstruktywizmu z biegu uznał za meczet) łączy się tutaj z porażającym przekonaniem o posiadaniu prawa do wiwisekcji ciała kultury i dzielenia jej na „martwe” i „żywe”; na to, co podlega zniszczeniu albo muzeifikacji i na to, co można pozostawić jako „części” przydatne.

Za dwa lata Ginzburg otrzyma zamówienie na projekt siedziby rządu w Ałma-Acie. Projekt został zaplanowany w charakterystycznym dla konstruktywizmu swobodnym, asymetrycznym układzie z wewnętrznym dziedzińcem niedużych rozmiarów, na kolumnach ze swobodnym przejściem pod nimi,  w   p e ł n e j   z g o d z i e   z   p i ęcioma zasadami  Le Corbusiera. Jednak konieczność wkomponowania tego zamysłu w lokalny kontekst wymaga abstrahowania od rzeczywistego źródła – Le Corbusiera – i odwołania się do lokalnych tradycji. „Przed głównym wejściem do siedziby rządu – pisze Ginzburg – z północnej strony mamy pod salą zjazdów otwartą przestrzeń z kolumnami, swego rodzaju taras, który w klimatycznych i bytowych warunkach naszego Wschodu zyskuje duże funkcjonalne znaczenie”⁶. Wiele lat później Selim Chan-Magomedow przyjmie tę genealogię bez zastrzeżeń. Jego zdaniem „Ginzburg uważnie przestudiował lokalne osobliwości przyrodniczo-klimatyczne i tradycje codziennego życia. Poszczególne elementy siedziby rządu rozmieszczone są tak, że w samym środku ukazuje się niewielki zielony dziedziniec, a w westybulu przed salą zjazdów na płaskiej powierzchni pośród zieleni zaprojektowane zostały tradycyjne dla Azji Środkowej otwarte, odkryte baseny (hauzy)”⁷. W żaden sposób nie kwestionując encyklopedycznego wkładu Selima Omarowicza Chan-Magomedova w analizę radzieckiej awangardy, pozwolimy sobie jednak na jedną uwagę. Hauzy rzeczywiście były popularne w miejskim środowisku dawnych miast Azji Środkowej, takich jak Samarkanda czy Buchara. Jednak Ałma-Ata to miasto położone na północny wschód od Buchary w odległości większej niż Kolonia od Rzymu, w innej strefie klimatycznej i w zupełnie innym kontekście kulturowym. Początkowo zostało ono zbudowane jako rosyjska osada o nazwie Wiernyj, której mieszkańcy faktycznie pielęgnowali najróżniejsze odmiany roślin i europejskie dokonania; w tym czasie rodzimi kazachscy mieszkańcy kraju nie byli jeszcze tam osiedleni i nie mogło być w związku z tym także tradycji urządzania hauzów na wspólnych przestrzeniach⁸. Jesteśmy zmuszeni do skonstatowania, że dokładnie tak jak przeciętny XIX-wieczny europejski orientalista rozumiał Wschód jako ogromną przestrzeń rozciągającą się od Afryki Północnej po Japonię, ten znakomity badacz radzieckiej awangardy postrzegał cały obszar wszystkich republik środkowoazjatyckich (porównywalny rozmiarem z terytorium całej zachodniej i wschodniej Europy) jako jedną kulturową plamę. Dziś nie możemy nie dostrzegać w takim podejściu orientalistycznego wydźwięku.

Moisiej Ginzburg, Ignatij Milinis, Projekt siedziby władz w Ałma-Acie, 1928–1931

NARODOWE W FORMIE – ORIENTALISTYCZNE W TREŚCI?

Orientalizm środkowoazjatyckiego modernizmu można umownie podzielić na dwa typy: poczwiennicki⁹ i demiurgiczny. Pierwszy wyraża się w wykorzystaniu formalnych elementów budynków lub miejskiego otoczenia przypominających historyczną architekturę regionu. Konstanty Mielnikow w projekcie Pałacu Pracy w Taszkencie wprowadza nietypowe dla siebie wzorzyste kratownice w balkonowych balustradach, a Aleksiej Szczusiew – ciągłą ornamentykę niektórych ścian w projekcie siedziby rządu w Samarkandzie (nawiasem mówiąc, Szczusiew był jednym z nielicznych lub może nawet jedynym moskiewskim mistrzem, który w okresie studiów bywał w Azji Środkowej, gdzie zajmował się pomiarem zabytków średniowiecznej Samarkandy). Podobne „etnodekorowanie” przede wszystkim modernistycznej architektury będzie praktykowane jeszcze później w latach 60. i 80. niezależnie od deklaracji o budowaniu „nowej historycznej wspólnoty ludzi – narodu radzieckiego”.

Przyczyn tej sytuacji było kilka. Po pierwsze, estetyczna teza o kulturze „narodowej w formie i socjalistycznej w treści” nie utraciła statusu oficjalnej doktryny aż do rozpadu Związku Radzieckiego. Wynalezienie „architektury narodowej” republik środkowoazjatyckich odbywało się równolegle do tego, jak formułowały się same nacje i przyszłe państwa, z których żadne nie istniało na mapach świata sprzed czasów radzieckich.

Po drugie, w imperatywie „narodowej formy” wielu dostrzegło wygodną pozycję pozwalającą na ucieczkę od tendencji, które dominowały w Moskwie. Właśnie wiedza o tradycyjnym dekoratywizmie „narodowej architektury” pozwoliła architektom pracującym w Azji Środkowej powrócić do bogatego zdobienia budynków w latach, w których ich koledzy w europejskich republikach ZSRR trzymali się jeszcze litery uchwały o „architektonicznych dodatkach”¹⁰. Można z pewnością interpretować tę tendencję jako sprzeciw lokalnego środowiska architektów wobec stereotypów, jakie panowały w całym ZSRR. Pierwsze budynki wykonane w duchu nowego dekoratywizmu zostały zamówione przez lokalną władzę właśnie u moskiewskich architektów (budynki administracji na placu Lenina w Taszkencie z 1967 roku czy Muzeum Lenina w Taszkencie z 1970 roku). Moskiewski architekt Andriej Kosinski, który przyjechał do Uzbekistanu po trzęsieniu ziemi w Taszkencie (1966), szybko został uznany tam za jednego z głównych eksperymentatorów z zakresu „architektury państwowej”. „Narodową ornamentalistyką” ozdobiono zaprojektowany przez moskiewskich architektów Pałac Przyjaźni Narodów w Taszkencie (architekci: Rozanow, Suchanowa, Szestopałow i inni, 1981). Można powiedzieć, że ta tendencja przekształciła się w oficjalny trend w architekturze Uzbekistanu, rozprzestrzeniając się powoli także w Tadżykistanie i Turkmenistanie.

WYROK ŚMIERCI DLA STAREGO ŚWIATA

Drugi, demiurgiczny typ orientalizmu opiera się na przekonaniu, że historyczna zabudowa średniowiecznych miast – ten „martwy Wschód” wg terminologii Ginzburga – jest częścią feudalnego sposobu życia lokalnej ludności, który należy usunąć wraz z korzeniami. Decydujące słowo w tym procesie miała urbanistyka. Od końca lat 20., a dokładniej – począwszy od generalnego planu rozwoju Taszkentu, którego autorem jest Aleksander Silczenkow (1928–1931), architekci stopniowo proponują „rozwiązania eksterminacyjne”. W niektórych przypadkach (m.in. w Taszkencie i Samarkandzie) rozwiązania te przetrwały władzę radziecką i kończą korzystać z buldożerów już w naszych czasach. Skrajnie symptomatyczne jest to, że idea pozostawienia staromiejskich zabudowań, funkcjonująca choćby w projekcie rekonstrukcji Buchary (F. Dołgow, lata 1935–1936), bynajmniej nie zaprzeczała demiurgicznemu orientalizmowi, a wręcz przeciwnie.

Zgodnie z planem Dołgowa fragmenty historycznego centrum miały zostać zachowane jako „historyczno-archeologiczny rezerwat”¹¹. Ma się rozumieć, musimy zważać także na lingwistycznie niuanse zaproponowanego projektu przywołujące choćby indiańskie rezerwaty. W żadnym razie nie chodzi tu o przekształcenie historycznego miasta w „obiekt chroniony”. Zachowane i zmumifikowane miasto pozbawione zostaje możliwości samorozwoju, kulturalnej inicjatywy, a w konsekwencji – wewnętrznego życia. Jedyną jego funkcją okazuje się prezentacja. To wywołuje skojarzenie z tak zwanymi „afrykańskimi wioskami”, które ze wszystkimi swoimi mieszkańcami, domami, naczyniami, narzędziami, elementami środowiska przyrodniczego i tak dalej przenoszono na kolonialne wystawy do europejskich stolic na początku XX wieku. Podobna idea pojawiła się w Taszkencie na przełomie lat 30. i 40. podczas debat nad generalnym planem z 1939 roku. W jednej z propozycji wysunięto pomysł, żeby pozostawiać kilka kwartałów staromiejskiego krajobrazu, które mogłyby pełnić funkcję „muzeum” – po to, aby przyszłe pokolenia mogły porównywać pomyślne, dobre życie w socjalizmie z „mroczną średniowieczną przeszłością”¹². Emancypacja była powiązana z sowietyzacją, oznaczającą z kolei rusyfikację i europeizację, dlatego „wyemancypowane społeczeństwo” powinno było spoglądać na starówkę jak na muzeum, przez pryzmat europejskiego dyskursu o „pogrążonym w stagnacji feudalnym Wschodzie”, upodobniając się tym samym do Europejczyków. Dyskusję przerwała rozpoczynająca się wojna, do tematu jednak wrócono po wojnie – z nową siłą i nowymi ideami. Główny architekt Taszkentu Mitchat Bułatow wyraził przekonanie, że struktury starego miasta podzielonego na mahalle (dzielnicowe wspólnoty) nie trzeba rujnować, ale rozwijać, ponieważ mahallę można postrzegać jako pierwowzór przyszłego kolektywnego życia w komunizmie¹³.

Modernistyczny wyrok śmierci dla „starego świata” nie został zmieniony przez urbanistyczne plany lat 60., które robiły wyjątek jedynie dla unikatowych zabytków średniowiecznej architektury. W latach 70. sytuacja się zmienia: estetyczna i kulturalna wartość historycznych dzielnic przenika do świadomości architektów i wymaga nowego podejścia. O tym, jak ściśle ta metamorfoza powiązana jest z orientalistycznym myśleniem, świadczy jeden z najbardziej oryginalnych urbanistycznych projektów z tego okresu – „Kalkauz” Andrieja Kosinskiego i Gienadija Korobowcewa (Taszkent, 1974–1978).

Jewgienij Rozanow, Wsiewołod Szestopałow, Filia Centralnego Muzeum W.I. Lenina w Taszkencie, 1970

Boris Miezienciew, B. Zaricki, Jewgienij Rozanow, Wsiewołod Szestopałow, Alieksandr Jakuszew, Leon Adamow, Budynek ministerialny na placu Lenina w Taszkencie, 1966–1972 (z archiwum F. Tursunowa)

STARÓWKA JAKO SPEKTAKL

Pod koniec lat 70. duża część staromiejskiej zabudowy Taszkentu była już rozebrana i na jej miejscu pojawiła się rozległa siatka współczesnych alej. Plan rekonstrukcji regionu Kalkauz, w którym znajdowało się niemało zabytków oraz malowniczy kanał, przewidywał inne podejście. Zachowując średniowieczne zabytki i strukturę krętych uliczek wokół nich, architekci zaproponowali umieszczenie w otoczeniu najcenniejszych budynków z ubitej gliny jedno- i dwupiętrowych budynków z cegły i betonu. Dalej zabudowa wznosi się warstwami z ciasno rozstawionych budynków pięcio- i dziewięciopiętrowych. Nad całością królują ekstrawaganckie wielopiętrowe hotele, z których turyści mogą zakosztować egzotycznych widoków. Tym samym kompozycja przyjmuje formę amfiteatru zbudowanego wokół tego, co pozostało ze starówki. Uświadamiając sobie niemożność zachowania dawnego życia, architekci proponują skoncentrowanie się na starych uliczkach rzemieślniczych – garncarzy, rytowników, rzeźbiarzy i tak dalej, którzy mogliby uprawiać swoje rzemiosło na oczach turystów. I tak oto starówka stała się teatralną sceną, jej wyimaginowani mieszkańcy – aktorami, a mieszkańcy wielopiętrowych budynków i goście zatrzymujący się w hotelach – voyeurystyczną publicznością. Idea ta przypomina oczywiście plan rekonstrukcji Algierii zaproponowany w 1931 roku przez Le Corbusiera. Krytykowany za kolonialne podejście mentor modernizmu postarał się oddzielić nowe miasto od znakomitej Kasby, wzniósł ponad staromiejskimi dzielnicami warstwy wielopiętrowych budynków i nawet stworzył dla tych, którzy mają chęć dostać się do morza, specjalną kolejkę linową, dającą możliwość kontemplowania historycznego otoczenia z góry, bez potrzeby wchodzenia w gąszcz starych uliczek. Stare miasto zostało „wystawione” na widok publiczny niczym egzotyczny muzealny eksponat¹⁴. Porównywane projekty są w jakimś stopniu podobne, ale warto też zauważyć, co je różni. W projekcie Kosinskiego i Korobowcewa sednem nie jest zakonserwowanie staromiejskiej tkanki, jak u Le Corbusiera. Dzielnice podzielone są na strefy nazwane „komunistycznymi mahallami”, a trzy projekty: komunistyczna modernizacja, wynalezienie „Nowego Wschodu” i prezentacja „starego miasta” jako „historyczno-kulturalnego rezerwatu” – łączą się w jedną całość. Nawet w opisanym kontekście modernistyczna obietnica komunizmu, wymagająca budowania nowego świata „bez żadnej Rosji, bez żadnej Łotwy”, prowokowała środkowoazjatyckich architektów do wyjścia poza ramy orientalnego podejścia, co zostało wyrażone w szczególności poprzez ich skierowanie się w stronę „stylu międzynarodowego”. Takie założenia programowe reprezentował budynek KC Komunistycznej Partii Uzbekistanu (1964). Na tle bogato zdobionych administracyjnych kompleksów z czasów stalinizmu budynek zwrócony przezroczystym frontem ku jednej z centralnych alej uzbeckiej stolicy był przedstawiany jako metaforyczny manifest „środkowoazjatyckiej odwilży”, z jej akcentem stawianym na dostępność i transparentność władzy i optymistyczną wizję szybkiej bezpaństwowej komunistycznej reorganizacji.

Władimir Bieriezin, Sergo Sutiagin, Jurij Chaldiejew, Dmitrij Szuwajew, Kino Panorama, Taszkent 1964 (z archiwum S. Sutiagina)

Andriej Kosinski, Giennadij Korobowcew, Projekt mikrorejonu Kalkauz, 1973–1978, makieta (z archiwum A. Kosinskiego)

Andriej Kosinski, Giennadij Korobowcew, Projekt mikrorejonu Kalkauz, 1973–1978, perpektywa (z archiwum A. Kosinskiego)

Innym budynkiem wywodzącym się ze „stylu międzynarodowego” wydaje się budynek kina Panorama w Taszkencie (1964). Oszklony równoległościan hallu przylega tutaj do widowni, wybudowanej w formie przekroju doryckiej kolumny. Z jednej strony w projekcie tym można wyłapać wyraźną „freudowską pomyłkę” (opowiadając o tym, jak wpadł na ten pomysł, Sergo Sutiagin czasem wspomina, że zobaczył go we śnie). Widać w niej, że „międzynarodowość” kosmopolitycznej architektury lat 60. zakorzeniona jest w miejscu jak najbardziej lokalnym: dawnym centrum kultury Europy, które dla profesjonalnej społeczności środkowoazjatyckich architektów pozostało czymś w rodzaju matrycy ich estetycznych wartości. Z drugiej strony – ten budynek został bezbłędnie wpisany w miejski kontekst i najkorzystniej wygląda właśnie na tle staromiejskiej zabudowy Taszkentu.

Jednak nawet tego rodzaju architektura niezmiennie musiała być tak „opowiedziana”, żeby dało się ją wpisać w wymogi orientalistycznej „architektury narodowej”. Od budynku kina Panorama rozpoczyna się cała historia nadawania drugiego znaczenia budynkom poprzez użycie intuicyjno-obrazowych przywołań, które łączą współczesne budownictwo z regionalną architektoniczną tradycją i tłumaczą ich innowacyjność za pomocą związku z „narodową formą”. „W kontraście masywnej sali z czymś lekkim, przeźroczystym – piszą badacze w latach 70. – w podziale ścieżki wizualnego oswajania obiektu na niezależne, ale połączone dramaturgią dynamicznego widowiska wnętrza, w ich wspaniałej świetlnej artykulacji, w stopniowym i nieoczekiwanym odkrywaniu kadrów, perspektyw, w różnorodności kompaktowo przeplatających się stref funkcjonalnych, we wszystkim tym – to, superaktualne myślenie łączy się z  « g e n a m i »   w i d z e n i a   i   o d c z u w ania odziedziczonymi po lokalnej kulturze urbanistycznej  [podkreślenie moje – BC]”¹⁵.

Mówiąc o „intuicyjnej obrazowości” i „genach odczuwania”, warto przywołać taką specyficzną cechę środkowoazjatyckiej modernistycznej architektury (i sztuk wizualnych w ogóle) jak niemal programowa „atekstualność”. Prawie nie spotkamy tutaj architektów, którzy niczym liderzy awangardy formułowaliby swoje twórcze credo w manifestach lub brzemiennych w koncepty tekstach teoretycznych. Teoretyczne wsparcie w postaci tekstów tworzono tu a posteriori i najczęściej było ono dziełem nie tyle samego architekta, ile krytyków architektury, mających swoje osobne cele i motywy działalności zawodowej. Milczenie architektów stwarzało krytyce dogodną okazję na nazwanie w „prawidłowy sposób” ich twórczych programów w świetle zmieniających się mód w historii sztuki i zmiennej ideologicznej koniunktury. Z kolei będąca punktem wyjścia solidarność krytyków z innowacyjnym podejściem architektów pozostawiła tym ostatnim możliwość modernistycznych poszukiwań pod coraz bledszymi sztandarami oficjalnej estetyki.

Można to prześledzić na prawdopodobnie najczęściej cytowanym przykładzie środkowoazjatyckiego modernizmu: biblioteki w Aszchabadzie im. Marksa (architekt Abdulla Achmedow, 1964–1976). Wymyślony w pierwszej połowie lat 60. budynek wyraźnie koresponduje ze współczesnym mu zachodnim brutalizmem, co jest w pełni wytłumaczalne. Tak samo jak brutaliści na Zachodzie, tak i radzieccy zwolennicy tego nurtu inspirowali się postfunkcjonalną twórczością Le Corbusiera. Szczególnego znaczenia dla środkowoazjatyckich architektów nabierały te projekty Le Corbusiera, które były przeznaczone dla gorących stref klimatycznych, tym bardziej jeśli chodziło o kraje Trzeciego Świata, jak na przykład Algieria, Brazylia lub Indie, w stosunku do których Moskwa próbowała ideologicznie pozycjonować Azję Środkową. Wyliczenie formalnych elementów, które środkowoazjatyccy architekci zaczerpnęli od Le Corbusiera czy Oscara Niemeyera trwałoby dość długo. W przypadku biblioteki im. Marksa mamy tu ewidentnie do czynienia z przetworzeniem indyjskich doświadczeń Le Corbusiera, łącznie z wykorzystaniem betonu, lapidarnych szczegółów, dekoracyjnego zacienienia, wewnętrznych dziedzińców z przestrzenią urządzoną w skomplikowany sposób i tak dalej. Przetworzenie miało charakter twórczy i jak najbardziej poprawny – w kwestii funkcjonalności i dopasowania do kontekstu jest nawet bardziej przekonujące aniżeli szereg pierwowzorów. Wszyscy, którzy znają bibliotekę w Aszchabadzie, zwracają uwagę na jej nienaganne dopasowanie do otoczenia (miejskiego i przyrodniczego), na jej oryginalną koncepcję „budynku bez granic” wyrastającego dosłownie z otaczającej go przestrzeni z małymi architektonicznymi formami i stopniowo wciągającego gościa do swojego wnętrza. Mimo wszystko krytycy architektury z epoki skupiają się nie na międzynarodowym kontekście, z którego wypływa to doświadczenie, ale na lokalnych tradycjach: „Temat narodowej formy został potraktowany w sposób pełen talentu i głęboki. Już w ogólnej kompozycji, w wewnętrznych dziedzińcach i zadaszonych tarasach można domyślać się wpływów architektury narodowej […]. Wszystko pozostaje jednak tylko na poziomie ogólnych skojarzeń, bez zapożyczania form i detali z dawnej architektury”¹⁶.

Podobne pomieszanie znaczeń jest wielce charakterystyczne, tak samo jak zdroworozsądkowy charakter retorycznych chwytów przy tym wykorzystywanych. Tak oto, prezentując aszchabadzki bazar Gulistan (Władimir Wysotin, 1984), w którego wyglądzie odnajdujemy wyraz klasycznego modernistycznego motywu „walki z masą”, krytycy podkreślają, że „można w nim dopatrzeć się związku z dawnymi tradycjami środkowoazjatyckich miast, w których bazary były nie tylko miejscem wymiany, handlu, ale były też miejscami spotkań”¹⁷. Kolejny przykład – prace Jurija Parchowa, architekta z Duszanbe, konsekwentnie opracowującego dwa modernistyczne tematy: połączenia podstawowych form równoległościanu z cylindrem i dekorowania budynków za pomocą pionowych pasów. W komentarzach czytamy za to: „Zewnętrzny wygląd [jego] budynków jest lakoniczny, a pokrycie ich cegłą będzie przyczyniać się do wzmacniania skojarzeniowo-obrazowego związku z tadżycką architekturą ludową”¹⁸. Tak oto w lokalnej rzeczywistości dokonuje się werbalne przekodowanie architektury w zgodzie z zasadami radzieckiego dyskursu orientalnego.

OSOBLIWOŚCI ŚRODKOWOAZJATYCKIEGO MODERNIZMU

Na zakończenie warto wspomnieć jeszcze o trzech orientalnych osobliwościach środkowoazjatyckiego modernizmu.

Osobliwość pierwsza: powinniśmy rozumieć orientalną podstawę tak fundamentalnego pojęcia dla radzieckiej estetyki w ogóle, a dla krytyki architektury w szczególności, jak przymiotnik „narodowy”. Treść tej kategorii nie zbiegała się ze znaczeniami zwykle przypisywanymi jej w językach zachodnich, a zwłaszcza nie miała nic wspólnego z koncepcją „państwa-narodu”. W słowniku radzieckim przymiotnik „narodowy” może funkcjonować jako odpowiednik „ogólnowschodniego”, „regionalnego” lub nawet „religijnego”. Dlatego Moisei Ginzburg pisał o „narodowej kulturze muzułmanów” i „narodowej kulturze Wschodu”¹⁹, a Lazar Rempel i Władimir Czepielew – o „narodowej architekturze Azji Środkowej”²⁰. Oczywiście koncepcja „państwa-narodu” jest pożądana przez republikańskie elity, które dążą do zawłaszczenia wspólnej regionalnej przeszłości Azji Centralnej, przy czym te same starożytne czy średniowieczne zabytki interpretowane są przez autorów od lat 30. do 80. jako „uzbeckie”, „turkmeńskie” lub „tadżyckie”, w zależności od miejsca zamieszkania autora tego czy innego tekstu²¹. I tak w czasach radzieckich rozpoczyna się tworzenie mitów, które rozwinie swój „tryumfalny korowód” w ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci. I w końcu, w wewnętrznej leksyce radzieckich środkowoazjatyckich republik termin „narodowy” będzie kojarzył się z lokalną etnicznością, z historyczną autochtonicznością, występując jednocześnie jako przeciwwaga w stosunku do rosyjskiej lub w ówczesnej terminologii „europejskiej” kultury regionu. Z tym podziałem spotykamy się również na studiach – na wydziałach architektury funkcjonowały grupy „narodowe” i „europejskie”, gdzie kształcenie odbywało się odpowiednio w językach środkowoazjatyckich i po rosyjsku. W taki sposób pojęcie tego, co „narodowe” zamiast łączyć dzieliło ludzi znajdujących się po różnych stronach swego rodzaju cywilizacyjnej bariery (co zresztą można odczytywać jako pierwszą i główną cechę orientalizmu). Interesującym echem ta konotacja odbija się w pewnej ogólnoradzieckiej praktyce: problematyka „narodowej architektury” była uważana za szczególnie znaczącą dla „egzotycznych” republik Azji Środkowej i Kaukazu (i do pewnego stopnia dla krajów bałtyckich), podczas gdy architektura Rosji, Białorusi i Ukrainy funkcjonowała w dużej mierze bez akcentowania ich „narodowej specyfiki”. Słownik epoki fiksuje tę osobliwość w wyrażeniu „republiki narodowe” kojarzącym się z najbardziej ekstrawaganckimi – wschodnimi i południowymi – obszarami Związku Radzieckiego²². Wielość przywołanych niuansów wpłynęła na różnorodność praktyk środkowoazjatyckich architektów. Zobligowani do tego, aby opierać się na kategorii „narodowościowej” rozumianej jako imperatyw radzieckiej estetyki, mieli możliwość wybierania pośród jej wielu konotacji tej, która w największym stopniu odpowiadała ich własnym poszukiwaniom twórczym.

Osobliwość druga: nie da się pojąć osobliwości środkowoazjatyckiego modernizmu bez uświadomienia sobie specyficznej roli środowiska architektonicznego, które z jednej strony czuło się prekursorem zachodniej kultury na Wschodzie, a z drugiej – miało reprezentować tenże Wschód na arenie ogólnoradzieckiej i międzynarodowej. Ta „europejska geneza” środowiska profesjonalnych architektów brała swój początek z lat 20. i 50., kiedy to do Azji Środkowej przyjeżdżali specjaliści z Rosji i innych europejskich republik ZSRR. Jednak zarówno w latach 60., jak i nawet w ciągu ostatnich dziesięcioleci, przy coraz większej różnorodności w kręgach architektonicznych, wartości środowiska architektów kształtowały się w ramach zorientowanego na Europę wykształcenia, rosyjskojęzycznej prasy fachowej i nawiązywania przez najbardziej aktywnych architektów z regionu kontaktów z architektami o ogólnoradzieckiej pozycji i ogólnoradzieckim znaczeniu. Można z dużą dozą pewności powiedzieć, że specyfikę twórczości architektów w Azji Środkowej określał nie specyficzny duch lokalnych społeczeństw, ale miejsce, które dany rejon zajmował na ogólnoradzieckiej scenie, oraz zadania, które władza – centralna i miejscowa – stawiała przed architektami.

Osobliwość trzecia i ostatnia: studia postkolonialne pokazały nierozerwalny związek orientalizmu z kolonialną dominacją Zachodu nad resztą świata. Na przykładzie środkowoazjatyckiego modernizmu widzimy ciągłą obecność kolonialnych konotacji. Rodzi się pokusa, aby zadać dość radykalne pytanie: czy przeanalizowane architektoniczne praktyki nie potwierdzają aby rozpowszechnionej opinii o Związku Radzieckim jako „czerwonym imperium” i republikach Azji Centralnej jako jego kolonialnych „przystawkach”? Jednak żaden obiektywny badacz nie postawi dziś znaku równości pomiędzy państwem radzieckim a klasycznymi imperiami, takimi jak Wielka Brytania i Francja. Odmienne były tu nie tylko historyczne uwarunkowania, ale przede wszystkim same projekty – „klasycznej kolonizacji” z jednej strony i komunistycznego społeczeństwa z drugiej. Jednak, jak widzimy, specyficzny radziecki orientalizm ciągle funkcjonował tak, jak i relacje dominowania „europejsko” – moskiewskiego centrum nad „wschodnio” – azjatyckimi peryferiami. Okazało się, że te relacje wkomponowane są w radziecki projekt, który scalał globalne plany stworzenia światowego „imperium wolności” z często wymuszonym budownictwem euroazjatyckiego państwa. Niczym Mielnikowski pawilon 1925 roku radziecki projekt zawierał w sobie obydwa komponenty – komunistyczny i orientalny. Można je przedstawić w dwojaki sposób, jako wyniesienie komunistycznego ustroju ponad postkolonialną bazę lub jako stopniowe przezwyciężanie kolonialnych elementów w drodze rozwijania socjalistycznego budownictwa – na co dawały nadzieję kosmopolityczne lata 60. Można sądzić jednocześnie, że w świetle geopolitycznej katastrofy, która spotkała wkrótce Związek Radziecki, model bazy i ustroju okazuje się ciągle jednak niekorzystny. Lokalny charakter środkowoazjatyckiego modernizmu cechuje nie to, co dziś konceptualnie opisuje się za pomocą kategorii „glokalności”, ale specyficzne spotkanie i połączenie dwóch dyskursywnych wektorów: modernistycznego i orientalnego.

¹ Zygfryd Gideon, Vremya, prostranstvo, architektura, wyd. III, Strojizdat, Moskwa 1984, s. 340.

² Jak to zrobiła Eeva-Liisa Pelkonen w monografii Alvar Aalto: Architecture, Modernity, and Geopolitics, Yale University Press, New Haven and London 2009.

³ Warto zauważyć, że autorami tego szlagieru, wykonywanego przez znaną uzbecką grupę Jalla, są moskiewski kompozytor Dawid Tuchmanow i moskiewski poeta Lew Oszanin.

⁴ Konstantin Stiepanowicz Mielnikow, Architektura mojej żyzni. Tworczeskaja koncepcja. Tworczeskaja praktika, Iskusstwo, Moskwa 1985, s. 161 i 173.

⁵ Moisei Ginzburg, Nacjonalna architektura narodow SSSR, „Sowremiennaja Architektura”, nr 5–6, 1926, s. 113.

⁶ „Sowremiennaja Architektura”, nr 3, 1928, s. 77.

⁷ Selim Chan-Magomedov, Architektura sowietskowo awangarda, s. 585.

⁸ W tym kontekście nie jest niejasny wojenny stosunek władz Ałma-Aty, a także Taszkentu wobec tych przestrzeni parkowych i tych technik tworzenia krajobrazu zieleni miejskiej, które są charakterystyczne dla kolonialnej i radzieckiej urbanistyki tych miast.

⁹ Poczwiennicy – antyzachodni nurt w myśli rosyjskiej, którego nazwa pochodzi od hasła „powrotu do gleby” (wozwroszczenja k poczwie) rozumianego jako powrót do rdzennej rosyjskości. Zdaniem XIX-wiecznych poczwienników (Dostojewski) Rosjanie zostali wykorzenieni przez reformy Piotra Wielkiego i powinni powrócić do swoich korzeni. Bardziej współcześni poczwiennicy (Sołżenicyn) uważali też ZSRR za ustrój obcy i narzucony Rosjanom [przyp. red.].

¹⁰ Uchwała Centralnego Komitetu KPZR i Rady Ministrów ZSRR nr 1871 z 4 stycznia 1955 roku, O usunięciu zbędnych elementów w pracach projektowych i budowlanych.

¹¹ Niepublikowana dysertacja Marka Notkina, lata 80. XX wieku, s. 122 (rękopis użyczony przez autora).

¹² Paul Stronski, Tashkent: forging a Soviet City, 1930–1966, University of Pittsburgh Press, Pittsburgh 2010, s. 70. Tamże, s. 151.

¹³ Tamże.

¹⁴ Zeynep Çelik, Le Corbusier, Orientalism, Colonialism, „Assemblage”, nr 17, 1992, s. 69.

¹⁵ Tulkinoj Kadyrowa, Josif Notkin, Samobytnost’ – w sławie tradicji i nowatorstwa, „Architektura SSSR”, nr 9, 1974, s. 20.

¹⁶ Jurij Gnedowskij, Nowoje zdanie biblioteki w Aszchabadzie, „Sowietskaja architektura”, nr 6, 1976, s. 8.

¹⁷ Julij Kacnielson, Agliman Azizow, Ewgienij Wysockij, Architektura sowetskoj Turkmenii, Strojizdat, Moskwa 1986, s. 202–203.

¹⁸ Wsiewołod Wiesełowskij, Rustam Mukimow i inni, Architektura Sowetskowo Tadżykistana, Strojizdat, Moskwa 1987, s. 195.

¹⁹ To mu pozwalało formułować uogólnienia dotyczące architektury Uzbekistanu, Kazachstanu i… Dagestanu. Zob. Moisei Ginzburg, dz. cyt.

²⁰ Lazar Rempel, Władimir Czepieliew, Nacjonalna architektura w Sredniej Azji, „Isskustwo w massy”, nr 8, 1930.

²¹ I tak na jednym materiale faktograficznym oparto dwie fundamentalne prace z lat 60. i 70.: Galina Pugaczenkowa, Lazar Rempel, Istoria iskusstw Uzbekistana: s driewniejszich wriemien do seriediny diewiatnadcatowo wieka, Isskustwo, Moskwa 1965, Bobodżan Gafurow, Tadżiki. Driewniejszaja, driewniaja i sriedniewiekowaja istoria, Nauka, Moskwa 1972.

²² Zob. Enwer Kasim-Zade, Woprosy razwitja architektury w nacjonalnych respublikach, „Architektura SSSR”, nr 11, 1960; Grigorij Riewzin, Nie wystawljaja swoje chozjajstwo, „Kommersant. Włast’”, nr 22 (323), 8 czerwca 1999, Władimir Siedow, Tri fazy kommunisticzeskowo imperializma w architekturie, „Projekt Rossija”, nr 30, 2003.

Abdulla Achmedow, Biblioteka im. Karola Marksa, Aszchabad, 1966–1976 (z archiwum R. Muradowa)

Abdulla Achmedow, Biblioteka im. Karola Marksa, Aszchabad, 1966–1976, dziedziniec wewnętrzny (fot. B. Czuchowicz, 2013) s. 192–193

Władimir Wysotin, Bazar Gulistan, Ashabad 1984 (z archiwum R. Muradowa) s. 194–195

21 listopada 2013: początek Euromajdanu – protestów na Majdanie Niepodległości w Kijowie.

28–29 listopada: szczyt w Wilnie – ukraiński rząd oficjalnie rezygnuje z podpisania umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską.

30 listopada: specjalne siły milicji (Berkut) wkraczają w nocy, żeby usunąć setki studentów i innych protestujących na Euromajdanie, wielu ludzi pobito.

1 grudnia: masowe protesty w Kijowie i starcia z policją niedaleko budynków Administracji Prezydenckiej. Wieczorem siły Berkutu atakują protestujących, setki z nich są ranne, wielu zostaje aresztowanych; protestujący okupują m.in. kijowski ratusz i siedzibę związków zawodowych.

8 grudnia: aktywiści prawicowej partii Swoboda obalają pomnik Lenina w Kijowie.

11 grudnia: tuż po północy Berkut podejmuje próbę szturmu na Majdan i usunięcia barykad mimo 13-stopniowego mrozu. Majdan odpiera szturm, a Berkut wycofuje się nad ranem.

11 stycznia: protesty przeciw niesprawiedliwym wyrokom przed kijowskim sądem. Zmotoryzowani protestujący tworzący inicjatywę AutoMajdan blokują autobusy z siłami Berkutu.

16–17 stycznia 2014: z naruszeniem parlamentarnych procedur ukraińscy ustawodawcy wprowadzają szereg przepisów ograniczających prawa i swobody obywatelskie, prowadzi to do kolejnej eskalacji protestów.

19 stycznia: starcia z milicją na ulicy Hruszewskiego. Mimo dużego mrozu Berkut używa przeciw protestującym armatek wodnych. Strzela też do nich gumowymi kulami.

21 stycznia: aktywiści Serhij Łucenko i Jurij Werbicki zostają porwani ze szpitala. Odnaleziony jeszcze tego samego dnia Łucenko twierdzi, że był torturowany. Ciało Werbickiego zostaje znalezione nazajutrz, również ze śladami tortur.

21–27 stycznia: policja aresztuje rannych aktywistów znajdujących się w kijowskich szpitalach. Nieznani sprawcy podpalają samochody protestujących. W całej Ukrainie bandyci, prawdopodobnie wynajęci przez władze, prowokują starcia z protestującymi. Aktywiści organizują nocne patrole i straże w szpitalach, żeby chronić rannych.

22 stycznia: podczas szturmu Berkutu na barykady zostaje zabitych trzech protestujących: Michaił Żiżniewski, Roman Senik i Serhij Nigojan. Zaginął jeden z przywódców AutoMajdanu, Dmytro Bułatow. Protestujący okupują budynki lokalnych władz w różnych rejonach Ukrainy.

23–24 stycznia: liderzy opozycji parlamentarnej negocjują z prezydentem Janukowyczem i próbują zapobiec dalszej eskalacji konfliktu.

26 stycznia: brutalne rozpędzenie pokojowych protestów w Dniepropietrowsku i Zaporożu, prawdopodobnie z udziałem zbirów wynajętych przez milicję.

29 stycznia: ukraiński parlament przegłosowuje amnestię dla zatrzymanych protestujących.

30 stycznia: zostaje odnaleziony Dmytro Bułatow, ma na ciele ślady tortur.

6 lutego: w jednym z budynków na Majdanie wybucha ładunek, dwie osoby są poważnie ranne.

17 lutego: wchodzi w życie amnestia dla protestujących. Manifestanci opuszczają okupowane budynki, zostaje rozebrana część barykad.

18 lutego: pokojowy marsz poparcia dla konstytucji z 2004 roku, która dawała więcej uprawnień parlamentowi i ograniczała władzę prezydenta, przeistacza się w uliczną bitwę z milicją. 9 osób traci życie, setki są ranne. Wieczorem Berkut podejmuje próbę ataku na obóz protestujących na Majdanie Niepodległości. Budynek związków zawodowych, tymczasowy szpital Majdanu, zostaje podpalony.

19 lutego: ciąg dalszy brutalnych starć między protestującymi a milicją, 30 osób zabitych i wielu rannych po obu stronach.

20 lutego: jednostki milicji używają snajperów przeciw protestującym. Liczba zabitych rośnie do 80 ludzi. Prezydent i przywódcy opozycji zaczynają negocjacje.

21 lutego: ukraiński parlament przegłosowuje zgodę na przyspieszone wybory prezydenckie, by uspokoić protestujących. Berkut i siły specjalne opuszczają Kijów. Protestujący na całej Ukrainie obalają pomniki Lenina. Studenci i aktywiści okupują Ministerstwo Edukacji i Nauki oraz Ministerstwo Kultury, domagając się reform.

22 lutego: parlament przywraca konstytucję z 2004 roku. Data przyspieszonych wyborów prezydenckich zostaje wyznaczona na maj. Zaczyna się formowanie rządu tymczasowego.

Architekt Aleksandr Burłaka interesuje się przemianami miejskiej przestrzeni pod wpływem politycznych i praktycznych potrzeb ludzi z niej korzystających. Wielkie skupiska ludzi zawsze prowadzą do nieodwracalnych przemian w przestrzeni miasta, a masowe protesty, powstania czy rewolucje zawsze podporządkowują sobie przestrzenie, w których się rozgrywają. By uliczne powstanie się powiodło, jego uczestnicy muszą jak najszybciej przejąć funkcję suwerena miejskiej przestrzeni. Oznacza to również monopol na oznaczanie przestrzeni, tworzenie barier dla przemieszczania się, ale również kanałów ruchu. Monopol ten, który w czasie pokoju przynależy władzy, w czasie powstania należy do samych powstańców. Architektura w ich rękach staje się polityczną bronią.

Osoby:

NATALIA, matka pięciorga dzieci

ŻENIA, programista

MASZA, studentka

FIODOR, działacz związków zawodowych

GOSZA, dziennikarz

NADIA, specjalistka od komunikacji

IRA, aktywistka społeczna

HRYC, poeta

Wyjście, 21 listopada

IRA: Mustafa napisał na fejsbuku, że trzeba wyjść na Majdan. Napisał wieczorem. Myśleliśmy, wahaliśmy się. W Chmielnickim wyszliśmy już o drugiej w nocy. Było nas siedem czy osiem osób. Taki był początek protestu.

ŻENIA: Kiedy zobaczyłem, że ludzie w Kijowie wychodzą na ulice, pomyślałem o tym, że w Doniecku nie ma komu wyjść. Na jakieś tam festiwale to jest komu wychodzić, a wyjść zamanifestować swoją postawę obywatelską – to nie ma chętnych. Napisałem do kilkorga znajomych, ale odpowiedzieli mi coś w stylu „no weź, poczekamy trochę i zobaczymy, jak tam się potoczy w Kijowie, może to wszystko to nie tak na poważnie”. No dobra, mówię, spoko, to pojadę sam. Napisałem na fejsie, że siadam na rower i jadę pod pomnik Szewczenki, koło którego czasem organizują akcje, nazwijmy to, opozycyjne. No i siadłem i pojechałem. Po jakichś czterdziestu minutach na miejsce przyszedł jeszcze jeden człowiek, potem jeszcze dwóch. Ostatecznie, tuż przed drugą w nocy, było nas pięcioro.

NADIA: Mieszkam pięć minut od Majdanu. Pamiętam, że w ten wieczór byłam zmęczona, leżałam na kanapie, piłam wino i myślałam: wyjść czy nie wyjść, wyjść czy nie wyjść? I w którymś momencie zrobiło mi się cholernie wstyd, że tuż za rogiem przecież odbywa się mityng i mnóstwo moich znajomych bierze w nim udział, a ja tu leżę! Podniosłam swoje dupsko – co prawda, nie bez dopijania wina i rozmyślań – i wyszłam.

Rozpędzenie protestu, 30 listopada

MASZA: Do tej pory wszyscy tradycyjnie protestowaliśmy po domach, w kuchniach, ale tu coś pękło; przelała się ostatnia kropla goryczy. Nie wyjść – to już było niemożliwe. Kiedyś babcia mi opowiadała, że będąc małą dziewczynką, pewnego razu pieliła w polu buraki i tak szła przez pole po skończonej robocie, aż tu nagle kobiety krzyczą do niej coś w stylu: „Marusiu, rzucaj wszystko!”, ona pyta: „Czemu?” – „Wojna się zaczęła!”. No i tu tak samo. Obudziliśmy się rano i Kliopa mi mówi: „Przespaliśmy rewolucję. Zaczęła się rewolucja”.

HRYC: O rozpędzeniu Majdanu dowiedziałem się od mojej koleżanki ze Lwowa, która kiedyś u nas pracowała. To młoda, taka dość delikatna dziewczyna, już nie studentka, ale aktywnie uczestnicząca w życiu społecznym. Kiedy przeczytałem wiadomość od niej o tym, jak ją pogonili, jak bili; kiedy dotarło do mnie, że ci ludzie mogą bić kobiety i dzieci, to tego, zrobiło mi się, nie żeby jakoś niezręcznie, ale po prostu nie mogłem zrozumieć, jak można tak idiotycznie tym wszystkim kierować. No, w sensie, nie żeby nasz prezydent był jakimś geniuszem, ale to mu przecież nie przeszkadza mieć koło siebie jakichś normalnych, bardziej kumatych ludzi, którzy mu wytłumaczą, co robić, jak jemu zabraknie mocy przerobowych.

FEDOR: Już na samym początku było wiadomo, że no, to w ogóle nie nasza rewolucja – znaczy nielewicowa, i do brutalnego rozpędzenia Majdanu przychodziłem tylko na akcje lewicy: rozdawałem ulotki, gadałem z ludźmi i tak dalej. Ale kiedy pobili ludzi… Normalnie obudziłem się koło obiadu – późno się położyłem – i dowiedziałem się, że rozpędzili ludzi, kurde, w taki okrutny sposób i zorientowałem się, że poszkodowani znajdują się teraz na placu Michajłowskim, że Majdan się tam przesunął. I pomyślałem, że trzeba tam pójść i pomagać. Być z ludźmi.

GOSZA: Sobota na placu Michajłowskim, gdzieś koło piątej wieczór. W sobotę odbył się bardzo gniewny protest, przez nikogo nieorganizowany — bez polityki, bez sceny, bez niczego. Była jakaś taka wielka kumulacja energii, jakaś taka nierealna. I stałem na tym placu Michajłowskim, i był taki zachód, że brak słów. Taki czerwony, jaskrawy i jasny, jakby wybuchła jakaś bomba atomowa. I stałem tak na Michajłowskiej, patrząc w stronę Sofijiwskiej. Pewnie po to właśnie jest poezja — żeby takie rzeczy wyrażać, bo wyrazić je inaczej jest bardzo trudno. Ogromna liczba bardzo rozzłoszczonych ludzi. Było widać, że wielu z nich puszczały nerwy. Widać po człowieku, że potrafi się zachować, ale stojąc w tłumie nie wytrzymuje i nagle zaczyna wrzeszczeć. Chłodne powietrze, puste Ministerstwo Spraw Wewnętrznych naprzeciwko, ani jednego policjanta na placu. Dwieście metrów dalej, po przeciwnej stronie, dzwonnica cerkwi Sofijskiej, pomnik Chmielnickiego. I to całkiem czerwone, jaskrawe niebo. I nadchodzi zmierzch. To w ogóle jeszcze silniejsze wrażenie! Wtedy zrozumiałem, że to nie jest zwykły protest. Że to nie przepadnie. No, a następnego dnia było osiemset tysięcy ludzi, przejęcie budynku i inne fantastyczne wiadomości.

Szturm na placu Bankowym, 1 grudnia

ŻENIA: Nie pamiętam, jaka to była data. Siedzimy, akurat mamy przerwę obiadową na zajęciach. Wchodzę na wiadomości i czytam na Ukraińskiej Prawdzie, że szturmują administrację prezydenta. Biorę kamerę i biegnę tam. Przychodzę i widzę, jak ten traktor zabiera się do jazdy na administrację; a tu stoją… no ci, żołnierze. I jak garstka ludzi, około dziesięciorga, próbuje nie przepuścić tego ciągnika, a jakaś pięćdziesiątka chce go puścić; podburzają tłum i próbują zrobić tak, żeby ten traktor pojechał. To dosłownie wisiało w powietrzu, te emocje tłumu i to, jak ten tłum pragnie krwi. A potem ten efekt znikł – spojrzałem na to tak, że jeśli by chcieć brać szturmem administrację, to można przecież nie od tej najbardziej bronionej strony, tylko z jakiegoś innego miejsca. Pomyślałem, że tak naprawdę tych, którzy chcą brać szturmem, jest kilkadziesiąt osób, a ci, którzy zostali, wpadli w szał. I że ci ludzie, którzy próbują zatrzymać ten ciągnik, którzy rzucają się pod niego, są naprawdę niewiarygodni. Pomyślałem, że może trzeba się do nich przyłączyć. I w tym momencie doświadczyłem strachu, którego wcześniej nie znałem. Nie pamiętam, żebym czegoś takiego doświadczył, taki po prostu fizyczny; jakiś taki żywy strach. Przed tym, żeby pójść tam i stać z nimi naprzeciw tych chłopaków, którzy ich powstrzymują i machają różnym żelastwem zbici w tłum.

GOSZA: Ja pamiętam co innego. Idę przez Chreszczatyk. Okupacja budynku, kupa ludzi, znów nie ma żadnego policjanta. I idę przez Chreszczatyk, i mam jakieś konkretne poczucie, takie filozoficzne. Myślę, że wielu z tych ludzi czuło się podobnie. To poczucie jakiejś własnej siły, która nie jest zupełnie normalna. Jakieś takie uczucie, może bezkarności, anarchistyczne… Jakiejś takiej niczym nieograniczonej wolności.

ŻENIA: Kiedy przejęli budynek Kijowskiej Rady Miejskiej, przyszedłem tam po kilku godzinach już z kamerą, żeby to uchwycić. I zacząłem się zastanawiać: kim są ci kolesie, którzy tu stoją? Mieli jedną ochronę, a teraz pojawiła się druga, takie byczki w maskach. Nie wiadomo, jak działają, tacy z wyglądu niby swoi, ale w ogóle nie wiadomo, kogo oni tam wpuszczają na wyższe piętra, kogo nie i w ogóle według jakich zasad funkcjonują. No i co, w jakiś tysiąc zajęli tę Kijowską Radę Miejską, a tu ledwie pięćdziesięciu się ustawiło i już wprowadzają swoje porządki. Po kilku dniach przyszedłem znów do KRM i do sali obrad – już ją częściowo ogrodzili – już tam zwykłych ludzi nie wpuszczają. Więc wziąłem i zacząłem gadać z tymi ochroniarzami o tym, że no patrzcie, za tydzień już całkiem będzie zamknięte wejście do KRM, a co za miesiąc? No i jak tu zabić potwora i samemu się nim nie stać?

Rozpędzenie Majdanu, 11 grudnia

NATALIA: Z początku Misza to tak jakoś, no, jak to młodzi. Dzwoniłam do niego, bo się denerwowałam, a on na to: „No my z Galinką się przechadzamy, to to, to tamto”. No, bo odległość. A potem, jak już udało mi się przyjechać, ciągle mówił: „Mamo, ja Cię nie poznaję. Nie poznaję”. A ja na to: „To ja Ciebie nie poznaję!”. Ale on nie wie, że ja tu ciągle jestem. „Czemu nie śpisz?! Czemu ty tamto?!”. Mówię: „No, witam w klubie!” Staram się im jakoś wytłumaczyć, że całe państwo tak ma. Nie teraz – myślę – dobrze, później. I uciekałam. I nawet tego jedenastego, kiedy tu dławili. To mój starszy syn mnie wyciągnął, bo przyszedł z budynku rady miasta. I mówi: „Mamuś, Majdan równają z ziemią”. Kurde, wybiegłam. Nie mogłam się tam dostać, biegłam aż na koniec Szelkowicznej, stamtąd zabrał mnie taksówkarz i za zwykłe „dziękuję” zawiózł.

IRA: Schowaliśmy wszystkie rzeczy i spędziliśmy tę noc na Majdanie. To już była jakaś późna godzina, przyszli jakoś dwadzieścia po północy, czy może dwadzieścia pięć, jakoś tak. O dwunastej skończyłam pracę, no i tam jeszcze nasi znajomi podeszli, no i mówię: „Dawajcie dwadzieścia minut, o tak o, chodźcie, pogadamy o jakichś pierdołach”. A my, wiesz, o co chodzi, nowe znajomości, pokrewne dusze, no i zaczęliśmy sobie przypominać różne takie dziwne rzeczy. Jeden chłopak opowiadał, jak świniaka chciał ubić, sam chciał spróbować. I opowiadał, jak tam za nim ganiali. Potem jeszcze jakieś historie były, jak robili dziewczynom różne jakieś głupie fotki. A ja mówię: „Dobra, jeszcze dwadzieścia minut i idę do domu, bo już ledwo na oczy widzę”. I tu wjeżdża Berkut.

MASZA: 10 grudnia przyjechałam do domu z nadzieją, że wreszcie będę mogła odespać. Rozbieram się, zdejmuję swój różowy rewolucyjny kombinezon. Idę pod prysznic, mam zamiar już się położyć. W końcu przeglądam jeszcze wiadomości i znajduję komunikat, że na Ukraińskiej Prawdzie Batkiwszczyna ogłasza szturm na pierwszą w nocy. Przeklinam w myślach „cholera”, zakładam buty z powrotem. Dobra, myślę, pojadę na Majdan, ale jeśli o pierwszej szturmu nie będzie, to sama go urządzę. Weszłam do budynku Kijowskiej Rady Miejskiej. Zastałam stan najwyższej gotowości bojowej, chłopcy stoją w rzędach, z okien już pospuszczane strażackie węże, żeby polewać. Skrzynki oleju do polewania schodów, na wypadek, gdyby wbiegał Berkut. Stoją już jakieś stoły, na schodach naciągnięty jakiś drut, czyli krótko mówiąc najwyższa gotowość bojowa. Wchodzę na górę, dysząc w szalik i słyszę, jak jakiś starszy, chyba wojskowy, wyrzuca swojemu młodszemu koledze Szwejkowi: „Kto ci, kurwa, pozwolił brać maskę przeciwgazową?! Jak się nie umiesz nią posługiwać, to odłóż na miejsce!”. Biorę te maski, zalewam je dwiema butelkami octu, biegnę na kuchnię, zabieram opakowanie z maskami, jakieś tysiąc sztuk tam było, co najmniej. Już na zewnątrz polewam je octem, parzę sobie ręce. I rzucam te maski chłopakom tutaj, na przód. Podbiegam do nich po prostu od tyłu i daję im te maski, oni je łapią i wyrywają z opakowania, a potem w ogóle zabierają je ode mnie wszystkie i rzucają na przód. Wspominałam jakiś swój wierszyk, który napisałam dwa dni wcześniej, z odniesieniami do Gorkiego i Steinbecka, o tym, że „Nad rozlanym morzem ludzi dojrzewają grona gniewu, a buntowniczo szumiące morze powala granit (chodziło o Illicza właśnie). Pękną grona gniewu i spłyną ciepłą krwią. W noc ciemną i śnieżną zawrze morze krwią”. Widziałam dorosłych mężczyzn, którzy krzyczeli w histerii: „Będą nas zabijać, kurwa, będą nas zabijać!”. No, tak było, nerwy naprawdę puszczały. Chociaż ogólnie wszyscy się tam nieźle trzymali. Pamiętam bardzo dokładnie, jak stałam na tym niebieskim busie, a na dole, od piątej rano na jakiejś kupce drewna stała Żanna Kadyrowa. I pytała wciąż: „No i co tam, idą z Instytuckiej?”. „Nie, nie, Żanna, stoją!”. „A od strony Europejskiej stoją?”, „Stoją, Żanna, stoją”. Decydująca akcja zaczęła się gdzieś o szóstej trzydzieści, kiedy, stojąc na tym busie, dostrzegłam, że tylne rzędy z Michajłowskiej zaczynają się przesuwać. Z początku myśleliśmy, że oni odchodzą, żeby się zamienić, i kiedy już do nas doszło, że się ruszyli, i wiesz, świt nastaje, oni się ruszyli, to nawet sobie nie wyobrażasz, jaka to była euforia. Ludzie zwyczajnie rzucali się sobie w objęcia, wiesz, takie grupowe free hugs. „Idą, idą, hurra!” – brzmiało wszędzie. „Zwyciężyliśmy!”. Po wszystkim poszłam zaparzyć sobie herbatę do kuchni w budynku Związków Zawodowych. Wtedy ochroniarz najzwyczajniej rzucił mi się na szyję: „Ja cię pamiętam, widziałem cię tu nie raz. Obroniliśmy! Obroniliśmy!”.

NADIA: Wiedzieliśmy, większość wiedziała. Pracuję w biznesie, nie mogę nie wiedzieć, co się dzieje. Wszyscy słyszymy plotki, jak kręcą interesy; wszyscy widzimy, co się dzieje z systemem podatkowym, z dotacjami, wszyscy widzimy, nie wiem, jak się dociska małych i średnich, jak rolnictwo stoi. To znaczy, dla mnie to nie jest żadna tajemnica, jak kraj podupada. I jeszcze pod to Euro jak robili… No, pierwsza lepsza rodzina wie, jak nabraliśmy kredytów na stadiony i co? – puste! Lotniska? Puste! No, niegłupi ludzie to wiedzieli. I to mi tak symbolicznie przypomina taki jeden horror: jakiś tam zamek, a nasz kraj to taka dziewczyna, która w tym zamku leży związana pajęczyną za ręce i nogi, z niej tam, jakby to powiedzieć, pająki i upiory powypijały wszystkie soki. I jest w takiej śpiączce i nagle krzyczy: „Kurwa!” – no w sensie obudziła się tak „Aaa”. Nie żeby się całkiem obudziła, ale zaczęła tam machać rękami, no wiesz, jak jakiś zombi. Obowiązująca póki co, niestety, konstytucyjna władza, myślała, i sami ludzie zresztą myśleli, że to już trup, na którym można tańczyć i jebać go we wszystkie dziury. A tu nagle trup wstał i zaczął machać rękami w stylu Resident Evil. No, i dziwi, że oni dalej nic się nie boją, bo gdyby tak sobie przypomnieć te wyżej wymienione alegorie Resident Evil, to to wszystko może się strasznie skończyć, i tyle.

Praca. Wolontariat. Aktywność społeczna

HRYC: Na początku to po prostu było takie poczucie solidarności, a teraz to już bardziej nie tyle poczucie solidarności, co obowiązek. Powiem tak, ja tu już trzeci raz do Kijowa przyjeżdżam za swoje pieniądze. No, po prostu przyjeżdżam na rewolucję i to jest bardzo pozytywne, że inni też tak przyjeżdżają. Kiedy wchodzisz do pociągu i widzisz masę swoich znajomych jadących do Kijowa, wszyscy jadą na Majdan. Jak tylko się da – miejsca siedzące, kuszetki, nowe, stare – ale nastroje u wszystkich takie same.

IRA: Tak samo trzeba zrozumieć, że ludzie na Majdanie nie tylko sobie stoją i też nie robią tego dla pieniędzy. Wzięłam bezpłatny urlop na dwa tygodnie. Przyjechał mój szef, w 2004 brał udział w Pomarańczowej Rewolucji. Przyjechał, zobaczył, w jakich warunkach to wszystko, w ogóle on ze swoimi znajomymi przyjechał. Kiedy zobaczył „leżący protest” pod Prokuraturą Generalną i kiedy zobaczył mnie w jakimś wywiadzie, to zadzwonił do mnie i powiedział, że do końca roku będzie mi płacił za ten urlop, bo widzi, że ja tu nie przyjechałam na imprezę, tylko walczyć o uwolnienie tych chłopaków.

FEDOR: W niedzielę, jakoś pod wieczór, razem z takim reżyserem rozdawaliśmy różne rzeczy. Zrobiło się nudno, więc zaczęliśmy śpiewać ukraińskie pieśni ludowe. I gdzieś w połowie drugiej piosenki podszedł duchowny i delikatnie dał nam do zrozumienia, że teraz, w takiej chwili ludzie się przede wszystkim modlą, że to mimo wszystko jest kościół. No i koniec naszego śpiewania.

NATALIA: Mnie się nie podoba, jak ja na to mówię, turystyka. U nas w mieście, w Chmielnickim, na Majdanie ludzie zbierają pieniądze. No, kto nie może jechać, ten zbiera kasę dla Majdanu. Przypuśćmy, że jestem bez grosza, bo nie mam pracy. To siadam w samochód i stoję nie tylko za siebie, ale za wszystkich w ogóle. Ja tutaj pracuję. A są ludzie, którzy przyjadą sobie rano i zaczepiają kierowcę: „Ja chcę wieczorem wracać”. Ja uważam, że ci ludzie to turyści. Po co ty przyjechałaś? Napstrykać sobie zdjęć?! To jest właśnie ta negatywna strona. Ile razy już prosiłam chmielniczan: pytajcie, na jak długo przyjeżdżają. Dlatego, że my tu, kiedy ich widzimy, jeśli nawet na dobę, no, na dwie, czyli na noc na pewno, to mówimy, że mają w tę noc dyżur.

MASZA: Czas leci szybciej, no i… No, po pierwsze, zapominasz o domowych obiadkach, bo nie nadążasz w domu gotować. Masz ścisły rozkład dnia, na przykład noc spędzasz na Majdanie, o siódmej rano wychodzisz, przyjeżdżasz do domu, bierzesz prysznic. Zdajesz sobie sprawę z tego, że musisz już jechać na uniwersytet. Przy czym, kiedy rano jesteś jeszcze w domu, uczciwie sobie obiecujesz, że nie-nie-nie, prosto z uczelni pojadę do domu spać. Ale wracasz z Kontraktowej – ja mieszkam na Hołosijiwie, a to jest Kontraktowa – przez Majdan. I jeszcze się zaklinasz, że nie-nie-nie, pojadę się wyspać, tak bardzo chce mi się spać. Ale przejeżdżasz przez Majdan i nie możesz… Wychodzisz i mówisz sobie: „No, wypiję tylko filiżankę kawy, postoję, popatrzę. Tylko pięć minutek”. I zastaje cię siódma rano… Tam zawsze znajdzie się coś do zrobienia. I tak przez wszystkie dni, począwszy od sprzątania śmieci (wyciągnęliśmy ich jakieś dwadzieścia worków), przez robienie kanapek, koordynowanie jakiejś dostawy wody i drewna, na pomocy w Centrum Informacyjnym skończywszy. Naprawdę, Majdan jest naprawdę świetny, bo tu każdy człowiek może sam wybrać sferę, którą chce się zajmować.

NADIA: Tak się złożyło, że przed rewolucją zwolniłam się z pracy i byłam wolnym człowiekiem, a wszyscy moi przyjaciele i znajomi tak czy inaczej są zajęci, wszyscy pracują. I tak wyszło, że w ciągu całej rewolucji poznałam się i zaprzyjaźniłam z nowymi ludźmi, staliśmy się jedną drużyną, no po prostu świetna sprawa. Byliśmy taką ekipą, która, no wiesz, pracowała po dwanaście godzin dziennie. I Położnyk, i Posypajko, znaczy my, rozumiesz, migiem się poznaliśmy i zaczęliśmy razem pracować, w takim jakby biznesowym projekcie. Kłóciliśmy się, potem siedzimy i myślę sobie: „Boże, jeszcze wczoraj nie znałam tego człowieka, a dziś na niego krzyczę!”. No i rozumiesz, to jest tak potężna siła! Wiesz, taka w stylu rewolucyjnego impulsu i walki o ideę.

Majdan

NATALIA: Tak naprawdę wewnątrz mamy wszystko, ludzie o nic nie proszą. Ze mną jest tak samo – przychodzę, myślę sobie (wtedy jeszcze było dużo śniegu), może by poodśnieżać. Chodziłam, znalazłam jakiś patyk i zaczęłam uderzać. Przyszli inni, potem nawet łopata się znalazła. Zaczął się proces i tak skrobaliśmy. Czyli mamy w sobie to wszystko. A ot tu z Żowtniewnego worki puszczali z górki. Bardzo mi się to spodobało. Z górki jedzie, potem go łapią i opuszczają niżej. Widziałam coś takiego w tajdze, u nas w ten sposób spławiało się las. Tam tak drewno płynęło korytem, a tu worki.

HRYC: Układali plejlisty na Euromajdan, no znaczy piosenki, które będą grać na cześć integracji europejskiej. I to wszystko, kurwa, była jakaś pierdolona ukraińska cepelia; pieśni, kurwa, kozackie. I dalej, kurwa, to wszystko – razom nas, kurwa, bahato; szumią, kurwa, wierzby; smutno mi, kurwa, Boże; i cała ta po piździe depresja, a potem kurwa, wesołe, bracie, czasy nastały i żyli długo i szczęśliwie. O tym hymnie, co Położnyckyj napisał, to już nawet nie chce mi się mówić. Otwórzcie, pajace, śpiewnik dum kozackich, tam ich znajdziecie ze trzysta, co najmniej! I co, do chuja, na tej scenie dalej robi duet Euforia?!

GOSZA: Ja sam w zasadzie jestem człowiekiem niezorganizowanym, dlatego dla mnie taki czas społeczny, ściśle odmierzony jakimiś odstępami czasu, pewnymi powtarzającymi się działaniami, jest najważniejszy. Coś takiego pomaga mi się trzymać jakiejś struktury, jakichś ram w życiu. Więc kiedy zaczęły się dziać te absurdy, to nawet ten mój czas się rozregulował, to znaczy nie siedzę już ciągle w redakcji. Istota każdego takiego protestu leży w tym, że ludzie pokazują, że mogą panować nad swoim czasem i przestrzenią. Mogą rozerwać swój porządek dnia codziennego i podporządkować sobie warunki, pojawić się tam, gdzie się umówili, w sposób skoordynowany i masowy. Tam, gdzie i kiedy się umówili. I takim studentom najłatwiej jest się zerwać z zajęć, bo jeszcze nie są związani społecznym czasem, a jakichś przedsiębiorców wyciągnąć, gdzie tam… Emeryci! Ci mają raczej luźny plan dnia, nie są spętani czasem społecznym, a zwartość czasu społeczeństwa najbardziej opiera się na tej klasie średniej, na tych mężczyznach z czterdziestoletnim stażem pracy, którzy także wyszli na Majdan. A to, że ludzie przyjechali z innych miast, to tym bardziej. To znaczy, że podporządkowali sobie nie tylko swój czas, ale też podporządkowują sobie przestrzeń.

MASZA: Kiedy pilnowałam barykady, pewnie jakieś kilkadziesiąt razy usłyszałam, że… Wiesz, wśród mężczyzn stoisz, z nimi ramię w ramię, pilnujesz tych barykad, a oni patrzą ci w twarz i mówią: „Idź stąd! Przecież jesteś kobietą!”. I tak było ciągle, ale ja miałam na to prostą odpowiedź: „Przede wszystkim jestem obywatelką i mamy równe prawa, poczytaj konstytucję, stary”. To taka mała republika – państwo w państwie. Niedawno w swoim artykule jakiś rosyjski dziennikarz porównywał to do Siczy Zaporoskiej. Że taka swoboda. No, tak naprawdę to nie do końca, ale wydaje mi się, że to pierwsze państwo w moim życiu, w którym żyje mi się naprawdę dobrze.

FEDOR: Przebywając tu… Tym bardziej że tu już drugi czy trzeci wieczór drzwi od głównego wejścia są zamykane, czujesz się częścią Majdanu, ale jakąś taką autonomiczną. Ja jestem niewierzący. Żadnych sentymentów ani w stosunku do religii, ani Kościoła nie odczuwam. No ale ta atmosfera, jakaś taka cerkiewna, ta izolacja, w jakiś sposób na mnie wpływają. I jeśli tu, przypuśćmy… No, na przykład wczoraj wieczorem, jak już się położyłem spać, przytuliłem Nataszę, przed oczami zaczęły mi przebiegać wizje. Przykładowo takie obrazki, jakie teraz widzimy przed sobą, tak. Ściana monastyru, czarne niebo i złote kopuły gdzieś z boku. I poczułem się nieswojo, bo wcześniej opowiadałem Nataszy o swoim odczuciu, że kiedy wyłączam w nocy światło, zdejmuję z siebie ubranie i kładę się do łóżka, a na stół – nie, nie na stół – na krzesło obok łóżka kładę swoje rzeczy, i układam je, to wydaje mi się, że stoję w ciemności tak, jak kiedyś, grzebiąc po ciemku w rzeczach i na ślepo staram się je jakoś poukładać. Tutaj to jest norma, ale w takich momentach w domu odczuwam lęk. Jest jakoś tak nieprzyjemnie. Nie wiem, czemu robi to na mnie takie wrażenie, chociaż tutaj tego nie odczuwam. Wczoraj te wizje mnie tak jakoś wystraszyły, dlatego że, no kurde, tu rzeczywiście jakoś tak naprawdę dzieją się szalone rzeczy, jakieś takie niezwyczajne. Ci wszyscy ludzie, którzy tu są; jakaś dziwaczna swojska atmosfera, pewna wewnętrzna etyka i jakiś ustalony już porządek! Jakieś nieartykułowane podłoże ideologiczne, uznawane z góry przez wszystkich. W tym wszystkim jest mnóstwo szaleństwa, zresztą, jak wszędzie! Ale nie jak jakiegoś rewolucyjnego oczekiwania. Nie mam pojęcia, co czuli ludzie na placu Tahrir czy w nocy na placu Taksim, albo co czuli rewolucyjni marynarze siedzący przy ognisku w czasie wojny domowej… Ale to pewnie było coś podobnego.

IRA: Czemu my w ogóle zdecydowaliśmy się iść pod tę Prokuraturę Generalną? Ogólnie, to trzeba wiedzieć, że miał być jakiś cel, jakiś konkretny człowiek, który może podejmować decyzje i mieć realny wpływ na proces. Tego dnia na Majdanie pojawiały się różne plany: ktoś szedł pod sąd, ktoś pod areszt śledczy. Chociaż sąd w tamtym czasie nie podejmował żadnych decyzji… Na tamtą chwilę prokurator mógł jednym machnięciem pióra podjąć decyzję i wszystkich uniewinnić, i tyle. Pszonka mógł po prostu podpisać papierek i finito, chłopcy byliby wolni jeszcze tego samego dnia. Trzymano ich w strasznych warunkach, adwokaci mieli z nimi widzenia w obecności świadków, chociaż to chyba zabronione. Ludzie z Majdanu chowali ich tam w tych szpitalach, nie można było z nimi nawet pogadać normalnie; jednemu chłopakowi całkiem odkleiła się od oka siatkówka, to ogarnęli mu operację. Warunki były koszmarne. Niektórym to już całkiem groziło kalectwo. A my poszliśmy w tysiąc osób kolumną pod Prokuraturę Generalną i tego wieczoru ogłosiliśmy, że my tu robimy pikietę i będziemy pikietować, dopóki nie zwolnią chłopaków. Tam nie było żadnych problemów z postawieniem ochrony, ogarnięciem kuchni; ludzie nam z domów wrzątek nosili w garnkach. Ludzie wiedzieli, o co konkretnie chodzi, że w więzieniu jest dziewięciu chłopaków, a nie, że my sobie po prostu stoimy na Majdanie i czegoś tam się nam zachciało. „Leżący protest”, to był taki, no jakby jeden z cięższych psychologicznie protestów. Hasło było proste: „Omijasz prawo, omiń człowieka”.

ŻENIA: Dyżurowałem jedną noc, a potem przyszedłem po tygodniu znów postać na ochotnika. I patrzę, a tu chłopak, z którym raz przygotowywaliśmy herbatę, ale tym razem już w takim białym fartuchu, bez czapki, bez rękawiczek – i wozi się jak jakiś generał. Mówię do niego: „Oo, a ty to już szef jesteś, tak?”. Odpowiada: „No. Już jestem kierownikiem magazynu”. „No to konkret, ale po co ci to?”. I tu go zacytuję: „Zapierdalam, codziennie tu zapierdalam. Kumasz, nie mam nawet oznaczenia, wszyscy mnie tu znają. Chodzę po wszystkich piętrach, wszyscy mnie znają!”. A ja mu na to: „No dobra, a nie staniesz się takim posłem, w stylu posła z Partii Regionów – takim Kałasznikowem czy Czeczetowem? Oni też się nie mogą nacieszyć, że ich wszyscy znają”. Wydaje mi się, że byłem jedynym, który zadał to pytanie, bo cała reszta siedziała i robiła herbatę. Ale robotę odwalali! I już zdjęli z siebie odpowiedzialność.

Informacja

HRYC: Ja na przykład, kiedy siedzę tu, to dociera do mnie znacznie mniej jakichkolwiek informacji, w sensie z otoczenia, z tego, co się tu dzieje, niż we Lwowie. To dlatego, że we Lwowie non stop siedzisz na spokojnie w Internecie, żadnego realnego zagrożenia we Lwowie nie ma i masz możliwość wszystko chłodno, trzeźwo analizować z dystansu. Chociaż z drugiej strony, kiedy zaczynasz całą tę chujnię analizować, to budzi się w tobie straszny lęk, masz wrażenie, jakby cię ciągle mieli na muszce z monitora i celowali w czoło.

GOSZA: Mój ojciec jest teraz na Krymie i chociaż się bardzo martwi, to cierpi, bo nie ma informacji. Klasyczne media, nawet agencje internetowe, nie podają wiadomości w zwykły sposób. Okazuje się, że media społecznościowe są ciekawsze, że przekazują świeższe informacje, za to niepotwierdzone i chaotyczne. Dlatego mamy z mediami ogromny problem, ale to następstwo między innymi tego, że Janukowycz w ciągu tych dwóch lat wszystko zniszczył. On i jego otoczenie.

IRA: U nas na Majdanie problem był taki, że byliśmy informacyjnie odcięci od świata. Przeglądanie fejsbuka, kiedy wracasz w nocy do domu, a czasem w ogóle nocujesz tu, jest nierealne. Była nawet taka sprawa, że ktoś z naszych ludzi miał codziennie wieczorem dostarczać nam nowych informacji, ale dużo wiadomości było mocno przeinaczonych, a jeszcze sporo z nich okazywało się plotkami, więc odpuściliśmy temat.

NADIA: Wymyśliliśmy to Centrum Informacyjne i cały szereg innych rzeczy, później nawet się pojawił Uniwersytet Majdanu…Sprawa Centrum Informacyjnego była bardzo prosta. Zobaczyliśmy, że na fejsbuku wygraliśmy już sto razy – postami, komentarzami, rozumiesz. No to postanowiliśmy postawić ten namiot, żeby wyjść z fejsbuka, to jest żeby ludzie dowiadywali się wszystkiego tu, na Majdanie.

Zatrzymanie Żeni

ŻENIA: 31 grudnia wychodzę z domu. Na sąsiednim podwórku stoi samochód, jakiś niedrogi, zagraniczny; mijam go. Kiedy się zbliżam, otwierają się drzwi, wyłażą dwa typy i pytają: „Jewhenij Nasadjuk?”. Ja na to: „A wy kto?”. Jeden z nich pokazuje odznakę milicyjną, „Jewhenij?”. No to ja się przymknąłem i szybko myślę: czego chcą, dokąd zadzwonić, co robić? A oni mnie rzucają na tylne siedzenie: „A ty co, opór chcesz stawiać? No, siadaj szybko, już, siadaj! Siadać!”. Wsiedliśmy do samochodu i mówię: „Panowie, ale o co chodzi? Powiedzcie, co się dzieje?”. „Panów to rozstrzelali w tysiąc dziewięćset siedemnastym! Jedziemy na Kujbiszew, na komisariat; do oficera śledczego, do którego wpłynęło zawiadomienie o twoim molestowaniu nieletniej”. Albo mi to powiedzieli już po przyjeździe, no nie pamiętam już dokładnie. Byłem zaskakująco spokojny, aż sam się zdziwiłem. Mówię: „Dobra, tylko zadzwonię”. „Nigdzie nie zadzwonisz”. „Czemu?”. Jakieś dwadzieścia minut ich wypytywałem, dlaczego nie mogę zadzwonić. Argumentowali, że mogę zadzwonić do wspólników, którzy będą zacierać dowody. W którymś momencie mówię do nich: „No ale wiecie, akurat jechałem do Rinata Achmetowa, żeby pikietować pod jego domem i do Ludmiły Janukowycz, żeby złożyć jej życzenia noworoczne. Może wybuchnąć skandal, przecież to nie byle co”. „My o niczym nie wiemy, nie obchodzi nas to”. Przyjechaliśmy. Pamiętając różne rady, co robić na milicji: machałem do kamery przy wejściu, popisałem im książkę z rejestrem zbiegów, rozmawiałem ze wszystkimi, których spotkałem i ogólnie starałem się zwrócić na siebie jak największą uwagę. Ci dwaj funkcjonariusze, którzy mnie przywieźli, byli z komendy miejskiej, a dostarczyli mnie do komendy rejonowej, bo zawiadomienie wpłynęło do rejonowej, do rejonowego śledczego. Puste pokoje, gdzieś ci milicjanci łażą… Stałem na korytarzu z tymi, co mnie przywieźli, w którymś momencie podszedł tutejszy milicjant i zaczął gadać: „Ech, dwa sto dostaję, i to ma mi starczyć? No i co ja mam z tym zrobić?”. Staliśmy na korytarzu, bo ten śledczy gdzieś poszedł, był czymś zajęty, więc musieliśmy na niego czekać. No i tak czekaliśmy jakieś dwie i pół godziny, a on dalej nie przychodził. W tym czasie musiałem opowiadać tym milicjantom, co robiłem dzień wcześniej, gdzie byłem, z kim się widziałem. Powiedzieli, że donos wpłynął od sąsiadów takich to a takich. Tyle że nazwisko powiedzieli nie to. W rzeczywistości sąsiedzi to rodzina zakonnika – prababcia, babcia i żona mojego kolegi – jesteśmy z tego samego rocznika – z córką, ma rok czy dwa. Już dość dawno nie gadaliśmy, więc dokładnie nie pamiętam. Ta żona dość rzadko wychodzi z tą córeczką. Kogo bym niby miał molestować i jak, przez grubą ścianę? No więc spokojnie to tłumaczyłem tym milicjantom, wypytywałem, jak to może być i w ogóle? A potem to już rozmawialiśmy tylko o samym Majdanie. Opowiadałem im na przykład o tym, jak taki dziadziuś przyniósł dwa worki orzechów, o tym, że ludzie robią zrzutki na Majdan. Pytają: „A ile płacą?”. „No, tak od dziesięciu hrywien”. „A najwięcej to ile?”. „No, raz jedna kobieta pięćset dała nawet”. „A łącznie wszystkiego ile?”. „Przez tydzień to ludzie ze cztery tysiące hrywien przekazali”. No, właściwie to są wszystko ogólnodostępne informacje, sami o tym przecież pisaliśmy. Potem milicjanci zaczęli mówić, że naród się degraduje, że wszyscy piją, ćpają; nawet kursanci akademii milicyjnej – ledwo wyjdą za próg i zdejmą czapkę, to już jakieś tam jointy odpalają i plamią honor munduru. Mają ogromną rotację personelu, rok–dwa taki popracuje i koniec, a potem to nikt nie chce do milicji iść. O teatrze rozmawialiśmy. Jeden z tych milicjantów to był taki trochę wykolejony, a drugi bystrzejszy, całkiem inteligentny. Mówił: „Czytam książki, rozwijam pamięć, chodzę do teatru… no do naszego to nie chodzę, ale w Petersburgu chodziłem”. Dyskutowaliśmy o śmierci, o Marinie Abramowić…Też jakieś dwie godziny minęły. A oni zaczęli: „No, a może ty po prostu zamiast do kibla, to na dwór poszedłeś, a ktoś tam coś widział, co? Bo tak szczerze, to my sami nie wiemy, o co chodzi, po co to wszystko i kto to w ogóle napisał”. Odpowiedziałem: „Nie, nie wychodziłem na ulicę”. A potem mówili, że „w Internecie jest takie wideo, ty tam nago coś robisz…”. „No tak, to film z mojego performance’u”. Opowiedziałem im o Marinie Abramowić, o Garażu, o teatrze. Mówią: „Masz, popatrz”. W pokoju siedzi naczelnik czy kto tam i ogląda na mojej stronie wideo z mojego performance’u poświęconego Marinie Abramowić. Dobra sa pesnicama. Pytają: „Że co? Jakie siusiaki? Co to znaczy?”. No to mówię, że to po serbsku i opowiadam generalnie wszystko, co jest w opisie tego filmiku. „A może to pornografia?”. No to teraz im wyjaśniam, co to jest pornografia. Potem o Femenie, o Pussy Riot. Oni w ogóle myśleli, że Pussy Riot w cerkwi Chrystusa Zbawiciela tańczyły na golasa. Jeszcze o Wołodarskim opowiadałem, o jego akcji. W którymś momencie mówią: „Ty to całkiem zabawny jesteś”. Obejrzyj film Namiętność do Czapajewa, zajebisty. Zaprowadzili nas do pomieszczenia, w którym tutejsi milicjanci zaczęli świętować sylwestra, no to wzięli też tych z miejskiej. Na ścianie wisiały zdjęcia różnych mercedesów, a na przeciwległej jakaś ikona i półka z książkami. Najgrubsze z nich było Słowo Boże, wziąłem sobie poczytać. Co prawda chciałem kodeks milicyjny, ale nie mieli. No to wziąłem tę książkę, a tam przypisy do Słowa Bożego! Instrukcje, jak milicjanci mają rozumieć Słowo Boże! Byłem w szoku… Po dwóch i pół godzinie mówią do mnie: „No dobra, możesz zostawić swój numer, jeśli potrzebne będą jeszcze jakieś wyjaśnienia, zadzwonimy do ciebie”. Zapytałem, czy mogę nie zostawiać. „Możesz”. „W porządku, to nie zostawiam”. Na pożegnanie jeden podał mi rękę i powiedział: „No to tyle, szczęśliwego Nowego Roku, cześć!”.

Ty na Majdanie

NATALIA: Tu jest w ogóle super, jak w domu. Chociaż do domu też jeżdżę, na jeden dzień, w biegu zmieniam skarpetki, to – tamto. Moja mama (mam jeszcze dwójkę niepełnoletnich dzieci) krzyczy: „Masz przecież niepełnoletnie dzieci!”. A ja odpowiadam: „A ty im jedzenia nie zrobisz? Jesteś ich babcią”. Dzieci nie są już maleńkie, chodzą do siódmej klasy. Ona na to, że mam tupet, a ja mówię, że wcale nie. I że w tych ciężkich chwilach jestem tam, gdzie trzeba i ona tak samo. W Europie nie byłam i nie wiem, jak tam jest, ale mam takie poczucie, że tutaj jestem jak w jakimś innym kraju. Bo kiedy wracam do Chmielnickiego i przychodzę do swojego domu, no to tak, jakbym trafiała z powrotem tu.

MASZA: Zawsze unikałam występów publicznych, zwłaszcza ostatnimi laty, i ta społeczna fobia się nasilała. Ale kiedy wchodzisz na tego niebieskiego busa i dociera do ciebie, że tam już idzie pochód, i kiedy to widzisz, chwytasz za ten megafon. I już się nie zastanawiasz: przemówienie publiczne czy niepubliczne. I kiedy chłopaki do ciebie z dołu wołają: „Gdzie? Gdzie? Gdzie?”, odpowiadasz

– „Tam! Trzymamy się, chłopaki, trzymamy!”.

HRYC: Chciałbym, żeby Wiktor Fedorowycz uciekł z tego kraju i więcej nie wracał. Nie życzę mu śmierci czy trybunału, jak Ceausescu, ale po prostu chcę, by odleciał raz na zawsze i już nigdy nie przylatywał. I żeby razem z nim do samolotu załadowała się ta cała jego cholerna hałastra.

GOSZA: Jest bardzo dużo szumu, bardzo dużo. Przy tym jednak nie przekształca się on w głos. Boję się, że kijowskie wydarzenia z grudnia dwa tysiące trzynastego roku to w zasadzie przedłużenie łańcuszka takich wydarzeń na świecie, jak Egipt, Turcja, Occupy Wall Street. Są supermasowe, superzłe, super wszystko wykrzykują, ale nic z tego nie mają. A dlaczego nie mają? No bo nie ma głosu, który to wszystko wyraża.

IRA: Spotkałam chłopaka z mojej grupy, którego nie widziałam, od kiedy skończyłam uniwerek. Powiedział, że – tu cytat: „Jeśli jest nadzieja, że za dziesięć lat będziemy dobrze żyli, to on może do tego czasu żyć lipnie”. Ten chłopak to ogólnie taki imprezowicz, zawsze totalnie apolityczny, w ogóle przez cały uniwerek nie zarejestrowałam u niego jakichkolwiek deklaracji czy czegoś w tym stylu.

ŻENIA: Użyźniliśmy tę glebę i zasialiśmy albo jeszcze nie zasialiśmy – w sumie sam nie wiem – ziarna czegoś nowego. Jakiegoś poszanowania, odpowiedzialności, chęci wykorzystywania szans. I teraz trzeba pilnie śledzić, co z tego wykiełkuje. Jeśli nie zaryzykujemy, że będzie jeszcze gorzej, na pewno nie będzie lepiej.

NADIA: Najważniejsze, by ten embrion nie obumarł przez pierwsze trzydzieści, sto dni, trzy lata, tylko normalnie się rozwijał. A do tego potrzebny jest udział każdego z nas, musimy zdać egzamin z myślenia obywatelskiego. Po to trzeba brać udział w wyborach, uczestniczyć w życiu choćby swojego bloku czy kamienicy, płacić podatki, zajmować się działalnością charytatywną, ekologią, po prostu robić też coś dla innych! Taka mała tajemnica. Być obywatelem, oznacza dawać też choć trochę od siebie! A nie, żyć tylko w swoim mikrokosmosie. Oto cała tajemnica społeczeństwa obywatelskiego. A co dać, to już zależy od ciebie; sam decyduj. Możesz zostać jakimś wolontariuszem, ja tam nie wiem, może zbierać ubrania dla biednych, pomagać staruszkom w hospicjach, walczyć z właścicielami psów, żeby zbierali gówna po swoich pupilach, czy może włączyć się w kampanię na temat AIDS; jakkolwiek poświęcić swój wolny czas! Jeśli nagle wszyscy się szarpniemy, żeby oddać trochę swojego wolnego czasu, to za dziesięć lat na pewno zobaczymy efekty. I każda władza, nawet najpaskudniejsza, nie będzie tu miała nic do roboty. To był naprawdę świetny zryw. I najważniejsze, by go nie przesrać.

FEDOR: Jako osoba nieprzeżywająca jakichś szczególnych uczuć religijnych, stawiam na ludzi. Bardzo w nich wierzę. I, oczywiście, mam mnóstwo wyobrażeń, nadziei. Nie będzie kłamstwem, jeśli powiem, że ten jeden raz mieszkańcy Ukrainy zebrali się w takiej liczbie i z taką determinacją nie po to, żeby usadzić na prezydenckim fotelu kogoś innego, ale po to, żeby jeden drugiemu coś przekazać, czegoś nauczyć, wypróbować na sobie jakieś nowe formy komunikacji, wspólnego działania, by przejść szkołę demokracji tymi czy innymi ścieżkami. Zauważ, że teraz jeszcze nikt o tym nie mówi i nikt sobie tego nie uświadamia, jednak wydaje mi się, że to wisi w powietrzu – ta konieczność wspólnej nauki. I właśnie ten element interesuje mnie najbardziej. Tak właśnie.

Koniec, 2014

Nasze metody walki

Żegnaj

Kibole w mundurach

Ta choinka płonie

Pod koniec stycznia 2014 najbogatsi oligarchowie na Ukrainie wydali oświadczenia wzywające do pokojowego rozwiązania trwającego od miesięcy politycznego sporu. Jak skomentował to Aleksander Kwaśniewski: „Oligarchowie są tym wszystkim zaniepokojeni i przestraszeni. Chcieliby znaleźć rozwiązanie, ale napotykają trudność ze strony prezydenta i jego ludzi”¹.

Wiedza o zależnościach między kolejnymi ekipami rządzącymi a strukturami oligarchicznymi jest konieczna, by zrozumieć współczesną Ukrainę – a także by zrozumieć istotę ekonomii politycznej współczesnego kapitalizmu, w tym przypadku w wydaniu postradzieckim.

Interesy oligarchów nie są bynajmniej jednolite, a wpływ niektórych na władzę jest odczuwalny w skali całego państwa. Od początku postkomunistycznej transformacji ustalały się strefy wpływów w aparacie państwowym, a także w sprywatyzowanych sektorach gospodarki. Powstawały wówczas pierwsze klany biznesowe na styku polityki, przemysłu i przestępczości. Sam podział klanowy jest dość umowny – pozwala jednak wyodrębnić różne grupy interesu oparte na wspólnocie terytorialnej (Donieck, Dniepropietrowsk) bądź branżowej (np. sektor gazu, metalurgia). Za rządów prezydenta Leonida Kuczmy (1994–2004) zaczął się wykształcać się coraz bardziej uporządkowany system współzależności władzy i biznesu.

KRÓTKA HISTORIA UKRAIŃSKIEJ OLIGARCHII

System oligarchiczny na dzisiejszej Ukrainie – inaczej niż w Rosji – nie służy realizacji celów geopolitycznych elity przywódczej. To raczej wielki biznes podporządkował sobie władzę państwową albo sam w niej uczestniczy.

Grupy oligarchiczne udzielają wsparcia partiom politycznym w zależności od tego, która frakcja w danym momencie najlepiej zabezpieczy ich interesy. Strategię wyznaczają interesy klanu, a nie polityka czy ideologia. Największe grupy biznesowe dbają o to, aby mieć swoich ludzi w ośrodku prezydenckim, rządzie, parlamencie i najważniejszych instytucjach; politykami zostają też sami oligarchowie. Wiele osób na scenie politycznej, w tym wysokich funkcjonariuszy państwa, posiada znaczny majątek, choć często zapisany na członków rodziny.

Po pomarańczowej rewolucji, która momentami miała wydźwięk antyoligarchiczny, nastąpiły pewne przetasowania dotychczasowego układu sił, sam system pozostał jednak bez zmian. Przedstawiciele wielkiego biznesu, „pragmatyczni” pod względem zawieranych sojuszy politycznych, utrzymali decydujący wpływ na politykę i gospodarkę Ukrainy. Ich działania polityczne – często interpretowane na Zachodzie jako „prorosyjskie” bądź „prozachodnie” – były bowiem i wciąż są efektem ubocznym realizacji ich własnych interesów. Samą rewolucję z zimy 2004–2005 nazywano zresztą „rewolucją milionerów przeciwko miliarderom”.

Do uzyskania wsparcia ze strony oligarchów dążył lider „pomarańczowych” Wiktor Juszczenko (ostatecznie udzieliły mu go jedynie środowiska biznesowe o mniejszym znaczeniu). Julia Tymoszenko na początku swojej kariery sama tworzyła tzw. klan dniepropietrowski, będąc blisko związana z Pawłem Łazarenką – premierem Ukrainy w latach 1996–1997, a zarazem biznesmenem, odsiadującym obecnie w USA wyrok za malwersacje finansowe na wielką skalę. Do „pomarańczowego” klubu parlamentarnego, Bloku Julii Tymoszenko, należał m.in. jeden z najbogatszych ukraińskich biznesmenów, Konstantyn Żewago, którego główne aktywa obejmowały sektor bankowy oraz metalurgię. Innym deputowanym-oligarchą w szeregach BJuT był Tarieł Wasadze, właściciel grupy UkrAvto, członkami Bloku byli także bracia Ołeksandr i Serhij Buriakowie, do których należy bank Brokbiznes, jedna z większych instytucji finansowych na Ukrainie. Z kolei w administracji Juszczenki pewne wpływy uzyskał doniecki oligarcha Rinat Achmetow, a w 2007 roku sekretarzem Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy została powiązana z nim Raisa Bohatyriowa.

Pod koniec 2008 roku, kiedy na Ukrainie rozpoczął się głęboki kryzys gospodarczy, ówczesna premier Tymoszenko prowadziła politykę antykryzysową, kierując pomoc państwową do firm biznesmenów związanych z BJuT.

Kiedy zaś po zwycięstwie Wiktora Janukowycza w wyborach prezydenckich 2010 roku biznes dotychczas wierny Tymoszenko zaczął być szykanowany, aż pięciu spośród sześciu deputowanych BJuT figurujących na liście najbogatszych Ukraińców przeszło do Partii Regionów. Jeszcze w 2005 roku Tymoszenko zrenacjonalizowała kombinat Kryworiżstal, symbolicznie „karząc” w ten sposób dawnych beneficjentów reżimu Kuczmy – Wiktora Pinczuka (zięcia Kuczmy) oraz Rinata Achmetowa (wówczas już głównego sponsora Partii Regionów i Wiktora Janukowycza). Zapowiedzi kolejnych przejęć, nieobliczalność oraz silna osobowość Tymoszenko były postrzegane przez oligarchów niezwiązanych z BJuT jako zagrożenie dla ich interesów. W związku z tym w 2008 roku rozpoczęły się niejawne rozmowy na temat powołania szerokiej koalicji Partii Regionów i BjuT, a grupa skupiona wokół Achmetowa dążyła do osiągnięcia porozumienia z Tymoszenko w nadziei na stabilizację polityczną i podział wpływów bez eskalacji konfliktu. Przygotowywano także projekt nowej konstytucji. Zwycięstwo ekipy Janukowycza w 2010 roku, przejęcie pełni władzy przez jedno ugrupowanie oraz osłabienie opozycji spełniło jednak oczekiwania oligarchów bez potrzeby kompromisów.

MAPA POWIĄZAŃ

Obecnie na Ukrainie można wyodrębnić trzy największe klany, które uzyskały dominujący wpływ na życie polityczne państwa: klan doniecki, klan gazowy oraz tzw. Familię. Ten ostatni klan powstawał wokół prezydenta Janukowycza. Janukowycz związany był z klanem donieckim, w pewnym stopniu liczył się też z klanem gazowym, ale od kiedy został prezydentem, budował własny obóz oligarchiczny. Najważniejsze role pełnili w nim syn prezydenta, Ołeksandr, oraz deputowany Partii Regionów Jurij Iwaniuszczenko. Do Familii zalicza się też byłego wicepremiera Serhija Arbuzowa (od 28 stycznia pełnił obowiązki premiera, po dymisji Mykoły Azarowa) i byłego szefa MSW Witalija Zacharczenkę. Najbogatszym Ukraińcem jest dziś Rinat Achmetow, lider klanu donieckiego, którego majątek skupiony wokół branży metalurgicznej i energetycznej oceniany jest na 15 mld dolarów. W latach 2006 i 2007 Achmetow uczestniczył aktywnie w życiu politycznym i uzyskał mandat deputowanego, a ponadto blisko połowę deputowanych Partii Regionów stanowią obecnie ludzie powiązani właśnie z nim. Do jego klanu zalicza się też Borysa Kolesnikowa, swego czasu wicepremiera odpowiedzialnego za Euro 2012, wspomnianą już Raisę Bohatyriową czy byłego zastępcę prokuratora generalnego Rinata Kuźmina.

Do innych wpływowych osób wspierających Partię Regionów należy też Wadim Nowinski (1,9 mld dol., firmy metalurgiczne), a także nieformalny lider klanu gazowego Dmytro Firtasz (z majątkiem ok. 670 mln dol., właściciel firm z branży chemicznej). Grupa powiązana z Firtaszem nazywana jest też RUE (od nazwy spółki RosUkrEnergo, powołanej w lipcu 2004 roku jako pośrednik w imporcie na Ukrainę gazu z Azji Centralnej i Rosji). Z klanem gazowym kojarzeni są także m.in. były szef Naftohazu Jurij Bojko, a także Serhij Lowoczkin, były szef administracji prezydenta (po ataku Berkutu na Euromajdan 30 listopada podał się do dymisji). Dzięki ich wpływom rząd nie tylko ułatwia klanowi przejmowanie kontroli nad atrakcyjnymi aktywami, ale też wynegocjował w jego imieniu obniżkę ceny za importowany z Rosji gaz; dlatego też o klanie gazowym mówi się, że to grupa zdecydowanie prorosyjska.

Dobre, choć nie tak bliskie relacje z prezydentem utrzymuje Serhij Tihipko (1,2 mld dolarów, banki), do 2012 roku wicepremier w rządzie Partii Regionów, a także Petro Poroszenko (kontroluje szereg przedsiębiorstw, głównie w przemyśle samochodowym oraz spożywczym), którego obecnie przedstawia się jako kandydata na nowego prezydenta. Poroszenko jest jednak w stanie znaleźć wspólny język ze wszystkimi głównymi graczami na ukraińskiej scenie politycznej – był jednym z najbliższych współpracowników Wiktora Juszczenki, a w 2009 udało mu się uzyskać poparcie Julii Tymoszenko, niezbędne do objęcia teki ministra spraw zagranicznych. W marcu 2012 z kolei Janukowycz zaproponował mu tekę ministra gospodarki. Poroszenko propozycję przyjął, jednak nie zgłasza zamiaru wstąpienia do Partii Regionów. Zostają jeszcze najwięksi oligarchowie niezwiązani z obecnie rządzącą ekipą: Ihor Kołomojski (2,4 mld dol.), kontrolujący Prywat, największą po SCM Achmetowa grupę finansowo-przemysłową na Ukrainie, Hennadij Boholubow (1,7 mld dol., banki) oraz wspomniany już Wiktor Pinczuk (3,8 mld dol., firmy metalurgiczne i kopalnie).

KOMU SŁUŻY CHAOS

Fakt, że deputowani Rady Najwyższej z frakcji Partii Regionów – ci sami, którzy na listy wyborcze dostali się jako przedstawiciele oligarchów – zapowiedzieli brak poparcia dla wprowadzenia stanu wyjątkowego, niektórzy traktowali jako wstęp do przejścia wielkiego biznesu na stronę Euromajdanu. Jest oczywiste, że chaos i ciągły kryzys polityczny nie sprzyjają prowadzeniu interesów, jednak jednoznacznego poparcia protestującym oligarchowie nie mogą udzielić, bo widzą słabość opozycji i nie mają gwarancji, że ta zabezpieczy ich interesy.

Oligarchowie z jednej strony popierają zatem status quo, bo nie widzą dobrego oparcia w potencjalnych przyszłych przywódcach Ukrainy – co skądinąd dobrze świadczy o liderach opozycji z Euromajdanu. Z drugiej strony narastająca przemoc i naciski państw Zachodu to dla nich sytuacja bardzo problematyczna.

Działalność biznesowa na rynkach zagranicznych oraz na rynku krajowym zależy przecież od stabilności makroekonomicznej kraju i nastrojów wśród partnerów handlowych. Gwałtowny spadek hrywny w ostatnim czasie jest bezpośrednio związany z niepokojami na ulicach; do tego niedawno agencja Standard and Poor’s obniżyła rating, swoją decyzję tłumacząc właśnie brakiem stabilności politycznej w kraju; potem w jej ślady poszła agencja Moody’s. W konsekwencji ukraińskiemu rządowi będzie jeszcze trudniej uzyskać zagraniczne kredyty czy sprzedawać obligacje, a za uzyskany w ten sposób kapitał przyjdzie mu drożej płacić – co jeszcze bardziej osłabia jego pozycję negocjacyjną.

Spadek kursu waluty pogłębia reakcja samych oligarchów, którzy prawdopodobnie konwertują swoje zasoby hrywien na „twardsze waluty”. O ile bowiem obroty na rynku międzybankowym przez pierwsze trzy tygodnie stycznia wynosiły mniej więcej 1,3 mld dolarów na dobę, to 21 stycznia – w dniu wejścia w życie ustaw ograniczających prawa obywatelskie – wzrosły do 2,6 mld dolarów, by następnego dnia po ujawnieniu śmierci demonstrantów zastrzelonych przez milicję osiągnąć historyczne maksimum: 3,2 mld dolarów.

ZA CZY PRZECIW UE?

„Niewątpliwie oligarchowie przyjmują tutaj pozycję oczekującą, ale z taką ewidentną skłonnością w stronę rozwiązań europejskich” – mówił w cytowanym już wywiadzie dla RMF FM prezydent Kwaśniewski. Prawdopodobnie miał na myśli konkretnych, znanych mu osobiście oligarchów – a dokładnie Wiktora Pinczuka, z którym utrzymuje bliskie relacje, a który wspierał różne projekty związane z promocją integracji europejskiej. Ukraińskich oligarchów trudno jednak jednoznacznie zakwalifikować jako proeuropejskich bądź prorosyjskich. O ich ambiwalentnych postawach w tej kwestii świadczy choćby przykład Andrija Klujewa, który „aktywnie kierował negocjacjami DCFTA (tj. umowy o pogłębionej strefie wolnego handlu z UE), co sprawiło, że część unijnych urzędników uznała, że jest on politykiem prozachodnim, ale jednocześnie intensywnie lobbował za przyjęciem nowego kodeksu wyborczego w formie ułatwiającej manipulacje wynikami wyborów na szeroką skalę”².

Dzięki umowie stowarzyszeniowej i stanowiącemu jej część handlową układowi DCFTA ukraińscy oligarchowie mogli zyskać przede wszystkim na likwidacji ceł. W publikacji Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych zatytułowanej Oligarchowie wobec stowarzyszenia Ukrainy z UE Piotr Kościński i Jewgen Worobiow zwracają uwagę, że umowa korzystna jest tylko dla części z nich – dla tych najbardziej związanych z Janukowyczem byłaby ona co najwyżej obojętna. Zyskaliby producenci żywności, zwłaszcza Petro Poroszenko, produkujący wyroby czekoladowe (dziś za eksportowane do UE towary płaci cło rzędu 35–40% wartości). Podpisanie umowy byłoby bardzo korzystne także dla koncernu Kernel Andrija Werewskiego (związanego z Partią Regionów) oraz dla Jurija Kosiuka (również związanego z Partią Regionów), eksportującego do Unii około 5% hodowanego drobiu – ta firma skorzystałaby też na likwidacji barier sanitarnych. Zdaniem autorów najbardziej wpływowi oligarchowie zyskają jednak niewiele: Achmetow i Nowinski eksportują bowiem stal, i tak zwolnioną od cła. Firtasz eksportuje nawozy sztuczne, obłożone cłem w wysokości 6,5%.

Najwięcej na DCFTA zyskałby skądinąd najbardziej prounijny Wiktor Pinczuk, którego Interpipe Holding eksportuje zaledwie 1% swej produkcji do Unii z powodu unijnych ceł antydumpingowych nałożonych na rury importowane z Ukrainy i Rosji. Interpipe uzyskał już pewne obniżenie ceł, ale wciąż musi płacić aż 14% wartości eksportowanych na Zachód rur. „Stowarzyszenie z UE nie będzie miało większego znaczenia dla eksporterów rudy i stopów żelaza (jak np. Ihor Kołomojski i Hennadij Boholubow), bo cła na nie i dziś są niewielkie. Podobnie w przypadku «Rodziny», której firmy eksportują do UE węgiel. Ten surowiec nie jest obłożony cłem, więc w razie wprowadzenia DCFTA ich sytuacja się nie zmieni” – piszą Kościński i Worobiow³.

Zwracają jednocześnie uwagę, że najbardziej wpływowi oligarchowie mogą teoretycznie zyskać na wejściu Ukrainy do unii celnej z Rosją, bo przedsiębiorstwa ukraińskie znaczną część swojej produkcji kierują na rynek byłych republik ZSRR. Ale można też zrozumieć ich niechęć wobec integracyjnych projektów pod egidą Rosji – dla większości z nich oczywiste jest, że Ukraina byłaby w takim związku partnerem słabszym i że wielki biznes ukraiński zostałby zdominowany przez bogatszych oligarchów rosyjskich. Na przykład Achmetow sam zamierza eksportować swój prąd do krajów unijnych, a rosyjska energia elektryczna, która jest tańsza od ukraińskiej, byłaby dla niego konkurencją.

Oprócz polityki handlowej umowa stowarzyszeniowa zawiera przepisy dotyczące stopniowego przyjmowania przez Ukrainę unijnych reguł w gospodarce, co generalnie oznacza ich daleko idącą liberalizację. Kościński i Worobiow podają przykład takiej niezgodności unijnych wymogów i ukraińskiej praktyki: „W 2012 roku Rada Najwyższa zmieniła ustawę o zamówieniach publicznych, a z przeprowadzenia otwartych przetargów wyłączono sektory kontrolowane przez najważniejszych oligarchów: dostawy energii elektrycznej i gazu naturalnego, przetwarzanie ropy naftowej, budowę infrastruktury kolejowej i lotnisk. Po tych zmianach UE zamroziła pomoc finansową dla Ukrainy, domagając się cofnięcia [tych przepisów]. Tymczasem w 2012 roku 40% przetargów na paliwo, sprzęt i usługi dla przedsiębiorstw państwowych i władz lokalnych wygrali trzej biznesmeni: Achmetow (19%), Ołeksandr Janukowycz (17,5%) i Firtasz (3,5%), przede wszystkim zajmujący się dostarczaniem energii i paliwa do firm państwowych”. I to właśnie oni będą najbardziej niechętni DCFTA, bo przewiduje on również wzmocnienie struktur antymonopolowych. Po jego przyjęciu „ustawiane” programy prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, jakie przeprowadzał Fundusz Państwowego Majątku Ukrainy (FDMU), nie byłyby już możliwe. Dotychczas uzgadniano, które z prywatyzowanych koncernów przypadną której z grup finansowych, ustalano też na przykład, że z prywatyzacji wykluczeni będą bracia Surkisowie – a to ze względu na zbyt słabe wsparcie polityczne.

W 2012 roku w Doniecku doszło do spotkania ministrów spraw zagranicznych Polski i Szwecji, Radosława Sikorskiego i Carla Bildta, z Rinatem Achmetowem. Cytowani analitycy Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych namawiają kraje Unii Europejskiej, w tym Polskę, do kolejnych podobnych spotkań z ukraińskimi oligarchami, aby przekonywać ich o korzyściach, jakie mogą oni odnieść z układu stowarzyszeniowego – takich jak szerszy dostęp do rynku unijnego i nowoczesnych technologii oraz, zakładając podpisanie przez UE umowy o wolnym handlu ze Stanami Zjednoczonymi, dostęp do rynku amerykańskiego. Wielki biznes kalkuluje jednak korzyści i zagrożenia – na ile stowarzyszenie z Unią wzmocniłoby jego pozycję, a na ile naruszyło jego interesy; dotyczy to szczególnie zachodnich standardów, do których trzeba byłoby się dostosować, a który to wymóg nie jest, rzecz jasna, tematem w dyskusjach Ukraińców z drugą stroną, czyli Rosją Putina.

OLIGARCHIA KONTRA LIBERALNY KAPITALIZM?

Struktura interesów gospodarczych na Ukrainie ma znaczenie nie tylko w perspektywie ewentualnej umowy stowarzyszeniowej i kontaktów handlowych z Unią Europejską. Oligarchiczny układ sił stanowi również (negatywny) punkt odniesienia dla oczekiwanych przez Zachód reform – instytucje takie jak MFW działają bowiem w logice wyraźnej opozycji: albo system oligarchiczny (utożsamiany z pozostałościami sowieckiego etatyzmu), albo modernizacja gospodarki i liberalizacja rynku. Wreszcie siła oligarchii skonfrontowanej z takim podejściem Zachodu przesądzić może o niesprawiedliwym rozłożeniu kosztów ewentualnych reform.

Co i rusz w prasie pojawiają się informacje o tzw. planie ukraińskim przygotowywanym przez USA i UE. Według „Wall Street Journal” warunkiem pomocy byłoby powołanie w Kijowie nowego rządu technokratów, upoważnionego do rozmów z MFW. Catherine Ashton podkreślała, że konieczne byłoby samo podjęcie reform gospodarczych, których od Ukrainy wymaga Międzynarodowy Fundusz Walutowy, ale już niekoniecznie zaakceptowanie przez Ukrainę długoterminowego porozumienia z MFW. Władze Ukrainy musiałyby podnieść ceny gazu dla gospodarstw domowych; nowojorski dziennik pociesza jednak, że podwyżki gazu byłyby łatwiejsze do przeprowadzenia wiosną.

Kłopot z propozycjami MFW i Unii polega na tym, że brakuje im wrażliwości na to, jak rozłożyć ryzyka i koszty reform na wszystkich obywateli, nie pogłębiając i tak już znacznych nierówności.

Uwzględnienie istotnych różnic pomiędzy klasami – oligarchami, drobnymi przedsiębiorcami i resztą społeczeństwa – jest konieczne, aby potencjalna transformacja została na dłuższą metę zaakceptowana przez społeczeństwo ukraińskie i nie przyniosła większych kosztów społecznych niż korzyści. Rola państwa nie powinna ograniczać się do wprowadzania i egzekwowania nowych reguł, ale też zabezpieczenia najsłabszych, z którymi „wolny rynek” najmniej się liczy.

Tymczasem MFW uzależnia pożyczkę przede wszystkim od radykalnej walki z deficytem budżetowym, obłożenia podatkiem VAT produkcji rolnej i leków, zamrożenia płac sfery budżetowej czy podniesieniem opłat za gaz ziemny dostarczany odbiorcom indywidualnym – a to wszystko w kraju, gdzie wydatki na żywność i leki zazwyczaj pochłaniają większość dochodów najuboższej części społeczeństwa. Jednocześnie koncerny należące do oligarchów zalegają z płatnościami bądź w ogóle nie płacą za dostarczany im gaz importowany z Rosji; ukraiński parlament im te płatności umarza; w tej sytuacji, jak czytamy na witrynie Obserwatora Finansowego, warunki MFW sprowadzają się do „żądania, aby przeciętni obywatele wzięli na garnuszek ukraińskich oligarchów”. Reformy, jakie proponuje MFW, uderzałyby zatem w średnio zarabiających i najuboższych – a skoro majątek oligarchiczny nie zostałby przy tym naruszony, Ukrainie groziłby dalszy wzrost napięć społecznych.

Ukraina stoi dziś przed poważnym dylematem. Jeśli Unii Europejskiej faktycznie zależy na jej przyciągnięciu do siebie, nie może się ograniczyć do wymuszenia „niezbędnych reform” w stylu lat 90. Musi przedstawić ofertę, która wynagrodziłaby ukraińskim obywatelom ich zaangażowanie, wzmocniła ich podmiotowość i umożliwiła sprawiedliwy podział ciężarów tych reform – zamiast redukować całe warstwy społeczne do roli „nieuniknionych kosztów” transformacji Ukrainy w gospodarkę wolnorynkową.

¹ Aleksander Kwaśniewski, Oligarchowie są bardzo zaniepokojeni, www.onet.pl, 1 lutego 2014, http://m.onet.pl/wiadomosci/swiat,8myrc.

² Sławomir Matuszak, Demokracja oligarchiczna. Wpływ grup biznesowych na ukraińską politykę, Prace Ośrodka Studiów Wschodnich, nr 42, Warszawa, wrzesień 2012, s. 73.

³ Piotr Kościński, Jewgen Worobiow, Oligarchowie wobec stowarzyszenia Ukrainy z UE, „Biuletyn PISM”, nr 84 (1060), 19 sierpnia 2013.

Każda rewolucja to nie tylko zmiana władzy czy systemu własności, ale także dogłębne zmiany w codziennym życiu. Kilkumiesięczne protesty w centrum Kijowa nosiły z tego punktu widzenia wszelkie oznaki prawdziwej rewolucji: to było długotrwałe przebywanie na mroźnych kijowskich ulicach w sytuacji stałego zagrożenia atakiem ze strony władz. Całkowita nieokreśloność co do przyszłości protestów doprowadziła do powstania osobliwej „kultury Majdanu” – od różnego rodzaju architektury protestu, w formie różnych tymczasowych budowli, przez spontaniczną uliczną twórczość do specyficznych sposobów organizacji czasu wolnego.

„Jestem Ukraińcem i nie mogę zachować spokoju” – brzmiał jeden z popularniejszych internetowych memów po rozpoczęciu protestów na placu Niepodległości. Rzeczywiście, 19 stycznia czas spokoju się skończył.

MICHAŁ SUTOWSKI: Czy Polska faktycznie jest zieloną wyspą na morzu kryzysu, jak twierdzi nasz rząd? Wskaźniki wzrostu PKB są powyżej przeciętnej w UE.

JERZY HAUSNER: Jeśli mówimy o koniunkturze – rzeczywiście mogło być dużo gorzej. Mieliśmy jednak sporo szczęścia. Po pierwsze, na naszą korzyść działało zacofanie, to znaczy fakt, że nie jesteśmy aż tak mocno otwarci na wymianę zagraniczną. Zapaść światowych obrotów handlowych nie uderzyła w nas tak mocno jak na przykład w kraje bałtyckie. Po drugie, gwałtowne osłabienie kursu złotego na przełomie 2008 i 2009 roku pozwoliło złagodzić spadek popytu u odbiorców naszych towarów eksportowych. Po trzecie, bardzo pomogło nam to, co dziś tak przeszkadza: Zyta Gilowska za czasów rządów PiS dała gospodarce potężny impuls fiskalny poprzez obniżenie składki rentowej i obniżenie stawek podatkowych; Jacek Rostowski to podtrzymał, a do tego doprowadził do skokowego powiększenia deficytu budżetowego. W rezultacie nasz wzrost ciągnęło spożycie krajowe. Te wszystkie czynniki umożliwiły podtrzymanie koniunktury i przejście kryzysu relatywnie lepiej od innych. Problem w tym, że zostanie nam garb ogromnego zadłużenia, które w ostatnich latach niebezpiecznie szybko rosło. Nasz podstawowy problem nie ma jednak charakteru koniunkturalnego, lecz strukturalny. I strukturalny charakter mają wyzwania, jakie obecnie stoją przed polską polityką i gospodarką.

Co to dokładnie oznacza? Potrzebę kolejnych „reform”?

Tak, ale ja nie myślę o reformach w dotychczas przyjmowanym znaczeniu – że reformatorem jest ten, kto tnie bieżące wydatki – tylko o polityce strukturalnej, o działaniu nie reaktywnym, tylko prospektywnym i strategicznym. Mówiąc konkretniej: mamy dziś w Polsce model rozwoju, który za Januszem Czapińskim nazywam molekularnym, to znaczy opiera się on niemal wyłącznie na aktywności i dynamice sektora prywatnego. Wyraźnie niedowartościowane są sfery obywatelska i państwowa. Ten model obecnie się wyczerpuje, o czym najlepiej świadczy fakt, że po każdym kolejnym okresie dekoniunktury tempo naszego wzrostu jest słabsze, a okres wysokiego wzrostu krótszy. Spowolnienie gospodarcze rzeczywiście mija, ale przy obecnej strukturze gospodarki nie wrócimy już do bardzo wysokiego wzrostu gospodarczego. Sądzę, że w roku 2014 przekroczymy 3 procent PKB w ujęciu rocznym, ale to obecnie górna granica.

A może zjawisko, o którym pan mówi – coraz mniejszy i coraz krótszy wzrost po kolejnym kryzysie – to efekt za mało aktywnej polityki fiskalnej państwa? Może prowadziliśmy zbyt słabą politykę antycykliczną?

Długo prowadziliśmy politykę procykliczną i to jest mój główny zarzut pod adresem Gilowskiej i Rostowskiego. Niezależnie od tego, co minister Rostowski mówił na ten temat, nasza polityka fiskalna była polityką intensywnego pobudzania gospodarki; była to polityka ekspansywna, o czym najlepiej świadczy fakt, że przeszliśmy od deficytu w wysokości 3 procent w 2007 roku do blisko 8 procent PKB w roku 2010. I dlatego zresztą mieliśmy wzrost, gdy inni doświadczali – czasami głębokiej – recesji. Trzeba sobie postawić pytanie, jaki to był wzrost – czy podtrzymywalny? Otóż nie. Wynikał z nadmiernego pobudzenia fiskalnego, a nie korzystnych dostosowań strukturalnych. Pomimo że od 2007 mamy do dyspozycji ogromny strumień środków unijnych, nazywanych strukturalnymi. Absorpcja tych środków nakręcała koniunkturę, ale do potrzebnych zmian strukturalnych zasadniczo nie prowadzi.

Środki unijne silnie pobudzały koniunkturę, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę udział inwestycji w PKB. O ile w przypadku inwestycji prywatnych nawet przy dobrej koniunkturze był on relatywnie niski, o tyle inwestycje publiczne były w ostatnich latach na bezprecedensowo wysokim poziomie. Ich udział w PKB był najwyższy w Europie i to one też nakręcały popyt. Kłopoty związane z pieniędzmi unijnymi przychodzą później, bo od strony popytowej to działa dobrze, ale od podażowej już nie.

Dlaczego tak się dzieje?

Jeżeli inwestycja publiczna nie generuje wokół inwestycji prywatnych, to zabraknie dochodów publicznych, które pozwoliłyby utrzymać wybudowane obiekty. Jeśli budujemy stadion, to z ekonomicznego punktu widzenia nie jest aż tak ważne, jak często będą się na nim odbywały mecze. Bardzo ważne jest za to, aby ten obiekt wygenerował w swoim otoczeniu działania gospodarcze i społeczne, które przyniosą dochód właścicielowi, to znaczy samorządowi. Jeśli budujemy zamki na pustyni, to one dają ludziom zatrudnienie i dochody, ale później jest problem, jak je utrzymać.

W swoim raporcie Konkurencyjna Polska pisze pan, że nasz dotychczasowy model rozwoju opiera się na nisko opłacanym wzroście wydajności pracy. Zdaniem wielu ekspertów to najlepszy dla Polski model konkurowania na rynku globalnym. Podziela pan ten pogląd?

Trzymanie w ryzach wynagrodzeń i uelastycznianie rynku pracy pomagało przedsiębiorcom przetrwać kryzys. Na dłuższą metę jednak taka polityka oznacza w istocie, że nie opłaca się pracodawcom inwestować w kapitał ludzki. Grozi nam zatem, że będziemy w przyszłości skazani na to samo, co robimy teraz. W globalnych łańcuchach tworzenia wartości jesteśmy wprawdzie obecni, ale poprzez firmy zagraniczne – nam przypada rola poddostawcy i montażowni. Oznacza to tyle, że eksportujemy wprawdzie coraz więcej, ale o niskiej wartości dodanej. A skoro tak, to trudno o wyraźne zwiększenie dochodów pracowników. Za chwilę staniemy przed takim oto problemem: jak skończą się środki unijne, nie będzie już możliwości wzrostu spożycia krajowego, tym bardziej jeśli dalej będziemy ograniczać możliwość znacznego zadłużania się gospodarstw domowych. Mając bardzo małe oszczędności i zarazem niski popyt krajowy, będziemy skazani na eksportowanie jeszcze więcej towarów o niskiej wartości dodanej. I tym sposobem wpadniemy w tak zwaną pułapkę średniego dochodu.

Jedna z głównych tez wspomnianego raportu mówi, że dziś zachodzi bardzo wyraźna nierównowaga między działaniami koniunkturalnymi, które są całkiem zadowalające, a strukturalnymi, które zostały właściwie zaniechane. Do tego niektóre działania koniunkturalne pogłębiają problemy strukturalne.

Czy dobrze rozumiem, że trzeba w Polsce podnieść płace?

Tak, dostrzegam ekonomiczne uzasadnienie wzrostu wynagrodzeń. Nie twierdzę, że mamy nadpłacać wzrost wydajności pracy. Wydajność pracy powinna nadal rosnąć szybciej niż płace. Ale poziom jej opłacenia powinien być wyższy.

Jeśli udział wynagrodzeń w PKB spada – a tak się dzieje obecnie – to utrzymanie tego kursu oznacza taką naszą obecność na światowym rynku, która uzależnia nas ściśle od globalnego cyklu gospodarczego. Wkrótce znajdziemy się w sytuacji podobnej do państw bałtyckich – Estonii, Litwy i Łotwy. Alternatywą jest uzupełnienie tak zwanego handlu wewnątrzgałęziowego – kiedy jesteśmy poddostawcą dla zagranicznej centrali, firmy matki – konkurencyjnością międzygałęziową. Chodzi o to, aby wyraźnie więcej krajowych średnich firm było eksporterami i uczestnikami gry międzynarodowej. Rzecz w tym, że te firmy, które nie mają zagranicznych matek, aby móc eksportować, muszą najpierw zainwestować w innowacyjność. A te, które mają centrale zagraniczne, bazują głównie na pracy taniej i prostej. Ich firmy matki nie mają motywacji do podnoszenia pracownikom wynagrodzeń, bo i po co miałyby inwestować w kapitał ludzki? Montownie zawsze mogą przenieść gdzie indziej, choćby na Ukrainę czy do Mołdawii albo do Kazachstanu. I nie ma gwarancji, że tego nie zrobią, skoro kiedyś przeniosły je do nas. Krótko mówiąc: owszem, chcemy kapitału zagranicznego w Polsce, ale nie w modelu skazującym nas na emigrację najzdolniejszych, którym niskie płace zwyczajnie nie będą odpowiadać. Przez emigrację pozbawiamy się znaczącej części zasobów ludzkich.

Ale czy można podwyższyć płace przy tak wysokim bezrobociu? Ono sprzyja raczej utrzymywaniu niskich wynagrodzeń.

To oczywiście prawda, że przy wysokim bezrobociu strukturalnym łatwo o niskie opłacanie wzrostu wydajności. Jeszcze łatwiej, jeśli spacyfikowało się związki zawodowe, a one zasadniczo zajmują się krajową polityką, a nie ochroną interesu pracowniczego. A jeśli już – jak w sektorze państwowym – to pojmują go anachronicznie, korporacyjnie. Brakuje wówczas partnera społecznego, który wpływa na ustanowienie w gospodarce pewnego rodzaju beneficial constraints, ograniczeń nakładanych na podmioty rynkowe. W Niemczech działa na przykład narzucony firmom system kształcenia zawodowego; muszą one inwestować w kapitał ludzki, a zatem opłaca im się również zabiegać o lepszą jakość wytwarzania.

Ale ta kwestia musi być ważna dla obu stron: związki zawodowe muszą dbać również o kwalifikacje pracowników, nie tylko o ich wynagrodzenia. Może warto na przykład zamiast funduszu socjalnego stworzyć u nas w przedsiębiorstwach obowiązkowy fundusz szkoleniowy, wliczany w koszty uzyskania przychodu. Związkowcom i pracownikom też powinno na nim zależeć – bo nawet jeżeli tracisz pracę, ale podnosiłeś kwalifikacje, to łatwiej ci znaleźć kolejną. Tutaj musi wkroczyć władza publiczna i ustanawiać takie regulacje, bo przedsiębiorcy sami z siebie tego nie zrobią. Nie ze złej woli, tylko dlatego, że myślą krótkoterminowo. Działając na podobnej zasadzie, nie dopuściliśmy zbyt wielu niebezpiecznych produktów finansowych na nasz rynek – zyskaliśmy w czasie kryzysu właśnie dlatego, że nadzór powiedział „nie”. To, że coś się w danym momencie opłaca, nie znaczy jeszcze, że zawsze trzeba na to pozwalać. Wiadomo również, że nie wolno dopuszczać do przewartościowania aktywów finansowych i rozrostu baniek spekulacyjnych, bo wszyscy na tym w końcu stracą. No, może poza kapitałem spekulacyjnym.

Mówi pan o konkurowaniu globalnym na innym poziomie, a zarazem o roli rynku wewnętrznego. Jakie powinny być między nimi proporcje?

W niektórych krajach, ze względu na wielkość ich rynków lokalnych i położenie, sektor eksportowy po prostu musi być dominujący. Polska jest na to zbyt wielka. Z tego samego powodu Polska nie może sobie na przykład pozwolić na nieposiadanie rolnictwa – a Estonia może skansenizować swoją wieś. Jesteśmy krajem relatywnie dużym, w którym nie da się zbudować dynamicznej równowagi rozwojowej bez silnego rynku wewnętrznego i bez wzrostu spożycia krajowego. Nasze problemy rodzą się stąd, powtórzę, że u nas zdolność wzrostu popytu krajowego się wyczerpuje, a stymulowanie fiskalne nic nie daje, bo wpadamy przez nie w zadłużenie. Pytanie: eksport czy rynek wewnętrzny jest o tyle niewłaściwe, że przecież jedno może napędzać drugie. Ważne jest bowiem nie to, ile eksportujemy, tylko czy jest to eksport o wysokiej wartości dodanej. Taki eksport generuje miejsca pracy i dochody, a w efekcie zwiększa również rynek wewnętrzny. Jeśli natomiast wartość dodana eksportu jest niska, to gospodarka też się kręci, ale tak jak gospodarka oparta na handlu i usługach. Przykład Grecji pokazuje, że nie można pociągnąć gospodarki w taki sposób, de facto na samej turystyce. Tym bardziej kraj tak duży, jak Polska, musi mieć własną bazę wytwórczą.

Z tego wszystkiego wynika, że musimy w Polsce zbudować przemysł, i to przemysł wysokich technologii. Ale przecież po 1989 go raczej likwidowaliśmy.

Dezindustrializacja faktycznie nastąpiła, ale była do pewnego stopnia nieuchronna: po prostu gospodarka państwowego socjalizmu funkcjonowała inaczej niż kapitalistyczna. Dominowała w niej produkcja środków produkcji. A to oznaczało dominację przemysłu nad usługami. Po jej urynkowieniu strukturalne przestawienie było konieczne. Ale dziś już nie możemy sobie pozwolić na dalsze likwidowanie bazy wytwórczej, to znaczy na dalszą dezindustrializację. Przy czym współcześnie podział na przemysł i usługi się zaciera. I dlatego wolę mówić o bazie wytwórczej niż bazie przemysłowej.

Co mogłoby być tą bazą wytwórczą? Trzeba ją zbudować od zera czy mamy już jakieś zasoby?

Weźmy na przykład konsolidację pięciu dużych fabryk polskiego przemysłu chemicznego. Można dyskutować, czy przeprowadza się ją we właściwy sposób, czy Tarnów czy Puławy byłyby lepszym centrum takiej konsolidacji. Tak czy inaczej, mając te fabryki i dobre kadry inżynierskie, możemy rozwijać zdolność uczestnictwa w eksporcie produktów chemicznych. Państwo nie musi (i generalnie nie powinno) budować tych fabryk, powinno jednak stwarzać im warunki; w tym przypadku chodzi głównie o uregulowanie rynku i cen gazu, które istotnie określają szanse konkurencyjne tego przemysłu. To ma z kolei związek ze sposobem, w jaki działa PGNiG – może nie trzeba tak bardzo chronić monopolisty kosztem innych składników własnej gospodarki? Może warto zrozumieć, że bezpieczeństwo energetyczne ma wymiar nie tylko militarno-przemysłowy, ale też po prostu ekonomiczny?

Chemia to nie jest jedyny taki obszar. Duży potencjał ma przemysł poligraficzny, przemysł precyzyjny, ale także na przykład przemysł meblarski. Ktoś powie, że to nie jest hi-tech. Ale jeśli zainwestujmy w design w przemyśle o dużym krajowym i zagranicznym rynku konsumpcyjnym, tak by był to najnowocześniejszy przemysł tego rodzaju – to mamy poważne przesłanki sukcesu. Przykład: przemysł rolno-spożywczy, który może mieć dużą wartość dodaną. Wiele jego gałęzi, na przykład mleczarstwo, bardzo się w ostatnich latach unowocześniło. W tym przypadku chodzi przede wszystkim o to, abyśmy nie pozwolili na przejęcie ziemi przez kapitał zagraniczny. Bo wtedy on kupi surowiec, wyeksportuje i będzie czerpał zysk – a powinniśmy ten surowiec przetwarzać, a produkty eksportować. To dla takich przemysłów należy opracowywać i uruchamiać programy partnerskie, w których spotkają się we współdziałaniu administracja publiczna, eksperci, biznes, ale też związki zawodowe.

Ale czy rozwój technologiczny nie oznacza w Polsce kopiowania zachodnich licencji?

Na obecnym etapie rozwoju Polska staje wobec faktu, że model dyfuzyjno-naśladowczy, zgodnie z którym hurtem kupujemy choćby i stare technologie z Zachodu, instalujemy je i przez to osiągamy przyrost wydajności – wyczerpuje swoją wzrostową moc. Obecnie konieczna jest dyfuzja kreatywna, to znaczy że kupujemy technologie, twórczo je zagospodarowujemy i rozwijamy. Do tego potrzebna jest nowoczesna krajowa myśl naukowo-techniczna. Po tymi warunkami nasze przedsiębiorstwa mogą odegrać podmiotową rolę w globalnym łańcuchu tworzenia wartości; tylko wtedy będą partnerem, a nie poddostawcą. Nacisk na rozwój technologiczny jest kluczem, a nie administracyjna ochrona przed konkurencją. Jeśli na przykład właściciel FAKRO, świetnie konkurującej na rynku światowym fabryki okien dachowych, oczekuje od państwa mechanizmów protekcyjnych, bo Duńczycy go niszczą, wywierając presję na określone regulacje unijne, to odpowiedzią na to nie ma być zapewnienie mu tej protekcyjnej ochrony, ale skuteczne użycie międzynarodowej pozycji dla przeciwdziałania nieuczciwej konkurencji.

Co to w praktyce znaczy? Jakie mechanizmy uznajemy za „nieuczciwe” czy po prostu szkodliwe?

To widać choćby na przykładzie wielkich sieci handlowych i tego, jak preferencyjnie fiskalnie zostały kiedyś potraktowane i jak dzisiaj nadal skutecznie unikają opodatkowania zysków. Minister finansów ma problem, bo dostrzega, że produkcja rośnie, a dochody z podatku VAT nie spływają; niska wartość dodana eksportu powoduje bowiem, że centra zagarniające zysk są gdzie indziej. Brytyjczycy zbuntowali się przeciw Google, stawiając proste pytanie: dlaczego właściwie przy tak wielkich obrotach na naszym terytorium płacicie u nas takie małe podatki?

Zjawisko globalnej optymalizacji podatkowej powoduje, że wielkie korporacje, które mają nadwyżkę kapitału, nie są zmuszone do inwestowania w rozwój produkcji, wyłączają się de facto z konkurencji, a państwa są wobec nich coraz słabsze. Trzeba odtworzyć równowagę.

Ale jak?

W przypadku sieci handlowych można założyć, że dopuszczamy powstawanie nowych supersklepów, ale w określonej liczbie i o określonej skali; różne kraje różnie rozumieją dopuszczalne granice, nie widzę jednak powodów, dlaczego Polska miałaby rozpoznać ten problem jako ostatnia. Dlaczego też nie miałaby przeciwdziałać tak zwanemu transfer pricing, czyli wyprowadzaniu zysków z kraju? Cieszymy się, że kapitał napływa do Polski, ale co z tego, kiedy nie buduje on siły naszej gospodarki? Sam z siebie będzie przychodził po to, co jest mu potrzebne, a nie po to, co i dla nas byłoby wartościowe, co podniosłoby naszą pozycję w globalnym łańcuchu tworzenia wartości. Trzeba zacząć stawiać warunki, co praktycznie oznacza – dość bezwarunkowych preferencji. Dość call centers! Chcecie do nas przyjść i zainwestować, to świetnie, ale chcemy też, abyście korzystali z naszych produktów i usług. Chcemy, żebyście się zakorzenili, a nie przenieśli za chwilę na Ukrainę, tak jak kiedyś przyszliście do nas z Irlandii. Stwarzamy zatem zachęty tylko tam, gdzie naprawdę chcemy trwałych inwestycji. Nie wyganiamy oczywiście obcego kapitału, bo jesteśmy częścią UE, ale istnieją mechanizmy regulacji jego działalności, z planami zagospodarowania przestrzennego na czele.

Rozumiem, co warto zrobić – ale pozostaje pytanie jak. To oznaczałoby zmianę całej filozofii gospodarczej w naszym kraju.

Najpierw trzeba zrewidować całą masę dogmatów neoklasycznej ekonomii. Nie wystarczy rzucić hasło nowej polityki przemysłowej, trzeba jeszcze zrozumieć, że możliwy jest wariant pośredni między ręcznym sterowaniem przedsiębiorstwami przez państwo, czyli etatyzmem, a „polityką przemysłową” à la Tadeusz Syryjczyk, który jak wiadomo uważał, że najlepsza polityka przemysłowa to brak polityki. Państwo powinno aktywnie podejmować działania, które ułatwiają korzystne zmiany strukturalne w gospodarce. To oczywiście wymaga w pierwszej kolejności adekwatnej wiedzy o jej stanie. Jako wicepremier i minister gospodarki otrzymywałem na przykład dwie ogólne statystyki handlu zagranicznego, jedną z NBP, a drugą z GUS-u – niespecjalnie do siebie przystawały. Do dzisiaj nie potrafimy dobrze „rozliczyć” przepływów rzędu 4 procent PKB. Rząd nie ma zatem adekwatnego obrazu sytuacji. Na Tajwanie na przykład działa agencja rządowa, w której pracuje 150 osób, a minister gospodarki otrzymuje na biurko szczegółowy raport o tym, co weszło i co wyszło z obszaru celnego, co tydzień. Ma zatem wiedzę, która pozwala mu się inteligentnie zachować w polityce gospodarczej. My tej wiedzy nie mamy.

Czy to znaczy, że polskie państwo nie jest zdolne do głębokiej interwencji w gospodarkę?

Zdecydowanie tak. Weźmy przykład gazu łupkowego – jeśli chcemy, żeby był on dla Polski szansą rozwojową, to musimy mieć do jakiegoś stopnia własne technologie i umiejętności zarządcze. Tu sukcesu nie da się osiągnąć wyłącznie poprzez włączenie kapitału prywatnego. Zaangażowanie podmiotów publicznych miałoby też sens o tyle, że nawet jak okaże się, że złoża są małe, to wytworzone technologie wykorzystamy gdzieś indziej. Jeśli chcemy gazyfikacji węgla, to także niezbędne są własne znaczące kompetencje technologiczne. Nie wchodzę w dyskusję, czy to są akurat właściwe kierunki inwestycyjne, tylko pokazuję konieczny mechanizm powodzenia takich wielkich strategicznych projektów. Zabieramy się za nie nie do końca poważnie – z gazem łupkowym idzie na razie gorzej niż z budową autostrad.

Nawet tego nie potrafimy?

Naszemu państwu brakuje kompetencji i sprawności wykonawczej. Mój nieżyjący przyjaciel Tadeusz Kowalik zarzucał mi często, że lekceważę rolę inwestycji publicznych. Nigdy nie negowałem, że one mogłyby pomóc gospodarce. Problem jednak w tym, że słabo sobie tym radzimy. Stąd ogólnogospodarcze korzyści z inwestycji publicznych są umiarkowane, a często mizerne. Między innymi z powodu zbiurokratyzowania struktur publicznych. Na przykład brakuje w naszym systemie prawnym takiej instytucji jak korporacja prawa publicznego.

Skoro nam tak źle idzie, to czego powinniśmy spróbować?

Trzeba rozpoznać, gdzie mamy silną bazę wytwórczą, a brakuje nam technologii, aby z niej w pełni skorzystać. I uruchomić proces jej unowocześnienia i podniesienia konkurencyjności. Nie chodzi o rozdawanie grantów dla przedsiębiorców, z czego i tak nie rodzą się żadne innowacje. Koncepcję powiązania rozwoju własnej bazy wytwórczej z krajową myślą naukowo-techniczną w układzie regionalnym opracowałem ze swoimi współpracownikami parę lat temu dla województwa małopolskiego. Zaproponowaliśmy stworzenie Centrum Technologii i Rozwoju, które, powołane przez samorząd województwa w porozumieniu z uczelniami i dużymi przedsiębiorcami, inicjowałoby projekty w obszarach uznanych za strategiczne dla rozwoju regionu. Polegałyby one na wdrożeniu rozwiązań naukowo-technicznych, a następnie ich komercyjnym upowszechnieniu.

Jednym z możliwych kierunków takiego prorozwojowego działania dla Małopolski mógłby być na przykład model „małej Florydy”, to znaczy miejsca, do którego ludzie starsi przenoszą się w okresie emerytalnym, tu znajdując najlepsze warunki zaspokojenia swych potrzeb. Po stronie podażowej konieczny jest wtedy cały segment tak zwanej silver economy, czyli szerokiej i nowoczesnej oraz adekwatnej kosztowo oferty usługowej zorientowanej na ludzi starszych. Taki kompleks obejmuje bazę świadczeń medycznych i pielęgnacyjnych, w tym sanatoria oraz bazę rehabilitacyjną, rynek nieruchomości, specyficzne formy budownictwa i mieszkalnictwa, rozwiązania komunikacyjne, możliwości turystyczne, rekreacyjne i kulturalne. To niby wszystko w tym regionie jest, ale nie działa w odpowiedniej skali i odpowiednio sprawnie. A można i trzeba to rozwinąć, sięgając po różne dostępne osiągnięcia naukowo-techniczne. Wspomniane centrum na początku byłoby przedsięwzięciem publicznym, ale stopniowo wraz z kolejnymi projektami udział kapitału prywatnego powinien wzrastać. Na początek wystarczyłoby 100 milionów złotych. Kwota, która dla samorządu województwa nie jest problemem.

Na co można je wydać?

Trzeba je tak wydatkować, aby pojawiły się na dużą skalę rozwiązania niezbędne dla przyjętej koncepcji rozwojowej. Chodzi o rozwiązania techniczno-ekonomiczne oraz zarządcze. Taka agencja byłaby biernym inwestorem – daje część pieniędzy, drugą część biznes, po czym całość wspólnie się komercjalizuje. To byłaby rola podobna do tak zwanych business angels, jakich w Polsce nie ma – inwestorów, którzy wykładają pieniądze na raczkujący, często niepewny biznes. Inwestor zagraniczny rzadko jest tym zainteresowany, bo on raczej zbiera wisienki z tortu i wchodzi w inwestycje pewne. Dlatego potrzeba nam takich „drożdży publicznych”.

I co wyszło z tego raportu dla Małopolski?

Małopolska władza samorządowa rzecz przeczytała i odłożyła na półkę. Po prostu dlatego, że różne i liczne spółki wojewódzkie by na tym straciły. A to są miejsca, gdzie można zatrudnić sporo osób z własnego rozdzielnika.

Skąd można wziąć środki na tego typu politykę?

Na dokapitalizowanie przedsięwzięć na poziomie regionów są do dyspozycji środki unijne. Pytanie brzmi: czy lepiej wybudować kolejny obiekt uczelniany, gdzie będzie tworzona wiedza, czy lepiej dać pieniądze na wykonanie konkretnego zadania zleconego? Znowu, nie chodzi o wnioski o granty – agencja technologiczna wie, czego potrzebuje: mamy na przykład surowce i potrzebujemy technologii do ich przetwarzania. Zostajemy ich właścicielami, a potem szukamy kogoś, z kim to skomercjalizujemy. Nie potrzeba do tego armii urzędników, wystarczy kilkunastu ludzi, którzy naprawdę się znają na temacie, to znaczy na priorytetach rozwojowych danego regionu.

Czy szumnie zapowiadane Inwestycje Polskie mogą posłużyć takiej polityce przemysłowej, jaką pan postuluje?

Należy sobie zadać pytanie, czy polityka państwa faktycznie powinna iść w tym kierunku. Może dostępne środki należy wydawać na nowe technologie, zamiast na budowanie fabryk? Polska energetyka na przykład nie potrzebuje wielkiego publicznego inwestora, potrzebuje za to przedsięwzięcia, które wygenerowałoby technologie dla lokalnych systemów energetycznych. Ich właścicielem byłaby władza publiczna – do czasu, kiedy nadadzą się do skomercjalizowania. Tak robi słynna amerykańska DARPA [Defence Advanced Research Project Agency – agencja Departamentu Obrony założona w odpowiedzi na wypuszczenie przez ZSRR pierwszego sputnika], która przecież nie buduje fabryk, tylko finansuje, a potem sprzedaje technologie.

DARPA zapoczątkowała internet. Czy Polska ma szanse na tworzenie technologii podobnego kalibru?

W naszym przypadku to nie będą raczej technologie przełomowe; nie stworzymy tu nowego internetu, ale możemy tworzyć przydatne i nowoczesne rozwiązania problemów, które stoją na ścieżce naszego rozwoju.

Czy to daje szanse na upowszechnienie pracy o wyższej wartości dodanej? Tak, żeby dotyczyła większej części naszego społeczeństwa?

Jednym z głównych celów polityki gospodarczej musi być rozwiązanie problemu wysokiego strukturalnego bezrobocia; nie bezrobocia w ogóle, bo temu sprzyjałaby raczej ekonomia społeczna. Sądzę, że postawienie na tak rozumianą konkurencyjność będzie zwiększało liczbę trwałych, dobrych miejsc pracy, które będą mniej zależne od cyklu koniunkturalnego w krajach wokół Polski. Po wszystkich dotychczasowych reformach rynku pracy dopiero przy dobrej koniunkturze udawało nam się uzyskać poziom 8 procent bezrobocia, co sytuuje się już na przyzwoitym poziomie europejskim. Teraz mamy ponownie bezrobocie dwucyfrowe. A powinniśmy zejść poniżej 5 procent. Oczywiście jest to możliwe tylko przy zmianie mechanizmu rozwojowego, to znaczy kiedy będziemy lepiej opłacać wzrost wydajności pracy.

Mówił pan, że tego nie można zadekretować…

To musi wynikać z logiki działalności gospodarczej. Na pewno konieczne jest zbudowanie instytucjonalnej reprezentacji pracowników, przy czym nie muszą to być tylko związki zawodowe; mogą też rady pracownicze, jako strona zbiorowej umowy pracy w przedsiębiorstwie i partner pracodawcy w zarządzaniu kapitałem ludzkim firmy. Rzecz jest do dyskusji, ale na pewno trzeba przestawić zwrotnicę, bo inaczej utkniemy tam, gdzie jesteśmy – w rozwoju zależnym i bez tak wyczekiwanej konwergencji z Zachodem; także bez podmiotowości w polityce międzynarodowej, która zależy przecież od siły gospodarki.

Czy widzi pan na horyzoncie siłę polityczną zdolną to wszystko zrealizować?

Staram się oddziaływać na rzeczywistość poprzez publiczne definiowanie sytuacji. Na takiej zasadzie działa publiczny dyskurs. Najpierw zaczynamy sobie uzmysławiać zagrożenia i wyzwania, potem konieczny jest dialog dla uruchomienia form partnerstwa oraz koniecznych działań. A konkretnie: premier powinien stanąć na czele rady do spraw konkurencyjności. To byłby wstęp do budowania zaplecza, które wypracowałoby szczegółowe rozwiązania – akurat to w Polsce jest już dość łatwo uzyskać, dobrych ekspertów nie brakuje. Przygotowując taki raport jak Konkurencyjna Polska, oddziałujemy na klasę polityczną i obywateli jako generator wiedzy społecznej. Na to musi potem nałożyć się energia praktycznego działania. Skąd? Powinna wypłynąć od elity politycznej. A skoro stamtąd nie przychodzi, musi przyjść albo z dołu, od nacisku społecznego, albo, mówiąc nieco patetycznie, od intelektualnej elity, która nie walczy o władzę, tylko o zmianę.

Polska 2030 Michała Boniego pokazuje, że raporty niełatwo przebijają się do świadomości politycznej…

Michał Boni całkowicie zignorował kwestię sprawstwa politycznego – zadowoliło go napisanie ciekawej opowieści. Rada Ministrów nawet nie przyjęła tego raportu jako swojego dokumentu, w tym sensie to nie był dokument rządu ani partii rządzącej, tylko Boniego. Będąc przez jakiś czas wicepremierem wiem, co w naszych warunkach można z tej pozycji osiągnąć. Dlatego teraz działam publicznie w przekonaniu, że nie wystarczy, „żeby był ktoś po drugiej stronie”; to za mało. Nie jest też tak, że rząd nic nie może – ramy prawne dla ekonomii społecznej czy ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie zostały wprowadzone za moich czasów, aczkolwiek to były pola w pewnym sensie niczyje. Doświadczenie wskazuje, że w polach już zaanektowanych przez różne grupy interesu dużo łatwiej się potknąć. Dziś zresztą uważam, że przy wszelkich reformach najważniejsze jest inicjowanie procesu zmiany społecznej, a nie tylko samo uchwalanie przepisów.

Co to znaczy konkretnie?

W lutym 2013 współtworzyłem raport o samorządzie terytorialnym. Teraz go uszczegóławiamy, de facto zajmujemy się koncepcją trzeciego etapu reformy samorządowej. Założenie jest takie, że jeśli rząd zdecyduje się przyjąć tę inicjatywę, to jako twórcy raportu staniemy się zapleczem eksperckim dla Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego. Jeśli jej nie przyjmie, to nie zrezygnujemy, tylko będziemy publicznie przedstawiać projekty koniecznych naszym zdaniem ustaw. W moim przekonaniu nie wystarczy dokonać jako obywatel politycznego wyboru jakiejś partii. Dziś nie ma nikogo, komu mógłbym zawierzyć niezbędną zmianę, bo struktury władzy coraz bardziej kostnieją i ją blokują.

Ale jeśli żadnej partii nie można takiej zmiany zawierzyć, to na kogo można liczyć?

Wciąż nie potrafimy oddzielić dwóch sfer: partyjnej i publicznej; nie potrafimy stworzyć między nimi równowagi. Dziś mamy skolonizowanie państwa przez struktury partyjne i niezdolność takiego państwa do podejmowania zadań rozwojowych. Nie chodzi o to, żeby zrobić rewolucję, ale żeby pokazać obszary, w których konieczna jest energia społeczna i intelektualna, ale nie partyjna. Przestrzeń publiczną trzeba odwojować. Po to, aby gmina, region i całe państwo mogły funkcjonować; aby aktywność oddolna nie sprowadzała się do oburzenia, które wykorzystują rozmaici demagodzy i populiści. Patrząc na premiera, nie widzę w nim osoby, która jest gotowa powiedzieć: nie musisz na mnie głosować, ale możemy coś razem zmienić. Jeśli chcemy zmienić Polskę, to musimy zmienić uniwersytet; jeśli chcemy poprawić jakość życia Polaków, musimy zmienić służbę zdrowia. Ale by to zrobić, musimy dojść do jakiegoś porozumienia między klasą polityczną a interesariuszami poszczególnych sektorów. Po co? Aby siły wewnętrzne były siłami na rzecz zmiany, a nie na rzecz wzajemnie blokującego się oporu i jałowego sporu. Inaczej nic już nie wyjdzie. Plan Balcerowicza ćwierć wieku temu można było narzucić, wprowadzić metodą imperatywną. Zmian, których potrzebujemy, zmian trwałych i samopodtrzymywalnych, przeprowadzić w ten sposób się już nie da. I może dobrze. Ale dokonać ich trzeba i to staje się coraz pilniejsze.

John Kenneth Galbraith, jeden z najbardziej wnikliwych myślicieli ekonomicznych XX wieku, wypowiedział kiedyś słynne słowa, że „w kapitalizmie człowiek wyzyskuje człowieka, a w komunizmie jest dokładnie odwrotnie”. Nie sugerował przy tym bynajmniej, że między kapitalizmem a komunizmem nie ma żadnej różnicy, byłby może ostatnim skłonnym tak twierdzić – będąc jednym z czołowych, nielewicowych krytyków nowoczesnego kapitalizmu. Wyrażał natomiast głębokie rozczarowanie, jakie odczuwało wielu ludzi w związku z klęską budowy egalitarnego społeczeństwa obiecywanego przez komunizm.

Od czasu jego powstania w XIX wieku zasadniczym celem ruchu komunistycznego było zniesienie własności prywatnej „środków produkcji” (tj. fabryk i maszyn). Dlaczego komuniści uznali własność prywatną za źródło niesprawiedliwego podziału dóbr w kapitalizmie – nietrudno zrozumieć. Traktowali ją jednak również jako źródło gospodarczej nieefektywności. Byli przekonani, że to ona odpowiada za „marnotrawczą” anarchię rynku. Zbyt wielu kapitalistów rutynowo inwestuje w produkcję tych samych rzeczy – twierdzili – ponieważ nie znają planów inwestycyjnych konkurentów. Ostatecznie dochodzi do nadprodukcji, a część z przedsiębiorstw w nią zaangażowanych bankrutuje, przez co część maszyn idzie na złom, a zdolni do pracy robotnicy pozostają bez zatrudnienia. Twierdzono, że straty wynikające z tego procesu się skończą, kiedy decyzje różnych kapitalistów będą mogły być koordynowane przez racjonalne centralne planowanie – skądinąd firmy kapitalistyczne są wyspami planowania pośród otaczającego je anarchicznego morza rynku, jak niegdyś sformułował to Karol Marks. Dlatego właśnie, sądzili komuniści, jeśli prywatna własność zostanie zniesiona, gospodarką będzie można zarządzać tak, jakby była ona jedną firmą, a zatem bardziej wydajnie.

Niestety, centralnie planowana gospodarka oparta na państwowej własności przedsiębiorstw osiągała bardzo słabe wyniki. Komuniści mogli mieć rację, że nieograniczona konkurencja może powodować pewne społeczne straty, ale zduszenie wszelkiej konkurencji przez totalne centralne planowanie i powszechność własności państwowej zrodziły ogromne koszty, zabijając gospodarczy dynamizm. Brak konkurencji i nadmiar odgórnej regulacji w warunkach komunizmu sprzyjały również konformizmowi, biurokratyzacji i korupcji.

Mało kto się spiera, że komunizm zawiódł jako system gospodarczy. Z tego jednak nie wynika wcale, że przedsiębiorstwa państwowe (SOE) czy spółki publiczne w ogóle nie działają. Taka teza stała się popularna wskutek pionierskich programów prywatyzacyjnych Margaret Thatcher w Wielkiej Brytanii początku lat 80.; w czasie „transformacji” gospodarek postkomunistycznych w latach 90. zyskała status pseudoreligijnego credo. Przez moment wyglądało to tak, jak gdyby cały niegdyś komunistyczny świat został zahipnotyzowany mantrą „prywatne dobre, publiczne złe” (przypominającą antyludzkie hasło „cztery nogi dobrze, dwie nogi źle” z Orwellowskiego Folwarku zwierzęcego – wielkiej satyry na komunizm). Prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych stała się fundamentem neoliberalnej agendy, którą „źli samarytanie”¹ narzucali większości krajów rozwijających się przez ostatnie dwadzieścia pięć lat.

WŁASNOŚĆ PAŃSTWOWA NA ŁAWIE OSKARŻONYCH

Dlaczego „źli samarytanie” sądzą, że państwowe przedsiębiorstwa należy sprywatyzować? Sedno ich argumentacji stanowi prosta acz przemożna idea. Zakłada ona, że ludzie nie dbają w pełni o rzeczy, które do nich nie należą. Potwierdzenie tego znajdziemy przecież na każdym kroku. Kiedy twój hydraulik robi sobie trzecią przerwę na kawę tego samego poranka, zaczynasz się zastanawiać, czy robiłby to samo, naprawiając swój własny bojler. Wiesz, że większość ludzi, którzy wyrzucają śmieci w publicznych parkach, nigdy nie zrobiłaby tego we własnym ogródku. Wydaje się, że wielka troska o rzeczy przez nas posiadane i lekceważenie tych, które do nas nie należą, to część ludzkiej natury. Dlatego, twierdzą przeciwnicy własności państwowej, trzeba ludziom dać własność bądź udziały w różnych rzeczach (w tym przedsiębiorstwach), jeśli chcemy, żeby używali ich w sposób wydajny².

Własność daje właścicielowi dwa ważne prawa wobec tego, co posiada. Pierwsze, to prawo dysponowania daną rzeczą. Drugie, to prawo do czerpania zysku z jej użycia. Jako że zyski, z definicji, są tym, co pozostaje właścicielowi po opłaceniu wszystkich czynników produkcji, koniecznych do wykorzystania własności w sposób efektywny (np. surowców, pracy i pozostałych nakładów niezbędnych do produkcji), prawo do czerpania zysków znane jest jako „roszczenie rezydualne”. Problem polega na tym, że jeśli właściciel ma „roszczenie rezydualne”, to wielkość zysków nie interesuje tych interesariuszy, którzy otrzymują stałe wynagrodzenie.

Z definicji, przedsiębiorstwa państwowe stanowią zbiorową własność wszystkich obywateli, którzy wynajmują profesjonalnych menadżerów, kierujących przedsiębiorstwem za określone wynagrodzenie. Skoro zaś to obywatele mają roszczenie rezydualne jako właściciele przedsiębiorstw, wynajęci menadżerowie nie dbają o ich zyskowność. Oczywiście, obywatele jako „przełożeni” mogą uczynić swych „agentów” [nawiązanie do teorii principal-agent – przyp. tłum.], czy też wynajętych menadżerów zainteresowanymi zyskownością przedsiębiorstwa – wiążąc z nią ich płace. Taki system bodźców jest jednak niesłychanie trudny do zaprojektowania; przede wszystkim dlatego, że między przełożonymi a ich agentami występuje zasadnicza przepaść informacyjna. Kiedy na przykład wynajęty menadżer twierdzi, że zrobił bądź zrobiła wszystko co w jego czy jej mocy, a słabe wyniki są efektem czynników niepodlegających jego czy jej kontroli – wówczas przełożonemu bardzo trudno będzie wykazać kłamliwość takiego tłumaczenia. Trudność kontrolowania zachowania agenta przez przełożonego znana jest jako „problem przełożonego-agenta”, a wynikające stąd koszty (tzn. zmniejszenie zysków w efekcie słabego zarządzania) jako „koszty agencji”. Problem przełożonego-agenta stanowi sedno neoliberalnego argumentu przeciwko przedsiębiorstwom państwowym.

Nie jest to jednak jedyna przyczyna nieefektywności państwowej własności przedsiębiorstw. Pojedynczy obywatele, nawet jeśli teoretycznie są właścicielami firm publicznych, nie mają żadnych bodźców do dbania o swą własność (rzeczone przedsiębiorstwo) poprzez właściwe monitorowanie wynajętych menadżerów. Problem polega na tym, że każdy przyrost zysku wynikający z dodatkowego nadzoru nad menadżerami przedsiębiorstwa przez niektórych obywateli będzie dzielony wśród wszystkich obywateli, choć tylko ci monitorujący ponoszą koszty (np. czasu i energii poświęconych na przedzieranie się przez firmową księgowość czy powiadamianie odpowiednich agend rządowych o jakichś problemach). W efekcie najlepszym sposobem działania dla każdego z osobna będzie niemonitorowanie w ogóle menadżerów przedsiębiorstw publicznych i zwyczajna „jazda na gapę” kosztem innych. Ale jeśli każdy pojedzie na gapę, to nikt nie będzie menadżerów monitorował, a efektem będą słabe wyniki. Czytelnik natychmiast się zorientuje na czym polega problem „jazdy na gapę”, jeśli spróbuje sobie przypomnieć, jak często sam monitorował wyniki jakiegokolwiek z przedsiębiorstw państwowych w jego kraju (którego jest jednym z prawnych właścicieli).

Jest jeszcze jeden argument przeciwko przedsiębiorstwom państwowym, znany jako problem „miękkich ograniczeń budżetowych”. Polega on na tym, że należąc do rządu, przedsiębiorstwa państwowe często są w stanie zapewnić sobie dodatkowe finansowanie od państwa na wypadek poniesionych strat czy groźby bankructwa. Przedsiębiorstwa te mogą działać tak, jak gdyby ich ograniczenia budżetowe były plastyczne czy też „miękkie”, i w ten sposób uchodzi im na sucho niefrasobliwe zarządzanie. Teoria miękkich ograniczeń budżetowych została pierwotnie rozwinięta przez słynnego ekonomistę węgierskiego Janosa Kornaia, aby wyjaśnić zachowania państwowych przedsiębiorstw w warunkach komunistycznego centralnego planowania, może ona być jednak zastosowana również do podobnych przedsiębiorstw w warunkach gospodarki kapitalistycznej. Najczęściej przywoływanym przykładem problemu miękkich ograniczeń budżetowych w wypadku przedsiębiorstw państwowych są „chore przedsiębiorstwa” w Indiach, które nigdy nie bankrutują³.

PAŃSTWOWE KONTRA PRYWATNE

Argumentacja na niekorzyść przedsiębiorstw państwowych czy też własności publicznej wydaje się zatem bardzo przekonująca. Obywatele, choć są prawnymi właścicielami firm publicznych, nie mają ani możliwości, ani bodźców, żeby monitorować menadżerów, których wynajęli do kierowania ich przedsiębiorstwami. Agenci (menadżerowie) nie maksymalizują zysków przedsiębiorstwa, ponieważ przełożeni (obywatele) nie są w stanie ich do tego zmusić – z racji naturalnego braku informacji na temat zachowań agentów, jak również problemu „jazdy na gapę” wśród samych przełożonych. Do tego wszystkiego własność państwowa pozwala przedsiębiorstwu przetrwać raczej dzięki lobbingowi politycznemu niż podnoszeniu produktywności.

Rzecz w tym, że wszystkie trzy argumenty przeciwko państwowej własności przedsiębiorstw odnoszą się również do dużych firm sektora prywatnego. Problem przełożonego-agenta czy kwestia jazdy na gapę dotykają wielu dużych przedsiębiorstw prywatnych. Niektóre z dużych spółek są wciąż zarządzane przez swoich (większościowych) właścicieli (jak BMW czy Peugeot), ale większością z nich kierują wynajęci menadżerowie, gdyż struktura własności tych spółek jest rozproszona. Jeśli prywatne przedsiębiorstwo prowadzą wynajęci menadżerowie, a do tego jest wielu udziałowców, posiadających tylko niewielkie udziały w spółce, dotkną ją te same kłopoty co przedsiębiorstwa państwowe. Wynajęci menadżerowie (tak jak ich odpowiednicy z przedsiębiorstw państwowych) również nie będą mieli bodźców, by podejmować wysiłek większy niż tylko minimalnie konieczny (problem przełożonego-agenta), podczas gdy indywidualni udziałowcy nie będą mieli bodźców wystarczających do monitorowania wynajętych menadżerów (problem gapowicza).

Jeśli zaś chodzi o generowane politycznie „miękkie ograniczenia budżetowe”, to nie występują one bynajmniej tylko w przedsiębiorstwach państwowych. Firmy prywatne również mogą oczekiwać dotacji, a nawet wyratowywania przez rządy od bankructwa, wystarczy, że są wystarczająco ważne politycznie (jako np. duzi pracodawcy bądź firmy działające we wrażliwych politycznie sektorach, jak zbrojeniówka czy ochrona zdrowia). Zaraz po II wojnie światowej mnóstwo dużych firm prywatnych w wielu europejskich krajach zostało znacjonalizowanych, ponieważ same nie mogły sobie poradzić. W latach 60. i 70. upadek brytyjskiego przemysłu skłonił rządy zarówno Partii Pracy, jak i Partii Konserwatywnej do nacjonalizowania najważniejszych firm (Rolls Royce’a w roku 1971 pod rządami konserwatystów; British Steel w roku 1967, British Leyland w 1977 oraz British Aerospace w tym samym roku pod rządami labourzystów). Inny przykład – w Grecji 43 praktycznie upadłe firmy sektora prywatnego zostały znacjonalizowane w latach 1983–1987, kiedy bardzo trudne chwile przechodziła cała grecka gospodarka⁴.

Z drugiej strony przedsiębiorstwa państwowe nie są zupełnie odporne na działanie sił rynkowych. Wiele firm publicznych na całym świecie zostało zamkniętych, a ich menadżerów zwalniano z powodu złych wyników – co odpowiada przecież bankructwom korporacji czy przejęciom firm w sektorze prywatnym.

Prywatne firmy wiedzą, że będą mogły korzystać z miękkich ograniczeń budżetowych, jeśli tylko są wystarczająco duże i nie wstydzą się korzystać z tych możliwości do maksimum. Jak pewien zagraniczny bankier powiedział „Wall Street Journal” w czasie kryzysu zadłużenia Trzeciego Świata w połowie lat 80.: „my, bankierzy z zagranicy jesteśmy za wolnym rynkiem, kiedy możemy zarobić kasę, a wierzymy w państwo, kiedy możemy ją stracić”⁵.

Tak naprawdę wiele rządowych bailoutów dużych firm sektora prywatnego zostało przeprowadzonych przez rządy otwarcie wolnorynkowe. W późnych latach 70. upadły szwedzki przemysł stoczniowy uratowała nacjonalizacja przeprowadzona przez pierwszy od 44 lat prawicowy rząd – i to pomimo faktu, że do władzy doszedł on pod hasłami zmniejszenia rozmiarów państwa. Na początku lat 80. amerykański producent samochodów Chrysler popadł w tarapaty i został uratowany przez republikańską administrację Ronalda Reagana, będącą w awangardzie neoliberalnych reform rynkowych tamtego czasu. Stając w obliczu kryzysu finansowego 1982 roku, będącego efektem przedwczesnej i źle zaprojektowanej liberalizacji finansowej, rząd chilijski wyratował cały sektor bankowy przy pomocy publicznych pieniędzy. A był to rząd generała Pinocheta, który władzę objął na drodze krwawego zamachu stanu dokonanego w imię wolnego rynku i własności prywatnej.

Neoliberalny argument przeciwko przedsiębiorstwom państwowym zostaje podważony jeszcze mocniej przez fakt, że w realnym życiu działa wiele bardzo sprawnych przedsiębiorstw państwowych, z których dużo to po prostu firmy światowej klasy. Pozwólcie, że opowiem co nieco o najważniejszych z nich.

HISTORIE SUKCESU PRZEDSIĘBIORSTW PAŃSTWOWYCH

Singapore Airlines to jedna z najwyżej cenionych linii lotniczych na świecie. Często zwycięża w plebiscytach na ulubioną linię lotniczą świata, jest wydajna i przyjazna. Inaczej niż większość przewoźników, w swej 35-letniej historii ani razu nie odnotowała strat finansowych.

Linia lotnicza jest przedsiębiorstwem państwowym, w 57 procentach kontrolowanym przez Temasek – holding, którego wyłącznym udziałowcem jest Ministerstwo Finansów Singapuru. Temasek Holdings posiada udziały kontrolne (zazwyczaj pakiet większościowy) w szeregu innych, bardzo efektywnych i zyskownych przedsiębiorstw, nazywanych GLC (spółki powiązane z rządem). Spółki GLC operują nie tylko w typowych branżach użyteczności publicznej, jak telekomunikacja, energia czy transport. Działają także w sferach, które w większości innych krajów należą do sektora prywatnego, jak produkcja półprzewodników, stocznie, inżynieria, fracht czy bankowość⁶.

Rząd singapurski organizuje również tak zwane Rady Statutowe, które dostarczają pewnych dóbr i usług. Praktycznie cała ziemia w tym kraju jest własnością publiczną, a około 85 procent mieszkań dostarcza Rada Mieszkalnictwa i Rozwoju. Rada Rozwoju Gospodarczego rozwija tereny przemysłowe, pomaga w rozwoju nowym firmom i zapewnia usługi doradztwa biznesowego. Sektor przedsiębiorstw państwowych jest dwukrotnie większy od koreańskiego, jeśli liczyć według wkładu do krajowej produkcji. Pod względem udziału w inwestycjach krajowych jest większy niemal trzy razy⁷. Koreański sektor przedsiębiorstw państwowych jest z kolei około dwa razy większy niż argentyński i pięć razy większy od filipińskiego pod względem udziału w PKB⁸. Potoczne przekonanie głosi jednak, że zarówno Argentyna, jak i Filipiny poniosły porażki z powodu nadmiernie rozrośniętego państwa, za to Korea i Singapur są często chwalone jako historie sukcesu rozwoju gospodarczego napędzanego przez sektor prywatny.

Korea dostarcza jeszcze jednego efektownego przykładu udanej firmy państwowej, chodzi o obecnie prywatyzowanego producenta stali POSCO (Pohang Iron and Steel Company)⁹. Koreański rząd w końcu lat 60. złożył do Banku Światowego wniosek o pożyczkę na budowę pierwszej nowoczesnej huty stali. Bank go odrzucił, argumentując, że projekt jest nierealistyczny. Całkiem rozsądnie. Najważniejszymi towarami eksportowymi kraju były wówczas bowiem ryby, tania odzież, peruki i sklejka drzewna. Korea nie posiadała żadnego z dwóch kluczowych surowców – rudy żelaza i węgla koksowego. Co więcej, zimna wojna oznaczała, że nie można było ich importować z pobliskich komunistycznych Chin. Trzeba je było sprowadzać aż z Australii. Do tego wszystkiego rząd koreański zaproponował zorganizowanie tego przedsięwzięcia w formie firmy państwowej. Czy może być lepsza recepta na katastrofę? A jednak w ciągu dekady od rozpoczęcia produkcji w roku 1973 (projekt sfinansowały banki japońskie) spółka stała się jednym z najbardziej efektywnych producentów stali na świecie, a dziś zajmuje pod tym względem trzecie miejsce.

Doświadczenie Tajwanu z przedsiębiorstwami państwowymi było jeszcze bardziej charakterystyczne¹⁰. Oficjalna ideologia gospodarcza Tajwanu to tak zwane Trzy Zasady Ludowe doktora Sun Yat-Sena, założyciela Partii Nacjonalistycznej (Kuomintangu), który zaprojektował tajwański cud gospodarczy¹¹. Zasady te mówią, że kluczowe sektory przemysłu powinny być w posiadaniu państwa. I w związku z tym Tajwan ma bardzo duży sektor przedsiębiorstw państwowych. W latach 60. i 70. odpowiadały one za ponad 16 procent krajowej produkcji. Niewiele z nich zostało sprywatyzowanych przed rokiem 1996. Nawet po „prywatyzacji” osiemnastu (spośród wielu) państwowych przedsiębiorstw w roku 1996 tajwański rząd wciąż utrzymuje w nich pakiety kontrolne (średnio 35,5 procent udziałów) i mianuje 60 procent dyrektorów w ich zarządach. Tajwańska strategia polegała na tym, by wspierać wzrost sektora prywatnego poprzez tworzenie dobrego środowiska gospodarczego (obejmującego, co istotne, także dostarczanie tanich, wysokiej jakości półproduktów od przedsiębiorstw publicznych); nie przejmowano się szczególnie prywatyzacją.

Przez trzy dekady gospodarczego wzrostu Chiny stosowały strategię podobną do tajwańskiej. W czasach komunizmu Mao wszystkie chińskie zakłady przemysłowe były w posiadaniu państwa. Dziś chiński sektor przedsiębiorstw państwowych odpowiada za około 40 procent produkcji przemysłowej¹².

Na przestrzeni ostatnich 30 lat gospodarczych reform niektóre z mniejszych przedsiębiorstw państwowych zostały sprywatyzowane pod hasłem zhuada fangxiao („schwytać duże, małe puścić wolno”). Spadek udziału własności państwowej wynikał jednak przede wszystkim ze wzrostu sektora prywatnego. Chińczycy stworzyli również unikatowy typ przedsiębiorstwa opartego na hybrydowej formie własności, tak zwane TVE (przedsiębiorstwa miejskie i wiejskie). Ich formalnymi właścicielami są władze lokalne, aczkolwiek zazwyczaj działają one, jak gdyby były prywatną własnością wpływowych politycznie osobistości lokalnych.

Dobre przedsiębiorstwa publiczne możemy znaleźć nie tylko w Azji Wschodniej. Gospodarcze sukcesy wielu gospodarek europejskich, takich jak Austria, Finlandia, Francja, Norwegia czy Włochy po II wojnie światowej zostały osiągnięte przy bardzo dużych udziałach sektora przedsiębiorstw państwowych co najmniej do końca lat 80. Zwłaszcza w Finlandii i we Francji sektor ten był w awangardzie technologicznej modernizacji. W Finlandii przedsiębiorstwa publiczne przeprowadziły technologiczną modernizację w leśnictwie, górnictwie, stalownictwie, transporcie, papiernictwie i przemyśle chemicznym¹³.

Fiński rząd pozbył się swych pakietów kontrolnych zaledwie w kilku z tych przedsiębiorstw, nawet po niedawnych prywatyzacjach. Jeśli zaś chodzi o Francję, czytelnika być może zaskoczy to, że wiele powszechnie znanych marek francuskich, takich jak Renault (samochody), Alcatel (akcesoria telekomunikacyjne), St Gobain (szkło i inne materiały budowlane), Usinor (stal; przekształcone w Arcelor, dziś będący częścią Arcelor-Mittal, największego producenta stali na świecie), Thomson (elektronika), Thales (elektronika wojskowa), Elf Aquitaine (ropa i gaz), Rhone-Poulenc (farmaceutyki; połączona z niemiecką spółką Hoechst utworzyła Aventis, będący obecnie częścią Sanofi-Aventis) – było kiedyś przedsiębiorstwami państwowymi¹⁴. Firmy te prowadziły technologiczną modernizację kraju i jego rozwój przemysłowy w warunkach własności państwowej aż do momentu ich prywatyzacji w różnych momentach w okresie od 1986 do 2000 roku¹⁵.

Dobrze działające przedsiębiorstwa państwowe można znaleźć również w Ameryce Łacińskiej. Brazylijska państwowa kompania naftowa Petrobras to firma klasy światowej, dysponująca najnowocześniejszymi technologiami. Embraer (Empresa Brasileira de Aeronautica), brazylijski producent „odrzutowców regionalnych” (tzn. samolotów odrzutowych krótkiego zasięgu), również stał się firmą klasy światowej w warunkach własności państwowej. Embraer to dziś największy na świecie producent odrzutowców zasięgu regionalnego i trzeci największy na świecie producent samolotów w ogóle – po Airbusie i Boeingu. Został sprywatyzowany w roku 1994, ale brazylijski rząd wciąż posiada „złotą akcję” (1 procent kapitału), która pozwala mu zawetować niektóre kontrakty dotyczące sprzedaży samolotów wojskowych bądź transfery technologii do innych krajów¹⁶.

Skoro jest tak wiele skutecznie działających przedsiębiorstw państwowych, dlaczego tak rzadko o nich słyszymy? Po części dlatego, że taka jest natura wiadomości – czy to dziennikarskich czy naukowych. Gazety mają skłonność do przekazywania wiadomości złych – na temat wojen, katastrof naturalnych, epidemii, susz, zbrodni, bankructw i tak dalej. Skoro gazety w sposób naturalny i konieczny skupiają się na takich właśnie wydarzeniach, dziennikarska rutyna sprzyja prezentowaniu opinii publicznej możliwie najbardziej ponurego obrazu świata. W przypadku przedsiębiorstw państwowych dziennikarze i naukowcy zazwyczaj interesują się nimi tylko wtedy, kiedy coś idzie nie tak – dręczy je nieefektywność, korupcja czy inne uchybienia. Dobrze funkcjonujące przedsiębiorstwa państwowe przyciągają stosunkowo mało uwagi na takiej samej zasadzie, jak pokojowy i produktywny dzień z życia „przeciętnego obywatela” nie trafi nigdy na pierwsze strony gazet.

Jest jeszcze jeden, być może ważniejszy, powód niedostatku pozytywnych informacji na temat państwowych przedsiębiorstw. Wzrost znaczenia neoliberalizmu w ciągu kilku ostatnich dekad uczynił własność państwową na tyle niepopularną wśród opinii publicznej, że skutecznie działające przedsiębiorstwa państwowe same starają się pomniejszać znaczenie swych związków z państwem.

Singapore Airlines nie chwalą się, że jest ono ich właścicielem. Renault, POSCO czy Embraer – dziś już wszystkie sprywatyzowane – starają się pomniejszać, jeśli nie w ogóle ukrywać fakt, że firmami klasy światowej stały się w warunkach własności państwowej. Częściowy udział państwa we własności jest praktycznie wyciszany. Niewielu ludzi wie na przykład, że rząd landu Dolnej Saksonii jest największym udziałowcem Volkswagena dysponującym 18,6 procent udziałów.

Niepopularność państwowej własności przedsiębiorstw jest jednak efektem nie tylko, a nawet nie w głównej mierze, siły ideologii neoliberalnej. Na całym świecie jest wiele przedsiębiorstw państwowych, które faktycznie nie radzą sobie dobrze. Moje przykłady tych udanych nie mają na celu odwrócenia uwagi czytelnika od tych źle działających. Mają natomiast pokazać, że nie ma nic „nieuniknionego”, jeśli chodzi o słabe wyniki firm państwowych i że poprawa tych wyników niekoniecznie wymaga prywatyzacji.

ARGUMENT NA RZECZ WŁASNOŚCI PAŃSTWOWEJ

Wskazywałem, że wszystkie przywoływane powody słabych wyników przedsiębiorstw państwowych stosują się, nawet jeśli nie zawsze w tym samym stopniu, również do dużych firm sektora prywatnego, z rozproszoną formą własności. Moje przykłady pokazują również, że jest wiele przedsiębiorstw publicznych, które działają bardzo dobrze. Ale i to jeszcze nie cała historia. Teoria ekonomiczna wskazuje, że są takie okoliczności, w których przedsiębiorstwa publiczne bywają lepsze od firm prywatnych.

Jeden z takich przypadków zachodzi wówczas, gdy inwestorzy prywatni odmawiają finansowania przedsięwzięcia pomimo jego długoterminowych perspektyw na dobry wynik, sądzą bowiem, że jest ono zbyt ryzykowne. Właśnie dlatego, że pieniądze mogą się szybko przemieszczać, rynki kapitałowe mają naturalną skłonność do zysków krótkoterminowych i nie lubią ryzykownych projektów na dużą skalę o długim okresie realizacji. Jeśli rynek kapitałowy jest zbyt ostrożny, aby finansować realistyczny projekt (co ekonomiści nazywają zawodnością rynku kapitałowego), może zrobić to państwo, tworząc właśnie przedsiębiorstwo państwowe.

Zawodność rynku kapitałowego jest wyraźniejsza na wcześniejszych etapach rozwoju, kiedy rynki kapitałowe są niedorozwinięte, a ich konserwatyzm jest większy. Historycznie zatem różne kraje częściej odwoływały się do tej opcji we wcześniejszych stadiach swego rozwoju. W XVIII wieku, pod panowaniem Fryderyka Wielkiego (1740–1786) Prusy utworzyły wiele „fabryk wzorcowych” w branżach takich, jak tekstylia (zwłaszcza lniane), metale, uzbrojenie, porcelana, jedwab czy rafinacja cukru¹⁷. Naśladując Prusy, swój wzorzec, japońskie państwo ery Meiji pod koniec XIX wieku powołało do życia państwowe fabryki wzorcowe w wielu gałęziach przemysłu, które obejmowały między innymi stocznie, huty, górnictwo, tekstylia (bawełnę, wełnę i jedwab), a także broń¹⁸. Japoński rząd sprywatyzował te przedsiębiorstwa krótko po ich utworzeniu, ale niektóre z nich pozostały mocno dotowane nawet po prywatyzacji – zwłaszcza firmy stoczniowe. Koreański producent stali POSCO to nowocześniejszy i bardziej efektowny przypadek przedsiębiorstwa państwowego utworzonego z powodu zawodności rynku. Generalna lekcja jest jasna: przedsiębiorstwa państwowe często tworzono po to, by dać impuls do rozwoju kapitalizmu, a nie żeby go zastąpić.

Państwowe przedsiębiorstwa mogą być idealnym rozwiązaniem tam, gdzie istnieje „naturalny monopol”, to znaczy w sytuacji, kiedy z powodów technologicznych posiadanie jednego tylko dostawcy to najbardziej efektywny sposób obsłużenia rynku. Elektryczność, woda, gaz, koleje czy telefony (stacjonarne) to przykłady takich naturalnych monopoli. W tych branżach główny koszt produkcji stanowi budowa sieci dystrybucyjnej i stąd też jednostkowy koszt dostarczenia usługi spada, jeśli wzrośnie liczba użytkowników sieci. Z kolei istnienie większej ilości dostawców, z których każdy posiada własną sieć, na przykład wodociągów, zwiększa koszt jednostkowy dostaw do każdego gospodarstwa domowego. Historycznie takie gałęzie przemysłu zaczynały często od istnienia wielu małych, konkurujących producentów, ale potem były konsolidowane w duże, regionalne bądź krajowe monopole (i często przy tym nacjonalizowane).

Tam, gdzie istnieje naturalny monopol, producent może zażądać tyle, ile mu się podoba, ponieważ konsument nie może pójść gdzie indziej. Ale nie chodzi tu tylko o „wyzysk” konsumenta przez producenta. Sytuacja ta bowiem powoduje społeczną stratę, której nawet monopolista nie jest w stanie przywłaszczyć – znaną w technicznym żargonie jako „zbędna strata społeczna”¹⁹. W tym przypadku bardziej efektywne będzie przejęcie przez rząd danej działalności i prowadzenie jej samemu tak, aby dostarczyć społecznie optymalnej ilości dóbr.

Trzeci powód, dla którego rząd powinien zakładać państwowe przedsiębiorstwa, to równy dostęp do dóbr dla wszystkich obywateli. Przykładowo, jeśli pozostawić rzecz firmom sektora prywatnego, ludzie mieszkający w odległych rejonach mogą nie uzyskać dostępu do kluczowych usług, takich jak poczta, wodociągi czy transport – koszt dostarczenia listu na adres w odległych regionach górskich Szwajcarii jest dużo wyższy niż na adres w Genewie. Gdyby firmę dostarczającą listy interesował wyłącznie zysk, podniosłaby ona ceny dostarczania listów do regionów górzystych, zmuszając ich mieszkańców do rzadszego korzystania z usług pocztowych, albo w ogóle mogłaby zrezygnować z ich świadczenia. Jeśli usługa ta jest na tyle podstawowa, że każdy z obywateli powinien być do niej uprawniony, wówczas rząd może zdecydować na świadczenie jej samodzielnie poprzez firmę państwową, nawet jeśliby oznaczało to straty finansowe.

Na wszystkie powyższe przyczyny, dla których tworzy się przedsiębiorstwa państwowe, można również odpowiedzieć – i odpowiadano – takimi układami, w których prywatne firmy działają w warunkach jakiegoś połączenia regulacji rządowych, systemu opodatkowania, względnie dotacji. Na przykład rząd może sfinansować (przez rządowy bank) albo dotować (z podatków) prywatne przedsiębiorstwo, jeśli zabiera się ono za ryzykowny, długoterminowy projekt, który może się okazać korzystny z punktu widzenia rozwoju gospodarczego kraju, ale którego rynek kapitałowy nie chce sfinansować. Rząd może również nadać firmom prywatnego sektora koncesje na działanie w sektorze monopolu naturalnego, ale zarazem uregulować wytwarzane ilości dóbr oraz ceny, jakie firmy będą mogły pobierać. Może również nadać koncesję firmom prywatnym na dostarczanie podstawowych usług (poczty, kolei, wody) pod warunkiem, że zapewnią one „powszechny dostęp”. Wydawałoby się zatem, że przedsiębiorstwa państwowe nie są już dłużej konieczne.

Regulacje lub dotacje bywają jednak trudniejsze w zarządzaniu niż przedsiębiorstwa państwowe, zwłaszcza dla rządów krajów rozwijających się. Dotacje wymagają w pierwszej kolejności wpływów z podatków. Zbieranie podatków wydawać się może proste, ale wcale takie nie jest. Wymaga zdolności zbierania i przetwarzania informacji, wyliczania należnego podatku, a także wykrywania i karania unikających jego płacenia. Historia pokazuje, że nawet w bogatych dziś krajach uzyskanie takich zdolności trwało dużo czasu²⁰.

Kraje rozwijające się mają bardzo ograniczone możliwości zbierania podatków i, w efekcie, stosowania subsydiów, aby zaradzić ograniczeniom rynków. Trudność tę zaostrza jeszcze obniżenie przychodów z ceł w efekcie liberalizacji handlu – zwłaszcza w krajach najuboższych, których budżetowa zależność od wpływów z ceł była szczególnie wysoka. Ustanowienie dobrych regulacji okazało się trudne nawet w najzamożniejszych krajach, posiadających wyrafinowane instytucje regulacyjne zarządzające obfitymi zasobami. Fatalny efekt prywatyzacji brytyjskiej kolei z roku 1993, która zakończyła się faktyczną renacjonalizacją torowisk w roku 2002, czy klęska deregulacji energetyki w Kalifornii, której efektem był niesławny blackout w roku 2001 – to tylko najbardziej znane przykłady.

Kraje rozwijające się mają jeszcze mniejsze możliwości stworzenia dobrych zasad regulacji i radzenia sobie z prawnymi machinacjami oraz lobbingiem politycznym ze strony podlegających regulacjom firm, które często są pododdziałami bądź partnerami gigantycznych i potężnych przedsiębiorstw z krajów zamożnych. Bardzo pouczający w tym względzie jest przykład Maynilad Water Services, francusko-filipińskiego konsorcjum, które przejęło dostawy wody dla niemal połowy Manili, a które Bank Światowy chwalił niegdyś jako przykład sukcesu prywatyzacji. Pomimo zapewnienia sobie, dzięki sprytnemu lobbingowi, całej serii podwyżek opłat, które formalnie nie były dozwolone w ramach pierwotnego kontraktu, Maynilad wycofało się z umowy, kiedy państwowy regulator odmówił zgody na kolejną podwyżkę w roku 2002²¹.

Przedsiębiorstwo państwowe to często dużo bardziej praktyczne rozwiązanie niż system dotacji i regulacji dostawców z sektora prywatnego, zwłaszcza w krajach rozwijających się, którym brakuje zdolności ściągania podatków i egzekwowania regulacji. Mogą one nie tylko sprawnie działać (i często działają), ale pod pewnymi warunkami przewyższać nawet firmy prywatne.

PUŁAPKI PRYWATYZACJI

Jak już wskazywałem, wszystkie rzekome przyczyny nieefektywności przedsiębiorstw państwowych – problem przełożonego-agenta, problem „jazdy na gapę” i miękkie ograniczenia budżetowe – choć realne, nie ograniczają się wyłącznie do przedsiębiorstw państwowych. Duże firmy sektora prywatnego z rozproszoną strukturą własności również cierpią z powodu problemu przełożonego-agenta i gapowicza. W tych dwóch sferach formy własności mają znaczenie, ale kluczowy podział nie leży pomiędzy własnością prywatną a państwową – lecz między rozproszoną a skoncentrowaną. Jeśli chodzi o miękkie ograniczenia budżetowe, rozróżnienie między własnością prywatną a państwową wydaje się wyraźniejsze, ale nawet tu nie jest ono bezwzględne. Jak już zauważyliśmy, ważne politycznie firmy sektora prywatnego również są w stanie uzyskać pomoc od rządu, z kolei przedsiębiorstwa państwowe mogą – i tak też bywało w przeszłości – podlegać twardym ograniczeniom budżetowym, włącznie ze zmianą kierownictwa i ostateczną sankcją możliwej upadłości.

Jeśli zatem forma własności nie jest wyłączną albo przynajmniej nie najważniejszą przyczyną problemów z przedsiębiorstwami państwowymi, jej zmiana – to znaczy prywatyzacja – nie rozwiąże problemów. Co więcej, prywatyzacja niesie ze sobą rozliczne ryzyka.

Pierwszym wyzwaniem jest sama sprzedaż właściwych przedsiębiorstw. Sprzedawanie firm państwowych z monopolem naturalnym bądź tych dostarczających podstawowych usług, zwłaszcza przy słabym potencjale regulacyjnym państwa, to zły pomysł. Nawet jednak gdy chodzi o sprzedaż przedsiębiorstw, przy których własność publiczna nie jest niezbędna, pojawia się dylemat. Rząd zazwyczaj pragnie sprzedać przedsiębiorstwa radzące sobie najgorzej, czyli właśnie te, które najmniej interesują potencjalnych kupców. Tym samym, aby wzbudzić zainteresowanie sektora prywatnego słabymi przedsiębiorstwami, rząd często musi poczynić duże inwestycje i je zrestrukturyzować. Ale skoro ich wyniki można poprawić w warunkach własności państwowej, to po co je w ogóle prywatyzować?²². Skoro zatem nie jest politycznie możliwa restrukturyzacja przedsiębiorstwa państwowego bez silnego zaangażowania rządu w prywatyzację, wiele problemów firm państwowych może zostać rozwiązanych i bez prywatyzacji.

Co więcej, prywatyzowana firma powinna zostać sprzedana za właściwą cenę. To obowiązek rządu, jako zarządcy zasobów należących do obywateli. Jeśli sprzeda je zbyt tanio, darowuje tym samym publiczny majątek kupcowi. To rodzi z kolei ważne pytania o dystrybucję bogactwa. Do tego, jeśli przekazywany majątek zostaje wyprowadzony za granicę, nastąpi utrata majątku narodowego. Zdarza się to częściej, gdy kupiec jest ulokowany za granicą, choć mieszkańcy kraju również mogą wyprowadzić pieniądze, jeśli działa otwarty rynek kapitałowy, jak było choćby w przypadku rosyjskich oligarchów w okresie postkomunistycznej transformacji.

Aby uzyskać właściwą cenę, program prywatyzacyjny musi zostać przeprowadzony na odpowiednią skalę i we właściwym czasie. Jeśli na przykład rząd spróbuje sprzedać zbyt wiele przedsiębiorstw w relatywnie krótkim czasie, wpłynie to negatywnie na ich ceny. Taka nagła wyprzedaż osłabia siłę przetargową rządu, zmniejszając tym samym osiągane przez niego wpływy: tak się stało w wielu krajach azjatyckich po kryzysie finansowym roku 1997. Co więcej, biorąc pod uwagę fluktuacje na giełdach, ważne jest, aby dokonywać prywatyzacji tylko w dobrych warunkach rynkowych. W tym sensie złym pomysłem jest wyznaczanie sztywnego terminu dokonania prywatyzacji, na co upiera się często MFW, a co niektóre rządy przyjmują nawet z własnej woli. Taki termin zmusza bowiem rząd do prywatyzacji majątku niezależnie od warunków rynkowych.

Jeszcze ważniejsze jest sprzedanie firmy państwowej właściwemu kupcowi. Jeśli prywatyzacja ma bowiem pomóc gospodarce kraju w przyszłości, przedsiębiorstwa państwowe muszą zostać sprzedane ludziom, którzy mają faktyczną zdolność poprawy ich długofalowej produktywności. Jakkolwiek oczywiste się to wydaje, często dzieje się inaczej. Jeśli rząd nie domaga się, aby kupiec miał udokumentowaną historię osiągnięć w danej branży (jak to czyniły niektóre kraje), przedsiębiorstwo może zostać sprzedane raczej temu, kto sobie dobrze radzi z inżynierią finansową, niż temu, kto dobrze zarządzi danym przedsiębiorstwem.

Co ważniejsze, przedsiębiorstwa często bywają w efekcie korupcji sprzedawane ludziom bez kompetencji do kierowania nimi – ogromne majątki państwowe zostały w ten sposób przetransferowane do nowej „oligarchii” w Rosji po upadku komunizmu. W wielu krajach rozwijających się procesy prywatyzacji przebiegały w sposób skorumpowany, a duża część potencjalnych zysków trafiała do kieszeni nielicznych wtajemniczonych zamiast do budżetu państwa. Korupcyjne transfery mogą następować w sposób nielegalny, dzięki łapówkom. Można je jednak przeprowadzić zgodnie z prawem, na przykład gdy wtajemniczeni ludzie z rządu pracują jako konsultanci, za co otrzymują wysokie wynagrodzenia.

O ironio, częsty argument przeciwko przedsiębiorstwom państwowym brzmi, że są one skażone korupcją. Smutna prawda jest jednak taka, że rząd, który nie jest w stanie kontrolować czy wręcz wyeliminować korupcji we własnych przedsiębiorstwach, nie wytworzy nagle zdolności do zapobieżenia korupcji w trakcie ich prywatyzacji. Skorumpowani urzędnicy mają w rzeczywistości motywację do forsowania prywatyzacji za wszelką cenę, ponieważ oznacza ona, że nie będą musieli dzielić się łapówkami ze swymi następcami i mogą zainkasować wszystkie przyszłe strumienie łapówek (np. łapówki, które menadżerowie przedsiębiorstw państwowych mogą wydobyć od kontrahentów). Należy również dodać, że prywatyzacja niekoniecznie musi zmniejszyć korupcję, jako że firmy sektora prywatnego mogą być skorumpowane w równym stopniu.

Prywatyzacja naturalnych monopoli czy podstawowych usług również będzie porażką, jeśli nie zostaną one później poddane  w ł a ś c i w e m u   r e ż i m o w i   r e g u l a c y j n e mu . Jeśli dane przedsiębiorstwo państwowe jest naturalnym monopolem, prywatyzacja przy braku odpowiednich zdolności regulacyjnych po stronie rządu może oznaczać zastąpienie nieefektywnego, ale (politycznie) ograniczanego monopolu publicznego równie nieefektywnym, acz niczym nieograniczonym monopolem prywatnym. Przykładem sprzedaż systemu wodociągowego Cochabamba w Boliwii amerykańskiej spółce Bechtel z roku 1999, która zaowocowała natychmiastowym potrojeniem opłat za wodę, co z kolei zapoczątkowało zamieszki, zakończone ostatecznie renacjonalizacją firmy²³. Kiedy argentyński rząd częściowo sprywatyzował drogi w roku 1990, udzielając kontrahentom prawa do pobierania myta w zamian za ich utrzymywanie, ci odpowiadający za drogę prowadzącą do popularnego kurortu letniego sprowokowali społeczne protesty – po tym, jak zbudowali ziemne bariery w poprzek alternatywnych dojazdów tak, by zmusić kierowców do przejeżdżania przez ich bramki. A kiedy podróżni skarżyli się na poziom zdzierstwa na innej autostradzie, firma ją obsługująca ustawiła cały konwój policyjnych radiowozów przy bramkach wjazdowych, żeby stworzyć wrażenie wsparcia ze strony policji²⁴.

Nawet komentujący prywatyzację meksykańskiej spółki telefonicznej Telmex w roku 1989 raport Banku Światowego zawierał wniosek, że „prywatyzacja Telmeksu, wraz z towarzyszącym jej systemem regulacji cenowo-podatkowych, przyniosła w efekcie «opodatkowanie» konsumentów – grupy raczej rozproszonej, niezorganizowanej – a następnie podział zysków wśród grup dużo ściślej określonych; zagranicznych udziałowców, pracowników i rządu”²⁵. Problem deficytu regulacji jest szczególnie dotkliwy na poziomie władz lokalnych. W imię politycznej decentralizacji oraz „przybliżenia dostawców usług ludziom” Bank Światowy i rządy państw-pożyczkodawców naciskały ostatnio na rozbicie przedsiębiorstw państwowych na mniejsze jednostki geograficzne, pozostawiając tym samym funkcję regulacyjną władzom lokalnym. Wygląda to bardzo dobrze na papierze, ale w efekcie przynosiło często regulacyjną próżnię²⁶.

CZARNY KOT, BIAŁY KOT

Obraz pokazujący zarządzanie państwowymi przedsiębiorstwami jest złożony. Istnieją dobre i złe przedsiębiorstwa państwowe; nawet dla podobnego problemu własność publiczna może być dobrym rozwiązaniem w jednym kontekście i złym w innym. Wiele problemów dotykających firm państwowych ma wpływ także na duże firmy prywatne o rozproszonej strukturze własności. Prywatyzacja czasem wychodzi dobrze, ale bywa też receptą na katastrofę, zwłaszcza w krajach rozwijających się, którym brakuje odpowiedniego potencjału regulacyjnego. Nawet jeśli prywatyzacja to dobre rozwiązanie, może być trudna do przeprowadzenia w praktyce. Rzecz jasna, stwierdzenie, że obraz jest złożony nie znaczy, że „wszystko ujdzie”; jest kilka ogólnych lekcji, jakie możemy wyciągnąć z teorii ekonomicznych i przykładów z życia.

Przedsiębiorstwa w gałęziach przemysłu, które są naturalnymi monopolami, a także wymagające dużych inwestycji i obarczone dużym ryzykiem, wreszcie przedsiębiorstwa dostarczające podstawowych usług powinny być utrzymywane jako własność państwa, chyba że rząd ma bardzo duże wpływy z podatków lub zdolności regulacyjne. Przy niezmiennych pozostałych czynnikach przedsiębiorstwa państwowe są bardziej potrzebne w krajach rozwijających się, gdyż mają one niedorozwinięte rynki kapitałowe i słabe możliwości wprowadzania regulacji czy ściągania podatków. Prywatyzowanie ważnych politycznie przedsiębiorstw poprzez sprzedaż rozproszonych udziałów nie rozwiąże problemu słabych wyników przedsiębiorstwa państwowego, ponieważ nowo sprywatyzowana firma będzie miała z grubsza te same problemy jak wówczas, gdy była w rękach państwa. W czasie prywatyzacji należy zatroszczyć się o właściwą cenę i właściwego kupca, a także poddać firmę odpowiedniemu reżimowi regulacyjnemu po prywatyzacji – jeśli tego nie dokonamy, prywatyzacja raczej nie zadziała, nawet w sektorach niesprzyjających z natury państwowej własności.

Przedsiębiorstwa państwowe często da się naprawić bez prywatyzacji. Ważną rzeczą jest krytyczna ocena celów przedsiębiorstw i wyznaczenie im jasnych priorytetów. Bardzo często firmy państwowe obciążone są realizacją zbyt wielu celów naraz – na przykład społecznych (akcją afirmatywną wobec kobiet i mniejszości), tworzeniem miejsc pracy czy industrializacją. Nie ma nic złego w tym, że przedsiębiorstwa państwowe służą wielu celom naraz, ale to, jakie są te cele i jak wygląda hierarchia priorytetów – musi być jasno określone.

Poprawić można również nadzór. W wielu krajach przedsiębiorstwa państwowe nadzorowane są przez kilka agencji, co może znaczyć albo tyle, że nie są realnie nadzorowane przez żadną z nich, albo że nadzór rozdęty jest do tego stopnia, że zakłóca normalne zarządzanie firmą – na przykład państwowa spółka Korean Electricity miała przechodzić osiem inspekcji rządowych, trwających 108 dni, w samym tylko roku 1981. W takich przypadkach pomocne może być skonsolidowanie kompetencji nadzorczych w jednej tylko agencji (tak jak to uczyniono w Korei w roku 1984).

Zwiększenie konkurencji również może przyczynić się do poprawy wyników firmy państwowej – więcej konkurencji to nie zawsze lepiej, ale konkurencja to często najlepszy sposób na lepsze wyniki przedsiębiorstwa²⁷. Firmy państwowe niebędące naturalnymi monopolami można łatwo wystawić na konkurencję z sektorem prywatnym, zarówno na rynku wewnętrznym, jak i eksportowym; spotkało to wiele przedsiębiorstw tego typu, na przykład we Francji. Renault (całkowicie w rękach państwa aż do 1996 roku i wciąż kontrolowany w 30 procentach przez państwo) musiał mierzyć się z bezpośrednią konkurencją prywatnej firmy Peugeot-Citroen, jak również producentów zagranicznych. Nawet wówczas, kiedy były praktycznymi monopolami na swych rynkach wewnętrznych, przedsiębiorstwa państwowe takie jak Embraer czy POSCO musiały eksportować towary, a tym samym konkurować na rynku międzynarodowym. Co więcej, tam gdzie to możliwe, konkurencję można zaostrzyć, tworząc kolejne przedsiębiorstwo państwowe²⁸.

W roku 1991 Korea Południowa stworzyła nowe przedsiębiorstwo państwowe, Dacom, wyspecjalizowane w międzynarodowych połączeniach telefonicznych, którego konkurencja z istniejącym już monopolem państwowym Korea Telecom znacząco przyczyniła się do zwiększenia efektywności i jakości usług w latach 90. Rzecz jasna, przedsiębiorstwa państwowe często działają w sektorach, gdzie panuje naturalny monopol, a zwiększanie konkurencji w ich ramach jest albo niemożliwe, albo też byłoby społecznie nieproduktywne. Nawet i w tych sektorach pewien poziom konkurencyjności da się wdrożyć przez wspieranie pewnych sektorów „sąsiadujących” (np. linii lotniczych obok kolei)²⁹.

Konkludując, nie ma twardej i prostej reguły na to, co przynosi sukces przedsiębiorstwu państwowemu. Dlatego też, jeśli chodzi o zarządzanie nimi, potrzebujemy podejścia pragmatycznego, w duchu słynnej uwagi byłego przywódcy Chin Deng Xiao-Pinga: nie ważne czy kot jest biały, czy czarny – ważne, żeby łapał myszy.

¹ W nawiązaniu do biblijnej przypowieści o dobrym Samarytaninie, który pomaga ofierze napadu rabunkowego, rezygnując z własnej korzyści, „źli samarytanie” Ha-Joon Changa to ci „mieszkańcy bogatych krajów, którzy zachwalają biednym krajom wolny rynek i wolny handel, aby zagarnąć większy udział w ich rynkach i zapobiec powstaniu ewentualnych konkurentów. Mówią: «róbcie, co mówimy, a nie to, co my samy robimy», działając tym samym jako źli samarytanie, czerpiący korzyść z cudzych problemów” [przyp. tłum.].

² Prawa własności nie muszą być prawami własności prywatnej, jak domyślnie zakłada wielu ludzi podkreślających ich wartość. Istnieje wiele rodzajów wspólnotowych praw własności, które działają całkiem dobrze. Wiele wspólnot rolniczych na całym świecie posiada prawa wspólnotowej własności, które skutecznie regulują korzystanie ze wspólnych zasobów (np. lasów, ryb), zapobiegając ich nadmiernej eksploatacji. Bardziej nowoczesny przykład stanowi oprogramowanie komputerowe open source w rodzaju Linuksa, gdzie użytkownicy są zachęcani do poprawiania produktu, ale nie wolno im używać poprawionego produktu dla osobistej korzyści.

³ Mówiąc ściślej, problem miękkich ograniczeń budżetowych nie wynika z samej formy własności. Do ich „utwardzenia” potrzebne jest karanie niefrasobliwego kierownictwa, możliwe również w warunkach własności państwowej. Co więcej, same miękkie ograniczenia budżetowe nie czynią jeszcze menadżerów przedsiębiorstwa leniwymi. Dlaczego? Jeśli zawodowi menadżerowie (niezależnie od tego, czy kierują firmą państwową czy prywatną) wiedzą, że zostaną surowo ukarani za słabe zarządzanie (np. obcięte zostaną ich pensje, a może nawet stracą pracę) nie będą mieli bodźców, by kierować firmą w sposób niewłaściwy (abstrahując, oczywiście, od zwykłego problemu przełożonego-agenta). Jeśli są zaś karani, fakt, że firma przetrwa dzięki pieniądzom od rządu ani w jednym, ani w drugim przypadku im nie sprzyja. Choć zatem miękkie ograniczenia budżetowe występują częściej w przypadku firm państwowych z racji ich formy własności, najważniejszy problem stanowią jednak bodźce dla menadżerów, a nie same miękkie ograniczenia. W związku z tym prywatyzacja nie może poprawić wyników danego przedsiębiorstwa. Pogłębioną dyskusję na ten temat można znaleźć w: Ha-Joon Chang, The Hazard of Moral Hazard—Untangling the Asian Crisis, „World Development”, vol. 28, nr 4, 2000.

⁴ Theodore Georgakopolous, Kyprianos Prodromidis, John Loizides, Public Enterprises in Greece, „Annals of Public and Cooperative Economics”, vol. 58, no. 4, 1987.

⁵ „The Wall Street Journal”, 24 maja 1985, cytowane w: Jacqueline Roddick, The Dance of the Millions: Latin America and the Debt Crisis, Latin America Bureau, London 1988, s. 109.

⁶ Temasek Holdings posiada większość udziałów w następujących przedsiębiorstwach: 100% w Singapore Power (elektryczność i gaz) oraz PSA International (porty), 67% w Neptune Orient Lines (fracht), 60% w Chartered Semiconductor Manufacturing (półprzewodniki), 56% w SingTel (telekomunikacja), 55% w SMRT (koleje, usługi autobusowe i taksówkarskie), 55% z Singapore Technologies Engineering (inżynieria przemysłu zbrojeniowego) oraz 51% w SembCorp Industries (energetyka). Posiada również pakiety kontrolne w następujących firmach: 32% w SembCorp Marine (stocznie) oraz 28% w DBS (największy bank w Singapurze). Zob. Ha-Joon Chang, Public Investment Management, National Development Strategy Policy Guidance Note, United Nations DESA (Department of Economic and Social Affairs) and UNDP (United Nations Development Program), Box 1, 2006.

⁷ Według znanego raportu Banku Światowego na temat przedsiębiorstw państwowych, średni udział ich sektora w PKB 40 przebadanych krajów rozwijających się wynosił w latach 1978–1991 10,7 procent. Dla Korei wskaźnik ten odpowiadał 9,9 procent. Zob. World Bank, Bureaucrats in Business, Oxford University Press, New York 1995, tabela A.1. Niestety, Bank Światowy nie dostarczył danych na temat Singapuru. Rządowy Departament Statystyki Singapuru szacował jednak, że firmy GLC odpowiadały w 1998 roku za 12,9 procent PKB, podczas gdy sektor publiczny poza GLC (np. Rady Statutowe) składały się na kolejne 8,9 procent, dając w sumie 21,8 procent. Departament Statystyki zdefiniował GLC jako te spółki, w których rząd ma efektywny udział 20 procent lub więcej.

⁸ Według Banku Światowego (1995), tabela A.1, udział sektora przedsiębiorstw państwowych w latach 1978–91 wynosił 4,7 procent w Argentynie i 1,9 procent na Filipinach.

⁹ Więcej szczegółów nt. POSCO, zob. Ha-Joon Chang, Public Investment Management, dz. cyt., Box 2.

¹⁰ Tamże, Box 3.

¹¹ Te trzy zasady to minzu (nacjonalizm), minquan (władza ludu, ew. demokracja) oraz minsheng (ludowy dobrobyt).

¹² www.economywatch.com/world_economy/china/structure-of-economy.html.

¹³ Johan Willner, Privatisation and State Onwership in Finland, CESifo Working Paper, no. 1012, Ifo Institute for Economic Research, Munich, sierpień 2003.

¹⁴ Michel Berne, Gerard Pogorel, Privatisation Experiences in France, tekst zaprezentowany w trakcie CESifo Conference on Privatisation Experiences in the EU, Cadenabbia, Włochy, listopad 2003.

¹⁵ Historia prywatyzacji Renault jest typowa dla procesów prywatyzacyjnych w tym kraju. Renault został utworzony jako spółka prywatna w roku 1848. Został znacjonalizowany w roku 1945 za to, że był „narzędziem wroga” – jego właściciel, Louis Renault, był nazistowskim kolaborantem. W 1994 roku francuskie państwo zaczęło sprzedawać swoje udziały, zachowując pakiet 53 procent. W roku 1996 pozbyło się pakietu większościowego, zmniejszając swój udział do 46 procent. 11 procent akcji zostało jednak sprzedane, jak to określono na internetowej witrynie firmy, „stabilnemu trzonowi głównych udziałowców”, w tym finansowym instytucjom kontrolowanym częściowo przez państwo francuskie. Od tego czasu rząd francuski stopniowo zmniejszał swój udział w firmie do 15,3 procent (stan na rok 2005), ale wciąż pozostaje największym samodzielnym udziałowcem. Co więcej, ważna część owej redukcji udziałów rządu francuskiego była tłumaczona faktem nabycia w roku 2002 15 procent udziałów Renault przez Nissana, który wszedł z nim w układ w roku 1999. Jako że Renault od 1999 roku posiada z kolei pakiet kontrolny (początkowo 35 procent, obecnie 44 procent) w Nissanie, francuskie państwo faktycznie kontroluje 30 procent udziałów Renault, będąc tym samym siłą dominującą w firmie. Zob. Ha-Joon Chang, Public Investment Management, dz. cyt., Box 2.

¹⁶ Tamże.

¹⁷ William Henderson, Studies in the Economic Policy of Frederick the Great, Frank Cass, London 1963, s. 136–152.

¹⁸ Więcej szczegółów zob. Thomas C. Smith, Political Change and Industrial Development in Japan: Government Enterprise, 1868–1880, Stanford University Press, Stanford 1955; oraz George C. Allen, A Short Economic History of Modern Japan, 4 wydanie, Macmillan, London and Basingstoke 1981.

¹⁹ Pełny wywód jest dość techniczny, ale jego sedno jest następujące. Na rynku konkurencyjnym producenci nie mogą dowolnie ustalać cen, jako że ich rywale mogą zawsze zaproponować niższe, aż do momentu, kiedy dalsza obniżka skutkowałaby stratą. Monopolista może ustalać swą cenę, zmieniając ilość produkowanego dobra tak, że będzie je produkować tylko do momentu, w którym następuje maksymalizacja zysku. Taki poziom produkcji, w normalnych warunkach, jest niższy od społecznie optymalnego – tzn. takiego, w którym maksymalna cena, jaką konsument jest gotów zapłacić równa jest cenie minimalnej, jakiej oczekuje producent, aby nie ponosić strat. Produkowanie dóbr w ilości mniejszej od społecznie optymalnej oznacza niezaspokojenie potrzeb części konsumentów, którzy byliby skądinąd skłonni zapłacić więcej niż cenę minimalną wymaganą przez producenta, ale już nie – cenę, przy której monopolista może maksymalizować swój zysk. To niezaspokojone dążenie odrzuconych konsumentów to właśnie społeczny koszt monopolu.

²⁰ Zob. Ha-Joon. Chang, Kicking Away the ladder—Development Strategy in Historical Perspective, Anthem Press, London 2002, s. 101.

²¹ Tim Kessler, Nancy Alexander, Assessing the Risks in the Private Provision of Essential Services, Discussion Paper for G-24 Technical Group, 15–16 września 2003, Genewa. Tekst dostępny na stronie: http://www.unctad.org/en/docs/gdsmdpbg2420047_en.pdf.

²² Faktycznie, istnieją dowody, że wzrost produktywności w prywatyzowanych przedsiębiorstwach zazwyczaj następuje przed prywatyzacją, na drodze poprzedzającej ją restrukturyzacji; wskazuje to, że restrukturyzacja jest ważniejsza od prywatyzacji. Zob. Ha-Joon Chang, Public Investment Management…, dz. cyt.

²³ Duncan Green, Silent Revolution—The Rise and Crisis of Market Economics in Latin America, Monthly Review Press, New York, and Latin American Bureau, London 2003, s. 109.

²⁴ „Miami Herald”, 3 marca 1991, cyt. za Duncan Green, dz. cyt., s. 107.

²⁵ Pankaj Tandon, World Bank Conference on the Welfare Consequences of Selling Public Enterprises: Case Studies from Chile, Malaysia, Mexico and the U.K., Vol. 1: Mexico, Background, TELMEX, World Bank Country Economics Department, 7 czerwca 1992, s. 6.

²⁶ Tim Kessler, Nancy Alexander, dz. cyt.

²⁷ Wiele studiów fachowych wykazało, że konkurencja jest zazwyczaj ważniejsza niż status własności, jeśli chodzi o wpływ na wyniki przedsiębiorstwa. Przegląd tych studiów zob. Ha-Joon Chang, Ajit Singh, Public Enterprise in Developing Countries and Economic Efﬁciency, „UNCTAD Review”, 1993, nr. 4.

²⁸ Część ekonomistów twierdzi, że konkurencję można „zasymulować” w obszarze monopolu naturalnego, sztucznie dzieląc go na mniejsze (np. regionalne) jednostki i wynagradzać bądź karać je w zależności od ich relatywnych wyników. Niestety metoda ta, znana jako „konkurencja poprzeczki”, jest trudna do zarządzania nawet dla regulatorów w krajach rozwiniętych o dużych zasobach, jako że zakłada administrowanie skomplikowanymi formułami pomiaru wyników. Jest wysoce nieprawdopodobne, żeby mogli sobie z tym poradzić regulatorzy w krajach rozwijających się. Co więcej, w przypadku branż sieciowych (np. kolei) potencjalna korzyść z symulowanej konkurencji pomiędzy jednostkami regionalnymi musi zostać zestawiona z rosnącym kosztem problemów koordynacyjnych, wynikających z fragmentacji sieci. Prywatyzacja brytyjskiej kolei w roku 1993 stworzyła dziesiątki regionalnych operatorów, którzy między sobą konkurują w bardzo niewielkim zakresie (z racji geograficznego podziału obszarów działania), za to nie zapewniają dobrych połączeń z pociągami obsługiwanymi przez innych operatorów.

²⁹ Na przykład w latach 80. państwowe koleje brytyjskie mierzyły się (w części) z dość intensywną konkurencją ze strony prywatnych firm autobusowych w niektórych segmentach rynku.

– Jeśli ustąpimy, to załatwią nas jak Indian z Lago Agrio w Ekwadorze. Też wpuścili do siebie Chevron, a pewnego dnia obudzili się w innej rzeczywistości. Toksyczne odpady z wydobycia ropy naftowej zatruły ziemię, wodę i zwierzęta regionu. I co z tego, że korporacja ma wypłacić miliardy dolarów odszkodowania? – mówi Wiesław Gryn, rolnik z Żurawlowa i jeden z liderów blokady koncernu Chevron, który na Zamojszczyźnie poszukuje gazu łupkowego.

Na ścianach gościnnego pokoju w domu Wiesława Gryna wiszą podobizny przodków. – Tych dwóch – wskazuje na portrety narysowane ołówkiem – poszło z Napoleonem na wschód. Nie wrócili. Ten był lekarzem w carskiej armii – opowiada o rodzinie Gryn i wymienia kolejnych członków rodziny walczących na frontach I i II wojny światowej. Teraz i on musi prowadzić wojnę. Z amerykańską korporacją, której aktywa wyceniane są na 230 mld dolarów.

Na razie Amerykanie zdobyli przyczółek. Na wydzierżawionym skrawku ziemi w Żurawlowie zamierzają postawić wieżę wiertniczą. Chcą potwierdzić to, co dwa lata temu pokazały badania sejsmiczne. Kilka kilometrów w głąb ziemi pod pagórkowatymi polami Zamojszczyzny znajdują się skały łupkowe, które zazwyczaj zawierają gaz. Jeśli uda się do nich dowiercić, a potem je skruszyć, to cenne paliwo popłynie na powierzchnię. Jeśli gazu będzie wystarczająco dużo, to ruszy wydobycie na dużą skalę. Całą okolicę, podobnie jak w Teksasie czy Pensylwanii, pokryje siatka nawet 5 tysięcy otworów oraz ubitych dróg.

WON Z NASZEJ ZIEMI

Wiesław Gryn: – Nasze pola to spichlerz Polski, najżyźniejsze ziemie w kraju, ze stabilnymi plonami. Jak ruszy wydobycie, to nas wywłaszczą i w 30 lat ekologicznie zrujnują całą okolicę. Opinię publiczną mami się hasłami o bezpieczeństwie energetycznym, gazowym eldorado. Mając do wyboru dobrą żywność i czystą wodę albo opowieści o szansie na tańszy gaz, co pan wybierze?

Dojazd do pola, gdzie Chevron chce postawić wiertnię, blokuje potężna naczepa z belami siana. Obok transparenty: „Truciciele won z naszej ziemi”, „Nie chcemy do gazu” i karykatura prezesa Chevronu Johna Watsona. Kilka metrów obok zaparkował barakowóz, wewnątrz dwie wersalki, komputer zasilany agregatem, dyżurny telefon komórkowy i kamera internetowa wycelowana na plac budowy. Jest zapas wody, jedzenia i papierosów. – Jakby się zaczęło, to daję sygnał z komórki do kluczowych osób, a potem wszczynam alarm ręczną syreną. W kwadrans zleci się pół wsi – opowiada dyżurujący rolnik. Pali papierosa, patrzy za okno. Na razie spokój. Po „ich” stronie dwóch ochroniarzy. Mają halogeny i kamerę – wycelowaną w pojazdy protestujących. Siedzą wpatrzeni w swoje monitory. Wojna nerwów.

– Co miałoby się wydarzyć? – pytam

– Gdyby ruszyli z budową, będziemy ją blokować – wyjaśnia uczestnik blokady.

Tak było 3 czerwca 2013 roku. Do działki zmierzał konwój maszyn budowlanych z materiałami do budowy ogrodzenia, kontenerami dla pracowników. Działka Chevronu graniczy z działkami protestujących. Rolnicy z Żurawlowa i okolicznych wiosek wyjechali traktorami i przyczepami, blokując jedyną drogę dojazdową. Robotnicy zaczęli ręcznie wyładowywać sprzęt i nosić materiały budowlane, a chłopi zabierali je z ziemi i wrzucali z powrotem na ciężarówki. Doszło do przepychanek. Wezwana została policja i wójt gminy Grabowiec. Żurawlanie już nie odpuszczą. Na blokadzie trzymają wartę do dziś.

KLĄTWA PŁONĄCEJ WODY

O co ta wojna? Jeszcze kilka lat temu w Rogowie, Żurawlowie, Grabowcu nikt nie słyszał o wydobyciu gazu łupkowego. Gryn i trójka innych rolników opowiadają: – Byliśmy entuzjastami. Każdy z zaciekawieniem czytał i oglądał wiadomości o szansach na pieniądze dla lokalnych społeczności, o miejscach pracy i bezpieczeństwie energetycznym.

Cień podejrzeń co do intencji firmy pojawił się w 2011 roku. Chevron ruszył z badaniami sejsmicznymi. W okolicy pojawiły się specjalistyczne samochody toruńskiej firmy Geofizyka. Ciężarówki, sunąc jedną za drugą, jednocześnie uderzały specjalną stopą w grunt. Analiza wywołanej w ten sposób fali uderzeniowej daje odpowiedź, jak głęboko znajdują się gazonośne łupki. Wkrótce po badaniach żona sołtysa Rogowa, Wiesława Trynieckiego odkręciła kran i o mało nie zemdlała. –Woda była czarna, jakby wymieszana z węglem i śmierdząca. W kilku domach popękały ściany – opowiadają mieszkańcy.

Słysząc skargi, inżynierowie odbijali piłeczkę: – A macie ekspertyzy, jaka woda była przed badaniami? To wszystko przez nieszczelne szamba.

John Claussen, szef Chevronu w Polsce, oraz jego współpracownicy przyjechali do remizy strażackiej przekonywać ludzi do działań koncernu. Zapewniali, że technologa poszukiwania i ewentualnego wydobycia jest bezpieczna dla środowiska. Ale szybko padły niewygodne pytania. Na przykład o skład chemiczny płynu szczelinującego, który pod ogromnym ciśnieniem zatłacza się pod ziemię. Rozsadza on skały, a ze spękań uchodzi gaz.

– Wszyscy byli tym zainteresowani, bo w okolicy nie ma wodociągu, więc gospodarze korzystają z własnych ujęć wody pitnej. Odpowiedzieli, że to żadna poważna chemia ot, kwasek cytrynowy, płyn do zmywania naczyń i temu podobne. Co tu za ciemnotę nam wciskają, pomyślałem?! – denerwuje się Gryn.

ZAMOJSKI CZARNOBYL?

Tego wieczora pół wsi siadło do internetu. No i wygooglowali, że Chevron, a dokładnie należąca do niego spółka Texaco, odpowiada za tak zwany amazoński Czarnobyl – skażenie 3 tysięcy kilometrów kwadratowych lasów tropikalnych. Od lat firmy unikają wypłacenia lokalnej społeczności miliardów dolarów odszkodowania.

Wyszukiwarka podpowiada także, że płyn szczelinujący to wcale nie przyjazna chemia. Oprócz tysięcy metrów sześciennych wody w jego skład wchodzą również: kwas solny, odrdzewiacz, środki dezynfekujące, żelujące i mnóstwo innych chemikaliów. O dreszcze przyprawia także scena znanego w sieci filmu dokumentalnego Josha Foxa Gasland, w którym bohater podpala płynącą z kranu wodę przesyconą gazem uchodzącym ze złóż.

Wiesław Gryn: – Wyśmiewano nas, że naczytaliśmy się głupot z internetu. Wkurzony postanowił zobaczyć na własne oczy, co się święci. Zarezerwował bilety lotnicze i poleciał do USA. Wydał 20 tysięcy złotych, ale obejrzał złoże Marcellus w Pensylwanii, gdzie gaz wydobywa Chevron oraz najsłynniejsze na świecie złoże Barnett Shale w Teksasie. Syn Andrzej, który akurat kończył studia, wybrał się na praktykę do farmerów mieszkających kilkadziesiąt kilometrów od pól gazowych.

Wrócili wstrząśnięci.

Gryn otwiera laptopa i pokazuje film ukazujący widok z lotu ptaka nad gazowymi polami.

– Tak jak mówili eksperci PGNiG, otwory wiertnicze muszą być rozmieszczone co kilometr, a nawet mniej. Ludzie nie wytrzymują hałasu szczelinowania i ruchu cystern dowożących tysiące ton płuczki. Część tego płynu wraca na powierzchnię, więc tworzy się takie toksyczne zbiorniki. O tym się w Polsce nie mówi – dodaje gorzko. Zamyka laptopa, patrzy w horyzont na domy sąsiadów. Liczy w pamięci. – Tu na koncesji w Grabowie wyjdzie 5 tysięcy otworów. Każdy z nich wraz z drogą zajmuje teren o powierzchni 4 hektarów – razem wychodzi 20 tysięcy ha. Jeśli zsumować sąsiednie koncesje Chevronu w regionie, wyjdzie z pół miliona hektarów. – W Teksasie to mogą sobie pozwolić, żeby wyludnić taki kawał ziemi. Ale tutaj sobie tego nie wyobrażam – dodaje.

CHEVRON NA ZAGRODZIE RÓWNY WOJEWODZIE

Bunt przeciw Amerykanom wybuchł taki, że żaden rolnik z okolicy nie wydzierżawiłby im ziemi. Ale gazownicy znaleźli słabe ogniwa w społeczności. Podpisali umowy z najbiedniejszymi lub takimi, którym nie zależy, bo ziemię odziedziczyli po rodzicach, a mieszkają w mieście. Umowy to tajemnica, ale podobno Amerykanie za wydzierżawiony skrawek terenu płacą 20 tysięcy złotych, dzierżawa jest na 29 lat z prawem przedłużenia oraz pierwokupu.

– Najbardziej denerwująca jest arogancja – mówi Barbara Siegieńczuk, właścicielka firmy reklamowej z Zamościa. Przed kilkoma laty przeniosła się do Żurawlowa. Mieszka kilkaset metrów od planowanej wiertni.

Wylicza grzechy Chevronu. Nie czekając na zgodę, rozpoczęli umacnianie lokalnej wiejskiej drogi do Ministrówka. Do wycięcia przeznaczono tam 168 drzew. Zanim jednak zdobyto pozwolenia cichaczem 107 drzew poszło pod piłę. Kiedy protestujący powiadomili policję, przedstawiciele korporacji zaczęli wymuszać na wójcie, aby załatwił wycinkę w starostwie.

– Kiedy dobrze wgłębiliśmy się w przepisy, wyszło, że Chevron działa bezprawnie. Umacniał place, przygotowywał się do wierceń, nie mając jeszcze zezwoleń z urzędu górniczego. Jak gdyby nigdy nic kontynuował prace, pomimo wygaśnięcia ważności koncesji – dodaje Siegieńczuk.

Rzecznik Chevronu w Polsce Grażyna Bukowska, niegdyś dziennikarka telewizyjna, na wszelkie pytania o protesty odpowiada, że firma działa zgodnie z prawem. – Nie wycięliśmy drzew, mamy ważne koncesje, działamy na rzecz lokalnych społeczności – podkreśla jej komunikat. Firma chwali się listem od mieszkańców Ministrówki (z sąsiedniej gminy Miączyn) popierających poszukiwania gazowych łupków.

Wiesław Gryn: – Największy cyrk to te konsultacje społeczne. Nie można zadawać pytań, nie można odnosić się do wypowiedzi poprzedników, można tylko stanąć i pogadać – opowiada. Dodaje, że na jedno z takich spotkań przyjechali wynajęci przez Amerykanów klakierzy. Jeden z nich przeczytał z kartki, że „Dzięki wybudowanej przez inwestora drodze jego córka pierwszy raz w życiu mogła pojechać do kina. A droga jest odśnieżana”.

Protestujący: – Kłamał jak z nut, bo drogę wybudowano w maju, jak po śniegu nie było śladu.

Propagandziści koncernu wysyłają w świat informację o wzorowej współpracy z lokalną społecznością. W tym samym czasie Chevron pozywa protestujących do sądu w sprawie blokowania dostępu do wydzierżawionej ziemi. Rok temu przed świętami wysłannicy korporacji odwiedzali domostwa z koszami prezentów. Przy każdej okazji dzieciom wręczano pluszowe zabawki – tygryski maskotki koncernu. Znajdowano je później przywiązane do maszyn budowlanych albo co gorsza powieszone na stryczkach na przydrożnych drzewach.

WALKA O UMYSŁY

W Żurawlowie protestujący mają poczucie osamotnienia i osaczenia. Premier Donald Tusk ogłosił, że z gazu łupkowego będą emerytury dla przyszłych pokoleń.

– Trudno się dziwić, że każdy urzędnik gotowy jest do współpracy z korporacją. A my som tylko chłopy durne – mówi uczestnik blokady.

– I niedomyte… – dodaje inny.

Od października 2013 trwa duża kampania reklamowa w polskich mediach pokazująca Chevron jako firmę odpowiedzialną, budującą miejsca pracy. Jeden z klipów kampanii pokazuje rolnika trzymającego deskę z napisem „Pomyśl, zanim zaczniesz wiercić”. „Zgadzamy się” – odpowiadają gazownicy Chevronu. To fragment światowej kampanii mającej odbudować wizerunek naftowych gigantów, nadszarpnięty między innymi katastrofą platformy wiertniczej Deepwater Horizon należącej do BP. Firmy wydobywcze walczą o swoje dobre imię, by przekonać opinię publiczną do dalszej i coraz odważniejszej eksploatacji gazu i ropy na Alasce, w Zatoce Meksykańskiej czy Grenlandii.

Ale i w Żurawlowie mają niezłych speców od public relations. Dzięki stronie internetowej „Occupy Chevron Poland” o proteście usłyszał już cały świat. Przyjeżdżają dziennikarze z USA, Francji, Niemiec, Włoch, Wielkiej Brytanii, a nawet RPA. Pojawiło się także wielu ekspertów publikujących badania, że technologia szczelinowania hydraulicznego w wydobywaniu gazu ziemnego i ropy (fracking, fracturing) nie jest do końca zbadana i nie wiadomo, jakie mogą być jej konsekwencje dla środowiska.

Liczący 150 mieszkańców Żurawlów doczekał się notki na Wikipedii, że to polska wieś, będąca wzorem społeczności walczącej o prawo do czystego powietrza, wody i ziemi. Treść została oprotestowana przez koncern Chevron i teraz brzmi już bardziej encyklopedycznie – „wieś w Polsce, położona w województwie lubelskim”.

JAKUB MAJMUREK: Nakręcił pan film Drill Baby, Drill o protestach rolników przeciw eksploracji gazu łupkowego. Jest pan amerykańskim filmowcem polskiego pochodzenia. Jak pan w ogóle trafił na ten temat?

LECH KOWALSKI: Przyjechałem do Polski robić film o drobnych rolnikach, o tym, jakie mają tu problemy, jak radzą sobie z naciskiem wielkich firm żywnościowych, takich jak Smithfield – największa korporacja mięsna na świecie, niedawno kupiona przez Chińczyków. Prawie rok siedziałem w Rogowie na Zamojszczyźnie. Zauważyłem, że przyjeżdżają tam jakieś maszyny, dzieje się coś dziwnego. Okazało się, że są to badania sejsmiczne szukające gazu łupkowego. Miejscowi rolnicy dowiedzieli się o tym w tym samym czasie co ja. Na tym kończył się mój pierwszy film. Telewizja Arte dowiedziała się, że jestem w Polsce, i zamówiła u mnie film o gazie łupkowym. Tak powstał Drill Baby, Drill, kręcony w Żurawlowie i okolicach – na tym polu, gdzie dziś trwają protesty i gdzie właśnie stoję.

Czy w Stanach eksploracja gazu łupkowego wywołuje podobny sprzeciw?

Tam trwa to dłużej. Ludzie zaczynają pomału zdawać sobie sprawę, o co tu chodzi. Że jak się na jakimś terenie zrobi dziesięć tysięcy odwiertów, to ma to swoje skutki. Że woda jest zatruta, chorują zwierzęta. Ale w większości miejsc w Stanach jest już za późno na protesty, szkody już się dokonały. Dlatego mogę powiedzieć Polakom: protestujcie, zanim będzie za późno. Amerykanie walczą dziś głównie o odszkodowania. Ludzie w Polsce patrzą na to inaczej, oni są bardzo blisko związani z ziemią, rolnicy gospodarują tu od pokoleń. Ich walka to jest prawdziwa wojna. Ale i w Polsce, i w Ameryce ludzie mają dość bezczelności wielkich korporacji, które wchodzą w nasze życie, z niczym się nie licząc.

Temat dewastacji środowiska przez eksplorację łupków pojawia się w Stanach w mediach?

Śladowo. Z ważniejszych gazet napisał o tym tylko „New York Times”. W telewizji ten temat w ogóle się nie pojawił.

Skąd bierze się to milczenie?

Chevron to potęga. Pracują dla nich 64 tysiące osób. Potrafi wywierać wpływ na media, budować swój wizerunek. Podam panu przykład: dwa lata temu było tu spotkanie Chevrona z rolnikami. Przyszedł szef Chevrona na Polskę, zaczął tłumaczyć im stanowisko firmy – i to rozumiem, jest to jasny układ, miał do tego prawo. Ale była też pani z urzędu wojewódzkiego i ona zachowywała się dość dziwnie, we wszystkim brała stronę Chevrona, przekonywała rolników, by zaufali firmie. Tłumaczyła, że wszyscy się w Polsce uczymy, jak tu budować dobre praktyki i inne takie. I po pół roku sama zaczęła pracować dla Chevrona! Odezwałem się wtedy do mojego francuskiego przyjaciela, José Bovego, ekologa, działacza alterglobalistycznego i chłopskiego. On wtedy pomógł rolnikom z Rogowa, sam nagłaśniał sprawę. Rok temu udało się tu zatrzymać prace. Teraz znów ruszyły.

I pan znów kręci?

Tak, powstanie z tego trzeci film. Kręcę go z dwoma asystentami, którzy tu przyjechali ze Stanów za swoje pieniądze. Nie wiedzą, czy im się to w ogóle zwróci. Jestem filmowcem, na co dzień mieszkam w Paryżu i Nowym Jorku, ale teraz muszę być tu, z tymi ludźmi. I muszę wziąć ich stronę, także w swoim dokumencie. Całe życie kręciłem filmy o undergroundzie, głównie punkach, sam się wywodzę z tej subkultury. Dziś underground to jest rolnik, farmer spod Zamościa. To on nie ma głosu.

Żurawlów, czerwiec 2013

NIEWOLNICTWO W EUROPIE

Czy niewolnictwo mogło zakorzenić się w kolonialnych metropoliach Europy? Na pytanie to zazwyczaj udzielano odpowiedzi przeczącej. O nowoczesności niewolnictwa kolonialnego zdecydowała jego kapitalistyczna forma, która pozwalała na osiągnięcie maksymalnego zysku poprzez rabunkową eksploatację zasobów zarówno ziemi, jak siły roboczej, by zaspokoić nienasycony popyt konsumentów, wywołany przez uzależniający charakter produktów (papierosy, cukier, kawę czy rum). Skoro system plantacyjny powstał w rezultacie ówczesnych prądów gospodarczych, dlaczegóż  n i e  miałby być dominującą formą pracy przemysłowej zarówno w Europie, jak i w koloniach? Jeśli trudno nam sobie dziś wyobrazić rewolucję tekstylną w Manchesterze, napędzaną pracą afrykańskich, irlandzkich i angielskich niewolników, czy taką formę kapitalizmu, która  n i e  byłaby równoznaczna z „wolną” pracą, czy wreszcie gospodarczą modernizację jako coś innego niż wytwór (białych) narodów Zachodu, to dowód na to, jak skutecznie działają ograniczenia naszej wyobraźni historycznej, związane z koncepcjami rasy, narodu i nowoczesnego postępu, skonstruowane w znacznej mierze po to, by wykluczyć inne rozwiązania.

„Nie widzę żadnego powodu, aby niewolnictwo uznać za sprzeczne z ideałem funkcjonalnego czy utylitarnego państwa”, twierdził David Brion Davis, opisując na użytek Brytyjczyków wzajemne powiązania między niewolnictwem na Karaibach, ruchem abolicjonistów, kapitalistycznymi interesami klasowymi a ambiwalentnym triumfem wolnej pracy; podkreślał przy tym przypadkowość historycznego połączenia tych elementów¹. Zniewolenie Europejczyków jako siły roboczej nie było wcale w XVII i na początku XVIII wieku pomysłem szokującym. Kwestią zasadniczą w ocenie niewolnictwa było raczej zachowanie porządku społecznego niż maksymalizowanie zysków. Niewolnictwo w swoim kraju aprobowali Thomas Hobbes, John Locke czy Samuel Pufendorf; traktowali je jako zbawienny sposób dyscyplinowania społeczeństwa, szczególnie rosnącej liczby „luźnych ludzi” – włóczęgów, kryminalistów, próżniaków i nędzarzy². Karną pracę niewolniczą stosowano wówczas powszechnie³. Umowa terminowej pańszczyzny była przyjętym środkiem dostarczania do kolonii robotników. Sprzedawano ich jako siłę roboczą, a ich pracę wykorzystywano z taką samą bezwzględnością i bezdusznością, jak pracę niewolników.

Jednak w połowie XVIII wieku dokonał się nagły zwrot: „W latach 60. XVIII wieku nawet najbardziej zagorzali głosiciele użyteczności społecznej odżegnywali się od rekomendowania  n i e w o l n i c t w a  jako najlepszego rozwiązania dla angielskiej biedoty”⁴. Powodem rosnących obaw była świadomość stanu rzeczy w Nowym Świecie, w miarę jak populacja niewolników w koloniach gwałtownie wzrastała, a produkcja kwitła. Ponieważ okrucieństwo tego systemu było nie tylko odrażające, ale jednocześnie bardzo skuteczne jako technika dyscyplinowania siły roboczej, jego konsekwencji nie sposób było zignorować. Niewolniczy system pracy na plantacjach Nowego Świata „delikatnie mówiąc, wydawał się na pierwszy rzut oka podobny” do eksperymentów brytyjskich przemysłowców oraz innowacji produkcyjnych, które opisywał Adam Smith⁵. Choć późniejsi historycy będą dowodzić, że kapitalistyczna modernizacja stała w sprzeczności z niewydolnością pracy niewolniczej, problemem zarówno wówczas, jak i potem nie było wyłącznie to, w jaki sposób wykorzystywać najefektywniej siłę roboczą, ale także jak zmusić robotników do podporządkowania się regułom.

Oto doskonały przykład wyparcia: w miarę jak rosła liczba afrykańskich niewolników, a co za tym idzie, im bardziej nieszczelna (a więc fikcyjna) okazywała się granica między żyjącymi z niewolnictwa koloniami a odrzucającą niewolnictwo Europą, tym bardziej rygorystyczne stawały się prawa wprowadzane w celu jej wzmocnienia. Zatem im częściej dochodziło do incydentów w koloniach oraz inicjowanych przez niewolników buntów, które jawnie dowodziły ich pragnienia wolności, tym bardziej Europejczycy okazywali się podatni na teorie głoszące, że losem czarnoskórych jest niewola⁶. „Niewolnictwo nie zrodziło się z rasizmu; to raczej rasizm był konsekwencją niewolnictwa”, pisał Eric Williams w 1944 roku, a najnowsze badania to potwierdzają⁷. Starając się odseparować wolną Europę od praktyk w koloniach, Europejczycy konstruowali konceptualne bariery, wprowadzające przestrzenne rozróżnienie między krajem a koloniami, rasistowskie wyróżnienie specyfiki  m u r z y ń s k i e g o  niewolnictwa oraz prawne różnice w zakresie ochrony osoby. Wiele w tym względzie można się dowiedzieć z protokołów rozpraw sądowych, ponieważ afrykańscy niewolnicy przebywający w Europie wykorzystywali antyczną ideę wolności, by podważyć legalność własnego zniewolenia, weryfikując przy tym zwyczajowo akceptowane zarówno we Francji, jak i w Anglii przekonanie, że wolność przysługuje każdemu, kto postawił stopę na francuskiej czy angielskiej ziemi. Poszczególne przypadki różniły się między sobą, ale wniosek zawsze był podobny: umiłowanie wolności wymaga dyskryminacji rasowej. „Niewolnik” i „murzyn” (nègre) zaczęli występować w dyskursie jako synonimy.

Sądy we Francji długo respektowały podział geograficzny w kwestii obowiązywania zasady powszechnej wolności, uznając Code Noir z 1685 roku za „konieczny i prawomocny” w koloniach⁸. Ziemię francuską w Europie uważano natomiast za teren odrębny i święty. Edykt królewski z 1716 roku, który pozwalał na ograniczone osiedlanie się niewolników w towarzystwie ich panów, był rutynowo ignorowany przez parlamenty, które setkom niewolników przyznawały wolność, nie bacząc na kwestie rasowe i wychodząc z założenia, że niewolnictwo we Francji jest po prostu całkowicie nielegalne. Dopóki liczba Afrykańczyków we Francji była niewielka, tego rodzaju wielkoduszność, której cena była dość niska, współgrała z wyobrażeniem narodu o samym sobie. Motywem takich działań nie była jednak chęć zniesienia niewolnictwa jako instytucji⁹. „Zagwarantowanie wolności tym, którzy przybywali do Francji, miało na celu zamknięcie niewolnictwu dostępu do metropolii, nie zaś zwiększenie liczby wolnych ludzi w koloniach”, pisze Sue Peabody, śledząc zmianę, jaka dokonała się w XVIII wieku wraz z pojawieniem się w dyskursie prawnym kategorii rasy; zasadę głoszącą, że „we Francji nie ma żadnych niewolników”, zaczęto interpretować w taki sposób, który uczynił z czarnych Afrykańczyków wyjątek od reguły¹⁰.

Wprowadzenie rozróżnień rasowych gwarantowało prawo własności panom, a jednocześnie strzegło granicy między niewolnictwem a wolnością. Precedens stanowiła sprawa Francisque przeciwko Brignon (1759), w której postanowiono, że urodzony w Indiach Francisque, pomimo swojej ciemnej skóry, nie był nègre, a zatem można wobec niego zastosować zasadę powszechnej wolności¹¹. W 1777 roku wprowadzono serię dekretów znanych jako Police des Noirs, które zakazywały imigracji do Francji Murzynów i Mulatów bez względu na to, czy byli oni ludźmi wolnymi, czy niewolnikami; miały one też uniemożliwić wszelką integrację opartą czy to na więziach społecznych, czy seksualnych, ponieważ potencjalnie stanowiła ona zagrożenie dla wyraźnego podziału rasowego, który dotąd był gwarantem zasady powszechnej wolności¹².

W Anglii do kluczowej batalii sądowej doszło w 1772 roku, kiedy to sędzia ogłosił werdykt na korzyść niewolnika, Jamesa Somerseta, którego adwokat wygłosił słynne zdanie: „Angielskie powietrze jest zbyt czyste, by mogli nim oddychać niewolnicy”. Był to mit równie prawdziwy historycznie, co francuskie stwierdzenie, że „we Francji nie ma niewolników”¹³. Obu przyświecały podobne intencje: „[Davy] powiedział wyraźnie, że angielskie powietrze jest również zbyt czyste dla Murzyna. Chciał w ten sposób zapobiec napływowi Murzynów”¹⁴. W sprawie Somerseta niewolnictwo uznano za zasadniczo „niebrytyjskie”, za „obcy wtręt”, który co najwyżej można tolerować jako pożałowania godny element „innego świata” handlu i kolonii¹⁵. Uderzające, że decyzja ta zasadzała się na uznaniu kolonialnego niewolnictwa za coś nowego, „nowość nieznaną prawu powszechnemu i «całkowicie odmienną» od niegdysiejszej pańszczyzny”¹⁶. Jako takie, niewolnictwo w koloniach nie było zatem objęte ochroną dawnych angielskich wolności, a parlament miał prawo regulować je prawnie, tak jak regulował już handel niewolnikami i rządy w koloniach. Przy całym samozadowoleniu z własnej prawości moralnej, jakie towarzyszyło brytyjskiemu wyrokowi w sprawie Somerseta, „sądy angielskie nie wprowadziły żadnych zasad, które podważałyby kolonialne prawo dotyczące niewolników”¹⁷.

Czy w Europie zatrudniano nielegalnie niewolnych robotników? Nie dziwi nas brak konkretnych dokumentów w tej sprawie, gdyż tak właśnie działa system nielegalnej, imigranckiej siły roboczej. Istnieje wiele dowodów na to, że akty prawne nie były stosowane jednakowo w całym kraju. Prawna decentralizacja była zasadą, a najswobodniej do regulacji antyniewolniczych podchodziły najprawdopodobniej miasta portowe. Zakazy występujące w tym prawodawstwie dowodzą istnienia pracy niewolniczej w Europie; Davis pisze: „W 1773 roku Portugalia zakazała wjazdu do kraju niewolnikom z Brazylii i wolnym czarnoskórym Brazylijczykom, których uznano za nieuczciwą konkurencję dla miejscowej służby domowej”¹⁸. Stosując retorykę raczej performatywną niż deskryptywną, sąd brytyjski w sprawie z 1771 roku uznał godną pożałowania praktykę niewolnictwa w Ameryce za konieczną, lecz równocześnie twierdził, że „niewolnictwo Murzynów w Anglii nie jest koniecznością”¹⁹. Intrygujący wydaje się list niemieckiego poety Klopstocka – wychwala on duńskiego króla, który jako „pierwszy spośród wszystkich władców europejskich oświadczył, że ludzi nie należy traktować jak towaru (Waare)”, a „Duńczycy nie powinni dłużej wykorzystywać murzyńskich niewolników do pracy na roli (Feldarbeit)”²⁰. Zakaz wprowadzony przez duńskiego króla miał wedle opisu Klopstocka charakter uniwersalny, jeśli chodzi o traktowanie ludzi jak towaru (Dania była pierwszym krajem europejskim, który zniósł handel niewolnikami²¹); od opisanych powyżej spraw sądowych różnił się tym, że nie traktował pracy afrykańskich niewolników jako wyjątku, co, zważywszy na to, że Duńczycy zakazali wyzysku niewolników w koloniach dopiero w 1848 roku, oznaczało, że „praca na roli”, o której pisze Klopstock, musiała ograniczać się do terytorium Danii. List Klopstocka, opublikowany w „Minervie” w styczniu 1793 roku, powstał po wyzwoleniu się niewolników na San Domingo. W kolejnym dziesięcioleciu właśnie powodzenie haitańskiej rewolucji przyczyniło się do wzmocnienia rasizmu jako sposobu oddzielenia Europy od wpływu wydarzeń na świecie. Historia ta ma jednak więcej niż jedno oblicze.

NIEDOKOŃCZONA REWOLUCJA

Konstytucję Toussainta Louverture’a z 1801 roku należy uznać za szczytowe osiągnięcie historii uniwersalnej, ponieważ obejmowała ona zasadą wolności wszystkich obywateli bez względu na rasę – w tym także politycznych uciekinierów, którzy gdzie indziej szukali azylu przed niewolnictwem – i zmuszała francuskich jakobinów (przynajmniej czasowo), by poszli za tym przykładem²². Nie sposób przecenić znaczenia tych posunięć dla kresu niewolnictwa. Skończyło się przyzwolenie na tortury i przemoc fizyczną wszelkiego rodzaju. Odtąd liczył się status prawny. Jednak haitańskie doświadczenie nauczyło Europę również czegoś zupełnie innego; tego mianowicie, że praca ludzi wolnych nie musi oznaczać braku dyscypliny, a konstytucyjne wyeliminowanie segregacji rasowej nie usunie hierarchii społecznych opartych na kolorze skóry czy klasie, o czym świadczyła dominacja Mulatów i sankcjonowane przez państwo przywileje w społeczeństwie haitańskim²³. Zarówno Louverture, jak i Dessalines chcieli utrzymania plantacyjnego systemu pracy, tyle że teraz zakładał on zatrudnianie ludzi wolnych, otrzymujących za swą pracę wynagrodzenie; nadal jednak nastawiony był wciąż przede wszystkim na jak największą produkcję na eksport²⁴. Wzór stanowiła dyscyplina wojskowa, która okazała się tak skuteczna w organizowaniu zbuntowanych niewolników. Dubois pisze: „Postać niewolnika, który stał się żołnierzem, była kluczowa dla emancypacji na francuskich Karaibach, gdzie byłym niewolnikom najłatwiej było osiągnąć wolność w służbie wojskowej”²⁵. Choć system taki umożliwiał pewną mobilność społeczną bez względu na pochodzenie, stanowił również ideologiczną legitymizację dalszego wyzysku na plantacjach. Rozwiązanie to zaczęto nazywać militaryzmem agrarnym (caporalisme agraire)²⁶. W obu Amerykach stratyfikację społeczną włączono w ideologię kolonialnej niezależności²⁷. Historia ta nie dotyczy zatem wyłącznie grzechów Europy i cnót Haiti. Oba te doświadczenia nowoczesności mają swoją ciemną stronę²⁸.

W epoce rewolucji wolność i równość nigdzie nie istniały bezwarunkowo. Brytyjscy abolicjoniści uważnie śledzili podejście do siły roboczej pod rządami Toussainta, ponieważ mieli na względzie przede wszystkim dyscyplinę pracy robotników. „Reformatorzy obawiali się nade wszystko braku kontroli nad zachowaniami kojarzonymi z niezdyscyplinowaną klasą białych «nierobów i włóczęgów», których liberałowie do połowy XVIII wieku (…) chcieli pozbawiać wolności”²⁹. Davis dostrzega w pismach brytyjskich abolicjonistów „niemal obsesyjne idealizowanie porządku hierarchicznego”, a o jednym z nich, wielebnym Jamesie Ramsayu, pisze, że „nie krył podziwu dla dyscypliny panującej na plantacjach cukru”³⁰. Podkreślając, że źródła te należy czytać w szczególnym kontekście, Davis konkluduje:

Podczas gdy reformatorzy borykali się z problemami zbrodni, ubóstwa i dyscypliny pracy, nieświadomie nawiedzały ich obrazy niewolników na plantacji (…). Właścicieli niewolników i przemysłowców coraz bardziej interesował nie tylko nadzór i kontrola, ale także modyfikowanie charakteru i przyzwyczajeń swoich pracowników³¹.

Analizując historię angielskiego ruchu abolicyjnego, Davis potrafi dokładnie opisać złożony charakter wolności jako zasady organizacji społecznej – wplatającej się w tkankę nowo powstałego społeczeństwa przemysłowego – która doprowadziła do „niezwykle wybiórczej reakcji na wyzysk siły roboczej”³². Sukces abolicjonistów w postaci brytyjskiego zakazu handlu niewolnikami w 1807 roku zbiegł się z narodzinami idei „wolnej” pracy, która miała stać się formą dyscypliny w obliczu systematycznego eliminowania dotychczasowego prawodawstwa, chroniącego brytyjskich pracowników³³.

Znaczenie ma zatem nie tyle wyzysk siły roboczej, ile podtrzymanie fikcji dobrowolnego podporządkowania się temu wyzyskowi³⁴. Sądy „nie potępiały praktyk niewolniczych w przemyśle jako pogwałcenia praw człowieka” w przypadku angielskich i szkockich robotników „związanych dożywotnio z kopalniami węgla czy soli”, ponieważ „robotnika, który zaakceptował swoje wynagrodzenie, uważano za wolnego, nawet jeśli w rzeczywistości był całkowicie zależny”³⁵. Ideologia wolnej pracy, podparta w Europie rasistowską koncepcją różnicy, była porażką brytyjskiej klasy robotniczej, jako że w ostatecznym rozrachunku wolność stała się przykrywką dla roszczeń do historycznej wyższości Wielkiej Brytanii, której przeznaczeniem miało być „przewodzenie siłom postępu moralnego i gospodarczego”³⁶. Wolna własność, wolna praca i wolny handel składały się na nowe, nowoczesne pojmowanie kryterium wolności. System pracy kształtujący się w Wielkiej Brytanii „zależał być może od milionów przymusowych robotników, ale był to z definicji «wolny świat»”³⁷.

Co istotne, wszystko to działo się zanim na szeroką skalę wprowadzono pracę zmechanizowaną. Wyobrażając sobie, że nowoczesność jest równoznaczna z Europą, nie dostrzegaliśmy, w jakim stopniu nowoczesny kapitalizm był wytworem systemu kolonialnego, który pod wieloma względami wyprzedzał system europejski. Aimé Césaire pisał, że „analizowanie historii San Domingo to analiza początków, jednego ze źródeł cywilizacji zachodniej”³⁸. Musimy pójść za tą intuicją o krok dalej. Jeśli oddamy powstańcom z Karaibów to, co im należne, zachodnia cywilizacja rozpuści się w dziejach porowatej i nieograniczonej przestrzeni, w której ci powstańcy działali.

FABRYKA PODBIJA EUROPĘ

Dziwi mnie, że tak niewielu historyków zauważyło, iż samo słowo „fabryka” (ang. factory), które stało się synonimem postępu przemysłowego, było wynalazkiem kolonizacyjnego projektu Europy. Na długo zanim Manchester stał się stolicą przemysłu, pierwszą factory (fabryką) była portugalska feitoria, czyli faktoria handlowa. Była ona podstawą portugalskiej obecności w portach na afrykańskim wybrzeżu, przedsiębiorstwem całkowicie odmiennym niż organizacja wytwórczości w kraju (fabricação)³⁹. Brytyjczycy przejęli portugalski termin w takim właśnie znaczeniu. Factories były to zatem przedsiębiorstwa handlowe działające za granicą albo w koloniach, którym monopol gwarantowały przywileje nadane przez króla i które wysyłały agentów (factors) do zagranicznych placówek, służących jako centrale przedsiębiorstwa, jego magazyny i centra obrotu hurtowego. Brytyjskie faktorie cieszyły się sławą w Zatoce Hudsona, Sankt Petersburgu, Lizbonie, Quidah i na wschód aż po Indie⁴⁰. To one zapoczątkowały nowoczesną formę korporacji, gromadząc w postaci udziałów (system zakazany w krajowych przedsiębiorstwach produkcyjnych jako zbyt spekulacyjny) kapitał potrzebny do sfinansowania ryzykownego przedsięwzięcia, jakim był dalekomorski „handel” – eufemizm oznaczający zbijanie majątku w krajach zamorskich. Faktorie realizowały więc imperialne plany, działając obok fortów i angażując się w wojny kolonialne. Były przy tym niezwykle dochodowe, jako że nie musiały liczyć się z tym, co znaczy „uczciwy” zysk, jak przy produkcji krajowej. Nie popełnimy zatem błędu, uznając pierwsze fabryki (factories) Manchesteru za przedłużenie systemu kolonialnego, który teraz podbijał kraj macierzysty.

„Manchester w 1815 roku był miastem składów” przechodzącym „przemianę, w której prym wiódł raczej handel hurtowy, marketing i wymiana, a nie produkcja”⁴¹. Miasto zyskało miano Bawełnopolis (Cottonopolis) ze względu na kluczową pozycję w globalnym przedsięwzięciu, łączącym plantacje bawełny w koloniach z przędzalniami, których produkcję ponownie eksportowano; dla hurtowników był to przystanek przed ostateczną sprzedażą na rynki europejskie⁴². Do takich zorientowanych na zagranicę przedsięwzięć handlowych lokalne wytwórnie podchodziły z nieufnością. Mimo że zlecały produkcję robotnikom w okolicznych wioskach, to przestrzeń manchesterskich magazynów dzieliły z wielkimi hurtownikami, gdyż składy wynajmowano zarówno krajowym przedsiębiorstwom, działającym w systemie nakładczym, jak i firmom handlowym, zaangażowanym w produkcję przędzy na rynki zagraniczne. Minęło trochę czasu, zanim orędownicy obu tych form kapitalizmu zdali sobie sprawę z łączącej ich wspólnoty interesów⁴³. W interesującym nas czasie rewolucji jeszcze do tego nie doszło, a produkcja w manchesterskich fabrykach wciąż nie była wysoko zmechanizowana⁴⁴. Staram się tutaj wskazać, że kiedy myśli się o nowoczesnej sile roboczej bez uwzględnienia podziału robotników na narody czy rasy, a nawet nie bierze się pod uwagę różnicy w politycznym statusie niewolników i ludzi wolnych, to jej rozwój wydaje się nadzwyczaj spójny i ciągły.

Tę spójność odnotowali już ówcześni obserwatorzy, ale dopiero w naszej epoce globalizacji historycy zaczęli uwzględniać ich perspektywę. Peter Linebaugh i Marcus Rediker w swych znakomitych badaniach nad regionem atlantyckim złożyli w całość doświadczenia życiowe i przekonania polityczne barwnej grupy, jaką stanowili XVII- i XVIII-wieczni robotnicy. Pojawiają się w niej liczne postacie wyzutych z jakiejkolwiek własności członków klas pracujących, wchodzących w skład atlantyckiego proletariatu: marynarze, niewolnicy, służba najemna, prości żołnierze, „rębacze drewna i nosiwody”. To oni budowali porty, żeglowali na statkach, karczowali lasy, walczyli na wojnach i pracowali w polu – stale jednak zagrożenie stanowiła ich ucieczka albo bunt wzniecony w imię wolności. Ta podklasa, złożona z przymusowych robotników i ludzi bezpańskich, stanowiła problem dla prawa i porządku zarówno w koloniach, jak w krajach macierzystych⁴⁵. Nawet jeśli reżim na Haiti nie uznawał powiązań i podobieństw między nowoczesnym niewolnictwem a nowoczesną wolną pracą, to dostrzegali je reprezentanci tej barwnej menażerii.

BARWNA MENAŻERIA

Studium Linebaugha i Redikera The Many-Headed Hydra koncentruje się na zdominowanym przez Brytyjczyków Atlantyku i unaocznia rolę klas pracujących w budowaniu nowego globalnego porządku poprzez dokumentowanie przypadków ich buntu przeciwko temu porządkowi. Pierwowzorem tej wieloetnicznej, barwnej grupy byli marynarze, których tysiące, z kraju i z zagranicy, zostało wcielonych siłą lub inaczej zmuszonych do służby na statkach brytyjskiej floty handlowej. „Statki-faktorie” odcumowane od afrykańskich i azjatyckich wybrzeży były „cieplarniami internacjonalizmu”, stanowiąc „nie tylko środek komunikacji między kontynentami, ale także pierwsze miejsce, gdzie lud pracujący, pochodzący z różnych kontynentów, spotykał się i porozumiewał”⁴⁶. Bunty na statkach były działaniem politycznym. Załogi piratów stały się wielorasowymi, wieloetnicznymi „hydrarchiami” – samozarządzającymi się kontrreżimami, które wymierzały sprawiedliwość, dzieliły majątek i prowadziły wojny⁴⁷. W miastach wzdłuż kolonialnych wybrzeży niewolnicy-uciekinierzy przyłączali się do imigrantów z Europy i powoływali do życia samorządne grupy nadbrzeżnych buntowników – utworzyli między innymi radykalne skrzydło powstania w mieście Nowy Jork w 1741 roku, walczyli również w amerykańskiej wojnie o niepodległość (dla porównania autorzy opisują George’a Washingtona oraz elity posiadaczy ziemi i niewolników jako kontrrewolucyjne⁴⁸).

Linebaugh i Rediker traktują XVII-wieczne polowania na czarownice, wypędzenia religijnych odszczepieńców, grodzenie pól i surowe kary za kradzieże jako akty represji dokonywane przez władze po obu stronach Atlantyku⁴⁹. Autorzy śledzą występowanie metafory wielogłowej hydry, biblijnego potwora, któremu w miejsce jednej odciętej głowy natychmiast odrastały dwie nowe. W owym okresie metaforę tę wykorzystywano często do opisania ruchów protestacyjnych organizowanych przez komunistycznych równościowców, religijnych buntowników, powstańczych niewolników czy rewolucyjnych radykałów.

Ta barwna menażeria stanowiła zatem obraz budzącej przerażenie oddolnej rewolucji. (…) Elitarni koloniści chętnie sięgali po wyobrażenia monstrualności, nazywając tę gawiedź „hydrą”, „wielogłowym potworem”, „gadem” i „wielogłową władzą”. „Wielogłowość” oznaczała demokrację puszczoną samopas⁵⁰.

Działania buntowników cechowała jednak organizacyjna i teoretyczna spójność. Powołując się na pisma ich rzeczników, Linebaugh i Rediker podkreślają, że tych wędrownych aktorów historycznych cechowała iście oświeceniowa świadomość: „Ten wieloetniczny proletariat był «kosmopolityczny» w pierwotnym znaczeniu tego słowa”⁵¹. Ich przekaz bazował na globalnym humanizmie, a nie rasistowskim nacjonalizmie.

Podczas gdy David Brion Davis opisuje, w jaki sposób prawne argumenty abolicjonistów „wbiły się klinem” między wolność a pracę, zniewolonych a wolnych robotników, autorzy The Many-Headed Hydra odkrywają radykalnych myślicieli, którzy powiązali niewolnictwo w koloniach z iście niewolniczymi warunkami pracy robotników w Anglii, domagając się przy tym zniesienia obu⁵². Irlandczyk i „proletariacki teoretyk” Edward Despard, który poznał swoją żonę Catherine, Afroamerykankę, będąc żołnierzem w amerykańskich koloniach, został skazany i powieszony jako zdrajca w latach 90. XVIII wieku pod zarzutem uczestnictwa w londyńskiej konspiracji w celu promowania, jak ujął to sam sędzia, „dzikiej i niwelującej wszelkie zasady równości uniwersalnej”⁵³. Pastor metodystów Robert Wedderburn, Mulat, który ostrzegał brytyjskich plantatorów, że „czeka ich los [taki jak białych na] San Domingo” i interpretował biblijny Rok Święty jako obietnicę politycznego i ekonomicznego wyzwolenia w koloniach i metropoliach, po masakrze manchesterskich demonstrantów w Peterloo w 1819 roku opowiadał się za uzbrojeniem angielskiego proletariatu⁵⁴.

W epoce rewolucji tacy zwolennicy „oddolnego uniwersalizmu” mówili o jednej rasie, rasie ludzkiej. Była to idea wyrażana znacznie powszechniej, niż mógłby na to wskazywać dalszy bieg historii. Olaudah Equianno, Lydia Priest Hardy, Thomas Hardy, William Blake, Thomas Paine i Constantin François Volney to pisarze, którzy uważali się za „obywateli świata”⁵⁵. Ich radykalnie kosmopolityczne utwory krążyły jako przeciwteksty podważające oficjalną wersję historii, w której „uniwersalistyczne żądanie rewolucji zostało zredukowane do wąskiego, rasistowskiego nacjonalizmu”⁵⁶. Linebaugh i Rediker, współcześni kosmopolici i obrońcy dzisiejszych ofiar globalnego wyzysku, wyrażają żal w obliczu porażki tej „konspiracji w imię rasy ludzkiej”: „porzucono to, co narodowe i stronnicze:  a n g i e l s k ą  klasę robotniczą,  c z a r n y c h  Haitańczyków,  i r l a n d z k ą  diasporę”⁵⁷.

¹ David Brion Davis, The Problem of Slavery in the Age of Revolution, 1770–1823, Cornell University Press, Ithaca 1975, s. 263.

² „Dla Thomasa Hobbesa niewolnictwo było koniecznym elementem logiki władzy; niewolnik nie miał żadnych podstaw do skarg, jeśli w zamian za podporządkowanie się panu miał zapewnione utrzymanie i bezpieczeństwo. Samuel Pufendorf twierdził (…), że niewolnictwo było zatem wielce użytecznym instrumentem dyscypliny społecznej, który mógł rozwiązać problem próżniaków, złodziei i włóczęgów w Europie. John Locke zalecał objąć nakazem pracy angielską biedotę bez ziemi, a szczególnie jej młode potomstwo, które należało «przyuczać do pracy». Francis Hutcheson, jeden z twórców myśli abolicjonistycznej, także twierdził, że nic nie sprzyja równie «skutecznie» pracowitości i ograniczeniu próżniactwa jak trwałe poddaństwo, szczególnie wśród «niższych warstw społecznych». Twierdził, że niewolnictwo powinno być «powszechną karą dla próżniaków i włóczęgów, jeśli pomimo odpowiednich upomnień i [sic!] okresów czasowej pańszczyzny nadal nie będą w stanie utrzymać siebie ani swoich rodzin z żadnej pożytecznej pracy»” (Davis, Problem of Slavery, s. 263–264).

³ „Niemal wszyscy europejscy i amerykańscy autorzy i czytelnicy książek historycznych wierzą, że niewolnictwo zostało zniesione w północnej części zachodniej Europy pod koniec średniowiecza. Ale we Francji, Hiszpanii, Anglii i w Niderlandach praktyka pozbawiania wolności Europejczyków przez Europejczyków rozwijała się i kwitła w ciężkiej formie od połowy XV wieku aż po wiek XIX. Było to niewolnictwo jako kara, począwszy od galer, a skończywszy na (…) niewolniczej pracy przy robotach publicznych” (Orlando Patterson, Slavery and Social Death: A Comparative Study, Harvard University Press, Cambridge 1982, s. 44). Niedawno w Stanach Zjednoczonych Ameryki zaproponowano, aby alternatywą dla nielegalnej pracy imigrantów stała się karna praca niewolnicza wykorzystywana w prywatnym biznesie.

⁴ Davis, Problem of Slavery, s. 264.

⁵ Tamże, s. 459. „Podczas gdy społeczeństwo angielskie coraz bardziej ochoczo potępiało instytucję niewolnictwa, aprobowało eksperymenty z dyscyplinowaniem robotników, które wyraźnie zmierzały do modelu plantacyjnego. (…) Posiadacze niewolników i przemysłowcy coraz częściej interesowali się nie tylko nadzorem i kontrolą, ale modyfikowaniem charakteru i zwyczajów swoich robotników” (Davis, Problem of Slavery, s. 458).

⁶ Bunt Tackeya na Jamajce (1760) był pierwszą z serii takich rebelii, które dowodziły czegoś zupełnie innego: „Największe spiski i bunty wybuchały na Bermudach i Nevis (1761), Surinamie (1762, 1763, 1768–1772), Jamajce (1765, 1766, 1776), w Brytyjskim Hondurasie (1765, 1768, 1773), na Grenadzie (1765), Montserrat (1768), St Vincent (1769–1773), Tobago (1770, 1771, 1774), St Croix i St Thomas (1770 i później) oraz St Kitts (1778)” (Peter Linebaugh, Marcus Rediker, David Brion Davis, The Many-Headed Hydra. An Exchange, [w:] „New York Review of Books” 2001, t. 48, nr 14 (20 września), http://www.nybooks.com/articles/14534, s. 224). W latach 60. i 70. XVIII wieku pojawiły się ich liczne reperkusje na kontynencie północnoamerykańskim.

⁷ Eric Williams, Capitalism & Slavery, University of North Carolina Press, Chapel Hill 1994, s. 7.

⁸ Sue Peabody, „There Are No Slaves in France”: The Political Culture of Race and Slavery in the Ancient Régime, Oxford University Press, New York 1996, s. 36.

⁹ Peabody odwołuje się do „zasadniczo mitycznej relacji Francji i wolności” („There Are No Slaves in France”, s. 39).

¹⁰ „Im bardziej we Francji obstawano przy abstrakcyjnym pojęciu wolności, tym bardziej rosła rzeczywista skala występowania niewolnictwa w koloniach, co wymusiło znalezienie wytłumaczenia dla zniewolenia tych, a nie innych ludzi (…). Uzasadnienie to szybko okazało się rasistowskie” (Peabody, „No Slaves in France”, s. 68–69).

¹¹ Prawnicy Francisque’a dowodzili: „«To prawda, że jego nos jest nieco przyduży, a wargi dość grube. Ale jeśli nie brać pod uwagę koloru jego skóry, można powiedzieć, że wygląda na Europejczyka bardziej niż wielu Europejczyków, którym do tego, żeby mieć afrykański wygląd, wystarczyłaby czarna skóra». (…) Prawnicy skojarzyli afrykańskie rysy z poddaństwem: «Za sprawą swojego nędznego wyglądu (figure ignoble), Murzyni z Afryki zdają się przeznaczeni do niewoli»” (Peabody, „No Slaves in France”, s. 65–66).

¹² Rząd usiłował zakazać małżeństw mieszanych we Francji bez względu na to, czy osoba czarnoskóra była wolna, czy była niewolnikiem. Poncet de la Grave, któremu król powierzył zadanie wprowadzenia Police des Noirs w życie, skojarzył Afrykańczyków z rozprzestrzenianiem się chorób wenerycznych: „zanieczyszczenie” uznano za skutek seksualnego mieszania się ras. Choć dekrety te zniesiono podczas rewolucji, Napoleon przywrócił je w 1802 roku (Peabody, „No Slaves in France”, s. 124–125). Również w Anglii obawiano się mieszanych małżeństw – szczególnie wolnych czarnych zawierających związki małżeńskie w metropolii. Sierżant Davy, który stanął w obronie Somerseta w procesie o wolność, chciał mimo to udaremnić napływ Murzynów do Anglii: „«Mamy już przypadki narodzin dzieci dziwnego koloru». Jeśli nie zostanie uchwalone prawo, które powstrzyma imigrację, powiadał Davy, «nie wiem, jak nasze potomstwo będzie wyglądać, tzn. jakiego będzie koloru»” (Davis, Problem of Slavery, s. 495).

¹³ Zob. Peabody, „No Slaves in France”.

¹⁴ Davis, Problem of Slavery, s. 495. „Prawnicy Somerseta podkreślali niebezpieczeństwo wzrostu istniejącej już i swobodnie przemieszczającej się populacji około 14 000 do 15 000 czarnoskórych, których nazywano «obcym, zbędnym elementem, (…) narodem wrogów w sercu kraju». (…) Do lat 70. XVIII wieku rósł lęk przed porzuconymi i bezrobotnymi czarnymi w Londynie” (s. 495).

¹⁵ Jednocześnie „coraz więcej angielskich kobiet i dzieci spychano do kopalni, fabryk i przytułków, gdzie praca ponad ludzkie siły, stosowanie kar cielesnych, wykorzystywanie seksualne i rozdzielanie rodzin bardzo przypominały te «nieangielskie» niegodziwości, które abolicjoniści obrali za naczelny przedmiot swoich ataków” (Davis, Problem of Slavery, s. 402).

¹⁶ Tamże, s. 376.

¹⁷ Tamże, s. 501.

¹⁸ Tamże, s. 495.

¹⁹ Cyt. za Davis, Problem of Slavery, s. 488.

²⁰ „Der König von Dännemark (…) der zuerst unter allen europanischen Mächten befohlen hat, dass die Menschen nich länger wie Waare betrachtet werden, und die Dänen nicht mehr zu ihrer Feldarbeit Neger-Sklaven brauchen sollten” (cyt. za: Thomas P. Saine, Black Bread – White Bread: German Intellectuals and the French Revolution, Camden House, Columbia 1988, s. 277). Czy Klopstock miał na myśli duńskie rozporządzenie z 25 marca 1791 roku Dla dobrego porządku niewolnych i poddanych? [dotyczące zniesienia poddaństwa chłopów i oddania im ziemi w wieczystą dzierżawę – przyp. tłum.]. Reformy w Danii wprowadziły wyraźne rozróżnienie między pracą w duńskim rolnictwie a produkcją na karaibskich plantacjach. Klopstock otrzymywał wsparcie finansowe od duńskiego arystokraty Ernsta Schimmelmanna, postępowego reformatora, który odziedziczył fortunę, zbudowaną po części na kolonialnym niewolnictwie, a po części na pańszczyźnianym rolnictwie w Danii. Jego żona prowadziła salon w letniej rezydencji Schimmelmannów na północ od Kopenhagi.

²¹ 16 marca 1792 roku Fryderyk VI jako regent wydał edykt znoszący handel niewolnikami, który wszedł w życie 1 stycznia 1803 roku. Król był rasistą w mniejszym stopniu niż wielu jego poddanych i zainicjował reformy. W 1802 roku niewolnik Hans Jonathan wystąpił z zapytaniem, „czy jego obecność w Danii automatycznie czyni go wolnym”. Wyrok był dla powoda niekorzystny: „Jak na ironię, pomimo sprawy Somerseta sprzed trzydziestu lat i zawieszenia duńskiego handlu transatlantyckiego dokładnie w tym samym roku, w którym sprawa trafiła do sądu, wydano wyrok negatywny” (Neville A.T. Hall, Slave Society in the Danish West Indies, St. Thomas, St. John and St. Croix. The Johns Hopkins University Press, Baltimore 1992, s. 35). Hall wspomina duńskie rozporządzenie, o którym piszę w poprzednim przypisie, ale nie wyjaśnia, jaka była jego treść ani do kogo było ono adresowane, nie poświęca też w swoich rozważaniach miejsca pracy czarnoskórych niewolników w Danii (s. 36).

²² Konstytucja Louverture’a z 1801 roku dla San Domingo (nadal kolonii Francji) stanowi wyraźnie: „Niewolnictwo nie ma racji bytu na tym terytorium; poddaństwo zostaje na zawsze zniesione. Wszyscy ludzie tu urodzeni żyją i umierają jako wolni Francuzi”. A dalej: „Wszyscy ludzie bez względu na kolor skóry powinni być zatrudniani przez pracodawców” (cyt. za: Sybille Fischer, Modernity Disavowed, s. 263, 266). Fischer ma rację, twierdząc, że w założeniu uniwersalna francuska Deklaracja praw człowieka i obywatela ograniczała się w rzeczywistości do obywateli Francji, natomiast gwarancja praw w konstytucji San Domingo, określona terytorialnie, była znacznie bardziej uniwersalna, bo odnosiła się dosłownie do każdej osoby, która wkraczała na to terytorium (s. 266).

²³ Fischer cytuje opis tej sprzeczności za Trouillotem, który twierdził, że „państwo i naród haitański zmierzały w przeciwnych kierunkach”, opatrując to stwierdzenie następującym komentarzem: „Podczas gdy naród koncentrował się wokół koncepcji wyzwolenia z niewoli, państwo w istocie odziedziczyło po czasach kolonialnych instytucje społeczne i gospodarcze, które wymagały ściśle kontrolowanej siły roboczej” (Fisher, Modernity Disavowed, s. 269).

²⁴ W rozdziale 6. konstytucji Toussainta z 1801 roku czytamy: „Ponieważ kolonia ma charakter rolniczy, nie można dopuścić do żadnych przerw w funkcjonowaniu plantacji (…), z których każda jest «manufakturą», wymagającą współpracy plantatorów i pracowników”. Taki był początek „agrarnego militaryzmu”, systemu nadzoru pracy, który zgodnie z konstytucją Dessalines’a pozostał zasadniczo nietknięty. Zob. Sybille Fisher, Modernity Disavowed, s. 266–267. Polityka zagraniczna Toussainta przyjęła rewolucyjny internacjonalizm Żyrondy. Zarówno on, jak i Dessalines zaatakowali sąsiednie San Domingo, aby wyzwolić niewolników. Ten akt rewolucyjnego internacjonalizmu przypominał politykę zagraniczną nie tylko Żyrondy, ale i samego Napoleona. Toussaint planował przekształcenie zachodniej części San Domingo (gdzie dominowały małe gospodarstwa wolnych właścicieli) w plantacje, na których praca byłaby zorganizowana według modelu agrarnego militaryzmu.

²⁵ Laurent Dubois, A Colony of Citizens. Revolution and Slave Emancipation in the French Caribbean 1787–1804, University of North Carolina Press, Chapel Hill 2004, s. 162. Omówienie „głębokiej przepaści” między „polityką, orientacją ekonomiczną a filozofią” w myśli Toussainta i chłopów z San Domingo można znaleźć w książce Carolyn E. Fick The Making of Haiti: The Saint Domingue Revolution from Below, University of Tennessee Press, Knoxville 1990, s. 209, 213, 222, 237–250. Wspomina tam, że pod koniec rządów Toussainta „powszechna emancypacja była co najwyżej polityczną abstrakcją, bez znaczenia dla życia codziennego większości czarnoskórych robotników” (s. 222).

²⁶ „Próba kontrolowania pracowników plantacji w San Domingo stanowiła stały problem dla tych, którzy objęli władzę po Sonthonaksie, szczególnie dla samego Toussainta Louverture’a. Pod koniec lat 90. XVIII wieku Toussainta Louverture’a szczególnie interesowała odbudowa gospodarki plantacyjnej, by podtrzymać produkcję towarów na eksport, potrzebny zwłaszcza do tego, by pozyskać zaopatrzenie dla kolonii oraz broń i amunicję dla armii. Dlatego też doskonalił oparty na polityce Sonthonaxa system, podobny do wprowadzonego przez Hugues’a na Gwadelupie, gdzie wymagano od robotników plantacyjnych, by pozostali i nadal pracowali na tych samych plantacjach” (Laurent Dubois, Inscribing Race in the Revolutionary French Antilles, [w:] The Color of Liberty. Histories of Race in France, red. Sue Peabody i Tyler Stovall, Duke University Press, Durham 2003, s. 103).

²⁷ Wśród hierarchii społecznych przywilejów Kreole stali wyżej od urodzonych w Afryce, Mulaci od czarnych, a osoby niewolniczego pochodzenia niżej od wolnych; posiadacze ziemscy wyżej od robotników pracujących na plantacji, oficerowie wyżej od prostych żołnierzy. Simón Bolivar, przywódca ruchu niepodległościowego w Wenezueli, w kontekście rewolucji na Haiti powiedział, że „emancypacja niewolników dała klucz do niepodległości”. Ale „nawet Wyzwoliciel zapewniał właścicieli niewolników, że jego polityka wyrasta z militarnej konieczności i nie należy jej mylić z powszechną emancypacją. W okresie od 1819 do 1820 roku w skład armii patriotów w zachodniej Nowej Granadzie wchodziły niemal trzy tysiące czarnoskórych niewolników, ale generał Francisco de Paula Santander ostatecznie położył kres temu poborowi i zarządził, aby wszyscy czarni niepotrzebni w wojsku wrócili do kopalni. Por. Davis, The Problem of Slavery, s. 81.

²⁸ Zdanie to pochodzi z książki Waltera D. Mignolo, The Darker Side of the Renaissance. Literacy, Territoriality, and Colonization, University of Michigan Press, Ann Arbor 2003.

²⁹ Davis, Problem of Slavery, s. 304. „Naprawdę ważną kwestią, która nie miała nic wspólnego z cechami rasowymi, było to, czy wyzwoleni niewolnicy walnie przyczynią się do wzrostu liczebnego populacji, która wymykała się spod kontroli. Czy wyzwoleni czarni przestaną przychodzić do pracy?” (s. 304).

³⁰ Tamże, s. 377.

³¹ Tamże, s. 458.

³² Tamże, s. 403. Davis podkreśla, że wywody wiążące abolicjonizm ze społeczną potrzebą organizacji pracy „należy konstruować ze szczególną ostrożnością i wyczuciem, aby uniknąć wrażenia, że dochodzi się do uproszczonego wniosku, iż «przemysłowcy» promowali doktrynę abolicjonistów, chcąc odwrócić w ten sposób uwagę od stosowanych przez siebie form wyzysku”. Jednak mimo to „ruchu abolicjonistycznego nie można oddzielić od kontekstu społecznego, który go definiuje – od narastającego grodzenia, które doprowadziło do wzrostu migrującej populacji wiejskiej biedoty; od problemu, co zrobić ze skazańcami, których nie można już było wysyłać do Ameryki; od handlu biednymi terminatorami, których wysyłano wozami lub na barkach z Londynu do miast włókienniczych; od rosnącego pragnienia użyteczności, wydajności, produktywności i porządku; albo od zatrudniania małych dzieci w przemyśle, które, jak zauważył J.R. Poynter, pokoleniu lat 90. XVIII wieku jawiło się niemal jako panaceum” (Davis, Problem of Slavery, s. 455–456).

³³ Davis podkreśla fakt, że „triumf humanitaryzmu w roku 1807 mniej więcej zbiegł się w czasie z eliminacją znacznej części prawodawstwa, które chroniło tradycyjne zwyczaje handlowe i restrykcyjne praktyki angielskich robotników. Zdaniem E.P. Thompsona do 1809 roku «wszelkie prawo chroniące interes robotników w przemyśle wełnianym – dotyczące przyuczania do zawodu, draparki bębnowej, liczby krosien – zostało zniesione». Tym samym otwarto drogę dla fabryki, użycia draparki bębnowej, uprzęży do strzyżenia i zatrudniania niewykwalifikowanej i nieletniej siły roboczej” (Davis, Problem of Slavery, s. 452). Podobnie, wspomina z nutką sarkazmu, w roku 1834 niewolnictwo jako takie zostało „nominalnie” zniesione w koloniach. „Poprawka do Prawa o ubogich uwolniła angielskich robotników spod opieki społecznej i zaoferowała bezrobotnym wybór pomiędzy śmiercią głodową a upokarzającym przytułkiem” (s. 357).

³⁴ „Gdyby angielskie i szkockie sądy dopuściły sytuację, w której człowiek dobrowolnie zgadza się zostać niewolnikiem, naraziłyby na szwank wszystkie prawne fikcje dotyczące «pracy dobrowolnej»” (Davis, Problem of Slavery, s. 490).

³⁵ Tamże, s. 490.

³⁶ Tamże, s. 50. Według Davisa koniec handlu niewolnikami był „moralnym potwierdzeniem” angielskiego „triumfującego imperium handlowego” (s. 71).

³⁷ Tamże, s. 62. „Wolny handel”, polityczny program manchesterskich kapitalistów w połowie XIX wieku, oznaczał zwolnienie z podatków pod warunkiem, że handlowano w Anglii, a towary miały zostać wyeksportowane. Pod koniec tego stulecia porzucono ten eufemizm na rzecz polityki jawnie imperialistycznej. Niejednoznaczne zastosowania terminu „wolność” nie są dla nas dziś niczym obcym, skoro „wolny świat” stał się synonimem deregulacji i własności prywatnej, a „wolna” praca oraz „wolny handel” zostały wskrzeszone jako platforma polityczna, która często zakłada program imperialistyczny.

³⁸ Aimé Césaire, Toussaint Louverture. La Révolution française et le problème colonial, Présence africaine, Paris 1960, s. 23.

³⁹ Warto dokładnie prześledzić losy tego terminu w językach różnych potęg kolonialnych. Adam Smith pisał o miejscu produkcji gwoździ jako o „wytwórni”; francuski termin (z Encyclopédie Diderota) to épinglier; słowo, którym nazywano cukrownie w koloniach, to sucrerie (francuski termin usine nie pojawia się aż do czasów rewolucji przemysłowej). Najmniejsze zróżnicowanie terminologiczne występuje w kontekście amerykańskim, gdzie słowo factory używane jest dość wcześnie w znaczeniu „wytwórnia” albo fabrica – trudno się dziwić, wziąwszy pod uwagę, że cały kraj był wytworem kolonializmu – a termin „faktoria” (trading post) zarezerwowany został dla miejscowych działań kolonizacyjnych, czyli podboju Zachodu. W Europie wytwórczość krajową powoli włączano w system fabryczny, w Stanach Zjednoczonych natomiast proces ten przebiegał stosunkowo szybko.

⁴⁰ Kompania Wschodnioindyjska miała w Dakce własną fabrykę wyrabiającą muślin na eksport. Zamknięto ją w 1818 roku, kiedy głównym ośrodkiem produkcji tkanin bawełnianych stała się Anglia, gdzie maszyny wprowadzono w latach 20. i 30. XIX wieku. Indie poniosły duże straty w eksporcie swego jedynego produktu przemysłowego, skutkiem czego stały się odtąd dla swych zagranicznych partnerów jedynie dostarczycielem surowców. A zatem najlepiej rozwinięta dziedzina indyjskiej wytwórczości – przemysł tekstylny – została całkowicie zniszczona przez politykę kolonialną. Indie stały się importerem wyrobów bawełnianych. W latach 50. XIX wieku angielski perkal, zastępując indyjski, stał się „filarem imperium brytyjskiego” (D.A. Farnie, The English Cotton Industry and the World Market, Clarendon Press, Oxford, 1979, s. 96–99). O tym, w jaki sposób heglowska koncepcja dziejów powszechnych stała się „narzędziem do realizacji kolonialnych planów kompanii Wschodnioindyjskiej”, pisze Ranajit Guha, History at the Limit of World History, Columbia University Press, New York 2002, s. 51.

⁴¹ Roger Lloyd-Jones i M.J. Lewis, Manchester and the Age of the Factory: The Business Structure of Cottonopolis in the Industrial Revolution, Croom Helm, London 1988, s. 32. Ta monografia z zakresu historii gospodarczej, oparta na miejskich danych dotyczących nieruchomości, wyraźnie pokazuje, że to składy, a nie wynajmujące w nich powierzchnię przetwórnie bawełny, generowały najwyższe przychody z podatków. Mała skala manchesterskich przedsiębiorstw „ginie z oczu, jeśli skupiamy się na fabrykach, nie dostrzegając znaczenia składów; nie zauważymy wówczas, że wiele przędzalni było małymi, a nie wielkimi firmami. (…) Nieustannie potrzebowały robotników, ale ich skala była dość mała” (s. 37).

⁴² Przędzę wyrabianą w Manchesterze uważano „nie tyle za produkt, ile za importowany surowiec”. Bawełnę przędły kobiety lub – nawet częściej – dzieci (Lloyd-Jones i Lewis, Manchester and the Age of the Factory, s. 66).

⁴³ „Z całą pewnością szybkie upowszechnianie się mechanicznych warsztatów tkackich od połowy lat dwudziestych XIX wieku zniosło te różnice (…) i choć w roku 1800 nie można było tego jeszcze przewidzieć, to w 1815 roku wynik był już przesądzony. Mechaniczne krosna upowszechniały się powoli w dwóch pierwszych dekadach XIX wieku (…). Nie ma wątpliwości co do tego, że istniała rozbieżność interesów między małymi firmami przędzalniczymi a właścicielami fabryk w latach 1800–1820; ten konflikt interesów potrafił przybierać dość skrajne formy”. Dopiero w latach 20. zatriumfował interes klasowy i „manchesterska wspólnota przedsiębiorców (…) zamiast trwać w waśni, wypracowała wewnętrzną spójność”. Proces ten wspomogła horyzontalna integracja firm obu typów i znaczące wykorzystanie zarówno mechanicznych warsztatów tkackich, jak i mechanicznych przędzalni. Integracja oznaczała połączenie w jedno składu jako budynku i fabryki jako przedsiębiorstwa. Wcześniej „utożsamienie fabryki z jednym budynkiem należałoby uznać za uproszczenie” (Lloyd-Jones i Lewis, Manchester and the Age of the Factory, s. 16, 64).

⁴⁴ Lloyd-Jones i Lewis zauważają, że przykładanie nadmiernej wagi do mechanizacji produkcji przesłania podstawową cechę strukturalną kapitalizmu przemysłowego (w przeciwieństwie do kolonialnego), a mianowicie fakt, że „robotnik jest wolny, a nie zniewolony. Robotnicy w fabrykach w trakcie rewolucji przemysłowej byli właścicielami swojego potencjału roboczego” (Manchester and the Age of the Factory, s. 84). Podobnie Davis, idąc tropem Stephena A. Marglina, pisze, że „to nie technologia doprowadziła w sposób nieunikniony do powstania skupionej na konkretnych obszarach populacji zależnych robotników najemnych. W końcu w wielu gałęziach przemysłu stały nadzór robotników i kontrola nad podziałem czasu na pracę i odpoczynek wynikały z nowej społecznej roli przedsiębiorcy jako zarządcy” (Davis, Problem of Slavery, s. 459).

⁴⁵ Peter Linebaugh i Marcus Rediker, The Many-Headed Hydra: Sailors, Slaves, Commoners, and the Hidden History of the Revolutionary Atlantic, Beacon Press, Boston 2000.

⁴⁶ Tamże, s. 151–152. Autorzy zwracają uwagę, że „etymologia terminu fabryka (factory) sięga słowa faktor (factor), «przedstawiciel handlowy», a szczególnie ten, który związany jest z Zachodnią Afryką, gdzie pierwotnie mieściły się faktorie” (s. 150).

⁴⁷ Tamże, s. 142–173.

⁴⁸ Tamże, s. 178, 206, 211–247.

⁴⁹ Idąc tropem Silvii Federici, autorzy piszą, że delegalizacja „niezależnego kapłaństwa kobiet” osiągnęła apogeum w latach 1550–1650, „wraz z ogradzaniem pól, początkiem handlu niewolnikami i wprowadzeniem praw przeciwko włóczęgom w krajach, gdzie dokonywała się reorganizacja pracy podług zasad kapitalistycznych” (Federici cyt. [w:] Linebaugh i Rediker, The Many-Headed Hydra, s. 52). Zob. także Silvia Federici, Caliban and the Witch: Women, the Body and Primitive Accumulation, Autonomedia, Brooklyn 2004.

⁵⁰ Linebaugh i Rediker, The Many-Headed Hydra, s. 233–234. O antynomizmie: „Ta hydra miała zbyt wiele głów, by można je było wszystkie odciąć jednocześnie” (s. 282). Proszę zauważyć, że generał Leclerc, dowódca sił francuskich najeźdźców na San Domingo, odnotował ten sam problem, pisząc w liście do Napoleona: „Nie wystarczyło pozbyć się Toussainta, są tam jeszcze 2000 innych przywódców do zgładzenia” (C.L.R. James, The Black Jacobins: Toussaint L'Ouverture and the San Domingo Revolution, Vintage Books, New York 1963, s. 346). Podobno Toussaint miał powiedzieć, kiedy go pojmano: „Obalając mnie, ścinacie jedynie pień tego drzewa wolności, które rośnie na San Domingo. Wyrośnie znowu, bo jego liczne korzenie sięgają głęboko” (s. 334).

⁵¹ Tamże, s. 246.

⁵² Davis, Problem of Slavery, s. 376; Linebaugh i Rediker, The Many-Headed Hydra, s. 305.

⁵³ Linebaugh i Rediker, The Many-Headed Hydra, s. 281, 248–286.

⁵⁴ Tamże, s. 313–314, 320, 287–326.

⁵⁵ Volney szukał korzeni cywilizacji w Afryce i sławił „barwność” ludzkiej różnorodności, „najbardziej niezwykły i najbardziej atrakcyjny spektakl” wznoszący „ową barwną menażerię do uniwersalnego ideału” (Linebaugh i Rediker, The Many-Headed Hydra, s. 343).

⁵⁶ Tamże, s. 134.

⁵⁷ Tamże, s. 286.

Gdy umiera ktoś, kto już za życia jest historyczną postacią, łatwo we wspomnieniach o powtarzanie tego samego. Dlatego opowiem o tym, w jakich okolicznościach poznałem Tadeusza Mazowieckiego, a nie była to zwykła historia.

Otóż napisałem pewnego razu z kolegą ze studiów naiwny młodzieńczy manifest o tym, że wszystko powinno być w Polsce inaczej. Nasza profesorka od filozofii politycznej Magdalena Środa zaniosła go do „Gazety Wyborczej”, a ta nie po raz ostatni zachowała się wobec mnie wrogo i zaraz tekst opublikowała. Niedługo później zadzwonił ktoś z Krakowa i powiedział, że ma być tam bardzo ciekawa debata z okazji 13. rocznicy powołania rządu Tadeusza Mazowieckiego i warto przyjechać. Skoro ktoś się fatyguje, żeby telefonicznie zapraszać publiczność, to głupio odmówić. Dopiero na miejscu coś mnie tknęło, gdy ktoś do mnie podszedł i zapytał o nazwisko, a potem czy chcę kawę, czy herbatę… I tak znalazłem się na scenie, gdzie już siedziało trzech ministrów i były premier Tadeusz Mazowiecki.

To była moja pierwsza debata publiczna w życiu i było to tak przerażające, że bałem się przestraszyć, dlatego chyba wróciła mi pewność siebie z manifestu. I tak pospierałem się z ekipą pierwszego niekomunistycznego rządu wolnej Polski, dostałem brawa i nie zemdlałem po wszystkim. Takie właśnie pomysły miał Tadeusz Mazowiecki, który lubił rozmawiać z każdym, nie wiedział, co to dystynkcja i nie rozróżniał szarż.

Od tej pory niezasłużenie często widywałem premiera, a po latach pozwoliłem sobie wysyłać do Niego kolejne pokolenie, mając nadzieję, że kontakt z takimi ludźmi jak Karol Modzelewski czy Tadeusz Mazowiecki zmienia na lepsze. Rozmawiali i wywiadywali byłego premiera Michał Sutowski, Agnieszka Wiśniewska, a nawet wówczas nastoletni jeszcze Mikołaj Syska. Nigdy nam nie odmawiał rozmowy, udziału w debacie, podpisu pod listem otwartym, rekomendacji. To była wielka pomoc, bo wiadomo, co znaczył podpis Tadeusza Mazowieckiego. Mówiliśmy na to: „bomba atomowa”.

Mieliśmy zaszczyt mieć w nim prawdziwego przyjaciela. Gdy byliśmy w bardzo trudnej sytuacji, oskarżani o bojówkarskie skłonności, odwiedził nas i wystąpił w Nowym Wspaniałym Świecie, bronił nas swoim autorytetem.

A przecież byliśmy otwartymi krytykami kształtu transformacji Polski po '89, której Mazowiecki był jednym z największych symboli i głównym wykonawcą. Wychowywaliśmy się w rodzinach, które w dużej części bardzo ciężko przeżyły ten okres. Widzieliśmy, jak nasi rodzice tracą pracę albo bez przerwy się tego obawiają, marzą o wcześniejszej emeryturze, wyczuwają, że nie poradzą sobie w nowej rzeczywistości. Kto nie był młody, odpowiednio wykształcony, nie pochodził z elit albo przynajmniej dużego miasta, patrzył na nową klasę zwycięzców przemian z poczuciem krzywdy społecznej. Dramat polegał też na tym, że ci, którzy mieli największą wrażliwość społeczną, jak Jacek Kuroń czy właśnie Mazowiecki, nie mogli stworzyć reprezentacji politycznej i dbać o interesy najbardziej przegranych, bo właśnie byli w rządzie i wprowadzali w Polsce kapitalizm. Frustrację ludzi zagospodarowali populiści. A Tadeusz Mazowiecki przegrał z ich przywódcą Stanisławem Tymińskim i nigdy już więcej nie wrócił na rządowe stanowisko.

Z pewnością nie uniknął błędów, być może nawet bardzo poważnych, ale każdy, kto go krytykuje, niech najpierw uczciwie wykona wysiłek i wyobrazi sobie siebie na jego miejscu – w tamtym momencie historycznym, przy tamtym stanie wiedzy i na mapie ówczesnych przekonań na temat gospodarki, socjalizmu, kapitalizmu, Zachodu i możliwych alternatyw.

Możliwych? Powiedzmy sobie szczerze: do dziś się szarpiemy z przekonującym określeniem alternatyw dla wilczego kapitalizmu, który ogarnął niemal cały świat i doskonale się trzyma. A co dopiero wtedy, pod presją czasu i geopolityki. Mazowiecki został premierem, gdy u naszego zachodniego sąsiada rządził Erich Honecker, wschodnim był Związek Radziecki, a u południowego Vaclav Havel siedział w więzieniu. A manifestem ideologicznym tej części Zachodu, która była skora do pomocy, umarzania długów i pożyczania nam pieniędzy, był tekst Francisa Fukuyamy zatytułowany Koniec historii – o tym, że inną nazwą na demokrację jest już po wsze czasy wolny rynek.

Dziś niemal każdy polityk u szczytu władzy stoi w miejscu i usprawiedliwia to kryzysem gospodarczym. A czym jest dzisiejszy kryzys wobec załamania gospodarczego Polski lat 80. i upadku państwa? Obecny polski rząd przez sześć lat funkcjonowania wdrożył w życie góra dwie poważniejsze reformy, rząd Mazowieckiego każdego dnia wdrażał w życie wielokrotnie więcej wielokrotnie poważniejszych zmian.

O tym, że nie chce, ale musi, mówił Wałęsa, ale oczywiście Wałęsa chciał jak nikt inny. Natomiast naprawdę nie chciał, ale musiał Tadeusz Mazowiecki. Odważył się objąć funkcję, w której powodzenie sam jeszcze kilka dni wcześniej nie wierzył. Polemizował przecież z tekstem Michnika Wasz prezydent, nasz premier, obawiając się utraty tego, co dotąd zdobyła „Solidarność”. Żeby następnie być za to głównym odpowiedzialnym.

Nie był człowiekiem dogmatycznym, co wyróżniało go spośród liderów polskiej transformacji. Gdy zajmował stanowisko i podejmował decyzję, nie ukrywał, że stoi za nią konflikt racji, a nie jedna racja absolutna. W prywatnych rozmowach można było zauważyć, że najbardziej kontrowersyjne decyzje jego rządu wciąż go bolały, bo wcale nie był ich pewien.

Gdy spotkałem go drugi raz w życiu, podczas jakiejś uroczystości, złapał mnie za łokieć w kuluarach i zapytał, co uważam na temat jego błędów w polityce. Wielka historyczna postać chce rozmawiać o swoich błędach… Oczywiście coś tam powiedziałem, ale chyba trochę się za niego wstydziłem, że mnie tak poważnie potraktował.

Ten brak pewności wcale nie podważa jego kompetencji jako polityka, bo tych, którzy się nie wahają, należy się bać i nigdy nie wybierać na odpowiedzialne stanowiska. Po latach lojalnie wypowiadał się o najbardziej kontrowersyjnych posunięciach swojego rządu, ale nie ukrywał wątpliwości. Przede wszystkim wobec dwóch: zgody na terapię szokową, która zaskoczyła miliony ludzi pogorszeniem ich sytuacji życiowej, i wprowadzenia religii do szkół. Może zresztą nie byłaby to taka zła decyzja, gdyby tą religią było chrześcijaństwo, które wyznawał Tadeusz Mazowiecki. W ostatnich dekadach komunizmu naprawdę wierzący komuniści traktowani byli w partii jako zagrożenie albo przynajmniej odosobniony wyjątek. Czy kimś podobnym nie był wierzący Mazowiecki w dzisiejszym polskim Kościele?

Wśród trudnych decyzji nie wymieniam słynnej grubej kreski, a właściwie linii, bo nie ma w niej nic kontrowersyjnego. Od początku towarzyszyło jej nieporozumienie, które w ostatnich latach udało się chyba wreszcie wyjaśnić opinii publicznej (grubą linią Mazowiecki odkreślał odpowiedzialność swojego rządu od odpowiedzialności poprzedników za zastaną kondycję gospodarczą państwa). A może gdy tylko przeciwnicy Mazowieckiego dostali nowy, lepszy mit o ukrytym skarbie, dzięki któremu można uzdrowić Polskę, i Smoleńsk zastąpił lustrację, zniknęła i „gruba kreska”?

Tadeusz Mazowiecki po opuszczeniu swojego stanowiska był kimś na kształt honorowego premiera Rzeczpospolitej. A każdy z dzisiejszych ludzi władzy, który występował w jego obecności, nabierał nagle skromności. Mazowiecki był bowiem przywódcą generacji polityków pokonanych przez falę cynizmu, która wypłukała politykę z treści, pozostawiając żerowisko małostkowych ambicji. Wyobraźcie sobie Mazowieckiego „pompującego koła” przed partyjnym zjazdem, kupującego zwolenników obietnicami posad albo zmieniającego poglądy po każdej lekturze badań sondażowych. Antypody. I póki o nich pamiętamy, póty być może nie opuściliśmy ich na zawsze.

DZIEŃ STO DZIEWIĘTNASTY

Scena w Lidlu. Facet, który wcześniej zostawił swój wózek w kolejce przy kasie, wraca z jakimś brakującym kartonem, kiedy już ustawiłem się w kolejce przed jego wózkiem. Na moją propozycję cofnięcia się za niego odpowiada: „Nie, nie, ja jeszcze chodziłem”. Kantyzm kolejkowy, nieczęsty w tym kraju, nawet 25 lat po zniknięciu kolejek.

DZIEŃ STO DWUDZIESTY

J.M. Coetzee Młodość. Sceny z prowincjonalnego życia II

Pierwszym filmem, jaki ogląda przez te nowe okulary, jest Ewangelia według Świętego Mateusza Pasoliniego. Bulwersujące przeżycie. Myślał, że pięć lat nauki w katolickiej szkole całkowicie go uodporniło na powab chrześcijańskiego przesłania. Otóż nie…

Polskie kościoły, najbardziej zsekularyzowane miejsca, jakie odwiedziłem w życiu. Konwentykle katolików politycznych, niektóre z nich sam współorganizowałem, na innych byłem „tylko” panelistą. W każdym innym momencie swego życia bywałem choćby odrobinę religijny, chociażby tęskniłem. W tamtym czasie czułem się całkiem wolny od jakiejkolwiek „tego rodzaju” potrzeby. Czasami nawet trochę smutny z tego powodu, trochę spragniony i głodny. Ale bez przesady. Były inne zalety. Bunt przeciwko świeckiej nowoczesności, bunt przeciwko liberalnej hegemonii, sacrum polityczne. W naszych czasach zawsze żarliwsze i łatwiej wyczuwalne niż „tamto”. Bunt, resentyment, podziemie… powrót starej rozkoszy dla człowieka wychowanego w podziemiu, przyuczonego do buntu jak koń do kieratu. Dopóki nie sposób już było nie zauważyć, że my („nowi reakcjoniści”) również jesteśmy silni, również mamy władzę. Wielu z nas nie zauważyło tej zmiany. Całe lata walk ulicznych uczyniły z nas „partyzantów” nawet wówczas, kiedy byliśmy, kiedy bywamy u władzy.

Czemu o tamtym swoim „ja” wciąż mówię w pierwszej osobie (liczby mnogiej, rzadziej pojedynczej)? Czym jestem dzisiaj? Jakiej osoby i liczby użyłbym do określenia tej nowej postaci?

DZIEŃ STO DWUDZIESTY PIERWSZY

J.M. Coetzee Młodość. Sceny z prowincjonalnego życia II

John nie jest współpracownikiem, który miałby prawo rozmawiać jak równy z równym z tymi młodymi zdolnymi naukowcami, lecz zaledwie wykwalifikowanym robotnikiem opłacanym przez uniwersytet. A oni rzeczywiście są zdolni. […] Ci ludzie w mgnieniu oka rozwiązują problemy, z którymi całymi tygodniami tępo się borykał. Przeważnie zresztą dostrzegają ukryte za jego rzekomymi problemami te prawdziwe i przez delikatność zachowują się tak, jakby wierzyli, że on sam wcześniej je dostrzegł. Czyżby naprawdę tak daleko zapuścili się w wyższe rejony logiki obliczeniowej, że nie widzą jego głupoty? A może (z niejasnych dla niego powodów, bo przecież muszą mieć go za nic) wielkodusznie dbają, żeby w ich towarzystwie zachował twarz? Czy cywilizacja opiera się właśnie na milczącej zgodzie, że nikogo – choćby nawet nic nie znaczył – nie wolno pozbawić twarzy?

Kantyzm polegający na ukrywaniu różnicy. „Cywilizacja” ufundowana na ukrywaniu różnicy. Purytanizm wyrażający się w ukrywaniu różnicy. I Antoni Libera wygłaszający w III Programie Polskiego Radia kolejną laudację książki Agnieszki Kołakowskiej Wojny kultur i inne wojny. Odkrywa przy tej okazji – i komunikuje to swoje odkrycie podniesionym głosem – że „ludzie nie są równi z natury!”. A od kiedyż to on sam tak bardzo stał się „człowiekiem z natury”?

Dla niego i całej jego formacji (zanim się jeszcze wszyscy ze sobą tak nie pokłócili) Leszek Kołakowski był obiektem kultu. Agnieszka Kołakowska jest cieniem swego ojca. I to ojca z późnego okresu, kiedy rozczarowany „klęską projektu”, wycofał się już na z góry upatrzone pozycje pośród posiekanego przez aporie pobojowiska wielkiej kulturowej wojny, wielkiego nieudanego (jak wszystkie?) wystąpienia przeciwko „ludzkiej kondycji”. Córka to późny ojciec, ale bez dialektyki, nawet bez aporii. Teraz jest ozdobą mikrosaloniku złożonego z Antoniego Libery, Ryszarda Legutki, Zdzisława Krasnodębskiego, Włodzimierza Boleckiego i Bronisława Wildsteina (będącego na tym salonie zarówno „wolą”, jak i „przedstawieniem”). Mikrosaloniku, ale od jakiegoś czasu z dostępem do Kaczyńskiego, co może kiedyś ewentualnie to mikro zmienić w makro. Wszyscy uważają się tam za lepszych „z natury”, a Agnieszka Kołakowska namaszcza to przekonanie nazwiskiem ojca. Podczas gdy ojciec z umysłem „imponującym z natury” wywalczył sobie drogę na szczyt w „płynnym”, pogruchotanym pejzażu społecznym wczesnego PRL-u, córka jest już tylko odziedziczonym arystokratycznym nazwiskiem, którym można namaścić. Z racji tego nazwiska ona istotnie już urodziła się „z natury nierówna”. Ciekawe, ile ze swego prawdziwego stosunku do Kołakowskiego akurat Legutko i Krasnodębski muszą przed nią – i trochę przed Antonim Liberą – ukrywać? Ten ich prawdziwy stosunek do Kołakowskiego jest przecież tak odległy od udawanego szacunku dla „późno dojrzałego filozofa”.

Pamiętam Antoniego sprzed kilku lat, sprzed Smoleńska. Rozprawiał – jak to zwykle w inteligenckich mieszkaniach Warszawy – o nieistnieniu lewicy, o nieistnieniu „starego, dobrego PPS-u, niestety”. Na moją wątpliwość (pewność nigdy nie była moim żywiołem, mój radykalny styl zawsze kłamał, ukrywał niepewność), że przecież „Krytyka Polityczna” to nie „postkomuniści”, Libera sarknął: „PPS-owcami oni nie są na pewno”. „W takim razie, kto dziś nimi jest?” – zapytałem. „Na przykład – odpowiedział Libera – Bronisław Wildstein”. To nie był żart, Antoni nie ma poczucia humoru. Ma doskonały gust, potrafi cytować najlepsze dowcipy stworzone przez warszawską inteligencję w minionym półwieczu. Wszystkie usłyszał zresztą osobiście od tych, którzy je stworzyli.

DZIEŃ STO DWUDZIESTY DRUGI

Gdzie kończy się dowcip? W laudacji Antoniego Libery (nie sądzę, abym miał dziś jeszcze prawo do używania mniej oficjalnej formy, warszawskie zasady są jasne, nie zamierzam ich łamać, bo to by oznaczało, że je choć trochę szanuję) z książki Kołakowskiej, której pełny tekst znalazłem na portalu „Teologii Politycznej”. Karłowicz, Cichocki, Gawin (i ci młodsi od nich) jak zwykle używają starszych w najlepsze, jako narzędzi własnego namaszczenia, awansu. Tak grzecznie, tak doskonale symulując szacunek, jak to tylko oni potrafią. Bezbłędni w sztuce ketmanu. Starzy są demonami młodych. Na początku, bo młodzi sami szybko uczą się wspinaczki po szczeblach piekielnej hierarchii dystynkcji, na sam szczyt. Filozofia pierwsza Piotra Nowaka, trochę gruba, ale do opisania TEGO zupełnie wystarczy.

Przejdźmy jednak do cytowania:

O wyborze dzisiejszej daty na uroczystość wręczenia Nagrody im. Andrzeja Kijowskiego Agnieszce Kołakowskiej za książkę Wojny kultur zadecydowały wprawdzie względy czysto praktyczne: zarówno dla Laureatki, jak i dla członków jury oraz organizatorów z Biblioteki Narodowej termin ten był po prostu terminem najdogodniejszym. Okazuje się jednak, że tego typu względy bynajmniej nie chronią nas przed interwencją Ducha Świętego lub choćby – w przypadku ludzi małej wiary, na przykład takich jak ja – czujnego Ducha Dziejów. Bo jakiż to dzień dziś mamy? Jakaż liczba i miesiąc składają się na tę datę? No właśnie: 5 marca. A cóż to hasło mówi oświeconej ludzkości? Tak, proszę państwa, jedno: to data śmierci jednego z największych jej przewodników, wielkiego Józefa Stalina. To dziś sześćdziesiąt lat temu przestało bić jego serce, jak donosiła o tym ówczesna „Trybuna Ludu”; to dziś sześćdziesiąt lat temu świat pracy i postępu pogrążył się w głuchym żalu i powszechnej żałobie.[…] Wierzymy – przynajmniej chcemy wierzyć – że takie zbiorowe szaleństwo, takie otumanienie i zaczadzenie umysłu więcej się nie powtórzy. Przynajmniej w bliskim czasie, przynajmniej póki jest żywa pamięć tamtej psychozy. […] Tymczasem oto stopniowo i z pozoru skądinąd wraca znajomy czad. Oto na naszych oczach, niczym Feniks z popiołów, odradza się duch i praktyka obłędnego myślenia, a w ślad za nim fanatyzm i terror ideologii. Przybywa do nas w kostiumie, rzecz jasna, odmienionym, uszytym z innej materii i na pierwszy rzut oka nic niemającym wspólnego z tautologiami diamatu, owymi, jak nazwał to Herbert, „pojęciami jak cepy”, lecz nowoczesnym, unijnym, zachodnioeuropejskim. A jednak jego krawiec pochodzi z tej samej szkoły co stalinowski poprzednik. Szkoła ta zaś to wcielenie odwiecznej pokusy człowieka, aby dorównać Bogu, pozbyć się go i odtąd samemu władać na ziemi. Samemu tworzyć siebie, włącznie ze zmianą natury. Uzyskać pełną wolność, boską wolność tworzenia. […] Ów odwieczny grzech pychy, nazwany i rozpoznany zarówno w tradycji greckiej, jak i judeochrześcijańskiej, owocuje niezmiennie prymatem utopii nad życiem i nad zdrowym rozsądkiem, w następstwie zaś prowadzi do systemu przemocy – przymusu, terroru i zbrodni. I zawsze się kończy tak samo: upadkiem zamiast wzlotem, piekłem zamiast edenu, zepsuciem miast ulepszeniem. I hekatombą ofiar.[…] Autorka nadzwyczaj jasno, a przy tym z nerwem i pasją, mówi, co dzieje się – w epoce, która sama nazywa się nowoczesną i postideologiczną, a nawet posthistoryczną (w ślad za bałamutnymi myślami Fukuyamy). Oto wyższe uczelnie – niby przybytki rozumu i metod naukowych – powołują do życia pozorne przedmioty badań i pseudodyscypliny (jak choćby wydziały „gender”), i zamiast rozpraszać mity i fałszywe mniemania, tworzą nowe i gorsze – trudniejsze do zwalczenia. Oto myśl radykalna, niezmiennie totalistyczna – na przekór kompromitacji i, wydawałoby się, nieodwracalnej klęsce – odradza się w najlepsze w postaci różnych prądów i anarchicznych ruchów, które sieje i wspiera polityczna poprawność. Oto ataki na Kościół i histeryczne wołanie o dekonstrukcję religii i sekularyzację, posuniętą do granic całkowitego absurdu, torują drogę prężnemu, młodszemu islamowi, który nawet nie kryje, że się szykuje do skoku na naszą cywilizację.[…] Obraz oszołomionej, zdziecinniałej Europy, pędzącej na oślep ku zgubie, obraz kreślony z bezwzględną ostrością przez autorkę, kojarzy się z diagnozą zawartą w Tangu i w Rzeźni – proroczymi sztukami polskiego dramaturga. Szaleństwo owładniętego utopijnymi mrzonkami intelektualisty – inteligenta – klerka, który zdradził myślenie na rzecz rozgłosu i władzy, a zwłaszcza rządu dusz, nie kończy się niestety tylko jego upadkiem: kończy się ono rozkładem całej rzeczywistości, w którą wkracza jak w masło globalny cham-arywista.

W żadnym z tekstów, które ostatnio czytałem, Stalin nie był tak wiecznie żywy, nie cieszył się takim nieśmiertelnym kultem. A co do „globalnego chama-arywisty”, daleko jesteśmy tu od PPS-u. Tak daleko, jak daleko znajdowała się od niego ogromna część poszlacheckiej albo snobującej się na szlachtę inteligencji polskiej. Szukając PPS-u – z jego purytanizmem polegającym na próbie zniesienia lub choćby ukrywania dystynkcji, nawet tej faktycznie pochodzącej „z natury” – wróćmy już raczej do Coetzeego i jego pytania: „Czy cywilizacja opiera się właśnie na milczącej zgodzie, że nikogo – choćby nawet nic nie znaczył – nie wolno pozbawić twarzy?”. „Globalny cham-arywista”, „Edek”. Czy dyscyplinujący Edka nasi inteligenccy mistrzowie – wcale nie tak bezsilni, jak mogłoby się wydawać, jak sami sądzili – nie ponoszą współodpowiedzialności za jego „chamstwo”, biorące się z głęboko w nim odciśniętego piętna resentymentu? Teraz gadam jak Stomil. „Chamy z natury dobre”, „chamy z natury złe”, ale wszystko to, Panie, chamy!

DZIEŃ STO DWUDZIESTY TRZECI

Coetzee konsekwentnie wybrał sobie za mistrza Becketta. Nie tylko w kwestii nierówności (jej ukrywania), także w kwestii stylu. Bez tego Becketta nie byłoby „wygaśnięcia” bohatera i narratora w finale Hańby. Teraz oddaje hołd Beckettowi, znów Młodość. Sceny z prowincjonalnego życia II.

Podczas kolejnego wypadu do miasta spostrzega na wystawie antykwariatu przy Charing Cross Road opasły tomik w fiołkowej okładce: jest to Watt Samuela Becketta, wydany przez Olympia Press – osławioną oficynę, która znalazłszy w Paryżu bezpieczną ostoję, publikuje po angielsku pornografię dla odbiorców w Anglii i w Ameryce. Produktem ubocznym tej działalności są jednak co śmielsze utwory awangardowych pisarzy, na przykład Lolita Vladimira Nabokova. Trudno sobie wyobrazić, żeby Samuel Beckett pisał pornografię.[…] Watt jest zabawny, John tarza się ze śmiechu. Doczytawszy do końca, zaczyna jeszcze raz od początku.

Dwóch autorów, przy których głośnej lekturze przed snem „tarzamy się ze śmiechu” razem z ABR – Beckett i Bernhard. Paru ludzi, którym o tym mówiłem, dziwiło się, że akurat przy nich. Ja dziwiłem się, że ich to dziwi.

DZIEŃ STO DWUDZIESTY CZWARTY

W Nottingham, dzięki niezastąpionemu TVN 24, oglądam stół prezydialny, za którym siedzi Prezes. Po jego prawicy ponury i wycofany Antoni Libera, a jeszcze dalej po prawej, jak zwykle psychotycznie asertywny Bronisław Wildstein, który zresztą w to miejsce Liberę sprowadził. Prezes mówi o „kulturze dobrej i złej”. Do której zaliczyłby „pedofilską” Lolitę albo prozę Becketta, może „pornograficzną”, a na pewno już „niesłużącą państwu”? Czy to sam Legutko napisał Prezesowi tę mowę, ze znudzenia i z towarzyszącego temu znudzeniu narastającego lenistwa parafrazując Platona, czy to tylko Prezes zapamiętał w ten sposób fragment rozmowy ze swoim filozofem (jednym z kilku)? Dlaczego muszę w ogóle zadawać sobie takie pytania? Dlatego, że Prezes – w swoim poszukiwaniu „odrzuconych kamieni” – postanowił zaprząc do politycznej pracy także „zwykłych ludzi” wkurwionych na całą tak zwaną sztukę nowoczesną. Fakt, że nie ma wśród jej twórców aż tak wielu Beckettów czy Nabokowów (odezwał się, klasycysta…), ale faktem też jest, że Prezesa kultura nigdy wcześniej nie interesowała „publicznie”. Kiedy rządził, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oddał Kazimierzowi Ujazdowskiemu, któremu nie ufał, więc nie powierzyłby mu żadnego ważnego dla siebie resortu. A Ministerstwo Edukacji Narodowej oddał Romanowi Giertychowi, którego chciał zniszczyć, więc oddał mu władzę nad dziedziną, której nigdy nie kojarzył z siłą.

DZIEŃ STO DWUDZIESTY PIĄTY

Coetzee jest purytański jak Beckett, ale w przeciwieństwie do niego nigdy nie jest komiczny. Przejdźmy zatem do innego komicznego autora, Thomasa Bernharda i jego monologów, które, kiedy czytam je na głos, sprawiają, że mam ochotę „tarzać się ze śmiechu”.

Oto Dawni mistrzowie:

…zawsze znacznie szczęśliwszy byłem w sztuce niż w naturze, w naturze przez całe życie czułem się  n i e s w o j o , sztuka zawsze dawała mi  o s ł o n ę . Już w dzieciństwie, które dane mi było spędzić w dużej mierze pod opieką dziadków ze strony matki i w którym naprawdę byłem w sumie szczęśliwy, czułem się osłonięty, czułem, że jestem w dobrych rękach w tak zwanym świecie sztuki, a nie w naturze, która wprawdzie mnie zawsze wprawiała w zdumienie, ale której w równym stopniu się lękałem…

Przebiegając ponownie wzrokiem słowa „tak zwany świat sztuki”, nie potrafię skojarzyć z nimi żadnych czasopism, w ogóle mediów, żadnych instytucji czy środowisk twórczych, które witały mnie w świecie polskiej inteligencji i które będą mnie w tym świecie żegnać. Kojarzę z „tak zwanym światem sztuki” wyłącznie samotne lektury albo samotne słuchanie muzyki, albo samotne oglądanie obrazów w godzinach, kiedy muzea były raczej puste. Samotne albo w towarzystwie drugiej osoby, z którą przynajmniej przez jakiś czas nie łączyły mnie żadne „naturalne” związki, ale związki „nienaturalne” (można je nazwać elementem „tak zwanego świata sztuki”). Na przykład miłość, która zdaniem Pawła jest związkiem całkowicie nienaturalnym, gdyż „nie szuka swego” (cyt. za 1 Kor 13), oczywiście jeśli nie brać pod uwagę projekcji. Podczas gdy każda praktycznie instytucja, każde środowisko twórcze, które miałem okazję poznać, należały w całości i bez wyjątku do „natury, której się lękałem”. Nawet jeśli tworzone tam czy prezentowane dzieła można było czasami zaliczyć do „tak zwanego świata sztuki”.

DZIEŃ STO DWUDZIESTY SZÓSTY

A teraz Moje nagrody. Fragment Mowy z okazji wręczenia Nagrody Literackiej Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Bremy:

Jeszcze pół wieku temu Europa była jedną wielką baśnią, a cały świat – baśniowym światem. Dziś wielu jest takich, którzy żyją w tym baśniowym świecie, ale żyją przecież w martwym świecie i sami są martwi. Ten, kto nie jest martwy, żyje,  i   t o   n i e   w   b a ś n i a c h  ,   i   s a m   n i e   j e s t   b a ś n i ą . Ja też nie jestem żadną baśnią, nie jestem z baśniowego świata […] wszystko poszło dalej, rzeczywiście; wszystko się zmieniło, naprawdę; w ciągu tego półwiecza, w którym wszystko się wywróciło i w którym wszystko się zmieniło, w którym z tysiącletniej baśni powstały Rzeczywistość i Prawda, z dawnego powstał nowy świat, z dawnej natury powstała nowa, ja czuję, jak ogarnia mnie coraz większy chłód. Żyć bez baśni jest trudniej i dlatego tak trudno jest żyć w dwudziestym wieku; my już tylko egzystujemy, już nie żyjemy, nikt już nie żyje, ale w dwudziestym wieku pięknie jest  e g z y s t o w a ć ; podążać naprzód, tylko  d o k ą d  naprzód? Nie zrodziłem się, wiem o tym, z żadnej baśni i w żadną baśń nie wkroczę, to już jest postęp i to jest różnica między przeszłością a teraźniejszością. Stoimy na najstraszliwszym terytorium całej historii. Jesteśmy pełni lęku –  t e n   n i e s a m o w i t y   l ę k   t o   s a m a   s u b stancja nowego człowieka  – tym lękiem skażona jest także nasza nowa koncepcja natury i odnowienia natury; wszyscy razem w ostatnim półwieczu byliśmy tylko jednym wielkim bólem, ten ból to dzisiaj my, ten ból to obecnie nasz stan ducha […] Kręci nam się w głowie i ogarnia nas chłód. Sądziliśmy, że ponieważ jesteśmy ludźmi, stracimy równowagę, ale nie straciliśmy równowagi, zrobiliśmy też wszystko, by nie zamarznąć na śmierć. Wszystko się zmieniło, ponieważ  m y  wszystko zmieniliśmy, zewnętrzna geografia zmieniła się tak samo, jak wewnętrzna. […] Jasność,  k t ó r ą   n a g l e   w y p e ł n i ł   s i ę   n a s z   ś wia t, nasz świat nauki, napawa nas lękiem, w tej jasności marzniemy, ale chcieliśmy jej, sami ją tu wywołaliśmy, nie mamy zatem prawa uskarżać się na panujący teraz chłód. Wraz z jasnością wzrasta też chłód. Ta jasność i ten chłód będą odtąd panować. […] Wszystko będzie jasne, jasnością coraz wyższą i głębszą, i wszystko będzie chłodne, coraz przeraźliwszym chłodem. Coraz jaśniejszy i coraz chłodniejszy wyda nam się przyszły dzień. Dziękuję Państwu za uwagę. Dziękuję za honor, który mi Państwo dziś wyświadczyli.

Dialektyka oświecenia? Les Antimodernes (obdarzeni/obciążeni dyspozycją konserwatywną, których akces do Zmiany jest rozstrzygający, bo tylko obstawiają przyszłość, wiedząc, ile to kosztuje – Baudelaire, Tocqueville, nawet Chateaubriand)? Modernizacja Cthulhu? Duma przebijająca – mimo wszystko – z tych słów zgryźliwego ironisty i mizantropa, który nigdy na żaden temat nie wypowiedział się afirmatywnie („ja też nie jestem żadną baśnią, nie jestem z baśniowego świata”). Jedyny „dyskurs na temat Postępu”, w którym czuję się dobrze, bo nie ma tu kłamstwa. Taka (psychotyczna?) szczerość („coraz jaśniejszy i coraz chłodniejszy wyda nam się przyszły dzień”) powoduje, że tak wielu ludzi, których widziałem, kiedy dokonywali wyboru (Zdzisław Krasnodębski w Wolnym Hanzeatyckim Mieście Bremie, Tomasz Burek w IBL-u), cofnęło się przed tym. Udają reakcyjność, udają wiarę w przeszłość. Udają przed innymi, bo chyba nie przed sobą, za bardzo ich cenię… Choć nie mogę darować im tego, że oni niewystarczająco cenią innych, nie tak jak siebie ich cenią, udają zatem przed tymi innymi (stylizacja spowodowana konsekutywną lekturą dwóch książeczek Bernharda), że jeśli się cofniemy, znów będziemy „żyć w tysiącletniej baśni”. Ale – Bernhard się nie myli – chcąc znów żyć w tym baśniowym świecie, namawiając do tego innych, obiecując innym, że możliwe jest życie w tym baśniowym świecie, „żyją przecież w martwym świecie i sami są martwi”.

AMIT BHADURI

ekonomista, emerytowany profesor uniwersytetu Jawaharlala Nehru w New Delhi

URVASHI BUTALIA

indyjska feministka i historyczka, szefowa i współzałożycielka w 1984 roku pierwszego w Indiach wydawnictwa feministycznego Kali for Women

SUSAN BUCK-MORSS

profesorka filozofii politycznej na City University of New York, autorka m.in. książki Dreamworld and Catastrophe. The Passing of Mass Utopia in East and West (MIT Press, 2002)

ALEKSANDR BURŁAKA

ukraiński architekt, fotograf

CAMP

grupa artystyczna założona w 2007 roku w Mumbaju, w jej skład wchodzą autorka filmów i artystka Shaina Anand, informatyk Sanjay Bhangar oraz architekt Ashok Sukumaran

DIPESH CHAKRABARTHY

historyk bengalski, kiedyś członek zespołu „Subaltern Studies”, obecnie wykładowca na uniwersytecie w Chicago

HA–JOON CHANG

ekonomista, docent na Wydziale Ekonomii Uniwersytetu Cambridge, autor m.in. 23 rzeczy, których nie mówią ci o kapitalizmie

SEBASTIAN CICHOCKI

kurator i pisarz, jest zastępcą dyrektora Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie

BORYS CZUCHOWICZ

niezależny kurator, historyk sztuki, specjalizuje się w modernistycznej sztuce Azji Środkowej; urodził się w Taszkencie, teraz mieszka i pracuje w Montrealu

SIDDHARTHA DEB

pisarz i dziennikarz indyjski, autor m.in. książki The Beautiful and the Damned. A Portrait of the New India dokumentującej przemiany we współczesnych modernizujących się Indiach

JERZY HAUSNER

profesor ekonomii, były minister gospodarki, pracy i polityki społecznej, członek Rady Polityki Pieniężnej

VINOD K. JOSE

absolwent Columbia School of Journalism i doktor socjologii, jest redaktorem czołowego indyjskiego magazynu opinii „The Caravan”. Po wielu miesiącach dziennikarskiego śledztwa opublikował w nim głośny reportaż The Emperor Uncrowned. The Rise of Narendra Modi

MARCIN KALIŃSKI

fotograf, członek zespołu „Krytyki Politycznej”

SASZA KURMAZ

ukraiński fotograf, grafik

DMITRIJ LEWICKI

ukraiński dramaturg i scenarzysta

ULA LUKIERSKA

absolwentka polityki społecznej i studentka międzynarodowych stosunków gospodarczych na Uniwersytecie Łódzkim. Związana z Klubem Krytyki Politycznej w Łodzi

PAWEŁ MARCZEWSKI

socjolog i historyk idei w Instytucie Socjologii UW, stały współpracownik „Tygodnika Powszechnego”. Autor książki Uczynić wolność nieuchronną poświęconej Alexisowi de Tocqueville

TOMASZ MOLGA

niezależny dziennikarz biznesowy

PRABHAKAR PACHPUTE

rysownik indyjski

TOMAS RAFA

słowacki artysta, kurator projektu Art Covers Politics

MK RAGHAVENDRA

filmoznawca indyjski i kinofil, autor m.in. Seduced by the Familiar: Narration and Meaning in Indian Popular Cinema oraz 50 Indian Film Classics

ARUNDHATI ROY

pisarka indyjska, laureatka Nagrody Bookera za powieść Bóg rzeczy małych

SŁAWOMIR SIERAKOWSKI

redaktor naczelny „Krytyki Politycznej”

RICHARD STAMP

kulturoznawca z uniwersytetu Bath Spa w Wielkiej Brytanii

TOMASZ STAWISZYŃSKI

filozof, redaktor Dziennika Opinii i radia RDC, autor m.in. Potyczek z Freudem

LEILA SETH

prawniczka, pierwsza kobieta w Indiach, która została prezesem Sądu Najwyższego

AGNIESZKA WĄDOŁOWSKA

dziennikarka i tłumaczka. Wydawczyni portalu TokFM.pl, publikowała m.in. w „Dużym Formacie”, „Gazecie Wyborczej” i „Midraszu”.

MARCIN ZARÓD

fizyk, socjolog nauki i techniki w Instytucie Socjologii UW, członek łódzkiego Klubu Krytyki Politycznej