Janis Warufakis

Porozmawiajmy jak dorośli. Jak walczyłem z europejskimi elitami

Warszawa 2019

Tytuł oryginału: Adults in the Room. My Battle With Europe’s Deep Establishment

Copyright © by Janis Warufakis, 2017

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2019

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-66232-12-9

Supported by a grant from the Open Society Foundations.

Książka ukazuje się przy wsparciu Open Society Foundations.

Dla tych, którzy gorliwie szukają kompromisu,
ale wolą klęskę od kompromitacji.

Uwaga na temat mowy niezależnej

W książce, w której tak wiele zależy od tego, co kto komu powiedział, dołożyłem wszelkich starań, by nie wypaczyć sensu żadnej wypowiedzi. Korzystałem w tym celu z nagrań audio, których dokonałem swoim telefonem, a także z notatek spisywanych w trakcie wielu oficjalnych spotkań i rozmów przywoływanych w tej książce. Jeśli nie dysponowałem takimi materiałami, opierałem się na pamięci i, gdy było to możliwe, szukałem potwierdzenia u innych świadków.

Czytelnicy powinni wziąć pod uwagę, że wiele z dyskusji opisywanych w tej książce toczono w języku greckim. Dotyczy to wszystkich rozmów z moimi współpracownikami w Ministerstwie Finansów, parlamencie, na ulicach Aten, z premierem, w rządzie i z moją partnerką Danae. Musiałem przetłumaczyć te rozmowy na angielski.

Jedyne z przytaczanych tu dyskusji, których nie prowadzono ani w języku greckim, ani angielskim, to te, które odbyły się między mną a francuskim ministrem finansów Michelem Sapinem. Co więcej, pan Sapin był jedynym członkiem Eurogrupy, który nie zwracał się do zebranych po angielsku. Porozumiewaliśmy się przez tłumaczy lub, dość często, on mówił po francusku, a ja odpowiadałem po angielsku. Nasze rozumienie języka rozmówcy było wystarczające, by kontynuować wymianę zdań.

Każdorazowo ograniczałem moją relację wyłącznie do rozmów, których opisanie leży w interesie publicznym, i uwzględniłem jedynie te rzucające światło na zdarzenia, które wpłynęły na życie milionów ludzi.

Przedmowa

Moja poprzednia książka, A słabi muszą ulegać? Europa, polityka oszczędnościowa a zagrożenie dla globalnej stabilizacji¹, zawiera historyczne wyjaśnienie przyczyn, dla których Europa, po dekadach integracji, ulega obecnie procesowi stopniowej utraty własnej integralności i zarzucania swojej duszy. Akurat gdy pisałem jej ostatnie zdania, w styczniu 2015 roku, zostałem ministrem finansów Grecji i, w konsekwencji, wpadłem w paszczę potwora². Przyjmując to stanowisko w trwale zadłużonym europejskim kraju w samym środku jego gwałtownego starcia z wierzycielami – najpotężniejszymi rządami i instytucjami Europy – na własnej skórze doświadczyłem konkretnych okoliczności i bezpośrednich przyczyn grzęźnięcia naszego kontynentu w bagnie, z którego nie wydobędzie się on przez długi, długi czas.

Niniejsza książka opowiada o tych właśnie doświadczeniach. Można ją określić jako opowieść akademika, który stał się rządowym ministrem, by po chwili zostać sygnalistą. Lub jako publiczne ujawnienie osobistej historii z udziałem wpływowych osobistości: Angeli Merkel, Maria Draghiego, Wolfganga Schäublego, Christine Lagarde, Emmanuela Macrona, George’a Osborne’a, Baracka Obamy. Lub jako opowieść o małym zbankrutowanym kraju stawiającym się Goliatom Europy, aby uciec z więzienia dla dłużników. Ucieczka – w momencie pisania tej książki – kończy się druzgocącą, choć dość honorową porażką. Jednak żadna z tych charakterystyk nie oddaje moich prawdziwych motywacji do napisania tej książki.

Zaraz po bezwzględnym stłumieniu greckiej rebelii z 2015 roku, znanej również jako grecka lub ateńska wiosna, lewicowa hiszpańska partia Podemos straciła rozpęd. Bez wątpienia wielu jej potencjalnych wyborców obawiało się, że przerażająca Unia Europejska narazi ich na los podobny do naszego. Obserwując bezduszny brak poszanowania dla demokracji w Grecji, wielu zwolenników brytyjskiej Partii Pracy zdecydowało się poprzeć Brexit. Ten ostatni zwiększył popularność Donalda Trumpa. Jego triumf był z kolei wiatrem w żagle dla ksenofobicznych nacjonalistów w Europie i na świecie. Władimir Putin musi przecierać oczy ze zdumienia, patrząc, w jak zdumiewający sposób Zachód sam się osłabił.

Historia opowiedziana w tej książce nie tylko pozwala zrozumieć, czym stają się w ostatnich latach Europa, Wielka Brytania czy Stany Zjednoczone; daje również rzeczywisty wgląd w przyczyny rozłamu, do którego doszło wśród naszych polityków i na gruncie zarządzanych przez nich gospodarek. W czasach, gdy tak zwany liberalny establishment zwalcza produkowane przez zbuntowaną alternatywną prawicę (alt-right) fałszywe wiadomości (fake news), warto przypomnieć, że w 2015 roku ten sam establishment przeprowadził niebezpiecznie skuteczną kampanię kłamstw i oczerniania proeuropejskiego, demokratycznie wybranego rządu w małym europejskim kraju.

Chociaż taki wgląd może okazać się użyteczny, moja motywacja do napisania tej książki sięga głębiej. Pod powierzchnią konkretnych zdarzeń, których doświadczyłem, rozpoznałem uniwersalną historię – opowieść o tym, co się dzieje, gdy ludzie lądują na łasce okrutnych okoliczności stworzonych przez nieludzką, w większości ukrytą sieć stosunków władzy. Właśnie dlatego w tej książce nie ma żadnych jednoznacznie pozytywnych ani negatywnych bohaterów. Często piszę w niej za to o ludziach, którzy robią, co do nich należy (przynajmniej w ich opinii), ale działając w warunkach, których nie wybrali. Każda z osób, które napotkałem i opisuję poniżej, wierzyła, że zachowuje się właściwie. Jednak ich łączne działania stworzyły nieszczęście na skalę kontynentalną. Czyż nie jest to materiał na prawdziwą tragedię? Czy to nie za sprawą takich działań i ich konsekwencji wciąż przemawiają do nas tragedie Sofoklesa czy Szekspira?

W pewnym momencie Christine Lagarde, dyrektorka zarządzająca Międzynarodowym Funduszem Walutowym, zauważyła zirytowana, że aby zakończyć ten dramat, potrzebujemy „porozmawiać jak dorośli”. Miała rację. Przy wielu stołach negocjacyjnych, przy których siedzieli ludzie odpowiedzialni za ten dramat, brakowało dorosłych. Jego bohaterów i bohaterki można podzielić na dwie grupy: banalnych i fascynujących. Ci pierwsi zajmowali się swoimi zadaniami, odhaczając pozycje na kartach instrukcji wręczonych im przez ich szefów. Jednak w wielu wypadkach owi szefowie – na przykład polityk Wolfgang Schäuble czy funkcjonariusze Christine Lagarde i Mario Draghi – zachowywali się inaczej. Mieli możliwość zastanowienia się nad sobą i swoją rolą w tym dramacie. Właśnie możliwość wejścia w dialog z samym sobą czyniła ich podatnymi na pułapkę samospełniającej się przepowiedni.

Obserwowanie wierzycieli Grecji przy pracy przypominało oglądanie wersji Makbeta, która rozgrywałaby się na ziemi Edypa. Ojciec Edypa, król Lajos z Teb, nieświadomie sprowadził na siebie śmierć, ponieważ wierzył w przepowiednię głoszącą, że zostanie zabity przez własnego syna. Tak samo najbystrzejsi i najpotężniejsi gracze w europejskim dramacie doprowadzili do własnej zguby, ponieważ bali się proroctwa, które ją zapowiadało. W pełni świadomi tego, jak łatwo władza może wymknąć się z rąk, wierzyciele Grecji tkwili w sidłach własnej niepewności. Obawiając się, że niezadeklarowane bankructwo Grecji może odebrać im polityczną kontrolę nad Europą, narzucili na ten kraj reformy, które stopniowo osłabiały ich kontrolę nie tylko nad Grecją, ale i Europą.

W pewnym momencie, wyczuwając, że ich władza przeobraża się w nieznośną bezradność, poczuli się niczym Makbet: zmuszeni do zrobienia tego, co najgorsze. Chwilami niemal słyszałem w ich głosach:

Nazbyt głęboko w krwi się unurzałem,

Bym mógł się cofnąć. Trzeba mi brnąć dalej.

Spiski, intrygi kłębią mi się w głowie

I lęk, że zaraz ktoś o nich się dowie³.

Relacja przedstawiona przez któregokolwiek z bohaterów takiego okrutnego dramatu nie może być w pełni neutralna i pozbawiona chęci usprawiedliwienia się. Aby zatem być możliwie najbardziej sprawiedliwym i bezstronnym, starałem się postrzegać ich działania przez pryzmat rzeczywistej greckiej lub Szekspirowskiej tragedii, ich samych zaś jako ludzi, którzy nie są ani źli, ani dobrzy, lecz ponoszą niezamierzone konsekwencje ich rozumienia własnych powinności. Podejrzewam, że zbliżyłem się do realizacji tego celu w większym stopniu w odniesieniu do ludzi, których uznałem za fascynujących, niż w przypadku tych, których banalność stępiła moje zmysły. Ciężko mi za to przepraszać, także dlatego, że postępując inaczej, oddaliłbym się od zadeklarowanej bezstronności.

Część I

Zimy naszej goryczy

Rozdział 1

Wprowadzenie

Jedynym kolorem przebijającym się przez półmrok hotelowego baru była bursztynowa ciecz migocząca w stojącej przed nim szklance. Kiedy podszedłem, podniósł wzrok, by mnie przywitać skinieniem głowy, po czym znów wgapił się w swoją whiskey. Wyczerpany, zatopiłem się w wygodnej sofie.

Nagle usłyszałem jego znajomy głos. Brzmiał wyjątkowo posępnie.

– Janis, popełniłeś wielki błąd.

Późną wiosenną nocą Waszyngton ogarnia łagodność niemożliwa do wyobrażenia za dnia. Gdy znikają politykierzy, lobbyści i pochlebcy, w powietrzu przestaje unosić się napięcie, a bary mają do wyłącznej dyspozycji ci, którzy nie muszą wstawać o świcie, oraz jeszcze mniej liczna garstka tych, którym problemy spędzają sen z powiek. Tej nocy, tak jak podczas osiemdziesięciu jeden poprzednich, a także osiemdziesięciu jeden, które miały nastąpić po niej, należałem do tej drugiej grupy.

Wystarczyło mi piętnaście minut, by przejść pod osłoną nocy z budynku Międzynarodowego Funduszu Walutowego (pod adresem 700 19th Street NW) do baru hotelowego, w którym miałem się z nim spotkać. Nigdy nie przyszłoby mi do głowy, że krótka przechadzka przez nijaki Dystrykt Kolumbii może być tak pokrzepiająca. Perspektywa spotkania wielkiego człowieka wzmacniała moje poczucie ulgi: po piętnastu godzinach siedzenia naprzeciwko możnych ludzi zbyt banalnych lub zbyt przerażonych, by mówić to, co myślą, miałem spotkać się z postacią o wielkich wpływach w Waszyngtonie i poza nim, człowiekiem, którego nikt nie mógł oskarżać ani o banalność, ani o nieśmiałość.

Wszystko to runęło wraz z jego zgryźliwym pierwszym zdaniem, którego chłód potęgowały przyćmione światło i gra cieni.

Udając opanowanie, spytałem:

– Jakiż to błąd, Larry?

– Wygrałeś wybory!

Działo się to 16 kwietnia 2015 roku, w samym środku mojej krótkiej przygody na stanowisku ministra finansów Grecji. Niecałe sześć miesięcy wcześniej wiodłem życie akademika: wykładałem w Szkole Spraw Publicznych Lyndona B. Johnsona Uniwersytetu Teksańskiego w Austin, dla którego to zajęcia wziąłem urlop na Uniwersytecie Ateńskim. Jednak w styczniu, gdy wybrano mnie na posła do greckiego parlamentu, moje życie całkowicie się zmieniło. Złożyłem tylko jedną obietnicę wyborczą: że zrobię wszystko, co w mojej mocy, by uratować mój kraj od niewoli za długi i druzgoczącej polityki oszczędności narzuconej mu przez europejskich sąsiadów i MFW. To ta obietnica przywiodła mnie do Waszyngtonu i tego baru, gdzie miałem się spotkać się z moim rozmówcą. W spotkaniu tym towarzyszyła mi bliska współpracownica Elena Panariti, pośredniczyła też w jego organizacji.

Uśmiechając się w obliczu suchego poczucia humoru mego rozmówcy i ukrywając niepokój, pomyślałem natychmiast: „Czy w ten sposób zamierza wzmocnić moją determinację w walce z wrogim imperium?”. Na szczęście przypomniałem sobie, że siedemdziesiąty pierwszy sekretarz skarbu Stanów Zjednoczonych i dwudziesty siódmy rektor Uniwersytetu Harvarda nie jest znany z łagodnego tonu.

Zdecydowany odsunąć na chwilę poważne kwestie, które mieliśmy roztrząsać, poprosiłem barmana o whiskey i zagaiłem:

– Zanim opowiesz mi o moim „błędzie”, pozwól, że wyznam ci, Larry, jak ważne były twoje wsparcie i rady w ostatnich tygodniach. Jestem naprawdę wdzięczny. Tym bardziej że przez lata odnosiłem się do ciebie jak do Księcia Ciemności.

Nieporuszony Larry Summers odparł:

– Przynajmniej nazywałeś mnie księciem. Mówiono o mnie gorsze rzeczy.

Przez kilka następnych godzin toczyliśmy poważną rozmowę. Dyskutowaliśmy o rozwiązaniach technicznych: konwersji długu, polityce fiskalnej, reformach rynkowych, „złych” bankach. Ostrzegł mnie, że na froncie politycznym przegrywałem wojnę propagandową, a „Europejczycy”, jak nazywał europejskie władze, planowali mnie dorwać. Zasugerował, a ja się z tym zgodziłem, że jakikolwiek nowy układ z moim od dawna cierpiącym krajem powinien umożliwiać niemieckiej kanclerz przedstawienie go swoim wyborcom jako  j e j  pomysł, jej  o s o b i s t ą  spuściznę.

Sprawy toczyły się lepiej, niż się spodziewałem. Osiągaliśmy szerokie porozumienie we wszystkich istotnych kwestiach. Zapewnienie sobie wsparcia groźnego Larry’ego Summersa w walce przeciw potężnym instytucjom, rządom i koncernom medialnym, które domagały się od greckiego rządu poddania się i przekazania im mojej głowy na srebrnej tacy, było nie lada wyczynem. Wreszcie, po tym, jak uzgodniliśmy kolejne kroki, a zanim mieszanka zmęczenia i alkoholu zmusiła nas do zakończenia wieczoru, Summers popatrzył mi głęboko w oczy i zaczął wywód.

– Są dwa rodzaje polityków: insiderzy i outsiderzy. Ci drudzy na pierwszy plan wysuwają swoją wolność, aby zachować prawo do wygłaszania własnego zdania, własnej prawdy. Ceną za tę wolność jest ignorowanie ich przez insiderów, którzy podejmują ważne decyzje. Insiderzy z kolei stosują się do świętej zasady: nigdy nie obracajcie się przeciw innym insiderom i nigdy nie rozmawiajcie z outsiderami o tym, co insiderzy mówią lub robią. Jaka jest nagroda za stosowanie się do tej zasady? Dostęp do wewnętrznych informacji i szansa, chociaż nie gwarancja, wpływania na potężnych ludzi i skutki ich działań.

Po tym wprowadzeniu zadał pytanie, tak dobrze przećwiczone, że prawdopodobnie testował nim już wielu przede mną¹.

– Zatem, Janis, którym z tych dwóch typów jesteś?

Instynkt nakazywał mi odpowiedzieć jednym słowem, lecz użyłem całkiem wielu.

– Z natury jestem outsiderem – zacząłem. – Ale – dodałem pospiesznie – jestem gotowy okiełznać mój charakter, jeśli pomoże to zawrzeć nowy pakt dla Grecji, który wydobędzie nasz naród z więzienia dla dłużników. Nie miej co do tego wątpliwości, Larry, będę się zachowywał jak naturalny insider dopóty, dopóki będzie to konieczne, by uzyskać realną propozycję porozumienia: dla Grecji, dla Europy. Jeśli jednak insiderzy, z którymi mam do czynienia, okażą się nieskłonni do uwolnienia Grecji od jej wiecznego niewolnictwa za długi, nie zawaham się wejść w rolę sygnalisty przeciwko nim – by wrócić do pozycji outsidera, która i tak jest moim naturalnym środowiskiem.

– W porządku – odparł po chwili zadumy.

Zebraliśmy się do wyjścia. W trakcie naszej rozmowy lunął deszcz. Gdy Larry wsiadał do taksówki, wystarczyło kilka sekund, by moje wiosenne ubrania całkowicie przemokły. Przypomniałem sobie wtedy o szalonym marzeniu, które podtrzymywało mnie w działaniu podczas niekończących się spotkań w poprzednich dniach i tygodniach: by przejść się samotnie, niezauważonym, w deszczu.

Spełniłem je. Podczas spaceru ostrożnie oceniłem właśnie zakończone spotkanie. Summers był sojusznikiem, chociaż niechętnym. Nie miał czasu na lewicową politykę naszego rządu, ale rozumiał, że nasza porażka nie leży w interesie Ameryki. Wiedział, że polityka gospodarcza strefy euro jest nie tylko okrutna wobec Grecji, ale również groźna dla Europy, a zatem także dla Stanów Zjednoczonych. Wiedział również, że Grecję traktowano jedynie jak laboratorium, w którym testuje się i rozwija nieudane rozwiązania, zanim w udoskonalonej wersji wprowadzi się je w pozostałych częściach Europy. Dlatego wyciągnął pomocną dłoń. Pomimo różnic w ideologiach politycznych mówiliśmy tym samym ekonomicznym językiem i szybko doszliśmy do porozumienia w sprawie naszych celów i taktyki. Niemniej jednak moja odpowiedź bez wątpienia go zaniepokoiła, chociaż nie dał tego po sobie poznać. Czułem, że wsiadłby do swojej taksówki w znacznie lepszym nastroju, gdybym wykazał jakiekolwiek zainteresowanie  t o ż s a m o ś c i ą  insidera. Ta książka potwierdza tylko, że nie było to możliwe.

Wróciłem do hotelu, dwie godziny później miał zadzwonić budzik, który wezwie mnie z powrotem na pierwszą linię frontu. Wysuszyłem się i pełen niepokoju zacząłem rozmyślać: jak moi greccy towarzysze, wewnętrzny krąg naszego rządu, odpowiedzieliby sami przed sobą na pytanie Summersa? Tej nocy byłem pełen wiary, że tak samo jak ja.

Niecałe dwa tygodnie później nabrałem pierwszych wątpliwości.

Bardzo czarne skrzynki

Jorgos Chatzis zaginął 29 sierpnia 2012 roku. Ostatni raz widziano go w urzędzie zabezpieczenia społecznego w małym północnogreckim miasteczku Siatista, gdzie powiedziano mu, że jego comiesięczny zasiłek w wysokości dwustu osiemdziesięciu euro, przysługujący osobom niepełnosprawnym, został zawieszony. Świadkowie opowiadali, że nie poskarżył się ani słowem. „Zdawał się być zszokowany i milczał” – napisano w gazecie. Zaraz potem po raz ostatni użył swojej komórki: zadzwonił do żony. Nie odebrała, więc zostawił wiadomość: „Czuję się bezużyteczny. Nie mam już nic, co mógłbym ci zaoferować. Opiekuj się dziećmi”. Kilka dni później jego ciało znaleziono w odległym lesie, wiszące nad klifem. Telefon leżał na ziemi nieopodal.

Fala samobójstw wywołana wielką grecką depresją gospodarczą przykuła uwagę międzynarodowej prasy kilka miesięcy wcześniej, gdy Dimitris Christulas, siedemdziesięciosiedmioletni emerytowany farmaceuta, zastrzelił się przy drzewie na środku ateńskiego placu Syntagma. Pozostawił chwytający za serce polityczny manifest przeciwko polityce oszczędnościowej. Kiedyś cicha, pełna godności rozpacz bliskich Christulasa i Chatzisa zawstydziłaby i zmusiła do milczenia nawet najbardziej zatwardziałych komorników. Jednak w Republice Ratunkowej, jak z przekąsem nazywam Grecję po 2010 roku, komornicy trzymali swoje ofiary na dystans: barykadowali się w pięciogwiazdkowych hotelach, przemykali w kolumnach samochodów i uspokajali swoje z rzadka słabnące nerwy bezpodstawnymi projekcjami statystyk dotyczących ożywienia gospodarczego kraju.

W tym samym 2012 roku, trzy długie lata przed tym, jak Larry Summers zrobił mi wykład o insiderach i outsiderach, moja życiowa partnerka Danae Stratu wystawiła instalację artystyczną It is time to open the black boxes! (To czas na otwarcie czarnych skrzynek!) w galerii w centrum Aten. Praca składała się ze stu czarnych metalowych skrzynek ułożonych geometrycznie na ziemi. Każda z nich zawierała słowo wybrane przez Danae spośród tysiąca, które ateńczycy dostarczyli poprzez media społecznościowe w odpowiedzi na jej pytanie: „Jak jednym słowem określił(a)byś to, czego najbardziej się boisz, lub to, co najbardziej chciał(a)byś zachować?”.

Pomysł Danae polegał na tym, że w przeciwieństwie do czarnych skrzynek z katastrof lotniczych te miały zostać otwarte, zanim będzie za późno. Słowem, które mieszkańcy Aten wybierali częściej niż inne, nie było „praca”, „emerytury” czy „oszczędności”. Najbardziej obawiali się stracić „godność”. Po wybuchu kryzysu największej liczby samobójstw doświadczyła Kreta; jej mieszkańcy są znani z dumy. Gdy depresja się pogłębia, a grona gniewu dojrzewają i stają się „zapowied[zią] przyszłego winobrania”², to właśnie utrata godności powoduje największą rozpacz.

W napisanym przeze mnie tekście do katalogu wystawy odwoływałem się również do innego rodzaju czarnej skrzynki. Powołałem się na inżynierię: czarna skrzynka jest w niej urządzeniem lub systemem, którego wewnętrznego funkcjonowania nie rozumiemy, jednak z którego zdolności do zamiany wkładów na wyniki zdajemy sobie sprawę i w pełni tę zdolność wykorzystujemy. Na przykład telefon komórkowy zamienia ruchy palców w rozmowę telefoniczną lub przyjazd taksówki, jednak dla większości z nas, jeśli nie jesteśmy inżynierami elektrykami, to, co dzieje się w smartfonie, pozostaje zagadką. Jak zauważyli filozofowie, umysły innych ludzi są typową czarną skrzynką: ostatecznie nie mamy pojęcia, co dokładnie dzieje się w głowie kogoś innego. (Przez sto sześćdziesiąt dwa dni dokumentowane przez tę książkę często łapałem się na marzeniu, by ludzie wokół mnie, szczególnie moi towarzysze broni, byli mniej podobni do czarnych skrzynek).

Istnieją również, jak je nazwałem, „wielkie czarne skrzynki”, o znaczeniu i rozmiarach tak ogromnych, że nawet ich twórcy i osoby je kontrolujące nie zdołają w pełni zrozumieć ich wewnętrznych mechanizmów. Na przykład skutków działania instrumentów pochodnych nie rozumieją na dobrą sprawę nawet inżynierzy finansowi, którzy je zaprojektowali. Działalność globalnych banków i wielonarodowych korporacji rzadko jest pojmowana przez ich prezesów. Wreszcie, takimi wielkimi czarnymi skrzynkami są również, co oczywiste, rządy i ponadnarodowe instytucje, takie jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy, kierowane przez polityków i wpływowych biurokratów, którzy mogą sprawować urząd, ale rzadko sprawują władzę. One również zamieniają wkłady (pieniądze, długi, podatki, głosy) na wyniki (zyski, bardziej złożone formy zadłużenia, redukcje w świadczenia społecznych, politykę zdrowotną i edukacyjną). Różnica między tymi wielkimi czarnymi skrzynkami a skromnym smartfonem (a nawet innymi ludźmi) polega na tym, że podczas gdy większość z nas nie ma żadnej kontroli nad wkładami tych pierwszych, ich wyniki kształtują całe nasze życie.

Tę różnicę zwięźle ujmuje jedno słowo: moc. Nie chodzi tutaj o energię związaną z elektrycznością czy miażdżącą siłę fal oceanu, ale o inny, bardziej subtelny, złowrogi rodzaj mocy i władzy dzierżonej przez „insiderów”, do których odwoływał się Larry Summers, pełen obaw, że moje usposobienie nie pozwoli mi na wejście w ich szeregi. Mam na myśli moc ukrytej informacji.

Gdy byłem ministrem, ale i jakiś czas potem, ludzie wciąż pytali mnie: „Czego MFW chce od Grecji? Czy ci, którzy odrzucili umorzenie długu, zrobili to z powodu jakiejś tajemnej, ukrytej agendy? Czy działali w imieniu korporacji zainteresowanych splądrowaniem greckiej infrastruktury – portów lotniczych, nadmorskich kurortów, spółek telefonicznych i innych?”. Gdyby to było takie proste.

Gdy wybucha kryzys na dużą skalę, kusi nas, by widzieć w nim efekt spisku między możnymi. Na myśl przychodzą wyobrażenia zasnutych dymem z cygar pomieszczeń, w których przebiegli mężczyźni (i sporadycznie kobiety) knują, jak obłowić się kosztem dobra wspólnego i słabych. Te obrazy są jednak złudne. Jeśli rażące pogorszenie warunków naszego funkcjonowania można zrzucić na spisek, to tylko taki, którego uczestnicy nie wiedzą nawet, że są jego częścią. To, co dla wielu wygląda jak spisek możnych, jest po prostu wyłaniającą się cechą każdej sieci wielkich czarnych skrzynek.

Kluczem do powyższych czarnoskrzynkowych struktur władzy są wykluczenie i nieprzejrzystość. Przypomnijcie sobie etos Wall Street i londyńskiego City przed załamaniem z 2008 roku: opierał się na maksymie „chciwość jest dobra”. Wielu przyzwoitych pracowników banków zadręczało się tym, co obserwowali i robili. Gdy jednak dostali w swoje ręce dowody lub informacje zapowiadające straszny rozwój wypadków, stanęli przed dylematem Summersa: spowodować wyciek do outsiderów i stracić na znaczeniu, zachować te dowody dla siebie i stać się współwinnymi czy zwiększyć swoją władzę, wymieniając je na inne informacje z kimś wtajemniczonym? To ostatnie rozwiązanie skutkuje powstaniem improwizowanego dwuosobowego sojuszu, który znacząco zwiększy władzę obu jednostek w ramach szerszej sieci insiderów. W miarę wymiany dalszych informacji ten dwuosobowy sojusz łączy się z innymi, podobnymi sojuszami. W rezultacie powstaje sieć władzy wewnątrz wcześniejszych sieci, składająca się z uczestników, którzy spiskują, de facto bez świadomości, że to czynią.

Za każdym razem, gdy polityk mający dostęp do poufnych informacji zdradza którąś z nich na wyłączność dziennikarzowi w zamian za konkretną interpretację leżącą w interesie polityka, dziennikarz dołącza, chociaż nieświadomie, do sieci insiderów. Za każdym razem, gdy dziennikarz odmawia naginania faktów na korzyść polityka, ryzykuje utratą wartościowego źródła i wykluczeniem z tej sieci. Oto, jak sieci władzy kontrolują przepływ informacji poprzez dokooptowywanie outsiderów i wykluczanie tych, którzy odrzucają zasady gry. Ewoluują w sposób naturalny, a kieruje nimi nieintencjonalny pęd, którego nie zdoła kontrolować żadna jednostka, nawet prezydent Stanów Zjednoczonych, prezes banku Barclays ani osoby zajmujące kluczowe pozycje w MFW czy rządach narodowych.

Znajdując się wewnątrz tej sieci władzy, potrzeba heroicznego usposobienia, by stać się sygnalistą, szczególnie gdy w kakofonii brzęczących pieniędzy nie sposób usłyszeć własnych myśli. A ta garstka, która wychodzi przed szereg, kończy niczym spadające gwiazdy – rozkojarzony świat szybko o nich zapomina.

Co fascynujące, wielu insiderów, szczególnie tych luźno związanych z siecią, nie uświadamia sobie istnienia sieci, którą sami wzmacniają. Dzieje się tak dlatego, że mają w jej ramach względnie niewiele kontaktów. Podobnie osoby tkwiące w sercu sieci zwykle nie zauważają, że w ogóle istnieje jakaś sieć. Rzadko zdarzają się ludzie wystarczająco przenikliwi, by żyjąc i pracując w czarnej skrzynce, zdawali sobie z tego sprawę. Larry Summers jest jednym z nich. Pytanie, które mi zadał, było w rzeczywistości wezwaniem do odrzucenia uroków zewnętrza. System przekonań Larry’ego opierał się na założeniu, że świat można uczynić lepszym, jedynie sterując nim ze środka czarnej skrzynki.

To właśnie w tym punkcie, jak uważałem, bardzo się mylił.

Tezeusz przed labiryntem

Przed 2008 rokiem, kiedy wielkie czarne skrzynki funkcjonowały stabilnie, żyliśmy w świecie, który  z d a w a ł   s i ę  zrównoważony i zdolny do samouzdrowienia. Były to czasy, gdy brytyjski kanclerz skarbu Gordon Brown świętował koniec okresów wzrostów przeplatanych kryzysami, a przyszły przewodniczący Rady Gubernatorów Systemu Rezerwy Federalnej Ben Bernanke ogłaszał Wielką Stabilizację. Oczywiście ulegaliśmy złudzeniu stworzonemu przez wielkie czarne skrzynki, których działania nie rozumiał nikt, zwłaszcza zarządzający nimi insiderzy. W 2008 roku nastąpiło jednak spektakularne załamanie i powtórka z 1929 roku, nie mówiąc już o upadku małej Grecji.

Moim zdaniem kryzys finansowy z 2008 roku, który nie przestaje nam towarzyszyć od niemal dziesięciu lat, wyniknął  z   n i e u l e c z a l n e g o  załamania światowych wielkich czarnych skrzynek – sieci władzy, spisków bez spiskowców, które kształtują nasze życie. Ślepa wiara Summersa, że lekarstwa na ten kryzys zostaną wynalezione w obrębie tych samych upadłych sieci, dzięki normalnym działaniom insiderów, uderzyła mnie nawet wtedy jako wzruszająco naiwna. Być może nie powinno mnie to dziwić. W końcu trzy lata wcześniej napisałem w katalogu Danae, że „otwarcie wielkich czarnych skrzynek stało się obecnie zasadniczym warunkiem przetrwania przyzwoitości, całego ludzkiego rodzaju, a nawet naszej planety. Mówiąc wprost, wyczerpały nam się wymówki. Nadszedł zatem czas na otwarcie czarnych skrzynek!”. Co by to jednak oznaczało w praktyce?

P o   p i e r w s z e,  musimy przygotować się do uznania, że każdy i każda z nas może równie dobrze być węzłem w tej sieci, de facto nieświadomie uczestniczyć w spisku.  P o   d r u g i e,  i tu objawia się genialność Wikileaks, gdybyśmy mogli dostać się do wnętrza sieci, niczym Tezeusz wkraczający do labiryntu, i zakłócić przepływ informacji; gdybyśmy mogli zasiać obawę przed niekontrolowanym wyciekiem informacji w umysłach tak wielu członków sieci, jak to możliwe, wówczas nierozliczalne, źle funkcjonujące sieci władzy zawaliłyby się pod własnym ciężarem i brakiem znaczenia.  P o   t r z e c i e,  należy opierać się jakiejkolwiek tendencji do zastąpienia starych, zamkniętych sieci nowymi.

Zanim trzy lata temu wszedłem do waszyngtońskiego baru, złagodziłem swoje stanowisko. Moim priorytetem nie było doprowadzenie do wycieku informacji do outsiderów, lecz uczynienie wszystkiego, co możliwe, by wydobyć Grecję z więzienia dla dłużników. Jeśli oznaczałoby to udawanie insidera, trudno. Jednak gdyby ceną za przyjęcie do grona insiderów stała się akceptacja trwałego uwięzienia Grecji, odszedłbym w okamgnieniu. Rozwijanie nici Ariadny w korytarzach insiderskiego labiryntu i pozostanie w gotowości do podążania za nią do wyjścia jest, jak sądzę, warunkiem wstępnym godności, od której zależy szczęście greckiego ludu.

Dzień po mojej rozmowie z Larrym Summersem spotkałem Jacka Lewa, amerykańskiego sekretarza skarbu. Po spotkaniu w Departamencie Skarbu urzędnik, który odprowadzał mnie do drzwi, przestraszył mnie życzliwą przestrogą: „Panie ministrze, muszę pana ostrzec, że w ciągu tygodnia stanie się pan celem kampanii oszczerstw pochodzącej z Brukseli”. Mowa motywacyjna Larry’ego o ważności krakania jak insiderskie wrony, wraz z ostrzeżeniem, że przegrywamy wojnę medialną, nagle nabrała sensu.

Oczywiście nie poczułem się wielce zaskoczony. W 2012 roku napisałem, że insiderzy zareagują agresywnie wobec każdego, kto ośmieli się otworzyć ich wielkie czarne skrzynki na spojrzenie outsiderów:

Nic z tego nie będzie proste. Sieci odpowiedzą brutalnie, jak robią to od jakiegoś czasu. Staną się bardziej autorytarne, zamknięte, podzielone. W większym stopniu zajmą się własnym „bezpieczeństwem” i monopolem na informacje, jeszcze mniej ufając zwykłym ludziom³.

Kolejne rozdziały tej książki opisują gwałtowne reakcje owych sieci na moją uporczywą niezgodę na to, by przehandlować emancypację Grecji za uprzywilejowane miejsce, które mógłbym zająć w jednej z czarnych skrzynek.

Podpisz tutaj!

Wspomniane nieporozumienie sprowadzało się do jednego małego bazgrołu na kartce – mojej gotowości do podpisania w wykropkowanym miejscu świeżego porozumienia dotyczącego pożyczki ratunkowej, które zepchnęłoby Grecję w głąb labiryntu więzienia dla dłużników.

Mój podpis był tak ważny, ponieważ, co ciekawe, to nie prezydenci ani premierzy upadłych państw podpisują takie umowy z MFW lub Unią Europejską. Ten zatruty przywilej przysługuje nieszczęsnym ministrom finansów. Dlatego wierzyciele Grecji w napięciu oczekiwali, aż ugnę się przed ich wolą, a gdy to nastąpi, wpadnę na dobre w ich szpony; w przeciwnym razie zniszczyliby mnie i zastąpili kimś bardziej uległym. Gdybym podpisał ten dokument, kolejny outsider stałby się insiderem i został obsypany pochwałami. Byłbym „odpowiedzialnym”, „godnym zaufania partnerem”, „zreformowanym indywidualistą”, który przedłożył interes swojego narodu ponad „narcyzm”. Nigdy nie stałbym się adresatem paskudnych określeń, którymi nagle zasypała mnie międzynarodowa prasa niewiele ponad tydzień po wizycie w Waszyngtonie (przed czym ostrzegał mnie zresztą amerykański urzędnik).

Sądząc po jego wyrazie twarzy, gdy wychodziliśmy z hotelu wprost w ulewę, Larry Summers wydawał się to wszystko rozumieć. Rozumiał, że „Europejczyków” nie interesowało uczciwe porozumienie ze mną czy greckim rządem. Rozumiał, że zostanę poddany szczególnym naciskom, abym podpisał akt kapitulacji za cenę stania się prawdziwym insiderem. Rozumiał, że nie zamierzam się ugiąć. I uważał, że skutki mojej decyzji będą bolesne, przynajmniej dla mnie.

Ja z kolei rozumiałem, że Larry chciał mi pomóc w uzyskaniu realnego porozumienia. Zrobiłby, co w jego mocy, by pomóc Grecji, jeśli tylko nie złamałoby to jego żelaznej zasady: insiderzy nigdy nie zwracają się przeciwko innym insiderom i nigdy nie mówią outsiderom o tym, co insiderzy robią lub mówią. Nie byłem natomiast pewien, czy kiedykolwiek zrozumie, dlaczego żadne znaki na ziemi i niebie – czy, w tym przypadku, w piekle – nie wskazywały, że podpiszę niewykonalne porozumienie w sprawie nowej pożyczki ratunkowej. Wyjaśnienie moich powodów zabrałoby zbyt wiele czasu, jednak nawet gdybyśmy go mieli, obawiałem się, że nie było to dla niego zrozumiałe – nasze biografie zbyt mocno się od siebie różniły.

Gdybym zaproponował takie wyjaśnienie, składałoby się ono z jednej lub dwóch opowieści.

Akcja pierwszej zaczęłaby się najpewniej na ateńskim posterunku policji jesienią 1946 roku, gdy Grecja znajdowała się o krok od komunistycznego powstania i drugiej fazy katastrofalnej wojny domowej. Dwudziestoletni Jorgos, student chemii na Uniwersytecie Ateńskim, został wtedy aresztowany, pobity i na kilka godzin wrzucony do zimnej celi przez tajną policję, aż wyższy rangą oficer wziął go do swojego biura, by pozornie przeprosić. „Przepraszam za ostre potraktowanie” – powiedział. „Jesteś dobrym chłopcem i nie zasłużyłeś na to. Ale wiesz, to zdradliwe czasy i moi ludzie są na skraju wytrzymałości. Przebacz im. Podpisz to i możesz iść. Z moimi przeprosinami”.

Policjant wydawał się mówić szczerze, a Jorgos poczuł ulgę, że jego wcześniejsze męki w rękach tych bandytów dobiegły końca. Jednak gdy przeczytał wydrukowane oświadczenie, o którego podpisanie poprosił go policjant, zimny dreszcz przebiegł mu po plecach: „Niniejszym potępiam, naprawdę i szczerze, komunizm, jego propagatorów i różnych zwolenników”.

Drżąc ze strachu, odłożył długopis, zebrał się na całą uprzejmość, którą przez lata wpoiła mu jego matka Anna, i powiedział: „Proszę pana, nie jestem buddystą, ale nigdy nie podpisałbym państwowego dokumentu potępiającego buddyzm. Nie jestem muzułmaninem, ale nie sądzę, by państwo miało prawo prosić mnie o potępienie islamu. Tak samo nie jestem komunistą, ale nie widzę żadnego powodu, dla którego powinienem być proszony o potępianie komunizmu”.

Argument odwołujący się do swobód obywatelskich Jorgosa nie miał żadnych szans. „Podpisz albo spodziewaj się systematycznych tortur i trwałego pozbawienia wolności. Twój wybór!” – wykrzyczał wściekły oficer. Jego gniew wynikał z całkowicie rozsądnych oczekiwań. Jorgos miał wszelkie zadatki na dobrego chłopca, naturalnego insidera. Urodził się w Kairze, w rodzinie należącej do klasy średniej i licznej greckiej społeczności; był zanurzony w kosmopolitycznej enklawie złożonej z żyjących na obczyźnie Francuzów, Włochów i Brytyjczyków i wychowany pośród wyrafinowanych Ormian, Żydów i Arabów. W domu mówiło się po francusku za sprawą jego matki, w szkole po grecku, w pracy po angielsku, na ulicy po arabsku, a w operze po włosku.

W wieku dwudziestu lat, zdeterminowany, by poznać swoje korzenie, Jorgos porzucił ciepłą posadkę w kairskim banku i przeniósł się do Grecji; zaczął studiować chemię. Przypłynął do Aten w styczniu 1945 roku na statku „Corinthia”, ledwie miesiąc po zakończeniu pierwszej fazy greckiej wojny domowej, pierwszego rozdziału zimnej wojny. Kruche odprężenie unosiło się w powietrzu. Wydało się więc rozsądne, że zarówno studenci z lewicy, jak i z prawicy zwrócili się do niego z propozycją zostania kompromisowym kandydatem na przewodniczącego stowarzyszenia studenckiego na jego uczelni.

Jednak krótko po jego wyborze władze uniwersytetu podniosły czesne, nie licząc się ze skrajną biedą studentów. Jorgos złożył wizytę dziekanowi i argumentował – najlepiej, jak potrafił – przeciwko podwyżkom opłat. Gdy wyszedł, tajny policjant przeciągnął go po marmurowych schodach i wrzucił do czekającej furgonetki. Chłopak został postawiony przed wyborem, w porównaniu z którym dylemat Summersa wydaje się przechadzką w parku.

Biorąc pod uwagę burżuazyjne pochodzenie chłopca, policja mogła oczekiwać, że Jorgos z radością podpisze oświadczenie lub załamie się zaraz po rozpoczęciu tortur. Jednak z każdym kolejnym ciosem młody człowiek czuł się mniej zdolny do podpisania, zakończenia udręki i pójścia do domu. W efekcie był przetrzymywany w wielu celach i obozach więziennych, z których mógł w każdym momencie się wyrwać, składając po prostu swój podpis na jednej kartce. Cztery lata później, będąc cieniem samego siebie, Jorgos wyszedł z więzienia i wtopił się w ponure społeczeństwo, które ani nie wiedziało nic o jego osobliwym wyborze, ani się nim specjalnie nie interesowało.

W trakcie jego pobytu w więzieniu młodsza od niego o cztery lata kobieta została pierwszą studentką przyjętą na wydział chemii Uniwersytetu Ateńskiego, chociaż starano się temu zapobiec. Eleni, bo tak miała na imię, rozpoczęła studia jako buntownicza protofeministka, która jednak odczuwała silną niechęć do lewicy: w latach nazistowskiej okupacji porwali ją lewicowi partyzanci, którzy pomylili ją z krewną nazistowskiego kolaboranta. Przed przyjęciem na studia na Uniwersytecie Ateńskim faszystowska organizacja o nazwie X zrekrutowała ją, odwołując się do jej antykomunistycznych uczuć. Jej pierwszą i, jak się okazało, ostatnią misją było śledzenie kolegi, studenta chemii, którego właśnie wypuszczono z więzienia.

Oto, w pigułce, historia mojego pojawienia się na świecie. Jorgos jest moim ojcem, a Eleni, która stała się jedną z liderek greckiego ruchu feministycznego lat siedemdziesiątych, była moją matką. Mając na uwadze błogosławieństwo takiego rodowodu, podpis na wykropkowanym polu w zamian za łaskę okazaną insiderom nigdy nie wchodził dla mnie w grę. Czy Larry Summers by to zrozumiał? Nie sądzę.

Nie dla mnie

A oto druga opowieść. Spotkałem Lambrosa w ateńskim mieszkaniu, z którego korzystaliśmy z Danae przez mniej więcej tydzień przed wyborami w styczniu 2015 roku – to one wyniosły mnie na urząd. Był łagodny zimowy dzień, kampania w pełni, a ja zgodziłem się na udzielenie wywiadu Irene, hiszpańskiej dziennikarce. Przyszła w towarzystwie fotografa i Lambrosa, mieszkającego w Atenach tłumacza z hiszpańskiego. Usługi Lambrosa były zbędne, ponieważ zarówno Irene, jak i ja mówiliśmy po angielsku. Został jednak z nami i intensywnie przysłuchiwał się naszej rozmowie.

Po wywiadzie, gdy Irene i fotograf pakowali swój sprzęt i zmierzali do drzwi, Lambros podszedł do mnie. Uścisnął mi dłoń i nie chciał jej puścić. Zwrócił się do mnie skupiony niczym człowiek, którego życie zależy od przekazania wiadomości: „Mam nadzieję, że mój wygląd tego nie zdradza. Robię, co mogę, by to ukryć, ale jestem bezdomny”. Następnie w największym skrócie opowiedział mi swoją historię.

Kiedyś miał mieszkanie, rodzinę, pracował jako nauczyciel języków obcych. W 2010 roku, gdy grecka gospodarka gwałtownie się załamała, stracił pracę, a kiedy eksmitowano ich z mieszkania, stracił również rodzinę. Przez ostatni rok żył na ulicy. Jego jedyny dochód pochodził ze świadczenia usług translatorskich zagranicznym dziennikarzom przyjeżdżającym do Aten na kolejne demonstracje na placu Syntagma, które kończyły się paskudnie, a przez to przyciągały uwagę mediów. Jego największym zmartwieniem było zdobycie kilku euro, by naładować swój tani telefon komórkowy – jedyny łącznik między Lambrosem a zagranicznymi ekipami informacyjnymi.

Czując, że musi podsumowywać swój monolog, szybko przeszedł do jedynej rzeczy, której chciał ode mnie.

– Błagam cię, abyś coś mi obiecał. Wiem, że wygracie wybory. Rozmawiam z ludźmi na ulicy i nie ma co do tego wątpliwości. Proszę, kiedy wygracie, kiedy zostaniesz ministrem, pamiętaj o tych ludziach. Zrób coś dla nich. Nie dla mnie! Ja jestem skończony. Dla tych z nas, na których zwalił się kryzys, nie ma już powrotu. Dla nas jest już za późno. Ale proszę, proszę zrób coś dla tych, którzy wciąż balansują na krawędzi. Którzy bronią się jeszcze przed upadkiem. Zrób to dla nich. Nie pozwól im upaść. Nie odwracaj się od nich. Nie podpisuj tego, co ci podsuną, tak jak twoi poprzednicy. Przysięgnij mi, że tego nie zrobisz. Przysięgasz?

– Przysięgam – brzmiała moja krótka odpowiedź.

Tydzień później obejmowałem stanowisko ministra finansów i składałem ślubowanie. W kolejnych miesiącach, za każdym razem, gdy moja determinacja słabła, wystarczało, bym przypomniał sobie ten moment. Lambros nigdy się nie dowie, jak mocny był jego wpływ na mnie w trakcie najczarniejszych godzin owych stu sześćdziesięciu dwóch dni.

Rozdział 2

Republika Ratunkowa

Na początku 2010 roku, pięć lat przed powołaniem mnie na urząd ministra finansów, greckie państwo było już bankrutem. Kilka miesięcy potem Unia Europejska, Międzynarodowy Fundusz Walutowy i grecki rząd zorganizowały największą na świecie próbę zatuszowania bankructwa. W jaki sposób ukrywa się bankructwo? Wypierając dobry pieniądz złym. Kto finansował to tuszowanie? Zwykli ludzie, „outsiderzy” z całego świata.

Porozumienie ratunkowe, bo pod takim eufemistycznym terminem odbywało się tuszowanie, zostało podpisane i przypieczętowane na początku maja 2010 roku. Unia Europejska i MFW zaoferowały Grecji około stu dziesięciu miliardów euro – największą pożyczkę w historii¹. Jednocześnie grupa egzekutorów znana jako Trojka – ponieważ reprezentowała trzy instytucje: Komisję Europejską (KE), która jest ciałem wykonawczym Unii Europejskiej, Europejski Bank Centralny (EBC) i Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) – została wysłana do Aten, by narzucić Grecji rozwiązania gwarantujące zmniejszenie greckiego dochodu narodowego i obciążenie większością długu najsłabszych Greków. Bystry ośmiolatek widziałby, że to nie mogło dobrze się skończyć.

Wymuszanie na bankrucie nowych pożyczek, których udziela się pod warunkiem, że zmniejszy się jego dochód, to dość nietypowa i okrutna kara. Grecji nigdy nie uratowano. Za pomocą swoich „ratunkowych” pożyczek i komorników Trojki entuzjastycznie tnących dochody, UE i MFW faktycznie skazały Grecję na nowoczesną wersję Dickensowskiego więzienia dla dłużników, a następnie wyrzuciły klucz.

Więzienia dla dłużników ostatecznie zlikwidowano, ponieważ, pomimo ich okrucieństwa, nie powstrzymały akumulacji nowych złych długów ani nie pomogły wierzycielom w odzyskaniu pieniędzy. Rozwój kapitalizmu w XIX wieku wymagał odrzucenia absurdalnego poglądu, jakoby wszystkie długi były święte. Zastąpiono go pojęciem ograniczonej odpowiedzialności. Ostatecznie jeśli wszystkie długi mają zagwarantowaną spłatę, po co kredytodawcy mieliby pożyczać odpowiedzialnie? I dlaczego niektóre długi miałyby przynosić wyższą stopę procentową niż pozostałe, jakby były obarczone wyższym ryzykiem? Bankructwo i odpisanie długu stały się dla kapitalizmu czymś w rodzaju chrześcijańskiego piekła: budzącego grozę, ale nieuniknionego. Co jednak niezwykłe, odmowę upadłości przywrócono do życia w XXI wieku w stosunku do niewypłacalnego państwa greckiego. Dlaczego? Czy UE i MFW nie zdawały sobie sprawy z tego, co robią?

D o s k o n a l e  wiedziały, co robią. Pomimo starannej propagandy, utrzymującej, że starały się uratować Grecję, dać jej obywatelom drugą szansę, pomóc zreformować chronicznie nieuczciwe państwo itd., najsilniejsze instytucje i państwa na świecie nie miały złudzeń. Zdawały sobie sprawę, że łatwiej jest utoczyć krew z kamieni niż zmusić bankruta do spłacenia swoich długów poprzez pożyczenie mu większej ilości pieniędzy, szczególnie gdy umowa zawierała konieczność zmniejszania jego dochodu. Wiedziały, że Trojka nie zdoła odzyskać pieniędzy użytych do zrefinansowania greckiego długu publicznego; nie pomogłaby w tym nawet konfiskata rodowych sreber upadłego państwa. Wiedziały, że głośny pakiet „ratunkowy” był niczym więcej niż biletem w jedną stronę do więzienia dla dłużników.

Skąd wiem, że to wiedziały? Ponieważ powiedzieli mi to ich przedstawiciele.

Więźniowie własnego wynalazku

Jako minister finansów pięć lat wcześniej usłyszałem to z pierwszej ręki: od czołowych urzędników MFW, od ministra finansów Niemiec, od najważniejszych postaci w EBC i KE. Wszystkie te osoby przyznały, każda na swój sposób, że to była prawda: dały Grecji karty, którymi nie można wygrać. Jednak gdy już to uczyniły, nie widziały możliwości wycofania się z gry.

Niecały miesiąc po moim wyborze, 11 lutego 2015 roku, znalazłem się w jednej z tych odbierających ducha walki, pozbawionych okien, oświetlonych neonami sal konferencyjnych, zaśmiecających brukselskie budynki UE. Zasiadłem naprzeciwko Christine Lagarde, dyrektor zarządzającej MFW, dawnej minister finansów Francji i byłej prawniczki, robiącej zawrotną karierę w Waszyngtonie. Wmaszerowała do budynku wcześniej niż ja, w efektownej skórzanej kurtce; wyglądałem przy niej bezbarwnie w swoim konwencjonalnym ubraniu. To było nasze pierwsze spotkanie. Gawędziliśmy przyjaźnie w korytarzu, zanim przenieśliśmy się do sali konferencyjnej na poważną dyskusję.

Za zamkniętymi drzwiami, z kilkoma pomocnikami po obu stronach, rozmowa pozostała przyjazna, chociaż zyskała na powadze. Lagarde dała mi możliwość przedstawienia podstawowej analizy przyczyn i natury sytuacji Grecji, jak również propozycji poradzenia sobie z nią; przytakiwała i zgadzała się ze mną przez większość czasu. Zdawaliśmy się mówić tym samym językiem i byliśmy skłonni zbudować dobre wzajemne relacje. Po spotkaniu, idąc do drzwi, mieliśmy okazję do krótkiej, luźnej, ale znaczącej rozmowy w cztery oczy. Podążając zasugerowaną przeze mnie linią myślenia, Christine poparła moje wezwania do umorzenia długu i obniżenia progów podatkowych jako warunków ożywienia greckiej gospodarki. Następnie zwróciła się do mnie ze spokojną, łagodną szczerością:

– Masz oczywiście rację, Janis. Celów, przy których oni się upierają,  n i e   d a   s i ę  zrealizować. Jednak musisz zrozumieć, że włożyliśmy w ten program zbyt wiele wysiłku. Nie możemy się z niego wycofać. Twoja wiarygodność zależy od akceptacji i działania w ramach tego programu².

No proszę. Szefowa MFW mówi ministrowi finansów państwa-bankruta, że narzucona mu polityka  n i e   m o ż e  działać. Nie, że będzie to trudne. Nie, że prawdopodobieństwo jej skuteczności jest niskie. Nie, Lagarde przyznała, że niezależnie od okoliczności ten plan nie może się udać.

Po każdym spotkaniu, szczególnie z bystrzejszymi, bardziej pewnymi siebie urzędnikami Trojki, nabierałem przeświadczenia, że nie chodzi tutaj o prostą historię typu „my przeciwko nim”, „dobrzy kontra źli”. Zbliżaliśmy się raczej do prawdziwej tragedii, przypominającej sztuki Ajschylosa czy Szekspira: potężni intryganci kończyli w pułapce, którą sami na siebie zastawili. W tej obserwowanej przeze mnie rzeczywistej tragedii święta zasada insiderów zdradzona mi przez Summersa zadziałała właśnie wtedy, gdy uznali oni swoją bezradność. Przygotowali się na najgorsze, najczęściej oficjalnie wszystkiego się wypierając. Konsekwencje zrodzonego w ten sposób tragicznego impasu rozwijały się swobodnie, co jeszcze skuteczniej zamykało ich w znienawidzonym przez nich stanie utraty kontroli nad sytuacją.

Ponieważ szefowie MFW, UE i niemieckich oraz francuskich rządów zainwestowali ogromny kapitał polityczny w program, który pogłębiał upadłość Grecji, powiększał nieopisaną nędzę i zmusił tłumy młodych ludzi do emigracji, nie było alternatywy: po prostu grecki lud wciąż musiał cierpieć. Jeśli idzie o mnie, politycznego parweniusza, to moja wiarygodność zależała od akceptacji tej błędnej polityki (o której insiderzy wiedzieli, że musi się skończyć porażką) i pomocy w jej sprzedaży outsiderom, którzy wybrali mnie właśnie po to, bym z nią zerwał.

Ciężko to wyjaśnić, ale nigdy nie odczuwałem wrogości wobec Christine Lagarde. Uważałem ją za inteligentną, serdeczną i pełną szacunku osobę. Moja wizja ludzkości nie zostałaby zachwiana, gdyby wykazano, że dyrektor zarządzająca MFW opowiadała się za humanitarnym porozumieniem z Grecją. Ale to nie ma znaczenia. Była czołową insiderką, w pierwszej kolejności musiała zachować kapitał polityczny swojej klasy i zminimalizować zagrożenia dla ich kolektywnej władzy.

A jednak wiarygodność, podobnie jak wydatki, zakłada akt wymiany, kompromis. Każdy zakup oznacza utraconą szansę na alternatywne kupno. Poprawianie mojej pozycji w relacjach z Christine i innymi figurami władzy oznaczało podważenie mojej wiarygodności u Lambrosa, bezdomnego tłumacza, któremu przysięgłem, że będę bronił sprawy tych ludzi, którzy, w przeciwieństwie do niego, nie pogrążyli się jeszcze w lawinie bankructw pustoszących nasz kraj. Jednak ten kompromis nigdy nie stał się moją osobistą rozterką. A siły, które objawiły się wkrótce po moim wejściu w świat polityki, klucz do swojego sukcesu widziały w usunięciu mnie ze sceny.

Niewiele ponad rok później, w okresie przed brytyjskim referendum 23 czerwca 2016 roku, podróżowałem po Wielkiej Brytanii, przemawiając w obronie radykalnego programu pozostania tego kraju w UE. Argumentowałem, że to konieczne, by przeciwstawiać  t e j  UE, uratować ją od upadku i zreformować. Miałem trudne zadanie. Przekonanie brytyjskich outsiderów, by głosowali za pozostaniem, było trudne szczególnie na północy Anglii, ponieważ nawet moi zwolennicy w tym kraju, kobiety i mężczyźni bliżsi duchem i stanowiskami Lambrosowi niż Christine, mówili mi, że czuli się zmuszeni dać wycisk globalnemu establishmentowi. Pewnego wieczoru usłyszałem w BBC, jak Christine Lagarde wraz z szefami innych czołowych światowych instytucji finansowych (Banku Światowego, OECD, EBC, Banku Anglii i innych) ostrzegała brytyjskich outsiderów przed pokusą Brexitu. Natychmiast napisałem do Danae z Leeds, gdzie przemawiałem tego wieczoru: „Przy takich sojusznikach kto potrzebuje brexitowców?”.

Opcja „Brexit” wygrała, ponieważ insiderzy przelali czarę goryczy. Po dekadach uzależniania wiarygodności ludzi takich jak ja od stopnia naszej gotowości do zdradzenia outsiderów, którzy na nas zagłosowali, insiderzy wciąż brali outsiderów za ludzi, których obchodziły ich rady. W całej Ameryce, Wielkiej Brytanii, Francji i Niemczech – wszędzie – insiderzy czują, że władza wymyka im się z rąk. Zakładnicy własnego wynalazku, niewolnicy dylematu Summersa, są skazani, jak Makbet, na popełnianie błędu za błędem, aż zorientują się, że ich korona nie symbolizuje już dzierżonej przez nich władzy, ale władzę, która im się wymknęła. Przez te kilka miesięcy, w których miałem z nimi do czynienia, chwytałem momenty, w których zaczynali zdawać sobie z tego sprawę.

To były (francuskie i niemieckie) banki, głupcze!

Przyjaciele i dziennikarze często proszą mnie o opisanie najgorszego aspektu moich negocjacji z wierzycielami Grecji. Niemożność obwieszczenia całemu światu tego, co wysoko postawieni i możni mówili mi w prywatnych rozmowach, oczywiście mnie frustrowała. Jednak jeszcze trudniej było poradzić sobie z wierzycielami, którzy w rzeczywistości nie chcieli dostać z powrotem swoich pieniędzy. Negocjowanie z nimi, próby ich przekonania, przypominały negocjowanie traktatu pokojowego z generałami pragnącymi za wszelką cenę kontynuować wojnę, wiedząc, że nic nie grozi ani im, ani ich dzieciom.

Jaka była natura tej wojny? Dlaczego wierzyciele Grecji zachowywali się tak, jakby nie chcieli z powrotem swoich pieniędzy? Co skłoniło ich do zaprojektowania pułapki, w którą sami wpadli? Tę zagadkę można błyskawicznie rozwiązać, gdy spojrzy się na sytuację francuskich i niemieckich banków po 2008 roku.

Chroniczne zacofanie Grecji, złe zarządzanie i korupcja wyjaśniają jej stałą gospodarczą słabość. Jednak jej ostatnia niewypłacalność wynika z fundamentalnych błędów w projekcie UE i jej unii walutowej, euro. UE zaczynała jako kartel wielkiego biznesu ograniczający konkurencję między czołowymi ciężkimi przemysłami w Europie i zapewniający im rynki zbytu w krajach peryferyjnych: Włoszech, a potem Grecji. Deficyty takich krajów były odbiciem nadwyżek bogatych państw, takich jak Niemcy. Kiedy drachma się dewaluowała, deficyty te dawało się utrzymać w ryzach. Jednak gdy zastąpiło ją euro, przez pożyczki od niemieckich i francuskich banków greckie deficyty urosły do niebotycznych rozmiarów.

Krach kredytowy z 2008 roku, będący konsekwencją załamania się Wall Street, doprowadził do bankructwa europejskich bankierów; w 2009 roku przestali udzielać pożyczek. Niezdolna do rolowania swoich długów Grecja wpadła w otchłań niewypłacalności w tym samym roku. Nagle trzy francuskie banki odnotowały straty z peryferyjnych długów przynajmniej dwa razy tak duże jak wielkość całej francuskiej gospodarki. Liczby dostarczone przez Bank Rozrachunków Międzynarodowych pokazują prawdziwie przerażający obraz: z każdych trzydziestu euro, na które były wystawione ich rachunki, banki te miały dostęp jedynie do jednego euro. Oznaczało to, że jeśli zaledwie 3 procent z tej ekspozycji poszłoby źle – to znaczy jeśli pożyczki za sto sześć miliardów euro, których francuskie banki udzieliły peryferyjnym rządom, gospodarstwom domowym i firmom, nie zostałyby spłacone – wówczas trzy czołowe francuskie banki potrzebowałyby programu ratunkowego ze strony francuskiego rządu.

Wartość pożyczek tych samych trzech francuskich banków dla włoskich, hiszpańskich i portugalskich rządów wynosiła 34 procent całej francuskiej gospodarki – dokładnie sześćset dwadzieścia siedem miliardów euro. Na dodatek banki te w poprzednich latach pożyczyły również sto dwa miliardy euro greckiemu państwu. Jeśli rząd Grecji nie mógłby spłacić swoich długów, finansiści z całego świata przestraszyliby się i przestaliby udzielać pożyczek Portugalii, a być może także Włochom i Hiszpanii, w obawie, że w następnej kolejności te kraje zaczną zalegać ze spłatą. Niezdolne do zrefinansowania swojego łącznego długu w wysokości prawie 1,76 biliona euro przy rozsądnych stopach procentowych, rządy Włoch, Hiszpanii i Portugalii zostałyby zmuszone, by obsłużyć swoje zobowiązania wobec trzech czołowych francuskich banków, gererując czarną dziurę w swoich budżetach. Główne francuskie banki natychmiast musiałyby się zmierzyć ze stratą 19 procent swoich aktywów – w sytuacji, gdy zaledwie 3 procent czyniło je niewypłacalnymi.

By załatać tę dziurę, francuski rząd potrzebowałby od ręki pięciuset sześćdziesięciu dwóch miliardów euro. Jednak w przeciwieństwie do rządu federalnego Stanów Zjednoczonych, który może przerzucić takie straty na swój bank centralny (Rezerwę Federalną), Francja zdemontowała analogiczną instytucję w 2000 roku, gdy dołączyła do wspólnej waluty i musiała polegać na uprzejmości wspólnego Europejskiego Banku Centralnego. Niestety, w konstrukcję EBC wpisano wyraźny zakaz: nie można przerzucać grecko-łacińskich złych długów – ani prywatnych, ani publicznych – na rachunki EBC. Kropka. Taki warunek postawili Niemcy przy udostępnieniu, pod nazwą euro, swojej ukochanej marki europejskiej hołocie.

Nietrudno wyobrazić sobie panikę ogarniającą prezydenta Sarkozy’ego i jego minister finansów Christine Lagarde, gdy zorientowali się, że mogą być zmuszeni do wyczarowania pięciuset sześćdziesięciu dwóch miliardów euro z niczego. Nietrudno również zrozumieć niepokój jednego z poprzedników Lagarde na stanowisku ministra finansów, okrytego złą sławą Dominique’a Strauss-Kahna, który był wówczas dyrektorem zarządzającym MFW i zamierzał w ciągu dwóch lat wykorzystać to stanowisko do wystartowania w kampanii przed wyborami prezydenckimi we Francji. Najważniejsi francuscy urzędnicy wiedzieli, że bankructwo Grecji zmusi Francję do pożyczenia sześciokrotności jej całkowitego przychodu podatkowego tylko po to, by wręczyć te pieniądze trzem kretyńskim bankom.

To było po prostu niemożliwe. Gdyby rynki zwąchały, że takie rozwiązanie wchodzi w grę, stopy procentowe własnego długu Francji wystrzeliłyby pod niebiosa, a francuski dług w wysokości 1,29 biliona euro w kilka sekund stałby się nieściągalny. W kraju, który zrezygnował z prawa do drukowania własnych banknotów – jedynego dostępnego środka tworzenia pieniędzy z niczego – oznaczałoby to nędzę, która z kolei pociągnęłaby na dno całą Unię Europejską, jej wspólną walutę, wszystko.

Kanclerz Niemiec borykała się z równie wielkimi kłopotami. W 2008 roku, gdy w ruinę popadły banki z Wall Street i londyńskiego City, Angela Merkel wciąż pielęgnowała swój wizerunek skąpej, roztropnej w kwestiach finansowych Żelaznej Kanclerz. Trafiła na pierwsze strony gazet po tym, jak w swoim przemówieniu w Stuttgarcie wskazała moralizującym palcem na rozrzutnych bankierów z krajów anglosaskich. Zasugerowała w nim, że amerykańscy bankierzy powinni byli skonsultować się ze szwabską gospodynią domową, która nauczyłaby ich tego i owego o zarządzaniu własnymi finansami. Wyobraźcie sobie jej przerażenie, gdy niedługo potem otrzymała liczne, pełne niepokoju telefony z własnego Ministerstwa Finansów, banku centralnego i od doradców ekonomicznych. Wszystkie przekazywały nieprawdopodobne wieści: „Pani kanclerz, nasze banki też są bankrutami! Aby bankomaty wciąż mogły działać, potrzebujemy zastrzyku czterystu sześciu miliardów euro od tych szwabskich gospodyń domowych – na wczoraj!”.

Brzmiało to jak przepis na polityczną truciznę. Jak Angela Merkel mogła się pokazać tym samym członkom parlamentu, od lat pouczanym o zaletach skąpienia na szpitale, szkoły, infrastrukturę, zabezpieczenie społeczne, ekologię, żeby teraz błagać ich o wypisanie tak kolosalnego czeku dla bankierów, którzy jeszcze przed chwilą pławili się w oceanach gotówki? Cóż, konieczność jest matką wymuszonej skromności. Kanclerz Merkel wzięła głęboki oddech, wkroczyła do pięknego, zmodernizowanego przez Normana Fostera budynku parlamentu w Berlinie, znanego jako Bundestag, przekazała oniemiałym parlamentarzystom złe wieści i wyszła z pożądanym czekiem. „Przynajmniej jest już po sprawie” – musiała pomyśleć. Niestety, nie było. Kilka miesięcy później nastąpił kolejny zalew telefonów z żądaniami podobnej liczby miliardów euro dla tych samych banków.

Dlaczego Deutsche Bank, Finanzbank i inne siedliska niekompetencji finansowej z siedzibą we Frankfurcie potrzebowały więcej pieniędzy? Ponieważ czek na czterysta sześć miliardów euro, który otrzymały od pani Merkel, ledwo wystarczył im na pokrycie wymiany swoich amerykańskich toksycznych instrumentów pochodnych. Z pewnością zabrakło im na pokrycie tego, co pożyczyły rządom Włoch, Irlandii, Portugalii, Hiszpanii czy Grecji – w sumie czterystu siedemdziesięciu siedmiu miliardów euro, z czego sto dwa miliardy pożyczono Atenom. Jeśli Grecja straciłaby zdolność spłacania swoich rat³, niemieckie banki zmierzyłyby się z następną stratą, która wymagałaby od pani Merkel kolejnych czeków w wysokości od trzystu czterdziestu do czterystu sześciu miliardów euro. Ta polityczna wyjadaczka wiedziała jednak, że popełniłaby polityczne samobójstwo, gdyby wróciła do Bundestagu i poprosiła o taką kwotę.

Stawka w grze podjęta przez francuskich i niemieckich liderów wynosiła zatem bilion euro – nie mogli więc pozwolić greckiemu rządowi, by wyjawił światu prawdę o swoim bankructwie. Wciąż jednak musieli znaleźć sposób na ponowne uratowanie rodzimych bankierów w tajemnicy przed swoimi parlamentami. Jak ujął to Jean-Claude Juncker, ówczesny premier Luksemburga i późniejszy przewodniczący Komisji Europejskiej: „Kiedy sprawa staje się poważna, musisz kłamać”⁴.

Po kilku tygodniach wymyślili następującą bujdę: przedstawią drugą pożyczkę ratunkową dla swoich banków jako akt solidarności z rozrzutnymi i leniwymi Grekami, którzy chociaż niegodni i nieznośni, wciąż są członkami europejskiej rodziny i dlatego trzeba ich uratować. Niby przypadkiem wymagało to dostarczenia im kolejnych gargantuicznych pożyczek, którymi należało spłacić francuskich i niemieckich wierzycieli – upadające banki. Jednakże w kłamstwie tym tkwił techniczny szkopuł, który trzeba było przezwyciężyć w pierwszej kolejności: klauzula traktatu o strefie euro zakazująca finansowania rządowych długów przez UE. W jaki sposób mogli ją ominąć? Zagadkę rozwiązano za pomocą tradycyjnego brukselskiego cukierka-fuszerka (fudge), tego nieapetycznego dania, którym Europejczycy, a szczególnie Brytyjczycy, nauczyli się brzydzić⁵.

Po pierwsze, nowe kredyty nie będą europejskie, ale międzynarodowe, dzięki włączeniu do porozumienia MFW. Aby to uczynić, MFW musiał nagiąć swoją najświętszą zasadę: nigdy nie pożyczaj upadłym rządom, zanim ich dług nie zostanie poddany „strzyżeniu” – czyli nie zostanie zrestrukturyzowany. Jednak ówczesny dyrektor zarządzający funduszu, Dominique Strauss-Kahn, zdesperowany, by uratować banki należące do państwa, któremu planował zacząć przewodzić dwa lata później, zdołał przekonać wewnętrzną biurokrację MFW, by przymknęła na to oko. Z taką siłą na pokładzie Europejczykom można było powiedzieć, że to społeczność międzynarodowa, a nie tylko UE, pożycza Grekom w imię wyższego celu wzmocnienia globalnego systemu finansowego. Prysły podejrzenia, że opracowano program ratunkowy UE dla kraju członkowskiego, a co dopiero dla francuskich i niemieckich banków!

Po drugie, największa część kredytów pozyskanych w Europie nie miała pochodzić z UE: zostałyby spakowane w postaci szeregu dwustronnych umów: od Niemiec dla Grecji, od Irlandii dla Grecji, od Słowenii dla Grecji itd. Każda z tych pożyczek była adekwatna do wielkości względnej siły gospodarczej wierzyciela – osobliwe zastosowanie Marksowskiej maksymy „każdy według swych zdolności, każdemu według jego potrzeb”⁶. Z każdego tysiąca euro przekazanego Atenom, aby przesłały go francuskim i niemieckim bankom, Niemcy dostarczyliby zatem dwieście siedemdziesiąt euro, Francja dwieście euro, a pozostałe pięćset trzydzieści euro rozdzielono by pomiędzy mniejsze i biedniejsze kraje⁷. Oto całe piękno programu ratunkowego dla Grecji, przynajmniej z perspektywy Francji i Niemiec: zrzuciła większość ciężaru ratowania francuskich i niemieckich banków na podatników ze społeczeństw biedniejszych nawet niż greckie – jak portugalskie czy słowackie. One właśnie, wraz z niczego niespodziewającymi się podatnikami z państw, które współzakładały MFW, takich jak Brazylia czy Indonezja, miały być zmuszone do przesłania pieniędzy do banków w Paryżu i we Frankfurcie.

Nieświadomi tego, że w rzeczywistości płacą za błędy francuskich i niemieckich banków, Słowacy i Finowie, podobnie jak Niemcy i Francuzi, wierzyli, że muszą wziąć na siebie długi innego kraju. W imieniu solidarności z nieznośnymi Grekami francusko-niemiecka oś zasiała więc ziarno nienawiści w dumnych narodach.

Od operacji „Pozbycie się” do bankrutokracji

Gdy tylko pożyczki ratunkowe wpłynęły do greckiego Ministerstwa Finansów, rozpoczęła się operacja „Pozbycie się”: proces natychmiastowego wyprowadzania pieniędzy z powrotem do francuskich i niemieckich banków. Do października 2011 roku ryzyko strat, na jakie narażono niemieckie banki w związku z greckim długiem publicznym, zmniejszono o ogromną liczbę 27,8 miliarda euro, do poziomu 91,4 miliarda euro. Pięć miesięcy później, w marcu 2012 roku, zmniejszyło się ono do zaledwie 795 milionów euro. Francuskie banki pozbywały się kłopotów jeszcze szybciej: do września 2011 roku zrzuciły z siebie ciężar 63,6 miliarda euro greckich obligacji rządowych, a w grudniu 2012 roku całkowicie wyeliminowały je ze swoich rachunków. Operacja została zatem zakończona w mniej niż dwa lata.  W ł a ś n i e   o   t o  chodziło w całej akcji „ratowania Grecji”.

Czy Christine Lagarde, Nicolas Sarkozy i Angela Merkel byli tak naiwni, by oczekiwać, że upadłe greckie państwo zwróci te pieniądze z odsetkami? Oczywiście, że nie. Doskonale wiedzieli, jaki mają cel: cyniczne przerzucenie strat z rachunków francuskich i niemieckich banków na barki najsłabszych europejskich podatników. W tym tkwi sedno sprawy: wierzycielom z UE, z którymi negocjowałem, nie zależało na zwrocie ich pieniędzy, ponieważ w rzeczywistości nie były to ich pieniądze⁸.

Margaret Thatcher zwykła mawiać, że socjaliści zawsze robią bałagan w finansach, ponieważ w pewnym momencie kończą im się cudze pieniądze⁹. Jak czułaby się Żelazna Dama, gdyby dowiedziała się, że tak dokładnie zdefiniowała postępowanie jej samozwańczych uczniów, neoliberalnych aparatczyków zarządzających bankructwem Grecji? Czy ich program ratunkowy dla Grecji był czymkolwiek innym niż uspołecznieniem strat francuskich i niemieckich banków, za które zapłacono pieniędzmi innych ludzi?

W mojej książce Globalny minotaur, którą pisałem w 2010 roku, w trakcie załamywania się Grecji, dowodzę, że wolnorynkowa ideologia kapitalistyczna wyzionęła ducha w 2008 roku, siedemnaście lat po tym, jak komunizm kopnął w kalendarz. Przed 2008 rokiem entuzjaści wolnego rynku przedstawiali kapitalizm jako Darwinowską dżunglę, w której sukces osiągają heroiczni przedsiębiorcy. Jednak w następstwie finansowego załamania z 2008 roku Darwinowski proces doboru naturalnego został postawiony na głowie: im bardziej niewypłacalny był bank, szczególnie w Europie, tym większą miał szansę na przywłaszczenie sobie ogromnych części dochodu należącego do wszystkich innych: ciężko pracujących, innowacyjnych, biednych i, rzecz jasna, politycznie bezsilnych. Ten nowy reżim nazwałem  b a n k r u t o k r a c j ą.

Większość Europejczyków lubi myśleć, że amerykańska bankrutokracja jest gorsza od jej europejskiej kuzynki. Wskazują na władzę Wall Street i niesławne obrotowe drzwi między amerykańskimi bankami i rządem Stanów Zjednoczonych. Ogromnie się mylą. Europejskimi bankami przed 2008 rokiem zarządzano tak fatalnie, że bezmyślni bankierzy z Wall Street wyglądali przy swoich europejskich odpowiednikach niemal na profesjonalistów. Gdy wybuchł kryzys, francuskie, niemieckie, holenderskie i brytyjskie banki były wystawione na ryzyko kredytowe warte ponad trzydzieści bilionów dolarów – kwotę ponaddwukrotnie wyższą niż dochód narodowy Stanów Zjednoczonych, osiem razy wyższą niż dochód narodowy Niemiec i prawie trzy razy wyższą niż łączny dochód narodowy Wielkiej Brytanii, Niemiec, Francji i Holandii¹⁰. Bankructwo Grecji w 2010 roku wymagałoby natychmiastowego programu ratunkowego ze strony rządów Niemiec, Francji, Holandii i Wielkiej Brytanii wynoszącego około dziesięciu tysięcy dolarów na każde dziecko, kobietę i mężczyznę, którzy żyli w tych czterech krajach. Dla porównania, podobny rynkowy zwrot przeciw Wall Street wymagałby jedynie względnie niewielkiego programu ratunkowego w kwocie nieprzekraczającej dwustu pięćdziesięciu ośmiu dolarów na obywatela Stanów Zjednoczonych. Jeśli Wall Street zasługiwała na gniew amerykańskiej opinii publicznej, europejskie banki zasłużyły na gniew 38,8 razy silniejszy.

Ale to nie wszystko. Waszyngton mógł umieszczać złe aktywa Wall Street na kontach Rezerwy Federalnej i trzymać je tam do czasu, aż zaczęłyby znów przynosić dochód lub zostałyby ostatecznie zapomniane i odkryte w przyszłości przez archeologów. Krótko mówiąc, Amerykanie nie musieli nawet płacić z własnych podatków tej względnie niewielkiej sumki dwustu pięćdziesięciu ośmiu dolarów na głowę. Jednak w Europie, w której różne kraje, na przykład Francja czy Grecja, zlikwidowały swoje banki centralne w 2000 roku, a EBC zakazano skupowania złych długów, pieniądze potrzebne do uratowania banków trzeba było wziąć od obywateli. Jeśli kiedyś zastanawialiście się, dlaczego europejski establishment jest znacznie bardziej skory do polityki oszczędnościowej niż jego odpowiedniki w Ameryce czy Japonii, to macie odpowiedź: EBC nie wolno pogrzebać bankowych grzechów we własnych księgach rachunkowych – to znaczy, że europejskie rządy muszą finansować programy ratunkowe poprzez cięcie świadczeń i podwyższanie podatków.

Czy nieświęte przymierze dotyczące Grecji było spiskiem? Jeśli tak, uczestniczyły w nim osoby go nieświadome, przynajmniej na początku. Christine Lagarde i jej podobni nigdy nie wydali decyzji o ustanowieniu europejskiej bankrutokracji. Gdy francuskim bankom zajrzała w oczy pewna śmierć, jaki inny wybór miała francuska minister finansów wraz z jej europejskimi odpowiednikami i MFW, niż uczynić wszystko, co było możliwe, żeby je ocalić, nawet jeśli wiązało się to z kłamaniem w dziewiętnastu europejskich parlamentach na temat celu pożyczek dla Grecji? Skłamawszy raz, i to na tak wielką skalę, spiskowcy wkrótce stanęli przed koniecznością rozszerzenia swojego oszustwa; próbowali ukryć je pod świeżymi warstwami podstępów. Przyznanie się byłoby równoznaczne z zawodowym samobójstwem. Zanim się zorientowali, bankrutokracja ogarnęła ich w tym samym stopniu, co przeżywających ją wcześniej europejskich outsiderów.

To właśnie sygnalizowała mi Christine Lagarde, gdy przyznała, że „oni” zainwestowali w przegrany grecki program zbyt wiele, by się z niego wycofać. Mogłaby równie dobrze użyć bardziej eleganckich słów Lady Makbet: „Jak coś się stało, to się stało, koniec”¹¹.

„Narodowy zdrajca” – źródła osobliwego oskarżenia

Karierę „narodowego zdrajcy” rozpocząłem w grudniu 2006 roku. W publicznej debacie zorganizowanej przez think tank byłego premiera poproszono mnie, bym skomentował budżet Grecji na rok 2007. Spojrzałem na liczby: coś zmuszało mnie do jego odrzucenia. W istocie sprowadzał się do żałosnego mydlenia ludziom oczu:

Dzisiaj […] zagraża nam bańka na amerykańskich rynkach nieruchomości i instrumentów pochodnych […]. Jeśli ta bańka pęknie, a zdarzy się to na pewno, żadne zmniejszenie stóp procentowych nie pobudzi inwestycji w kraju, aby zrekompensować ich odpływ. Żadne z tych wyliczeń budżetowych nie będzie mieć zatem uzasadnienia […]. Pytanie nie brzmi, czy to się stanie, ale jak szybko doprowadzi do następnego Wielkiego Kryzysu.

Pozostali paneliści, wśród których byli dwaj byli ministrowie finansów, spojrzeli na mnie jak na niewygodnego błazna¹². Przez następne dwa lata spotykałem się z tym spojrzeniem wielokrotnie. Nawet po bankructwie Lehman Brothers, załamaniu na Wall Street, wybuchu kryzysu kredytowego i wielkiej recesji zalewającej zachodnie kraje elity Grecji wciąż żyły w bańce szczęśliwego samooszustwa. Na przyjęciach, seminariach akademickich czy w galeriach sztuki ględzili o niepodatności Grecji na „anglosaską chorobę”, nieugięci w przekonaniu, że nasze banki są wystarczająco konserwatywne, a grecka gospodarka całkowicie chroniona przed burzą. Moje ostrzeżenia, że nic nie mogło być dalsze od prawdy, powodowały u nich rażący dysonans; a miało być już tylko gorzej.

W rzeczywistości państwa nigdy nie spłacają swoich długów. Rolują je, czyli odkładają moment spłaty w nieskończoność, płacąc jedynie odsetki od wziętych kredytów. Dopóki zdołają to robić, są wypłacalne¹³. Można myśleć o długu jak o dziurze w ziemi u stóp góry reprezentującej całkowity dochód narodowy. Z każdym dniem dziura się pogłębia wraz z narastającymi odsetkami od zadłużenia, nawet jeśli państwo już się nie zapożycza. Jednak w czasach prosperity gospodarka rośnie, więc także góra dochodu staje się coraz wyższa. Dopóki góra rośnie szybciej niż dziura zadłużenia, dodatkowy dochód ze szczytu góry można przerzucić do pobliskiego dołu, utrzymując jego głębokość na stałym poziomie, a państwo w stanie wypłacalności. Niewypłacalność pojawia się, gdy gospodarka przestaje rosnąć albo zaczyna się kurczyć: recesja zżera wówczas górę krajowego dochodu, nie obniżając tempa pogłębiania się dziury zadłużenia. W tym momencie zaalarmowani finansiści będą żądać wyższych stóp procentowych dla swoich pożyczek jako ceny za dalsze refinansowanie państwa. Jednak zwiększone stopy działają jak nadgorliwi kopacze: kopią jeszcze szybciej i jeszcze bardziej pogłębiają dziurę długów.

Przed kryzysem 2008 roku w Grecji ziała najgłębsza dziura w całej Unii Europejskiej w stosunku do generowanejwysokości góry dochodu. Ale przynajmniej góra ta rosła szybciej niż pogłębiała się dziura, co tworzyło pozory równowagi¹⁴. Sprawy przybrały groźny obrót na początku 2009 roku, gdy na skraju bankructwa stanęły francuskie i niemieckie banki, z powodu wypchania ich toksycznymi amerykańskimi instrumentami pochodnymi, które stały się bezwartościowe po krachu na Wall Street. Podwójne nieszczęście Grecji polegało na tym, że wzrost dochodu był dotychczas napędzany kredytami udzielanymi korporacjom (częściowo za pośrednictwem greckiego państwa) przez te same francuskie i niemieckie banki, które udzielały pożyczek greckiemu państwu¹⁵. W momencie, w którym te banki by spanikowały i przestałyby pożyczać zarówno greckiemu sektorowi publicznemu, jak i prywatnemu, byłoby po zawodach. Grecka góra dochodu by się zawaliła, a dziura państwowego zadłużenia stałaby się bezdenna¹⁶. Mówiłem o tym wszystkim osobom, które chciały mnie słuchać.

Jesienią 2009 roku wybrano nowy grecki rząd. Obiecywał on wyższe wydatki jako sposób na odbudowanie góry narodowego dochodu, jednak nowy premier i jego minister finansów z socjaldemokratycznej partii PASOK nie rozumieli powagi sytuacji. Państwo nieodwracalnie zbankrutowało, jeszcze zanim zostali zaprzysiężeni. Globalny kryzys kredytowy, w żaden sposób niezwiązany z Grecją, miał wkrótce spowodować, że europejskie banki nie będą chciały udzielać nam pożyczek. W kraju, w którym wzrost napędzany jest długiem (denominowanym w walucie właściwie zagranicznej, ponieważ polityka pieniężna w strefie euro pozostawała całkowicie poza kontrolą Grecji), otoczonym przez europejskie gospodarki tkwiące w głębokiej recesji, niemogącym dokonać dewaluacji, grecka góra dochodu musiałaby kurczyć się w takim tempie, że cały naród zniknąłby w otchłani długu.

W styczniu 2010 roku w wywiadzie radiowym ostrzegałem premiera, którego znałem osobiście i z którym łączyły mnie raczej przyjacielskie relacje: „Cokolwiek zrobisz, nie szukaj pożyczek u naszych europejskich partnerów w daremnej próbie uniknięcia naszego bankructwa”. W tym czasie greckie państwo dokonywało nieludzkiego wysiłku, by zlekceważyć to ostrzeżenie. W ciągu kilku sekund źródła rządowe nazwały mnie zdrajcą – głupcem, który nie rozumie, że takie prognozy są samospełniającymi się przepowiedniami: utrzymanie zaufania rynku do dobrego stanu państwowych finansów było jedynym sposobem na dalsze pożyczki. Ponieważ według mnie nasze bankructwo było przesądzone, bez względu na wysyłane przez nas uspokajające sygnały, walczyłem dalej. BBC i inne zagraniczne środki masowego przekazu zwróciły uwagę, że kiedyś pisałem przemówienia premierowi Papandreu. „Były doradca premiera Grecji twierdzi, że Grecja jest bankrutem” – krzyczały nagłówki; tak media umacniały moją reputację najgorszego wroga greckiego establishmentu.

Upton Sinclair powiedział kiedyś: „Trudno skłonić człowieka do zrozumienia czegoś w sytuacji, gdy płaci mu się za to, by nie rozumiał”. W tym przypadku dochód i majątek greckiej klasy panującej zależały od odporności jej członków na przekonanie o bankructwie Grecji. Jeśli każdy mężczyzna, kobieta i dziecko w tym i następnym pokoleniu ma wziąć niespłacalne pożyczki, aby podtrzymać miłe relacje między greckimi oligarchami a zagranicznymi bankierami, to niech tak będzie. Żaden argument odwołujący się do interesów 99 procent Greków i ich potomków nie mógł odwieść wspomnianej klasy od tego pomysłu. Jednak im bardziej zatykali uszy na sprzeczne z ich poglądami fakty, tym mocniej czułem się zobowiązany, by ostrzegać ludzi, że kredyty, które establishment chciał zaciągać w ich imieniu, jedynie pogorszą sytuację. Skutkiem będzie wtrącenie Grecji do więzienia dla dłużników. Przyjaciele i koledzy ostrzegali mnie, że chociaż mój tok myślenia może być prawidłowy, to jednak mówienie o bankructwie jest błędem. Nie będąc urodzonym politykiem, odpowiadałem cytatem z Johna Kennetha Galbraitha: „W polityce niekiedy nastają takie czasy, że trzeba stanąć po właściwej stronie i przegrać”. Nie wiedziałem wtedy jeszcze, jak prorocze okażą się te słowa.

Kontynuowałem zatem samotną walkę, mając na celu przekonanie greckiego ludu do przyjęcia i zadeklarowania bankructwa. Rozwiązanie to pozwoliłoby nam uniknąć znalezienia się w ośrodku pracy przymusowej dla ubogich, który przygotowywano dla akumulującej kolejne pożyczki Grecji. W lutym 2010 roku w telewizji publicznej zasugerowałem, że problem z wszystkimi przedłużającymi agonię pożyczkami polega na tym, że podobnie jak w grze w gorące krzesła muzyka musi w pewnej chwili przestać grać. W tym przypadku byłby to moment, w którym najsłabsi Europejczycy, finansujący pożyczki ze swoich podatków i świadczeń, krzyknęliby: „Dość!”. Jednak do tego czasu stalibyśmy się znacznie biedniejsi, bardziej zadłużeni i bardziej znienawidzeni przez pozostałe europejskie społeczeństwa. W kwietniu 2010 roku, na miesiąc przed przyjęciem programu ratunkowego, opublikowałem w krótkich odstępach czasu trzy artykuły. W pierwszym z nich, z 9 kwietnia, zatytułowanym Are we bankrupt? (Czy zbankrutowaliśmy?), dowodziłem, że jeśli państwo nadal będzie zaciągać przedłużające agonię pożyczki ratunkowe, aby udawać, że nie jest bankrutem, Grecy doświadczą „najbardziej spektakularnego bankructwa w powojennej historii greckich rodzin i przedsiębiorstw”. Jeśli jednak państwo przyznałoby się do niewypłacalności i rozpoczęło natychmiastowe negocjacje ze swoimi wierzycielami, spora część ciężaru spadłaby na odpowiedzialnych za zadłużenie: banki, które udzieliły łupieżczych pożyczek przed 2008 rokiem.

Establishment udzielił prostej i konkretnej odpowiedzi: jeśli nasz rząd zażądałby restrukturyzacji długu, Europa wyrzuciłaby nas ze strefy euro. Odciąłem się w podobnym tonie: wyrzucenie nas zniszczyłoby systemy bankowe Francji i Niemiec, a co za tym idzie – strefę euro. Nigdy nie odważono by się na taki krok. A nawet jeśli by się do tego posunięto, jaki jest sens pozostawania w unii walutowej, która miażdży współtworzące ją gospodarki? Odmiennie niż przeciwnicy euro, którzy postrzegali kryzys jako szansę na promowanie Grexitu, uważałem, że jedynym sposobem, by pozostać w strefie euro na pozycji jej stabilnego członka, było odrzucenie dyrektyw wydawanych przez jej instytucje.

Niecałe dziesięć dni przed podpisaniem porozumienia w sprawie programu ratunkowego oddałem następne dwa strzały wymierzone w rządowe ustępstwa. 26 kwietnia w artykule zatytułowanym Europe’s last tango (Ostatnie tango Europy) porównałem starania naszego rządu o uzyskanie pożyczki ratunkowej do wysiłków kolejnych argentyńskich rządów, które walczyły o utrzymanie związku peso z amerykańskim dolarem w relacji 1:1 poprzez wielkie pożyczki dolarowe z MFW – czyniły to wystarczająco długo, by bogacze i korporacje zlikwidowali swoje argentyńskie mienie, zamienili wpływy ze sprzedaży na dolary i przesłali je na Wall Street. Następnie pozwolili upaść gospodarce i walucie, a w konsekwencji – zmiażdżyć nieszczęśliwe argentyńskie masy długiem zakumulowanym w dolarach. Dwa dni później dałem z siebie wszystko w artykule, którego tytuł mówi sam za siebie: Looking on bankruptcy’s brighter side (Spoglądając na jasną stronę bankructwa).

Pięć dni po jego publikacji zatwierdzono pożyczkę ratunkową. Na scenerię swojej odezwy do narodu premier wybrał idylliczną wyspę. Chwalił pożyczkę jako drugą szansę dla Grecji, dowód europejskiej solidarności, fundament naszej odbudowy, bla bla bla. Miała okazać się jego zgubą, a dla społeczeństwa – biletem w jedną stronę do obozu pracy.

Mistrz zaciskania pasa

We wrześniu 2015 roku, zatem już po zakończeniu kariery ministra, pojawiłem się po raz pierwszy w programie BBC „Question Time”, nagrywanym przed publicznością w Cambridge¹⁷. Jego gospodarz David Dimbleby przedstawił mnie jako mistrza Europy w zwalczaniu polityki zaciskania pasa, co było otwartym zaproszeniem dla nieokrzesanego członka publiczności do skonfrontowania mnie z zaprezentowaną przez niego filozofią popierającą takie rozwiązania: „Ekonomia jest naprawdę prosta. Mam w kieszeni dziesięć funtów. Jeśli zechcę wyjść i kupić na mieście, dajmy na to w Cambridge, trzy duże piwa, prawdopodobnie będę musiał pożyczyć pieniądze. Jeśli wciąż będę tak robił, skończą mi się pieniądze i zbankrutuję. To nie jest trudne”.

Nigdy nie zdołałem zrozumieć, dlaczego dobrzy ludzie są podatni na taką wstrętną argumentację. Osobiste finanse nie dają podstaw dla zrozumienia finansów publicznych, co wyjaśniłem w mojej odpowiedzi: „Cieszysz się wspaniałą niezależnością między twoimi wydatkami i twoim dochodem. Jeśli ograniczysz wydatki, twój dochód nie zostanie uszczuplony. Jednak jeśli państwo jako całość wpadnie w szał oszczędzania, jego całkowity dochód spadnie”.

Dzieje się tak, ponieważ na poziomie narodowym całkowite wydatki i całkowite dochody są sobie równe: cokolwiek ktoś zarobił, zostało wydane przez kogoś innego. Jeśli zatem każda osoba i każde przedsiębiorstwo w kraju ograniczają wydatki, jedyną rzeczą, której nie wolno zrobić państwu, jest pójście w ich ślady. Jeśli jednak na to się zdecyduje, raptowny spadek całkowitych wydatków oznacza równie nagły spadek dochodu narodowego, który z kolei prowadzi do niższych przychodów podatkowych i spektakularnego samobójstwa polityki oszczędności: ciągle kurczący się dochód narodowy czyni istniejący dług publiczny niespłacalnym. Dlatego zaciskanie pasa jest całkowicie błędnym rozwiązaniem.

Gdybyśmy potrzebowali dowodów na poparcie mojej tezy, to Grecja ich dostarczyła. Nasz program ratunkowy z 2010 roku opierał się na dwóch filarach: gigantycznych pożyczkach na spłacenie francuskich i niemieckich banków i druzgocącym zaciskaniu pasa. Spójrzmy na grecką politykę oszczędności w pewnym kontekście: dwa lata po „uratowaniu” Grecji Hiszpanię, inny kraj ze strefy euro cierpiący na podobne problemy, potraktowano dawką oszczędności: wydatki rządowe zredukowano o 3,5 procent. W tym samym okresie między 2010 a 2012 rokiem Grecja doświadczyła ich niesłychanego spadku aż o 15 procent. Z jakim skutkiem? Dochód narodowy Hiszpanii spadł o 6,4 procent, a Grecji – o 16 procent. Tymczasem w Wielkiej Brytanii nowo mianowany kanclerz skarbu George Osborne promował łagodne zaciskanie pasa jako sposób na zrealizowanie swojego marzenia: zrównoważonego budżetu do 2020 roku¹⁸. Osborne był jednym z pierwszych ministrów finansów, z którymi spotkałem się po moim wyborze. Co zaskakujące (przynajmniej dla tej części prasy, która oczekiwała po tym spotkaniu lodowatej i otwarcie wrogiej konfrontacji), różniliśmy się wtedy w niewielu kwestiach. W trakcie pierwszych kilku minut naszej dyskusji zasugerowałem mu, że „możemy się nie zgadzać co do zalet zaciskania pasa, ale tak naprawdę niewiele z jego wytycznych wcielasz w życie, prawda George?”¹⁹.

Przytaknął z uśmiechem. Co innego mógł zrobić? Gdyby zorganizowano igrzyska olimpijskie w zaciskaniu pasa, Grecja zgarnęłaby wszystkie medale, natomiast Wielka Brytania Osborne’a uplasowałaby się na dole tabeli medalowej. Polityk ten zdawał się również doceniać wsparcie ze strony Banku Anglii, który od momentu popadnięcia City w kredytowe konwulsje w 2008 roku wydrukował miliardy funtów, by zapewnić płynność rodzimym bankom i wesprzeć brytyjską gospodarkę. Osborne nazwał to połączenie szczodrości Banku Anglii i cięć wydatków rządowych mianem „ekspansywnego kurczenia się”.

– Stoją za mną w każdym momencie – powiedział mi, wyraźnie szczęśliwy, że nie znajduje się w mojej sytuacji: w roli zakładnika Europejskiego Banku Centralnego, a zatem instytucji, która robiła w stosunku do naszych działań coś dokładnie odwrotnego.

– Zazdroszczę ci, George – ubolewałem. – W przeciwieństwie do twojego mój bank centralny na każdym kroku wbija mi nóż w plecy. Wyobrażasz sobie, jak by to wyglądało tutaj, w Wielkiej Brytanii, gdybyś zamiast swojego „ekspansywnego kurczenia się” musiał, jak ja, wdrażać „kurczliwe kurczenie się”?

Przytaknął z uśmiechem sygnalizującym jeśli nie solidarność, to przynajmniej współczucie.

To, że spotkanie między torysowskim kanclerzem skarbu a ministrem finansów reprezentującym radykalną grecką lewicę poszło tak gładko, nie jest aż tak niezrozumiałe, jak chciałaby tego prasa. Trzy lata wcześniej, w środku kryzysu euro, izba dyplomowanych księgowych z siedzibą w Australii, chcąc zabawić uczestników swojej dorocznej konferencji w Melbourne, zorganizowała debatę między prawicowcem a lewicowcem z Europy: lordem Normanem Lamontem, byłym kanclerzem skarbu w rządzie Johna Majora, i mną. Spodziewali się fajerwerków. Na swoje nieszczęście wybrali niewłaściwy temat: kryzys strefy euro. Gdy zasiedliśmy na scenie przed publicznością oczekującą na walkę kogutów, szybko odkryliśmy, że zgadzamy się niemal we wszystkim.

Dyskusja toczyła się tak przyjaźnie, że po spotkaniu udaliśmy się we trójkę (na zewnątrz czekała na mnie Danae) na lunch w nadrzecznej restauracji. W pięknym słońcu nasza znajomość rozkwitała, podlewana wybornym australijskim winem, o czym Norman do dziś mi przypomina. Od tego czasu utrzymywaliśmy kontakt, a poglądy, którymi się wymienialiśmy, utwierdzały nas w przekonaniu, że mamy ze sobą więcej wspólnego, niż mogło się wydawać. W grudniu 2014 roku zszokowałem Normana wiadomością, że w ciągu miesiąca obejmę urząd greckiego ministra finansów. Od tego dnia i przez burzliwe miesiące, gdy sprawowałem tę funkcję, ale także potem, Norman udowodnił, że jest moją podporą, sprawdzonym przyjacielem i stabilnym stronnikiem. Zanim w 2015 roku przekroczyłem próg Downing Street 11, aby spotkać się z George’em Osborne’em, Norman zadzwonił do niego i przygotował grunt dla naszego spotkania kilkoma ciepłymi słowami na mój temat.

Chociaż moja przyjaźń z lordem Lamontem wielu osobom, szczególnie moim lewicowym towarzyszom w rządzie, wydawała się dziwna, pasowała do szerszego wzorca. Przez te ponure lata między rokiem 2010 a chwilą obecną ciągle zadziwiało mnie wsparcie, które ja, dumny lewicowiec, otrzymywałem od różnych prawicowców: bankierów z Wall Street i City, prawicowych niemieckich ekonomistów, nawet amerykańskich libertarian. By podać przykład tego, do jak dziwnych dochodziło w tym kontekście sytuacji, przytoczę historię, która wydarzyła się pod koniec 2011 roku. Przemawiałem w Nowym Jorku jednego dnia przed trzema dość różnymi publicznościami: najpierw dla Occupy Wall Street, następnie w nowojorskiej siedzibie Rezerwy Federalnej, a na końcu przed grupą menedżerów funduszy hedgingowych i przedstawicieli banków. Na każdym spotkaniu opowiedziałem tę samą historię o kryzysie Europy – i wszystkie trzy obozy, będące względem siebie śmiertelnymi wrogami, zareagowały tak samo ciepło.

Autentyczni libertarianie, bankierzy z Wall Street i anglosascy prawicowcy polubili w moim, skądinąd lewicowym stanowisku właśnie to, czego nienawidził grecki i europejski establishment: jasną opozycję względem niemożliwych do utrzymania, przedłużających agonię pożyczek, które przedstawiają bankructwo jako problem płynności. Zaprzysięgli wolnorynkowi konserwatyści mają alergię na dobroczynność finansowaną z pieniędzy podatników. Całym sercem odrzucają moje poglądy na temat zasadności istotnych inwestycji publicznych w czasach recesji i dystrybucji dochodu za pomocą podatków w każdym okresie. Ale zgadzamy się, że przedłużanie bankructwa za pomocą pożyczek finansowanych z podatków jest okropną stratą zasobów i otwarciem drogi do masowej nędzy. Nade wszystko libertarianie rozumieją dług. W efekcie tak samo spoglądaliśmy na mizantropijny błąd leżący u podstaw programu, do którego przyjęcia zmuszała mnie Christine Lagarde cztery lata później.

Oficjalne wyjaśnienie tego, w jaki sposób program establishmentu miał pomóc w ożywieniu Grecji w 2015 roku, można nazwać „Operacją Odzyskania Konkurencyjności”. Podstawowy zamysł był następujący: Grecja ma euro, a zatem nie może przyciągnąć inwestycji z zagranicy przez dewaluację, co jest zwyczajną drogą odzyskiwania międzynarodowej konkurencyjności. Może natomiast osiągnąć te same rezultaty dzięki czemuś, co nazywa się wewnętrzną dewaluacją, wywołaną za pomocą masowego zaciskania pasa. W jaki sposób? Druzgocące cięcia wydatków doprowadzą do obniżenia cen i płac. Grecka oliwa z oliwek, usługi hotelarskie na Mykonos czy greckie koszty wysyłki staną się tym samym znacznie tańsze dla niemieckich, francuskich i chińskich klientów. Przy tak odbudowanej konkurencyjności Grecji eksport i sektor turystyczny gwałtownie wzrosną, a do tej cudownej transformacji zlecą się inwestorzy i ustabilizują gospodarkę. Z czasem powróci wzrost, także dochodów. Zadanie wykonane.

Mógłby to być przekonujący argument, gdyby nie jedna oczywista rzecz, którą się ignoruje. Dostrzegają ją libertarianie: żaden rozsądny inwestor nie zainteresuje się krajem, w którym  z a r ó w n o  rząd, jak i banki, spółki i gospodarstwa domowe są niewypłacalne. Wraz ze spadkiem cen, płac i dochodów dług leżący u źródła ich niewypłacalności nie spadnie, ale wzrośnie. Cięcie czyjegoś dochodu i dodawanie nowego długu może jedynie przyspieszyć ten proces. Oczywiście to właśnie stało się w Grecji po 2010 roku.

W 2010 roku na każde wypracowane przez Greka 100 euro państwo było dłużne 146 euro zagranicznym bankom. Rok później dochód ten wynosił już tylko 91 euro, a w 2012 roku – 79 euro. Tymczasem gdy Grecja otrzymała już oficjalnie pożyczki od europejskich podatników, które za chwilę miały zostać oddane francuskim i niemieckim bankom, odpowiednie zadłużenie rządowe wzrosło ze 146 euro w 2010 roku do 156 w 2011 roku. Nawet gdyby Bóg ze wszystkimi aniołami nawiedził duszę każdego uchylającego się od płacenia podatków Greka i przemienił nas w naród oszczędnych, prezbiteriańskich Szkotów, nasze dochody były zbyt niskie, a nasze długi zbyt wysokie, by zapobiec bankructwu. Inwestorzy to rozumieli i nie tknęliby greckiego projektu inwestycyjnego kijem. W konsekwencji mieliśmy do czynienia z kryzysem humanitarnym, który zaowocował wyniesieniem do rządu ludzi takich jak ja.

Kiedy już wszedłem w jego skład, wśród najmocniej wspierających mnie osób znaleźli się amerykańscy libertarianie i brytyjscy wolnorynkowcy (ułatwiała to trwała destabilizacja międzynarodowej lewicy). Co ciekawe, ich ideologiczne, quasi-darwinowskie przywiązanie do rynku, na którym przegrani giną, pchało ich w moim kierunku. Świadomi zagrożeń związanych z nadmiernym kredytem, powtarzali swoje ulubione powiedzenie: „Na każdego nieodpowiedzialnego pożyczkobiorcę przypada nieodpowiedzialny pożyczkodawca”. Doprowadziło ich ono do wniosku, że złe kredyty powinny obciążać nieodpowiedzialnych kredytodawców, a nie podatników. Jeśli zaś chodzi o nieodpowiedzialnych kredytobiorców, oni również powinni zostać ukarani za swoją niefrasobliwość: przede wszystkim nie powinno im się udzielać kredytów do chwili, aż znowu dowiodą swojej wiarygodności.

Umieszczony na czarnej liście

Przez cały 2010 i 2011 rok prawie każdego dnia pojawiałem się w radiu lub telewizji i błagałem rząd, by zmierzył się z rzeczywistością i wkroczył w fazę ponurej akceptacji tego, że grecki dług musi zostać zrestrukturyzowany. W tej propozycji nie było nic szczególnie radykalnego ani lewicowego. Banki codziennie restrukturyzują długi obciążonych korporacji – nie z dobroci serca, ale z pełną świadomością własnego interesu. Problem polegał jednak na tym, że od momentu, w którym zaakceptowaliśmy program ratunkowy UE-MFW, nie mieliśmy już do czynienia z bankami, ale z politykami, którzy okłamywali swoje parlamenty, aby przekonać je do uwolnienia banków z greckiego długu i wzięcia go na siebie. Restrukturyzacja zadłużenia oznaczałaby dla nich konieczność ponownego zwrócenia się do swoich parlamentów i wyznania swojego wcześniejszego grzechu. Nigdy dobrowolnie by tego nie zrobiły, gdyż obawiały się reperkusji. Jedyną alternatywą było podtrzymywanie pozorów i danie greckiemu rządowi następnej kupy forsy, dzięki której mógł udawać, że zdoła spłacić UE i MFW: drugi program ratunkowy.

Byłem zdeterminowany, by popsuć im zabawę: by krzyczeć z każdego dachu, na który mogłem się wdrapać, że naszą najgorszą opcją jest zaakceptowanie następnych pożyczek. Próbowałem różnych metafor. „To jak przyjąć kartę kredytową po to – powiedziałem kiedyś w telewizji – by spłacić raty kredytu hipotecznego. Inaczej nie zdołałbyś tego zrobić, ponieważ obcięto ci wynagrodzenie. To zbrodnia przeciw rozumowi. Po prostu powiedz «nie». Przejęcie domu jest straszną rzeczą, ale wieczne niewolnictwo za długi jeszcze gorszą”.

Pewnego wieczoru, gdy wracałem do naszego mieszkania po kolejnym wystąpieniu w ERT, greckiej publicznej stacji radiowej i sieci telewizyjnej, zadzwonił telefon. Odebrałem i usłyszałem znajomy głos. Należał do Antonisa Samarasa, ówczesnego lidera opozycyjnej konserwatywnej partii Nowa Demokracja, którego pomogłem pokonać cztery lata później w wyborach powszechnych w styczniu 2015 roku.

– Nigdy nie mieliśmy okazji się spotkać, panie Warufakis – powiedział – jednak po obejrzeniu pańskiego występu w ERT odczułem potrzebę zadzwonienia do pana. Nie pamiętam bowiem, kiedy ostatnio poruszyło mnie coś tak wnikliwego jak pańskie słowa w telewizji. Dziękuję panu za taką postawę.

Nie był jedynym członkiem greckiego establishmentu, który się do mnie zwrócił. Moja kampania doprowadziła do wielu sekretnych dyskusji z socjalistycznymi ministrami, opozycyjnymi konserwatywnymi parlamentarzystami, szefami związków zawodowych i im podobnymi, którzy czuli, że jest coś na rzeczy w tym, co mówię. Kiedy przedstawiałem zasadnicze elementy mojej analizy, żaden z nich nie oponował. Socjaliści mówili jak podoficerowie, którzy wiedzą, że statek zmierza na skały, ale obawiają się konfrontacji z kapitanem, całkowicie wypierającym prawdę. Konserwatyści przynajmniej do listopada 2011 roku byli szczęśliwszą grupą: przy ich liderze Antonisie Samarasie, który przyjmował pozycję wrogą oszczędnościom i pożyczkom ratunkowym, czuli się swobodniej, wyrażając poparcie dla moich słów.

Kilka dni później w studiu ERT przygotowywałem się do kolejnego występu w głównym wydaniu wiadomości. Poprzednim razem dyrektor sieci podszedł do mnie z intrygującą propozycją krótkiego, niemal codziennego, programu, który byłby emitowany po wiadomościach i w którym mógłbym przedstawiać mój komentarz do kolejnych etapów tego gospodarczego dramatu. „Rządowi to się nie spodoba, ale pańskie poglądy są ważne i zasługują na wysłuchanie” – powiedział stanowczo. Zaszczycony propozycją, a do tego zadowolony z oddania szefa telewizji publicznej dla zasad pluralizmu, zwłaszcza w kontekście gwałtownej opozycji rządu względem moich poglądów, zgodziłem się ją przemyśleć.

Tej nocy, dziesięć minut przed wejściem na antenę, dyrektor telewizji wezwał mnie do swojego biura na pogawędkę. Naprzeciwko niego siedziała główna prezenterka stacji, dziennikarka, która przez dwie dekady była ulubienicą establishmentu PASOK-u, dobrze znana ze swoich farbowanych blond włosów, niebieskich oczu, urzekającego głosu i kokieterii. Dyrektor ponowił propozycję regularnego czasu antenowego dla mnie, na co prezenterka zareagowała entuzjastycznym poparciem. Tuż przed wejściem do studia, pod jego czujnym spojrzeniem, wyrwała się z zastrzeżeniem:

– Wiem, że to twój temat, ale proszę, nie wspominaj dzisiaj o restrukturyzacji długu. Ciężko będzie utrzymać cię na antenie. Rząd reaguje agresywnie, kiedy słyszy ten termin.

Uśmiechnąłem się i przeszedłem do studia. Po chwili usiadłem, a ona przeczytała skrót wiadomości, po czym zwróciła się do mnie w swój typowy, sugerujący kompetencję sposób:

– Panie Warufakis, rząd mówi nam, że program odniesie sukces. Słyszymy jednak również inne głosy. Co pan na to?

Odpowiedziałem bez wahania:

– Bez restrukturyzacji długu nie tylko ten, ale żaden inny program nie ma szans.

Wydawało mi się, że zauważyłem niemal niedostrzegalny nerwowy skurcz pod jej grubym makijażem.

Kiedy program się skończył, udałem się wprost na parking, wsiadłem na motocykl i pojechałem do domu, pewien, że już nigdy nie zaproszą mnie do programów w ERT. Faktycznie, z rozkazu ministra prasy (już nazwa tego stanowiska musi budzić niepokój w liberalnym sercu) zostałem nieoficjalnie umieszczony na czarnej liście²⁰. Cztery lata później przez ten sam grzech – upieranie się przy restrukturyzacji długu – europejskie elity będą się domagały mojego usunięcia z Ministerstwa Finansów Grecji i z Eurogrupy. Kto powiedział, że establishment Europy nie jest konsekwentny?

Zakaz występów w ERT z 2011 roku był moim pierwszym kontaktem z niekompetentnym autorytaryzmem, który charakteryzował podejście Unii Europejskiej do kryzysu strefy euro. Postawę Unii względem tego kryzysu trzeba uznać za czysto moralistyczną. Polityka oszczędnościowa jest okropną polityką gospodarczą, która, co wyjaśniłem wcześniej, musi odnieść porażkę w złych czasach. Zasadniczo nie jest to nawet polityka gospodarcza. Zaciskanie pasa to moralitet służący legitymizacji cynicznych transferów bogactwa od biedniejszych do bogatszych w czasach kryzysu. Dłużnicy są w nim przedstawiani jako grzesznicy, którzy muszą zapłacić za swoje występki. Trojka, nieusatysfakcjonowana podporządkowaniem sobie Greków, Hiszpanów czy własnych społeczeństw, zażądała, aby również inni europejscy słabeusze, w tym wielu zmagających się z biedą Niemców, wzięli na siebie winę za kryzys.

Niemiecki minister finansów doktor Wolfgang Schäuble powiedział mi kiedyś, że mój sprzeciw wobec polityki oszczędnościowej sytuuje mnie w mniejszości Europejczyków. Cytował sondaże opinii publicznej, które wykazywały poparcie dla cięć wydatków budżetowych. Odpowiedziałem, że nawet gdyby to była prawda, większość może się mylić co do przyczyn swojej choroby. Przypomniałem mu, że w XIV wieku, gdy szalała czarna śmierć, większość Europejczyków wierzyła, że zarazę spowodowało grzeszne życie i że od choroby można się uwolnić dzięki upuszczaniu krwi i samobiczowaniu. Nieskuteczność tych metod brano za dowód niewystarczającej skruchy: upuszczono za mało krwi, uderzano zbyt słabo. Dzisiaj jest podobnie, gdy fatalną porażkę zaciskania pasa uznaje się za dowód, że polityka oszczędności była wprowadzana bez przekonania.

Jeśli moje wyjaśnienie go rozbawiło, nie dał tego po sobie poznać. W tym tkwi sedno problemu: odarta z moralnej wagi, polityka zaciskania pasa pokazuje swoją prawdziwą twarz błędnej polityki gospodarczej opartej na nieetycznym moralizatorstwie. Doprowadzałem establishment do szału, ponieważ dość skutecznie odnosiłem do tego problemu zimną logikę. Oddzielałem w ten sposób debatę o greckim długu od moralizowania, stosując argumenty, które przekraczały podziały na lewicę i prawicę, przez co trafiały do istotnych części obu grup.

Dlatego, gdyby tylko było to możliwe, wciągnęliby mnie na czarną listę nie tylko w ERT, ale u każdego publicznego nadawcy na kontynencie.

Plac nadziei

W tym samym czasie, w którym grecka telewizja publiczna wciągała mnie na czarną listę za kontynuowanie kampanii na rzecz restrukturyzacji długu, MFW zaczął pracować nad… restrukturyzacją długu. Niemiecki rząd tego nie chciał, ale MFW, coraz bardziej zażenowany bałaganem, w który wciągnęli go Europejczycy, mocno naciskał. Chociaż grecki minister finansów był zdeterminowany, by podporządkować się Berlinowi, dla uspokojenia MFW skonsultował restrukturyzację długu z ekspertami w Waszyngtonie²¹. Tymczasem Berlin i Paryż dochodziły do wniosku, że Grecja potrzebuje nowej pożyczki ratunkowej, obcięcia części jej długu i nowego rządu.

Sposób myślenia Niemiec i Francji nie był skomplikowany: pierwszą pożyczkę ratunkową niemal w całości wydano na wsparcie francuskich i niemieckich banków. Greckie państwo niebawem będzie potrzebowało więcej pieniędzy – znacznie więcej – aby utrzymywać pozór wypłacalności. Załóżmy, że używasz swojej karty kredytowej, by spłacić kredyt hipoteczny, zwiększając swój całkowity dług i wpadając przez to w depresję; tak też ostateczna suma pieniędzy, która miała być pożyczona Atenom jako część drugiego programu ratunkowego w 2012 roku, przyprawiłaby kipiących ze złości parlamentarzystów w Europie o zbiorowy atak serca. Zwłaszcza gdyby pożyczce nie towarzyszyły jakiegoś rodzaju cięcia po stronie Grecji. Prezydent Sarkozy i kanclerz Merkel pogodzili się z restrukturyzacją greckiego długu pod warunkiem, że odbędzie się ona kosztem tych wierzycieli, którzy nie mogli im specjalnie zaszkodzić. Do lata 2011 roku decyzja została podjęta: obcięcie długu uderzy głównie w greckie fundusze emerytalne, greckie półpubliczne instytucje oraz w greckich oszczędzających, którzy zakupili rządowe obligacje. Natomiast kredyty udzielone w 2010 roku przez MFW i instytucje europejskie miały oczywiście pozostać nienaruszone²².

Oznaczało to koniec nieszczęsnego rządu Papandreu, który przepchnął pierwszy program ratunkowy przez parlament. Upadek ten uznano za rozsądną cenę. W końcu premierowi, jego ministrowi finansów i całemu greckiemu establishmentowi udało się skłonić parlament do przyjęcia pierwszego programu ratunkowego jedynie przez ciągłe powtarzanie, że ocali on Grecję, że żadna restrukturyzacja długu nie będzie potrzebna ani pożądana oraz że każdy, kto twierdzi inaczej, zasługuje na wytarzanie w smole i oblepienie piórami – lub przynajmniej ostracyzm w starożytnym ateńskim stylu. Jak ten sam rząd mógłby, niecałe dwa lata później, przepychać przez ten sam wyczerpany i upokorzony parlament restrukturyzację długu wraz z jeszcze większą pożyczką? Był skazany na zagładę.

Impotencja rządu Papandreu była widoczna nie tylko w parlamencie, ale jeszcze bardziej poza nim, na placu Syntagma. „Syntagma” znaczy „konstytucja”, a nazwa placu odnosi się do powstania z 1843 roku przeciwko urodzonemu w Bawarii królowi Ottonowi. W trakcie zrywu powstańcy narzucili swojemu zagranicznemu władcy pisemną konstytucję. Plac Syntagma jest wciśnięty między budynek parlamentu (dawny pałac króla Ottona) i brzydki blok z lat siedemdziesiątych XX wieku, w którym mieści się Ministerstwo Finansów. Z niektórych punktów placu można dostrzec Akropol, przypominający o minionej chwale Aten oraz tym, że idea demos – ludu – kiedyś coś znaczyła. Od 1843 roku, gdy król Otton został zmuszony do ustąpienia, niemal każda demonstracja lub marsz w Atenach przechodzą przez plac Syntagma, na nim się zaczynają lub kończą – przed budynkiem parlamentu. W tym właśnie miejscu, wraz z milionami Greków z mojego pokolenia, uczestniczyłem w mojej pierwszej demonstracji we wczesnych latach siedemdziesiątych, kiedy poczułem smak gazu łzawiącego i straciłem polityczne dziewictwo.

Wiosną 2011 roku w kraju doświadczającym ostrej recesji rozpoczęła się spontaniczna okupacja placu Syntagma. Naśladowała ona prawdopodobnie podobne okupacje przestrzeni publicznych w Hiszpanii przez tak zwanych Indignados – oburzonych – protestujących przeciwko polityce oszczędnościowej i domagających się zwrócenia im godności. Z początku na ateńskim placu gromadziło się nie więcej niż dwa tysiące osób, jednak z każdą nocą tłum gęstniał. I tak przez całe trzy miesiące. W szczytowym momencie na placu Syntagma zbierało się sto tysięcy ludzi. Pomimo sporadycznych, krótkich wybuchów drobnej przemocy wywołanych przez faszystów, policyjne oddziały prewencji i zamaskowanych anarchistów, zgromadzenia te wyróżniało nienaganne uporządkowanie debaty. Nikt nie mógł przemawiać dłużej niż przez trzy minuty, mówców dobierano przez losowanie, a temat zmieniał się co kilka godzin. (Wyobrażałem sobie wówczas, jak pięknie byłoby naśladować ten sposób dyskusji na naszych uniwersytetach). Nie do końca była to demokracja w działaniu, ponieważ żadne podjęte decyzje nie mogły być wiążące, ale przynajmniej wielka, wibrująca możliwościami agora. Stała tym samym w rażącym przeciwieństwie do tego, co działo się w pobliskim budynku parlamentu – miejscu narodowego upokorzenia i poddania wielkiemu kryzysowi.

Danae i ja udaliśmy się na dziesięciominutowy spacer z naszego mieszkania na plac Syntagma, aby pooddychać powietrzem przepełnionym nadzieją. Dwukrotnie poproszono mnie o zwrócenie się do tłumu. Tuż przed wejściem na prowizoryczne podium przypomniałem sobie, że ostatni raz przemawiałem na demonstracji gdzieś w Nottinghamshire, podczas pikiety w ramach strajku górników w 1984 roku. Na placu Syntagma przynajmniej było ciepło, tłum znacznie większy, a ja nie byłem już „wścibskim obcokrajowcem”, jak nazwał mnie pewien brytyjski policjant. Jednak radosne podekscytowanie wyczuwało się dokładnie takie samo. Kiedy opuściłem podium, wyraźnie uradowany, Danae pochyliła się i zapytała mnie na ucho: „Jesteś pewien, że nie chcesz startować do parlamentu?”. Przytaknąłem. Bez względu na moje osobiste odczucia, wyjaśniłem, najlepiej mogłem przysłużyć się sprawie, utrzymując linie komunikacji, które zbudowałem z politykami z różnych partii, i starając się działać ponadpartyjnie. Jednak w głębi serca zastanawiałem się, jak długo będzie to jeszcze możliwe. Mgła niezgody gęstniała.

W czerwcu 2011 roku Trojka zmusiła słabnący grecki rząd do przeprowadzenia przez parlament kolejnych destrukcyjnych ustaw, w tym ustawy faktycznie odbierającej prawa związkom zawodowym. To był rzeczywisty rytuał odejścia Papandreu, ostatnie upokorzenie, zanim pozbawiono go gruntu pod nogami za pomocą drugiego programu ratunkowego. Wyczuwając kryzys, tłum na placu Syntagma gęstniał i wkrótce zajmował ten fragment miasta przez całą dobę. W niepokojący sposób zaczęły zaznaczać się podziały. W górnej części placu nacjonaliści i faszyści zaczęli dawać znać o swojej obrzydliwej obecności. Ich slogany wyrażały nienawiść do wszystkich polityków i do demokracji parlamentarnej jako takiej – były to wyraźne oznaki rośnięcia w siłę przez Złoty Świt. W dolnej części placu gromadzili się znacznie liczniejsi postępowcy, starający się przeciwstawić zarówno establishmentowi, jak i prymitywnym antyelitarnym agitatorom z górnej części placu; ta grupa honorowała tradycję dobrze zorganizowanych, pluralistycznych debat.

Członkowie parlamentu, szczególnie z rządzącej partii socjalistycznej, mówili mi przez telefon lub z goryczą wyznawali nad filiżanką kawy za zamkniętymi drzwiami, że już nie mogą wytrzymać przechodzenia obok krzyczących, wściekłych i upokorzonych tłumów w drodze do izby, w której mieli głosować za znienawidzonymi ustawami. Wielokrotnie powtarzali mi, że byli bliscy zagłosowania przeciwko dyktowanym przez Trojkę ustawom własnego rządu, jednak ciągle, z jednym czy dwoma wyjątkami, dawali się zaganiać z powrotem do rządowej zagrody. W ciągu roku poparcie dla partii socjalistycznej, które przez trzy dekady utrzymywało się na poziomie około 40 procent, spadło do żałosnych 5 procent.

Pewnego czerwcowego dnia pięć tysięcy policjantów okrążyło plac Syntagma w ramach zorganizowanej operacji, by zakończyć jego okupację. Użyto niespotykanych dotychczas we względnie ograniczonej przestrzeni miejskiej ilości gazu łzawiącego, a do tego granatów ogłuszających i dymnych, armatki wodnej i starej, dobrej policyjnej przemocy – plac i jego okolice zmieniły się w pobojowisko. Znajomi zahartowani korespondenci wojenni nawet nie przypuszczali, że będą świadkami państwowej przemocy na taką skalę w mieście takim jak Ateny. Mury i chodniki poczerniały od dymu, a całe miasto tygodniami cuchnęło od chemikaliów. Tego dnia rząd stracił resztki legitymizacji.

Republika Ratunkowa 2.0

Techniczne szczegóły wymuszenia na premierze Jorgosie Papandreu dymisji są zbyt smutne, by je tutaj przytaczać. Dość powiedzieć, że – jak w każdej dobrej tragedii – Trojka pozbawiła go władzy za pomocą machinacji politycznych obejmujących dworzan z okolic jego chybotliwego tronu. Typowym przykładem okrutnej obojętności Trojki względem tych, którzy lojalnie jej służą, było ostateczne upokorzenie, jakiemu poddano Papandreu na chwilę przed rezygnacją z urzędu. Zobowiązano go mianowicie, w październiku 2011 roku, do odbycia ostatniej podróży do Brukseli w celu złożenia podpisu pod szkicem drugiego programu ratunkowego i pod decyzją o restrukturyzacji długu, którą przez tak długi czas potępiał w imieniu Trojki jako „niekonieczną i niepożądaną”.

Uformowanie kolejnego rządu, zdolnego do przeprowadzenia przez grecki parlament drugiego programu ratunkowego, nie było prostym zadaniem. Upadek Papandreu i zmęczenie rządzących socjalistycznych parlamentarzystów wskazywały na nowe wybory. Jednak urna wyborcza jest nieprzewidywalna, a na zogranizowanie wyborów potrzeba przynajmniej miesiąca. UE, MFW i greckie elity uważały, że nie można czekać tak długo. Zdecydowano się zatem na utworzenie rządu przejściowego, a ryzyko wyborcze przesunięto na wiosnę 2012 roku, czyli na czas po wprowadzeniu programu ratunkowego. Aby stworzyć wielką koalicję, należało przekonać do logiki programów ratunkowych niechętnego jej do tej pory Antonisa Samarasa, lidera opozycyjnej partii konserwatywnej.

Wystarczyło jedno spotkanie – 23 czerwca w Berlinie z panią Merkel – by złamać emocjonalne przywiązanie pana Samarasa do mojego zażartego potępienia Republiki Ratunkowej, które deklarował w rozmowie telefonicznej po moim występie w ERT. Pokusa przeniesienia się do Maximosu, oficjalnej rezydencji greckiego premiera, okazała się nie do odparcia. Nie będzie on ostatnim liderem, który przehandlował zasadniczą opozycję wobec Republiki Ratunkowej w zamian za urząd. Plan był następujący: po rezygnacji Papandreu zainstaluje się „technokratycznego” premiera, z centrolewicą (PASOK) i centroprawicą (Nowa Demokracja) dostarczającymi ministrów do rządu oraz niezbędnych głosów w parlamencie. W chwili, gdy drugi program ratunkowy Trojki przejdzie przez legislaturę, nowy rząd ogłosi wybory. W nich zaś Nowa Demokracja pana Samarasa była skazana na zwycięstwo z uwagi na implozję PASOK-u, który poniósł moralne i polityczne koszty pierwszego programu ratunkowego. Gdyby Antonis Samaras zdołał porzucić narrację sprzeciwiającą się programom ratunkowym, wyrazić poparcie dla drugiego z nich i poprzeć rząd tymczasowy, pozostawało mu jedynie poczekać sześć do ośmiu miesięcy na swoją kolej, by zostać premierem. Właśnie tak się stało²³.

Aby podkreślić poziom cynizmu, z jakim mieliśmy tutaj do czynienia, przypomnijmy, że człowiekiem, który zdecydował się przewodzić tymczasowemu rządowi koalicyjnemu, był nikt inny jak niedawno emerytowany wiceprezes Europejskiego Banku Centralnego. Lukas Papademos, były profesor ekonomii na Wydziale Ekonomii Uniwersytetu Ateńskiego. Musiał zapomnieć o pewnych niefortunnych wypowiedziach, których dopuścił się przed wprowadzaniem się do Maximosu. Trzy dni przed swoim zaprzysiężeniem wciąż papugował twierdzenie Trojki, jakoby restrukturyzacja greckiego długu była „niekonieczna i niepożądana”. Kiedy stał już jednak na progu swojej nowej siedziby, otoczony przez dziennikarzy chcących usłyszeć jego pierwsze oficjalne oświadczenie, oznajmił z całkowitą powagą, że jego głównym zadaniem jako premiera będzie nadzorowanie restrukturyzacji greckiego długu.

I tak dochodzimy do rozkosznego momentu w naszej historii, w którym ludzie wcześniej piętnujący tych z nas, którzy ośmielali się nawoływać do restrukturyzacji długu, i nazywający nas zdradzieckimi głupcami, okazali się tymi samymi ludźmi, których Trojka wezwała do przeprowadzenia restrukturyzacji. Samo w sobie można by to uznać jedynie za zabawny przypis, gdyby restrukturyzacja długu miała na celu przywrócenie Grecji wypłacalności. Jednak nigdy nie było to intencją Trojki.

Formalne ogłoszenie bankructwa jest czymś strasznym, ale ma też dobrą stronę: twój dług się kurczy i znów masz szansę na ciężką pracę, wydobycie się z kłopotów i odzyskanie zaufania potencjalnych inwestorów. Tak właśnie odbudował się General Motors po 2009 roku. Faktycznie w taki sposób, dzięki znaczącemu umorzeniu długu, Niemcy wróciły do świata żywych w latach pięćdziesiątych XX wieku. Grecja miała jednak ustanawiać historyczny precedens. W warunkach jej drugiego programu ratunkowego w 2012 roku nowy rząd zadeklarował największą niewypłacalność w historii świata, jednocześnie pozostając w więzieniu dla dłużników dzięki największej pożyczce, jakiej kiedykolwiek udzielonu jakiemukolwiek państwu.

Rekordowe obcięcie długu o sto miliardów euro uderzyło w bezbronnych greckich emerytów, greckie stowarzyszenia zawodowe i greckich, niezbyt majętnych, posiadaczy obligacji. Musieli pożegnać się z pieniędzmi, które było im winne greckie państwo. Z rekordowej, przedłużającej agonię pożyczki w wysokości stu trzydziestu miliardów euro, którą wepchnięto narodowi do gardła, niemal nic nie zostało w Grecji. Ogromna część tych pieniędzy poszła do greckich bankierów (aby zrekompensować im stratę związaną z umorzeniem greckich obligacji). Druga część powędrowała do zagranicznych prywatnych wierzycieli Grecji (jako zachęta do zaakceptowania obcięcia długu). Trzecia zaś miała obsłużyć pożyczki od UE i MFW z pierwszego programu ratunkowego²⁴.

Reżimem bardziej ponurym niż jego wcześniejsze wcielenie uczyniły Republikę Ratunkową 2.0 trzy nowe instytucje, które wyeliminowały z gry parlament, a co za tym idzie – zniszczyły demokratyczną suwerenność. Były to: mechanizm ratowania bankierów, nowa forma rządzenia przychodami i cłami państwa oraz departament organizujący, w interesie wierzycieli, wyprzedaż sreber rodowych – innymi słowy program prywatyzacji w greckim stylu. Krótki opis tych trzech instytucji to wartościowy przewodnik po Republice Ratunkowej 2.0.

Prawdopodobnie najbardziej nikczemną z tych instytucji jest mechanizm ratowania bankierów. Gdy dana jednostka pompuje pieniądze do prywatnej firmy, otrzymuje za to jej udziały proporcjonalne do wartości wkładu, a także odpowiadający tym udziałom stopień kontroli nad zarządzaniem firmą. Drugi program ratunkowy przewidywał, że 41 – 50 miliardów euro należy przekazać bankierom – był to nowy dług publiczny obciążający podatników. Jednak pożyczkodawcy, zamiast zapewnić sobie w zamian za te pieniądze pewien poziom kontroli nad zbankrutowanymi bankami, zaprojektowali pomysłowy system obejścia tej konieczności. Stworzyli nowy fundusz, w całości własność greckiego państwa, o nazwie Grecki Fundusz Stabilności Finansowej (Hellenic Financial Stability Fund, dalej jako GFSF), do którego przekierowano pięćdziesiąt ze stu trzydziestu miliardów euro z drugiego programu ratunkowego. Kategorycznym obowiązkiem GFSF było przekazanie tej kwoty bankom. Z prawnego punktu widzenia banki były zobowiązane w zamian do przekazania swoich udziałów do GFSF – wyniosłyby w tym przypadku około 80 procent ich kapitału. Jednak dwa narzędzia powodowały, że parlament wciąż nie miał wpływu na zarządzanie tymi instytucjami. Po pierwsze, głosował za tym, by udziały będące w posiadaniu GFSF nie wiązały się z żadnymi prawami głosu. Po drugie, w zarządzie GFSF mieli zasiadać zagraniczni dyrektorzy wyznaczeni bezpośrednio przez Trojkę, a także Grecy (w tym dyrektor generalny oraz prezes zarządu), których nominacja wymagała zgody Trojki. Co więcej, żaden z dyrektorów nie mógł być zwolniony przez rząd lub parlament bez zgody tej ostatniej. Uchwalenie tej ustawy, które okazało się ostatnim istotnym działaniem tego parlamentu wobec banków utrzymywanych przy życiu dzięki zadłużeniu obywateli, doprowadziło de facto do zrzeczenia się możliwości nadzorowania tych instytucji.

Przejdźmy do greckiego departamentu przychodów i ceł. Parlament znów przełknął gorzką pigułkę: szef departamentu musiał być odtąd akceptowany przez Trojkę i nie mógł być zwolniony bez jej zgody. W wielu krajach urząd skarbowy (HMRC w Wielkiej Brytanii, IRS w Stanach Zjednoczonych) jest niezależny od ministerstw finansów czy skarbu, ale odpowiada bezpośrednio przed legislaturą. W Republice Ratunkowej 2.0 urząd skarbowy nie odpowiadałby przed żadnym z nich²⁵.

Pora na opis trzeciej instytucji i trzeciej zniewagi: kwestię prywatyzacji powierzono niezależnej władzy kierowanej przez kolejną osobę akceptowaną przez Trojkę. Działania tego organu świetnie podsumowuje motto „Wszystko musi zostać sprzedane!”. Błyszczące prospekty zawierające wszystko – od narodowych portów i kolei po dzikie plaże i małe wyspy – zapraszały potencjalnych nabywców do złożenia oferty. Srebra rodowe wystawiono na sprzedaż, a zyski z ich sprzedaży miały zostać zgarnięte przez zagranicznych wierzycieli Grecji za pośrednictwem lokalnych podmiotów²⁶. Nic nie oddawało lepiej frustracji i rozżalenia zwykłych ludzi niż wyrazy ich twarzy, gdy przeglądali te broszury.

Jak przekonano parlamentarzystów do poparcia ustaw, które odmawiały głosującym jurysdykcji nad tymi trzema kluczowymi filarami rządzenia? Zaszantażowano ich, grożąc Grecji wyrzuceniem ze strefy euro. Żaden system prawodawczy nie powinien dopuścić do takiego głosowania. Mogło się to zdarzyć tylko umierającemu ze zmęczenia parlamentowi.

Kim muszę być?

– Nie masz prawa tego robić. Po prostu zagłosuj przeciw!

Młoda kobieta wykrzyczała te słowa do parlamentarzysty, gdy przedzierał się do swojego miejsca pracy przez zatłoczony plac Syntagma w drodze na głosowanie za jedną z ustaw Republiki Ratunkowej 2.0.

– Kim jesteś, by oceniać, za czym powinienem głosować, a za czym nie? – odszczeknął jej, mokry od potu.

Bez namysłu rzuciła mu druzgocącą odpowiedź:

– A kim muszę być?

Republika Ratunkowa jest brzydkim określeniem, jednak oddaje brutalną prawdę o rzeczywistości: chodziło w niej o zrobienie z Grecji więzienia dla dłużników w imieniu północnoeuropejskich banków. Noce spędzone przez ludzi na placu Syntagma stworzyły ramę dla dalszego przekształcania więzienia w zinstytucjonalizowaną kolonię dla dłużników, ale oznaczały również krach legitymacji Europy, nadciągający za jej krachem kredytowym. To, że europejskie państwo zanurzone w wielki kontynentalny eksperyment wspólnej waluty skończy pomiatane niczym republika bananowa, uważam za druzgocący akt oskarżenia wobec unii zbudowanej rzekomo na obietnicy wspólnego dobrobytu i wzajemnego szacunku.

Oczywiście europejski establishment nie chciał, by doszło do takiej sytuacji. Przed 2008 rokiem elity w Berlinie, Brukseli, Paryżu i we Frankfurcie wierzyły we własną retorykę, podobnie jak elity w Stanach Zjednoczonych czy londyńskim City: kapitalizm przyniósł Wielką Stabilizację; gwałtowne wzloty i spadki odeszły w przeszłość; banki znalazły magiczny sposób na tworzenie „ryzyka bez ryzyka” i wspaniale same się regulowały. Władze wierzyły, że historia się skończyła, a ich zadanie polegało na mikrozarządzaniu, delikatnym popychaniu samosterującego, samozarządzającego mechanizmu w racjonalnym, z góry określonym kierunku.

Gdy jednak europejski system finansowy uderzył w skały ustawione na jego drodze za sprawą samozniszczenia Wall Street, elity Europy spanikowały. Widok tonących, znikających bez śladu francuskich i niemieckich banków skłonił je do wydobycia ze śmietnika historii ducha opartej na groźbach dyplomacji i związanej z nią nieudolnej ekonomii. Grecja okazała się miejscem, w którym ponownie aplikowano te strategie, z efektem w postaci Republiki Ratunkowej.

Gdy nadmierny ciężar umieszcza się na marnie zbudowanym moście, najsłabsza belka nośna pęknie pierwsza. Grecja była tą belką. Przyczyny takiego stanu rzeczy nie mają żadnego związku z Unią Europejską, są natomiast związane z przykrą historią nowoczesnego państwa greckiego i rządzącą nim oligarchią. Jednak bezpośrednią przyczyną katastrofy była wadliwa konstrukcja mostu. Nawet jeśli usunięto by Grecję z tej struktury i zastąpiono ją mocniejszą belką, most również by się zawalił.

Prawdą jest, że w 2010 roku zarówno sektor publiczny, jak i prywatny w Grecji były niekompetentne, skorumpowane, nadmiernie rozrośnięte i zadłużone. To dlatego kryzys euro zaczął się w tym kraju. My, Grecy, zdołaliśmy zgromadzić niespłacalny dług, jeszcze zanim w 1827 roku formalnie powstało nasze państwo. Od tego czasu uchylanie się od płacenia podatków stało się czymś między sportem olimpijskim a patriotycznym obowiązkiem. My, postępowcy, uskarżając się na tę hańbę i nieznośną niekompetencję greckiej oligarchii, która często przekładała się na despotyzm, nauczyliśmy się polityki w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku, demonstrując na ulicach, a szczególnie na placu Syntagma. Jednak żaden z tych faktów nie wyjaśnia głębokości greckiego kryzysu po 2010 roku lub następującego po nim ustanowienia Republiki Ratunkowej, smutnej kolonii dla dłużników na Morzu Śródziemnym.

Co by się stało, gdyby w 2000 roku Grecja pozostała poza strefą euro? W pierwszych ośmiu latach funkcjonowania wspólnej waluty nasze państwo i sektor prywatny pożyczyłyby niewielkie sumy od francuskich i niemieckich banków, nieskorych do pożyczania deficytowemu krajowi, którego waluta ciągle traciła na wartości. W rezultacie między 2000 a 2008 rokiem grecka gospodarka rosłaby w żółwim tempie (w przeciwieństwie do napędzanego długiem boomu, którego doświadczyliśmy w rzeczywistości). A kiedy w 2008 roku wybuchł kryzys kredytowy, Grecję dotknęłaby krótka, nieistotna recesja, podobna do tej w Rumunii czy Bułgarii. Skorumpowana i nieefektywna jak zawsze, Grecja wlokłaby się powoli naprzód tak jak w latach pięćdziesiątych czy sześćdziesiątych XX wieku, unikając kryzysu humanitarnego, w którym jest pogrążona obecnie. Postępowcy, zmęczeni chorobami naszego społeczeństwa, wciąż demonstrowaliby na placu Syntagma, niezauważeni i niesłyszani przez resztę ludzkości, a światowe nagłówki byłyby wolne od jakichkolwiek odniesień do „Nowej greckiej tragedii”, „Greckiego zagrożenia dla globalnych finansów” itp. Rzecz jasna nie powstałaby także ta książka.

Mówi się, że popełniać błędy jest rzeczą ludzką. Jednak wydaje się, że aby popełnić tak spektakularny błąd przy tak szokujących kosztach ludzkich, potrzebowaliśmy największego projektu ekonomicznego Europy – euro. Grecja była kanarkiem w kopalni węgla strefy euro, którego śmierć powinna być ostrzeżeniem przed śmiercionośnymi gazami finansowymi wydobywającymi się z kontynentalnego systemu pieniężnego. Zamiast tego w 2010 roku mała, krucha, marnotrawcza Grecja stała się kozłem ofiarnym Europy i jej banków. Greków nie tylko zmuszono do przyjęcia niemożliwych do spłacenia pożyczek w imieniu francuskich i niemieckich banków; nie tylko zmuszono ich do akceptacji życia w postmodernistycznym obozie pracy przymusowej dla biednych, aby rozmyć odpowiedzialność za kryzys po stronie zagranicznych parlamentów, ale oczekiwano również, że zinternalizują winę. Jednak w trakcie tych długich, cudownych nocy na placu Syntagma europejski establishment stracił kontrolę nad wmawianiem nam tej winy. Młoda kobieta, która z podniesioną głową, wspaniałymi słowami „A kim muszę być?” domagała się swojego prawa do kwestionowania władzy, symbolizuje punkt zwrotny. Owszem, nasze społeczeństwo było przeżarte nowotworami. Jednak bez wątpienia nie zasłużyliśmy na tak okrutną i niezwykłę karę, jaką wymierzano nam w ostatnich latach. I nie przyjmiemy jej bez oporu.

Katarzyna Wielka powiedziała kiedyś, że jeśli nie możesz dawać dobrego przykładu, musisz stać się okrutnym ostrzeżeniem. Greckie ostrzeżenie kierowane ku reszcie europejskich maruderów było faktycznie okrutne: na tych, którzy złamią niemożliwe do przestrzegania w dobie kryzysu zasady finansowe, czeka wykuta przez dług żelazna klatka i zaciskanie pasa. Jednak młoda kobieta na placu Syntagma, bezdomny tłumacz Lambros i miliony innych ludzi gotowych do poświęceń, ale nie na wrzucenie ich do bezdennego dołu greckich długów, byli zdeterminowani, by pokazać reszcie Europy, że istniały humanitarne alternatywy, że niedola naszego kontynentu, chociaż straszna, nie musi być tragiczna, że nasz los wciąż zależał od nas.

Po brutalnym oczyszczeniu placu Syntagma z okupujących go osób nastąpiło gorące greckie lato. Protestujący nigdy nie wrócili. Przeniknęli natomiast do greckiego społeczeństwa, gdzie szerzyli wieści, czekając na właściwy moment do następnego wybuchu. Duch Syntagmy stał się niepowstrzymanym ruchem politycznym, który wykorzystał urny wyborcze do ustanowienia nowego rządu. Proste zadanie tego ostatniego polegało na rozmontowaniu Republiki Ratunkowej i zburzeniu więziennych murów. By dojść do tego punktu, potrzebne były jednak jeszcze cztery lata ciężkiej pracy.

Rozdział 3

Niby łuk napinają swój język¹

Wrócił do domu w niedzielę nad ranem. Ja i Danae leżeliśmy w łóżku, wykończeni po całym dniu, ale przed zaśnięciem czekaliśmy na odgłos drzwi wejściowych. Siedemnastoletni syn Danae dopiero niedawno rozwinął skrzydła i zaczął przestrzegać tradycyjnych sobotnich rytuałów ateńskiego nastolatka: wyjście ze znajomymi i rozmowy o sensie wszystkiego do późna w nocy, zazwyczaj w kawiarniach w Psiri, dzielnicy oddalonej o rzut kamieniem od starożytnej agory. Ateny to najbezpieczniejsze z miast, a Psiri w szczególności, mimo to jak każdy rodzic z ulgą powitaliśmy szczęk otwieranych drzwi.

Tamtej nocy, chwilę po nadejściu snu, zadzwonił telefon. Przyzwyczajony do kojarzenia nocnych rozmów z chorobą w rodzinie, wyskoczyłem z łóżka i pobiegłem do salonu odebrać.

Dziwnie przyjazny męski głos zapytał:

– Pan Warufakis?

Odpowiedziałem zdezorientowany:

– Tak, kto mówi?

– Cieszymy się, że pański chłopiec szczęśliwie wrócił – ciągnął głos. – Świetnie się bawił, jak nam się zdaje, w Psiri. Potem wrócił ulicą Metropolis, po drodze zahaczając o Drogę Hadriana, a do domu doszedł od ulicy Byrona.

Przeszedł mnie zimny dreszcz i krzyknąłem do słuchawki:

– Kim, do diabła, jesteś?! Czego chcesz?

Jego odpowiedź mnie zmroziła.

– Panie Warufakis, popełnił pan błąd, zajmując się działaniami pewnych banków i opisując je w swoich artykułach. Jeśli chce pan, by pański chłopiec nadal wracał do domu każdego dnia, każdej soboty, odpuści pan sobie. Proszę wściubiać nos w inne sprawy. Miłych snów.

Urzeczywistniła się moja największa obawa.

Był listopad 2011 roku, trwała już druga tura udzielania pożyczek ratunkowych. Pierwsza polegała na zmuszeniu słabszych Europejczyków (przede wszystkim greckich emerytów i niskopłatnych pracowników) do płacenia na zagranicznych bankierów (głównie francuskich i niemieckich); druga dotyczyła greckich bankierów: cięcia pozbawiły ich do 32,8 miliarda euro, mieli jednak otrzymać kompensujący to zastrzyk w wysokości ponad 41 miliardów euro pożyczanych (w teorii) greckim podatnikom od reszty Europy. Gdyby ten nadzwyczaj osobliwy transfer nie doszedł do skutku, greccy bankierzy mieli do stracenia wszystko.

Ich zmartwienia dotyczyły dwóch aspektów. Po pierwsze, w obliczu zdegradowanego greckiego parlamentu i jego podzielonych członków bankierzy obawiali się, że proces polityczny może wygasnąć, zanim otrzymają swoje pieniądze. Po drugie, EBC, coraz bardziej zawstydzony krętactwami finansjery i chcący stworzyć wrażenie instytucji podejmującej zdecydowane kroki, nalegał na zebranie części środków przez banki, zanim otrzymają one państwowe pieniądze. Ale w jaki sposób greccy bankierzy mieli ściągnąć nowy kapitał, skoro, tak jak państwo, całkowicie zbankrutowali? Żaden przytomny inwestor nie włożyłby pieniędzy w niedziałający bank.

Dwóch facetów i beczka whiskey

W zrozumieniu pomysłowości dwóch greckich bankierów, którzy rozwiązali ten problem, pomoże dowcip o dwóch przedsiębiorczych pijakach. Zasłyszałem go kiedyś w dublińskim pubie.

Art i Conn postanawiają, że muszą jakoś wyjść z biedy, więc przekonują Olcana, właściciela miejscowego pubu, by pożyczył im beczkę whiskey. Ich plan polega na przetoczeniu jej wzdłuż drogi do sąsiedniego miasteczka na festyn i sprzedawania zawartości na kubki. Zmęczeni, zatrzymują się na chwilę pod wielkim dębem. Art znajduje w kieszeni szylinga i pyta rozradowany:

– Ej, Conn, mogę wypić szklankę whiskey, jeśli dam ci szylinga?

– Jasne, pij śmiało – odpowiada kolega i chowa szylinga do kieszeni.

Po chwili Conn orientuje się, że teraz on ma szylinga do wydania, pyta więc kompana:

– Art, co powiesz na to, żebym dał ci szylinga i też się napił?

– Dobrze, Conn – przystaje na propozycję Art i bierze swojego szylinga z powrotem.

I tak dalej, szyling zmienia właściciela, aż po kilku godzinach Art i Conn zasypiają pod dębem z szerokimi uśmiechami na twarzach i opróżnioną beczką.

Nie mam pojęcia, czy greccy bankierzy znali ten żart, ale ich sposób na rozwiązanie problemu zdobywania kapitału dla swoich banków niezwykle przypominał historię Arta i Conna, z tą tylko różnicą, że to nie oni cierpieli później z powodu kaca. Oto jak naszym dwóm bankierom – nazwijmy ich Aris i Zorba – udało się tego dokonać.

Rodzina Arisa założyła za granicą firmy, którym Zorba w tajemnicy pożyczył bez zabezpieczenia ani poręczenia miliony potrzebne bankowi Arisa. Skąd taka hojność wobec konkurencji? Ponieważ Zorba i Aris siedzieli pod tym samym przysłowiowym dębem. Zdesperowany koniecznością zebrania pieniędzy dla swojego banku Zorba zgodził się udzielić pożyczki, pod warunkiem, że podobna kwota powędruje w formie długu od banku Arisa do zagranicznych „słupów” rodziny Zorby. Następnie rodziny Arisa i Zorby wykorzystały pieniądze z zagranicznych kont, by wykupić udziały we własnych bankach, spełniając tym samym wymagania ciał nadzorujących co do zebrania nowego kapitału i kwalifikując się do przyjęcia prawdziwych pieniędzy, które biedny podatnik pożyczył od Trojki.

Aris i Zorba poradzili sobie jednak lepiej niż Art i Conn – których kac spowodowany był myślą o długu wobec Olcana – bo w ostatecznym rozrachunku nie byli nikomu nic winni. Oba zestawy długów – firm rodziny Arisa wobec banku Zorby i firm rodziny Zorby wobec banku Arisa – zostały wkrótce po udzieleniu umorzone i przeniesione na długą listę niespłaconych pożyczek².

Aris i Zorba nie byli oczywiście jakoś szczególnie innowacyjni, stali bowiem na ramionach jeszcze znakomitszych oszustów, takich jak sprawcy tak zwanego przekrętu kas oszczędnościowo-pożyczkowych w Stanach Zjednoczonych w latach osiemdziesiątych XX wieku, których metody kopiowali. Jednak Aris i Zorba zapisali się w historii kapitalizmu, ponieważ oszustwo uszło im na sucho, i to z pomocą trzech najbardziej renomowanych globalnych instytucji finansowych: Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Komisji Europejskiej i Europejskiego Banku Centralnego. Owe znakomite instytucje popełniły trzy grzechy. Po pierwsze, zmusiły zrujnowanych greckich podatników do pożyczenia od innych krajów Europy pieniędzy, których nigdy nie zdołają oddać, i przekazania ich Arisowi i Zorbie w formie „rekapitalizacji”. Po drugie, pozbawiły greckich podatników jakiejkolwiek kontroli nad bankami, które zgodnie z prawem należały do nich (jako większościowych udziałowców), a zapewniły ją Arisowi i Zorbie. Po trzecie, skazały greckich podatników na system bankowy, który mimo wpompowania w niego publicznych pieniędzy wciąż był całkowitym bankrutem przez niespłacone pożyczki wygenerowane przez bankierów.

W 2011 roku wyruszyłem na osobistą krucjatę, jednocześnie z kilkoma dziennikarzami śledczymi, by ujawnić połączenia między greckimi pożyczkami ratunkowymi, udzielającymi je międzynarodowymi instytucjami, niezwykłymi „innowacjami” greckich bankierów oraz greckim systemem politycznym. Najwidoczniej właśnie tego rodzaju „wtykanie nosa” miało doprowadzić mnie do ciekawych rozmów telefonicznych prowadzonych nad ranem.

O językach i łukach

Kiedy udzielam wywiadów zagranicznym dziennikarzom, zazwyczaj próbują skłonić mnie do kajania się z powodu powszechnej w Grecji korupcji, abym przyznał, że przeceniam rolę Unii Europejskiej, MFW i Trojki w wywołaniu naszego wielkiego kryzysu. Co ciekawe, nigdy nie chcą rozmawiać o kluczowej w tym procesie roli mediów.

Podczas jednego z wywiadów, którego udzieliłem greckiej telewizji już jako minister finansów, usłyszałem fascynujące wyznanie. Był to długi wywiad, obejmujący niemal każdy możliwy temat. Podczas pierwszej jego części prowadzący poszedł na całość, każde pytanie szpikując szkodliwymi zarzutami i nie dając mi powiedzieć więcej niż cztery czy pięć słów, po czym przechodził do następnego pytania. Podczas przerwy reklamowej podszedł do mnie i wyszeptał do ucha: „Panie ministrze, bardzo mi przykro, ale wie pan, jaką mamy teraz sytuację. Bank Arisa jest naszym jedynym reklamodawcą”. Powiedziałem, że rozumiem. Druga część wywiadu przebiegała spokojniej i dostałem szansę, by coś przekazać. Wydawało się, że zrobiono już wystarczająco dużo, przynajmniej tamtym razem, by zapewnić stacji chleb.

Szczerze mówiąc, tylko tego można było się spodziewać. Greckie stacje telewizyjne notowały straty już przed 2008 rokiem. Właściwie żadna z nich nigdy nie wykazała zysku. Podobnie rzecz się miała z greckimi gazetami i stacjami radiowymi. Gdyby były niezależnymi przedsiębiorstwami, już dawno ogłosiłyby bankructwo. Tyle że nie były. Przez całe lata niemożliwego do utrzymania, napędzanego długami rozwoju media w Grecji dostarczały istotnych narzędzi do wywierania nacisku przez swoich właścicieli. Ministrowie musieli przyznawać im lukratywne rządowe kontrakty albo liczyć się z rozszarpaniem na strzępy na wizji lub na łamach. To jeden z wielu powodów, dla których Grecja skończyła z autostradami trzykrotnie droższymi niż w Niemczech, zawyżonymi cenami leków w szpitalach, łodziami podwodnymi krzywymi jak wieża w Pizie, rzeką pieniędzy płynącą na zagraniczne konta bankowe i mediami zawsze stratnymi, jednak nigdy niezamykanymi.

Pozytywnym aspektem greckiego bankructwa w 2010 roku było opróżnienie koryta, przy którym posilali się protektorzy greckich mediów, więc ich tuby propagandowe musiały nagle zacząć radzić sobie same, co było niemożliwe przy znikających przychodach z reklam i modelu biznesowym, który nigdy nie miał być rentowny. A jednak tylko jedna z sieci została zamknięta w latach kryzysu, reszta zaś funkcjonowała dalej pomimo narastających strat. Jak to możliwe? Aris i jeden czy dwóch innych bankierów dadzą nam na to odpowiedź.

Bankierzy przejęli po prostu od tego momentu zadanie finansowania mediów w celu manipulacji opinią publiczną i tym samym kontroli nad grą polityczną, która utrzymywała ich na stanowiskach w ich bankrutujących bankach. W przeciwieństwie jednak do deweloperów bankierzy byli wystarczająco sprytni, by wystrzegać się posiadania na własność niewypłacalnych stacji telewizyjnych i gazet. Zamiast tego podtrzymywali te media przy życiu, płacąc im absurdalne sumy za reklamy swoich usług i, co ważniejsze, udzielali znacznych, przedłużających agonię pożyczek, takich jak te, których udzielali sobie nawzajem, i zupełnie takich samych jak te otrzymywane przez greckie państwo od UE i MFW.

Domknął się trójkąt grzechu: niewypłacalne media funkcjonowały nadal jako zombie dzięki bankom-zombie, które z kolei pozostawały nieumarłe dzięki działaniom upadłego państwa, działającego w warunkach permanentnego bankructwa z powodu pożyczek ratunkowych UE i MFW. Czy można się wobec tego dziwić, że media Republiki Ratunkowej wychwalały dobrodziejstwa  w s p a r c i a   f i n a n s o w e g o  i przedstawiały swoich bankierów jako ofiary zawodnego państwa, demonizując jednocześnie każdego, kto odważyłby się powiedzieć, co tak naprawdę się dzieje?

Kiedy już znajdowałem się w ogniu walki, przyszedł do mnie zabawny mejl od Billa Blacka, mojego amerykańskiego kolegi, który odegrał główną rolę w ujawnieniu podobnych machlojek w Stanach Zjednoczonych, a szczególnie skandalu kas oszczędnościowo-pożyczkowych. Wiadomość sprowadzała się do krótkiego cytatu, który odebrałem jako gest solidarności: „Niby łuk napinają swój język; kłamstwo, a nie prawda panuje w kraju. Albowiem kroczą od przewrotności do przewrotności” (Jr 9,2).

Młody książę

Psiri, dzielnica Aten przejmowana nocą przez pełnych życia młodych, za dnia jest zupełnie innym miejscem. Malutkie warsztaty walczą o przetrwanie, wyrabiając śrubki, nakrętki, guziki, narzędzia i inne rzeczy, których wartość gwałtownie spada w zglobalizowanej gospodarce. Powietrze jest gęste od kakofonii odgłosów pracy (ale też cudnych zapachów dochodzących z piekarni i przedziwnych krzewów jaśminu), czasami przerywanych przez melancholijny śpiew romskich muzyków, błąkających się po wąskich ulicach z akordeonami, tubami i skrzypcami i zbierających drobne od przepełnionych nostalgią przechodniów.

Dobrze znam Psiri, bo moje uniwersyteckie biuro znajdowało się wtedy zaledwie kilkaset metrów dalej, a mieszkanie Danae jest w samym sercu tej dzielnicy. Nieopodal, na skraju Psiri, znajdują się podniszczone biura Sojuszu Radykalnej Lewicy, partii powszechnie znanej jako Syriza. Kiedy więc na początku 2011 roku Nikos Pappas, najbliższy współpracownik młodego lidera Syrizy, zadzwonił do mnie, by umówić się na spotkanie, i zaproponował, by doszło do niego w Psiri, uznałem wybór miejsca za zrozumiały.

Spotkaliśmy się w dyskretnym butikowym hotelu, jednej z tych lokalnych inwestycji, które są teraz śladem fałszywego świtu gentryfikacji przerwanej w 2010 roku. Stał się on później miejscem naszych następnych spotkań, a jego pastelowe ściany były świadkiem wymiany zdań, która rozpoczęła się tego dnia w luźnym, prawie akademickim tempie, ale na początku 2012 roku okazała się poważna i znacząca. Mimo to, podczas tego pierwszego spotkania i jeszcze przez jakiś czas po nim, nie miałem powodów, by myśleć, że jeszcze się spotkamy.

Aleksisa Tsiprasa po raz pierwszy zobaczyłem na plakatach rozklejonych po całych Atenach, promujących jego kandydaturę na burmistrza w wyborach samorządowych w 2008 roku. Danae, od długiego czasu popierająca ten właśnie nurt greckiej lewicy, okazywała entuzjazm wobec perspektywy startu trzydziestoczterolatka na stanowisko zajmowane zazwyczaj przez nudnych starszych polityków wykorzystujących je jako trampolinę do Maximosu³. Aleksisowi udało się podwoić wynik Syrizy w rejonie Aten i już wkrótce stara partyjna gwardia zorganizowała wewnętrzny pucz, osadzając go na stanowisku lidera i odsuwając człowieka, który zapowiadał Aleksisa na swojego następcę. Rok później, w wyborach powszechnych, kiedy po raz pierwszy partii przewodził Aleksis, nagłówki zostały jednak zdominowane przez wieści o zwycięskim pochodzie feralnych socjalistów Jorgosa Papandreu, Syriza⁴ skończyła zaś na piątym miejscu, zdobywając marne 4,6 procent głosów, pół procent mniej niż w 2007 roku.

Kiedy wszedłem do hotelu, on i Nikos Pappas siedzieli już przy stole i zamawiali lunch. Głos Aleksisa był ciepły, uśmiech łagodny, a uścisk dłoni zapowiadał możliwą przyjaźń. Pappas miał za to dzikie spojrzenie i wysoki głos. Bez przerwy żartował, niezależnie od tego, czy rozmawialiśmy o sprawach śmiesznych czy tragicznych, i próbował emanować autorytetem, pozostając zarazem na równej stopie ze wszystkimi. Od początku było jasne, że Pappas ma posłuch u młodego księcia, prowadzi go, powstrzymuje albo napędza, a to pierwsze wrażenie pozostało przez burzliwe czasy, które nastąpiły później: tych dwóch młodych ludzi, w podobnym wieku, lecz o różnych temperamentach, działało i myślało jak jeden.

„Śledziłem twoją pracę od lat, od kiedy przeczytałem twoje Podstawy” – powiedział Pappas, by przełamać lody. Miał na myśli podręcznik do ekonomii opublikowany przeze mnie w 1998 roku⁵. Najwyraźniej natrafił na tę książkę, kiedy jeszcze studiował ekonomię w Szkocji, później przeczytał też Skromną propozycję rozwiązania kryzysu strefy euro⁶, którą napisałem razem ze Stuartem Hollandem, byłym posłem brytyjskiej Partii Pracy i wykładowcą ekonomii na Uniwersytecie Sussex. Stuart i ja pracowaliśmy nad Skromną propozycją od 2005 roku, przekonani, że euro spowoduje potężny kryzys, którego Europa mogłaby nie przetrwać. Po wybuchu kryzysu euro razem ze Stuartem zrobiliśmy wszystko, by dopracować i wypromować Skromną propozycję w przekonaniu, że to najlepsza szansa dla Europy na uniknięcie zguby. „Opowiedz Aleksisowi, co zawarłeś w Skromnej propozycji” – poprosił Pappas.

Wyjaśniłem podstawową logikę tego tekstu, po czym rozmowa zeszła na ogólną ocenę ekonomii politycznej Republiki Ratunkowej i strategii dostępnych postępowcom, gotowym zaproponować krajowi jakąś drogę ucieczki z więzienia dla dłużników.

Wkrótce stało się jasne, że z powodów politycznych Aleksis ciągle wahał się co do podstawowej kwestii: czy Grecja powinna pozostać przy euro. Nawet w 2001 roku Syriza była rozdarta przez wewnętrzne spory, czy Grexit (wyjście ze strefy euro, ale niekoniecznie z Unii Europejskiej) powinien stać się oficjalnym postulatem. Podejście Aleksisa do tego problemu wydało mi się podczas naszej rozmowy nonszalanckie i niedojrzałe. Skupiał się głównie na utrzymaniu kontroli nad zwaśnionymi skrzydłami swojej partii zamiast na przemyśleniu, które rozwiązanie będzie właściwe. Sądząc po znaczących spojrzeniach Pappasa, podzielał moje zdanie i liczył, że pomogę odciągnąć lidera od beztroskiego eksperymentowania z pomysłem Grexitu.

Przez jakąś godzinę starałem się przekonać Aleksisa, że obranie za cel Grexitu może być błędem tak dużym jak nieprzygotowanie się do niego. Krytykowałem też Syrizę za składanie głupich obietnic, na przykład jednostronnego zerwania umowy o wsparciu finansowym z UE i MFW po wygraniu wyborów.

– Czemu nie możemy im powiedzieć, że jeśli nie zaakceptują naszego jednostronnego odrzucenia ich programu, wyjdziemy ze strefy euro? – zapytał Aleksis.

Wyjaśniłem trzy możliwe skutki konfrontacji z Trojką. Najlepszym byłby nowy układ dla Grecji – uwzględniający poważną restrukturyzację długu, koniec daremnej polityki zaciskania pasa i serię reform uderzających w oligarchię – i pozostanie w strefie euro. Najgorszy możliwy skutek to pozostanie przy euro na dotychczasowych warunkach: w więzieniu dla dłużników, z kurczącymi się przychodami, perspektywami i nadziejami. Grexit byłby czymś pomiędzy: dużo, dużo gorszym niż korzystny układ w strefie euro, ale w średnim i długim okresie lepszym niż kontynuacja błędnego koła dofinansowań, oszczędności i kryzysu przez następne pięć lat lub jeszcze dłużej.

Powiedziałem mu, że nie ma szans, by Berlin, Frankfurt, Bruksela czy MFW zaakceptowały postawienie przez niego sprawy na ostrzu noża; po prostu powiedziałyby „nie”. Sformułowanie takiego ultimatum równałoby się więc trzeciemu wyjściu – wyrzuceniu ze strefy euro – i wykluczyłoby możliwość pierwszego. Pozostawienie otwartej furtki do najkorzystniejszego wyjścia wymagało wymuszenia negocjacji. Z jednej strony oznaczało to rezygnację z Grexitu jako groźby (a tym bardziej celu), a z drugiej – wysłanie w świat sygnału, że największą obawą Grecji nie jest wymuszony Grexit, lecz pozostawanie w obecnej sytuacji. Nie byłem jednak pewien, czy Tsiprasa interesowały niuanse tego rozumowania.

– Ale, Janis, przecież wiele osób, w tym Paul Krugman, mówi, że i tak lepiej byłoby nam poza strefą euro – odparł.

Przyznałem, że faktycznie byłoby nam lepiej, gdybyśmy wcześniej nie weszli do strefy euro, ale od razu dodałem, że czym innym jest pozostanie poza strefą euro, a czym innym – wystąpienie z niej. Odejście nie doprowadziłoby nas do sytuacji, w której byśmy się znajdowali, gdybyśmy wcześniej do tej strefy nie przystąpili!

Zakreśliłem spodziewane efekty ogłoszenia Grexitu, by wytrącić go z tego leniwego sposobu myślenia. W przeciwieństwie do Argentyny, kraju, który zerwał związki swojej waluty z dolarem, Grecja nie miała w obiegu własnych banknotów ani monet. Grexit wiązałby się z czymś więcej niż tylko zerwaniem kursu wymiany jeden do jednego między drachmą a euro. Rezultatem takiego działania w Argentynie była gwałtowna dewaluacja krajowej waluty, prowadząca do znacznego wzrostu eksportu. To z kolei doprowadziło do gwałtownej obniżki deficytu handlowego, a więc, w końcu, do odnowy gospodarki. Grecja jednak, inaczej niż Argentyna, musiałaby stworzyć od nowa drachmę, zanim jeszcze zerwałaby jej związek z euro⁷. Tworzenie waluty zajmuje jednak miesiące. Innymi słowy, Grexit byłby ogłoszeniem dewaluacji waluty na wiele miesięcy naprzód, a strategia taka przynosi fatalne konsekwencje: exodus euro i brak lokalnej waluty do pośredniczenia w codziennych transakcjach.

Zapytałem Aleksisa, czy byłby gotów stanąć przed wyborcami podczas kampanii wyborczej i powiedzieć im, że właśnie coś takiego proponuje. Że to powinien być plan A. Czy nie lepiej byłoby powiedzieć wyborcom: zażądamy renegocjacji, które przyniosą nowy układ dla Grecji, zapewniając nam zrównoważoną gospodarkę społeczną wewnątrz strefy euro, a jeśli UE i MFW odmówią sensownych negocjacji, nie zaakceptujemy dalszych przedłużających agonię pożyczek ze strony europejskich podatników? Jeśli wtedy będą chcieli zemścić się wypchnięciem nas ze strefy euro, z olbrzymim kosztem dla nas, ale też dla nich, niech zrobią najgorsze, na co ich stać.

Pappas kiwał głową z entuzjazmem, ale Aleksis wydawał się krążyć myślami gdzie indziej. Kiedy zmusiłem go, by podał powód swojego milczenia, jego odpowiedź potwierdziła, że jest zajęty sytuacją wewnątrz Syrizy, a nie głębszym przemyśleniem problemu, o którym rozmawialiśmy. Nie byłem zachwycony. Pod koniec spotkania zaryzykowałem protekcjonalny ton i w dobrej wierze, ale nieproszony o zdanie, dałem mu radę, którą mógł poczuć się urażony:

– Aleksis, jeśli chcesz być premierem, musisz nauczyć się angielskiego. Znajdź sobie nauczyciela, to niezbędne.

W domu Danae zapytała mnie, jak poszło spotkanie.

– Bardzo miły człowiek, ale chyba nie ma tego czegoś, co musi mieć premier – odpowiedziałem.

Owe pierwsze spotkania z Aleksisem Tsiprasem i Nikosem Pappasem okazały się przełomowe na wiele sposobów. Przyzwyczaiłem się przez wcześniejsze dwa lata do spotkań ze zmartwionymi politykami z całego politycznego spektrum – z wyjątkiem kadr partii komunistycznej, która żyje w wiecznej bańce jedynie słusznych przekonań. Pod koniec 2011 roku, razem z drugą falą wsparcia finansowego, możliwości prawdziwego dialogu z kimkolwiek z centrum sceny politycznej zmalały, czy to wśród kurczącej się partii socjalistów z PASOK-u, z których wielu wycofało się do prywatnego czyśćca, czy to z konserwatystami z Nowej Demokracji, kiedyś podzielających moje obawy, ale teraz zdecydowanych przyciągnąć do siebie maruderów z PASOK-u i zawiązać sojusz mający na celu przeprowadzenie drugiego bailotu i sięgnięcie po władzę. Całkiem nagle szanse na międzypartyjny dialog zniknęły jak morze cofające się w trakcie odpływu. Tylko Syriza była skłonna podjąć walkę w parlamencie przeciwko establishmentowi Republiki Ratunkowej 2.0. Właśnie dlatego nie zastanawiałem się długo, kiedy Pappas bezpośrednio po ogłoszeniu planów drugiego wsparcia finansowego ponownie zadzwonił do mnie z propozycją spotkania: mimo wcześniejszych wątpliwości przyjąłem zaproszenie.

Tym razem zaskoczył mnie pozytywnie i podtrzymałem tę opinię podczas kolejnych spotkań: Aleksis zdawał się odmieniony. Opuściło go samozadowolenie, fiksacja na sprawach wewnętrznych Syrizy i beztroski stosunek do Grexitu. Bez wątpienia odrobił zadanie domowe, nawet ze Skromnej propozycji⁸. Powiedział też z dumą, że zapisał się na kurs angielskiego i robi postępy. (Kilka lat później, będąc członkiem jego pierwszego rządu, słuchałem telekonferencji między Aleksisem, kanclerz Merkel i prezydentem Hollande’em i przypomniał mi się tamten moment: Aleksis najlepiej z tej trójki mówił bowiem po angielsku).

Najlepsze w tych spotkaniach były nagła jasność i wspólnota celów. Wiele energii włożyłem w przekonanie Aleksisa i Pappasa, że w jakichkolwiek negocjacjach z UE i MFW powodzenie Aleksisa będzie zależało w dużej mierze od jego zdolności sprawowania kontroli nad greckimi bankami. Aleksis z kolei zdawał się całkowicie przyjąć moją rekomendację trójczłonowej polityki  k o n s t r u k t y w n e g o   n i e p o s ł u s z e ń s t w a,  która składała się, po pierwsze, z odmowy wobec dalszych, przedłużających agonię pożyczek i związanych z nimi oszczędności; po drugie, z przedstawiania umiarkowanych propozycji restrukturyzacji długu, niższych stawek podatkowych i reform uderzających w trójkąt grzechu; po trzecie, z pamiętania przez cały czas, że w którymś momencie, w desperackiej próbie pozbycia się żądań restrukturyzacji długu i uniknięcia przez panią Merkel konieczności ogłoszenia swoim parlamentarzystom prawdy o tym, co zrobiła w 2010 roku, Berlin zagrozi wyrzuceniem Grecji ze strefy euro.

Punkt Archimedesowy

Z początku zwlekałem z powiedzeniem Danae o pogróżkach wobec jej syna. Zanim ją zmartwię – być może niepotrzebnie – chciałem jakoś oszacować ryzyko. Czy to na pewno tylko pusta groźba, mająca na celu uciszenie mnie? Zrozumiałem jednak, że nie mam prawa sam tego rozstrzygać. Kiedy nadciągało drugie wsparcie finansowe, media, banki i rząd gorączkowo szykowały się do swojego ostatniego boju. Nie dało się przewidzieć, do czego są zdolne. Zdobyłem się więc na odwagę i wtajemniczyłem Danae.

Spojrzała na mnie z dezaprobatą i postawiła lakoniczne, rzeczowe ultimatum:

– Albo wejdziesz do polityki, by nas chronić, albo wyjeżdżamy z kraju.

– No to wyjeżdżamy – odparłem bez wahania.

Kilka dni później wyruszyłem do Stanów Zjednoczonych promować moją nową książkę o globalnym kryzysie⁹. W trakcie tego pobytu otrzymałem dwie oferty pracy, dzięki czemu, zrządzeniem losu, mogłem dotrzymać słowa danego Danae. Na początku 2012 roku byliśmy już w trakcie przeprowadzki do Stanów¹⁰.

W dniu, w którym weszliśmy na pokład samolotu, stacje telewizyjne Bloomberga pokazywały w całym finansowym świecie dwie wiadomości ze strefy euro. Pierwsza brzmiała „Merkel otwarta na kompromis w sprawie podziału długu pod namowami Montiego”¹¹. Druga była mi prywatnie bliższa: „Grecy wypędzają profesora uniwersyteckiego z kraju za mówienie prawdy o ekonomii”. Gdyby tylko pierwsza z tych wieści była prawdziwa – a nie była – może nie doszłoby do sytuacji opisywanej przez drugą wiadomość!

Danae i ja wylądowaliśmy więc w Seattle, gdzie przez kilka miesięcy pracowałem dla Valve Corporation¹² jako konsultant ekonomiczny, zanim przenieśliśmy się do Austin, gdzie dzięki mojemu dobremu przyjacielowi i koledze po fachu Jamiemu Galbraithowi dołączyłem do Szkoły Spraw Publicznych Lyndona B. Johnsona Uniwersytetu Teksańskiego. Miałem tam prowadzić zajęcia kursowe; jedne z nich nazywały się „Europejski kryzys finansowy”. Wątpię, by mimo zdolności jasnowidzenia Jamie zdawał sobie sprawę, w co się miesza, kiedy znalazł dla mnie to stanowisko: trzy lata później miał skończyć jako mój współpracownik w greckim Ministerstwie Finansów i prowadzić prace nad kluczowym, ściśle tajnym projektem.

Na ponad dwa lata Austin stało się dla mnie punktem Archimedesowym, idealnym miejscem do obserwacji, ale też działania. Serce mi pękało, kiedy z daleka patrzyłem, jak Trojka i jej krajowi poplecznicy formalnie zamieniali Grecję w Republikę Ratunkową 2.0 – z Austin wszystko to było wyraźnie widoczne.

Spojrzenie z oddali dawało mi też szansę na zbudowanie pomostu między Waszyngtonem a moimi nowymi przyjaciółmi z Syrizy – raczej niespodziewany sojusz. Można było bezpiecznie zakładać, że przyszły rząd uformowany przez Syrizę wywołałby potężne starcie z Niemcami, Komisją Europejską i Europejskim Bankiem Centralnym. Wroga Aleksisowi i Pappasowi administracja amerykańska była ostatnią rzeczą, której potrzebowali. Od 2012 do 2015 roku korzystałem więc z pomocy i koneksji Jamiego Galbraitha, by wyjaśnić amerykańskim środowiskom opiniotwórczym i administracji Obamy, że nie ma powodów do obaw w stosunku do rządu Syrizy, priorytetem tego ostatniego jest bowiem przede wszystkim wyzwolenie Grecji spod miażdżącego ją długu.

Austin jest dziwne w najlepszym tego słowa znaczeniu: raj dla bywalców koncertów i świetne miejsce, by oderwać się od trosk tego świata. Nie było mi jednak dane korzystać z tych atrakcji. Za dnia, kiedy Grecja jeszcze spała, przygotowywałem wykłady i pracowałem nad swoją książką o głębszych przyczynach „bezmyślnego postępowania Europy w obliczu nieuniknionego kryzysu”¹³. Nocami zaś, korzystając z różnicy czasu, występowałem za pośrednictwem Skype’a w greckiej telewizji, śledziłem trwające debaty i pisałem artykuły w ramach osobistej krucjaty.

Zimą i wiosną 2012 roku w Grecji przeważało milczące cierpienie i tłumione oburzenie. Na placu Syntagma niemal organizowano publiczne akcje, takie jak w 2011 roku. Kiedy recesja uderzyła ze zdwojoną siłą, ludzie sprywatyzowali swój ból, lizali rany i opiekowali się potrzebującymi we własnych domach. Zaprzyjaźniona z Trojką technokratyczna koalicja rządząca kierowana przez byłego wiceprezesa Europejskiego Banku Centralnego i wspierana przez PASOK i Nową Demokrację kończyła budowę Republiki Ratunkowej 2.0¹⁴. Zbliżał się już czas zakończenia prac rządu, a Antonis Samaras, nowy przywódca Nowej Demokracji, miał wkrótce doprowadzić do wyborów powszechnych – liczył, że je wygra i triumfalnie wkroczy do Maximosu. Termin wyborów został wyznaczony na maj 2012 roku.

Przed majowymi wyborami rzadko zdarzało mi się wymieniać opiniami z Aleksisem i Pappasem. Socjaliści z PASOK-u z Papandreu na czele spoglądali w otchłań, więc głównymi bohaterami były Nowa Demokracja Samarasa i Syriza Tsiprasa, ale ani ja, ani moi nowi znajomi nie wyobrażaliśmy sobie, że partia, która zdobyła zaledwie 4,6 procent głosów w poprzednich wyborach, dostanie szanse na walkę o sformowanie rządu, bez względu na siłę politycznych ruchów tektonicznych.

Proponowałem, by Syriza zaprezentowała wyborcom podstawowy, postępowy, proeuropejski, logicznie spójny, niepopulistyczny program, na którego bazie mogłaby zbudować wizerunek godnego zaufania przyszłego rządu, zdolnego do wynegocjowania z UE i MFW planu ucieczki dla kraju. Aleksis i Pappas skłaniali się ku innemu programowi politycznemu, maksymalizującemu krótkoterminowe wzrosty poparcia kosztem (moim zdaniem) długoterminowej spójności logicznej. Kiedy przeczytałem fragment manifestu wyborczego Syrizy z 2012 roku dotyczący polityki gospodarczej, zatrzymałem się z irytacji po kilku stronach. Następnego dnia grecki reporter telewizyjny poprosił mnie o komentarz do tego dokumentu. Powiedziałem, że jestem skłonny poprzeć Syrizę, ale zagłosuję na nią, jeśli powstrzymam się od lektury jej programu gospodarczego.

Majowe wybory zaowocowały patem parlamentarnym. Centrum sceny politycznej, składające się z PASOK-u i Nowej Demokracji, partii mających wcześniej w sumie nawet 80 procent poparcia, straciło ponad połowę wyborców. Tyle kosztowało te dwie establishmentowe partie zaprowadzenie Republiki Ratunkowej¹⁵. Polityczne trzęsienie ziemi to w tym przypadku mało powiedziane. Jak często zdarza się w sytuacjach, kiedy deflacja długu rozbija polityczny kompromis, nazizm ukazał swoje ohydne oblicze: Złoty Świt zdobył 7 procent głosów i wszedł do parlamentu z czwartym wynikiem. Syriza zaś osiągnęła czterokrotność swojego wcześniejszego, mizernego wyniku i traciła tylko 2 procent do Nowej Demokracji Antonisa Samarasa. Po raz pierwszy od 1958 roku lewica wzniosła się na wyżyny oficjalnej opozycji. Aleksis i Pappas mieli prawo czuć się usprawiedliwieni ze zignorowania wyrazów pogardy, jaką obdarzyłem program gospodarczy Syrizy.

Parlament, w którym największa z partii ma mniej niż 19 procent głosów, nie może jednak uformować realnie funkcjonującego rządu. Nieunikniony rozpad tego ostatniego doprowadził do ponownych wyborów miesiąc później, w czerwcu 2012 roku. Miał to być ciekawy miesiąc. Wobec braku rządu i działającego parlamentu UE i MFW były zmuszone wyczarować zapierające dech w piersiach iluzje, by utrzymać pozór planowego spłacania długu przez greckie państwo. Jedynymi partiami, które mogły liczyć na dobrą koniunkturę wyborczą, były Syriza i Nowa Demokracja, przy czym partia Aleksisa zyskiwała na poparciu szybciej, chociaż startowała z nieco niższego pułapu. Przy utrzymaniu się tendencji z poprzednich tygodni Aleksis Tsipras miał szansę na uformowanie nowego rządu. Świadomość tego wstrząsnęła oligarchami, Trojką, niemieckim establishmentem politycznym i w dużym stopniu także Aleksisem i Pappasem, słusznie obawiającymi się, że spełniając ich największe życzenie, okrutni bogowie szykują jakiś podstęp.

Dzwonek alarmowy

Kiedy wróciłem do Aten, by zagłosować w majowych wyborach, zadzwonił Pappas. Spotkaliśmy się jak zwykle we trzech, w tym samym co zwykle hotelu w Psiri – wszyscy bardzo podekscytowani. Tsipras i Pappas nie błąkali się już na obrzeżach politycznej gry, ale zaczynali podróż na fali poparcia zdolnej zmienić sytuację w ciągu kilku tygodni, a nie lat. Ale właśnie na tym spotkaniu w mojej głowie zaczął dzwonić dzwonek alarmowy.

– Czy zdajesz sobie sprawę, że jeśli wygramy, to ty będziesz prowadził negocjacje z UE i MFW? – zapytał mnie Pappas z charakterystycznym uśmieszkiem.

Poczułem skurcz żołądka. Chęć Pappasa do zaangażowania mnie w negocjacje z UE i MFW kłóciła się z faktem, że odpowiedzialność za politykę gospodarczą Syrizy należała do Jannisa Dragasakisa – partyjnego ministra finansów w gabinecie cieni, weterana lewicy, który współtworzył Syrizę i odegrał kluczową rolę w wyniesieniu Aleksisa na stanowisko jej przewodniczącego. Aleksis i Pappas najwidoczniej nie uważali Dragasakisa za odpowiednią osobę do ścierania się z UE i MFW, był jednak ważnym członkiem partii, odpowiedzialnym za stworzenie jej programu gospodarczego, więc raczej nie chcieliby mu nadepnąć na odcisk. Doszedłem do wniosku, że zrozumiałe rozterki Aleksisa i Pappasa wynikały z nieprzemyślanego entuzjazmu wobec pomysłu oddzielenia ról głównego negocjatora i ministra finansów.

Nie od razu odpowiedziałem na pytanie Pappasa. Spoglądając na Aleksisa, oznajmiłem, że jestem zaszczycony ich propozycją, ale nie rozumiem podziału ról. Wszystkie negocjacje toczyłyby się w ramach Eurogrupy, gdzie każdy z rządów reprezentuje jego minister finansów: jakakolwiek pozycja negocjacyjna zależy tu od poparcia premiera, ale też całego gabinetu, parlamentu i elektoratu. Wysłanie technokraty z nadania na negocjacje z wierzycielami dotyczące gospodarczego wyzwolenia kraju w sytuacji, kiedy krajowa gospodarka jest zarządzana przez kogoś innego, niechybnie skończyłoby się katastrofą.

Pappas widział, że Aleksis podziela moje zdanie, próbował więc załagodzić dyskusję prośbą do mnie o przygotowanie wstępnego dokumentu zarysowującego optymalną pozycję negocjacyjną rządu na wypadek, gdyby Syriza wygrała 14 czerwca, zaledwie trzy tygodnie później. Usiadłem wtedy w nocy do pracy nad pierwszą z wielu, wielu wersji tego przedstawiającego strategię tekstu.

U jego podstaw leżały dwie współbieżne propozycje dotyczące restrukturyzacji długu Grecji składane UE i MFW.

Po pierwsze, bankructwo państwa, czyli dług publiczny, powinno zostać odseparowane od bankructwa krajowych banków i ich prywatnych strat. W ten sposób upadłe państwo nie mogłoby ponosić odpowiedzialności za pieniądze europejskich podatników, których to pieniędzy nie otrzymało. Co ważniejsze, odnowie banków nie stałoby na przeszkodzie państwowe zadłużenie: w jaki sposób greckie państwo miałoby wspierać banki, choć samo było w ruinie? Bez dokonania takiego rozdziału greckie państwo i działające w Grecji banki nadal ciągnęłyby się nawzajem na dno niczym para słabych pływaków na niespokojnych wodach. Jak przeprowadzić ten podział? Trzeba uczynić europejskich podatników właścicielami greckich banków, aby te nie były już de facto obciążeniem dla państwa greckiego, stały się natomiast obiektem wsparcia ze strony ludzi w Europie, w których imieniu występowałyby prowadzące te banki instytucje UE¹⁶. Tylko w ten sposób wiara w banki mogłaby zostać odzyskana.

Po drugie, jakiekolwiek spłaty greckiego długu wobec UE i MFW wynikającego z dwóch programów ratunkowych powinny być dokonywane tylko pod warunkiem wcześniejszego osiągnięcia przez Grecję odpowiedniego tempa odbudowy gospodarczej¹⁷. Tylko w ten sposób krajowa gospodarka mogłaby mieć szansę na odrodzenie.

Oba te zabiegi zastosowane jednocześnie zapowiedziałyby nową erę: UE i MFW nie działałyby już jak Ebenezer Scrooge przed świętami. Stałyby się raczej partnerami dla Grecji we wspieraniu jej odbudowy gospodarczej, bez której zadłużenie wynikające z pożyczek ratunkowych i tak poddano by znaczącym cięciom.

Mój wstępny dokument, przygotowany do wglądu jedynie dla Aleksisa i Pappasa, kończył się częścią, w której opisałem, jakiej reakcji na planowane działania należy się spodziewać ze strony naszych starych znajomych z UE i MFW oraz greckich oligarchów: jadowitej wrogości. Obie propozycje, choć idealne z punktu widzenia wsparcia odbudowy Grecji i tym samym spłaty istotnej części długów w innych okolicznościach niespłacalnych, były politycznie toksyczne dla naszych przeciwników w Grecji i poza nią. Moją radę przedstawiam poniżej.

Co powinny zrobić Ateny, jeśli europejscy urzędnicy odrzucą z miejsca obie te propozycje, upierając się przy nowych, przedłużających agonię pożyczkach?

Jeśli rząd Syrizy nie jest gotów odrzucać  j a k i c h k o l w i e k  nowych pożyczek, dopóki dług nie zostanie odpowiednio zrestrukturyzowany, nie ma w ogóle sensu wygrywać wyborów. Za odmową następnych pożyczek pójdą oczywiście finansowe konsekwencje. Trojka zagrozi zamknięciem banków, a państwo będzie musiało wyłącznie z podatków opłacać wynagrodzenia w sektorze publicznym i emerytury. Oznacza to, że rząd musi przygotować się na trudny okres negocjacji, podczas którego państwo będzie żyło wyłącznie z własnych środków (a jeśli zajdzie potrzeba, będzie obniżało najwyższe pensje i emerytury do momentu zlikwidowania pierwotnego deficytu), a transakcje gotówkowe zostaną zastąpione przez karty płatnicze, bankowość internetową i jakąś formę papierów dłużnych emitowanych przez państwo. Nie będzie lekko, ale nadzwyczajne walki o odzyskanie suwerenności wymagają nadzwyczajnych środków. Są za to dobre wieści: jeśli jesteście gotowi wysunąć umiarkowane, rozsądne żądania i jednocześnie odrzucić propozycje przedłużania agonii (a to konieczne!), UE i MFW z pewnością usiądą do stołu – w przeciwnym razie zbyt wiele by straciły, zarówno finansowo, jak i politycznie.

Doskonale wiedziałem, że od 2010 roku reakcja Trojki na jakąkolwiek propozycję restrukturyzacji długu zawsze była agresywna, ponieważ jej przyjęcie wymagałoby od kanclerz Merkel przyznania się do ukrytego motywu stojącego za greckimi pożyczkami ratunkowymi. Z taką samą reakcją trzeba by się teraz zmierzyć w Grecji. Moja kampania promująca restrukturyzację długu ograniczała się w umysłach płochliwych greckich bankierów do likwidacji tej grupy, ponieważ kontrola nad bankami zostałaby przekazana instytucjom europejskim, a ich własność – europejskim podatnikom. Banki były do tego wspierane przez całą klasę polityczną, przyzwyczajoną do otrzymywania od kolegów bankierów ogromnych pożyczek bez zabezpieczenia, gwarancji ani jakiejkolwiek kontroli. Nie pamiętam, do jakiego stopnia Aleksis rozumiał konsekwencje takiej strategii, ale przypominam sobie, że mówiłem, czego powinien się spodziewać, jeśli przyjmie moje zalecenia: otwartej wojny. Nic dziwnego, że tak się wahał.

– Radzisz mi, żebym nawoływał do oddania greckich banków zagranicy? Jak mam sprzedać ten pomysł Syrizie? – zapytał mnie później w siedzibie partii.

– Tak, właśnie to musisz zrobić – potwierdziłem.

Wytłumaczyłem mu, że jeśli chce wynegocjować umowę w obrębie strefy euro, musi zaakceptować podstawową prawdę: państwo greckie nie ma pieniędzy na wspieranie greckich banków. Jedyną alternatywą wobec Grexitu (czyli sytuacji, w której wszystkie chwyty są dozwolone) albo dalszego podduszania długiem (czyli najgorszego scenariusza) jest europejska własność banków. W zasadzie, powiedziałem, to i tak powinno nastąpić: tak samo jak bezsensowne jest mówienie o kalifornijskim albo teksańskim systemie bankowym wewnątrz strefy dolara, odseparowane, narodowe systemy bankowe w strefie euro są mrzonką.

Aleksis to rozumiał. Nie znaczy to jednak, że pomysł mu się spodobał – szczególnie że komitetowi centralnemu Syrizy bliżej było do idei nacjonalizacji banków. Kiedy greckie media krzyczałyby „Aleksis chce oddać nasze banki obcym!”, lewicowcy z Syrizy krytykowaliby go za porzucenie dawnego celu poddania finansjery kontroli państwowej. Widząc jego przerażenie w obliczu nieuchronnego odwetu, ostrzegłem go, że wyzwolenie Grecji przysporzy mu potężnych wrogów. Nie tylko takich, którzy uważają za polityczny imperatyw utrzymanie kraju w pozycji kolonii karnej dla dłużników, ale także członków Syrizy oczekujących od niego stworzenia w obrębie strefy euro socjalistycznego raju. To drugie i tak było niemożliwe. Jedyne, co można było zrobić w obrębie strefy euro, to wyzwolić Grecję z więzienia dla dłużników. Jedyną szansą na to było przekonanie większości Niemców, że są wspólnikami w odbudowie naszej gospodarki, a nie narodem odpowiedzialnym za powiększanie pochłaniającej nas czarnej dziury. Skoro mają wlać pieniądze w greckie banki, musimy zaoferować im udziały w naszych bankach. Tylko wtedy poczuliby, że mają jakiś interes w wyjściu Grecji z kryzysu. Tym jednym ruchem moglibyśmy złamać trójkąt grzechu.

Aleksis się uśmiechnął. Powiedział mi, że jest gotów na konfrontację z bankierami, ale bez żadnego wpływu na banki komercyjne działające w Grecji rząd nie zdoła wdrożyć polityki przemysłowej ani planów rozwojowych czy rekonstrukcyjnych. Nie wierzył, że komitet centralny Syrizy mógłby to przełknąć. Była w tym jakaś racja.

Zasugerowałem, żeby przedstawił im takie stanowisko w następujący sposób. Jako prawdziwi internacjonaliści, postępowi Europejczycy, odebralibyśmy banki skorumpowanym greckim prywaciarzom i przekazali je ludowi Europy – tym samym obywatelom, którzy wstrzykiwali pieniądze w te banki. Obecnie banki te nie mogą dostarczyć kapitału inwestycyjnego potrzebnego do odbudowy i wzrostu greckiej gospodarki, więc możemy tylko zyskać na przekazaniu ich, a razem z nimi ich zobowiązań, dalej. Zaproponowałem też, że moglibyśmy utworzyć od podstaw nowy, państwowy bank rozwojowy, w którym zostałyby umieszczone pozostałe środki publiczne Grecji. Służyłyby one jako zabezpieczenie dla napływu nowych środków inwestycyjnych przeznaczonych na rozwój, w miarę możliwości we współpracy z Europejskim Bankiem Inwestycyjnym.

Aleksisowi spodobało się internacjonalistyczne, postępowe brzmienie tej propozycji, ale czy wystarczająco, by przedstawić je komitetowi centralnemu Syrizy i przekonać Dragasakisa? Dylemat młodego lidera partii wynikał z wielu z problemów, które w końcu pogrążyły nasz plan bitwy na wiosnę 2015 roku. Widziałem to na jego twarzy tego popołudnia w siedzibie Syrizy. Z jednej strony zdawał sobie sprawę, że moja propozycja była jedyną drogą ucieczki bez opuszczenia strefy euro. Zarazem jednak nie potrafił zerwać z wewnętrznym establishmentem Syrizy.

Byłem przekonany, że moja propozycja zostanie odrzucona; tym samym zyskałbym wygodny pretekst do zdystansowania się od Syrizy. Dopóki Aleksis pozostawał zakładnikiem jej złudzeń, konsekwentnie trzymałem się na uboczu, krytycznie doradzając, kiedy mnie o to proszono, ale z ulgą, że nie muszę się bardziej angażować. Trzy dni później, 24 maja, poczułem jeszcze większą ulgę po przeczytaniu przemowy Aleksisa opisującej politykę gospodarczą Syrizy. Rozdźwięk między propozycjami Syrizy a tym, co dałoby się osiągnąć wewnątrz strefy euro, był ogromny. W ciągu godziny napisałem do Aleksisa i Pappasa długi, ostry mejl, w którym wskazywałem na liczne błędy logiczne w ich nowych obietnicach wobec wyborców, a także oceniałem możliwości Dragasakisa do stworzenia przekonującego programu gospodarczego¹⁸.

Niekonsekwentne wystąpienia publiczne Aleksisa, histeryczny sprzeciw greckich oligarchów wobec Syrizy, a do tego wyraźne groźby kanclerz Merkel w stosunku do rządzonej przez Syrizę Grecji złożyły się na wynik wyborczy: Aleksis pozostał w opozycji¹⁹. Poczułem jednocześnie ulgę i smutek: ulgę z powodu dodatkowej kadencji dla niego na pozbieranie się, a smutek, bo Republika Ratunkowa 2.0 miała zostać nieodwracalnie wcielona w życie przez nowy rząd koalicyjny, tańczący tak, jak grała mu Trojka²⁰.

Ostatnie tchnienie pewnej przyjaźni

Staliśmy się sobie z Jannisem Sturnarasem bliscy wkrótce po moim powrocie do Grecji z Australii. Było to w 2000 roku, kiedy opuściłem Uniwersytet w Sydney dla profesury na Uniwersytecie Ateńskim, gdzie Sturnanas był już profesorem ekonomii²¹. Tworzyliśmy razem z Jorgosem Krimpasem, starszym profesorem, i Nikosem Teocharakisem, wybitnym naukowcem i moim drogim przyjacielem, nieformalny kwartet akademickich ekonomistów. Krimpas był wykładowcą i mentorem Sturnarasa i Teocharakisa, a ja dołączyłem do ich zespołu. Zastąpiłem Krimpasa na stanowisku kierownika zakładu ekonomii politycznej, dyscypliny, którą wszyscy czterej reprezentowaliśmy.

Sturnaras wykładał na pół etatu ze względu na stanowisko w rządzie PASOK-u, który wprowadził Grecję do strefy euro. Podczas negocjacji akcesyjnych w latach dziewięćdziesiątych, kiedy Berlin starał się nie dopuścić Grecji do przyjęcia euro, Sturnaras był przewodniczącym Rady Doradców Ekonomicznych, istotnego organu Ministerstwa Finansów, za którego pośrednictwem przekonał Berlin i Brukselę do wpuszczenia Grecji do strefy euro²². Kiedy Grecja przyjęła już nową walutę, premier PASOK-u w nagrodę mianował Sturnarasa w 2000 roku prezesem Banku Grecji²³. Poznaliśmy się w tej właśnie, ostatniej fazie jego kariery.

Sturnaras zawsze był chętny, pomimo natłoku obowiązków, do prowadzenia swojej części zajęć, a robił to z zadowoleniem i zaangażowaniem. Chociaż nasze punkty widzenia na ekonomię znacznie się różniły, podobnie jak poglądy polityczne, jego oddanie uniwersytetowi i chemia między nami stały się dla nas bazą dla rozwijającej się przyjaźni. Kiedy stworzyłem międzynarodowy program doktorancki, Sturnaras wsparł go, z entuzjazmem stwierdzając, że przyciągani przez nas studenci prezentowali wyższy niż do tej pory poziom. Wprowadzaliśmy potem następne zmiany, za każdym razem wywołując gniew wśród skorumpowanych studenckich polityków i żarliwą wrogość u współpracowników, których interesikom nasze działania zagroziły²⁴. Nasz kwartet, wspierany przez wiele osób z kadry, jednak nie ustąpił. Wkrótce zaczęliśmy się spotykać poza pracą, spędzając razem nawet weekendy.

W wieczór powszechnych wyborów z września 2009 roku, które zaprowadziły do rządu Jorgosa Papandreu, byliśmy z Danae w mieszkaniu Sturnarasa w północnej części Aten, gdzie z Jannisem, jego żoną i jeszcze jedną parą oglądaliśmy zliczanie głosów w telewizji. Spośród ośmiu osób w pokoju tylko ja i Sturnaras nie zagłosowaliśmy tego dnia na PASOK: sytuacja przypominała znane powiedzenie na temat kiełbasy: kiedy wiesz, co w niej jest…²⁵ Kilka miesięcy potem Grecja była już bankrutem, z pierwszym programem ratunkowym w drodze.

W trakcie tego przełomowego dla Grecji roku 2010 Sturnaras dokonał zadziwiającego posunięcia zawodowego: został dyrektorem ekonomicznego think tanku założonego przez grecką Krajową Konfederację Przemysłu, największy i najważniejszy cech szefów w kraju, zwyczajowo związany z konserwatystami z Nowej Demokracji. Wkrótce po przejęciu sterów Sturnaras zaczął wspierać standardowe rozwiązania wolnorynkowe stojące w sprzeczności z socjaldemokratycznymi zasadami, które przez długi czas realizował w PASOK-u. Jego posunięcie było jednak w mniejszym stopniu apostazją wobec socjalistów z PASOK-u, jego dawnego środowiska, niż zapowiedzią tego, co miało nadejść wraz z wymaganym przez drugi program ratunkowy wielkim rządem koalicyjnym. Sturnaras był pionierem zlewania się centrolewicy i centroprawicy w jeden, niepodzielny, proestablishmentowy, przyjazny Trojce rząd – ostatecznego kształtu miał on nabrać wraz z wyborami w czerwcu 2012 roku.

Na miesiąc przed majowymi wyborami w 2012 roku przelotem zawitałem w Atenach, powracając do Stanów Zjednoczonych z Berlina, gdzie brałem udział w konferencji o kryzysie euro. Kiedy tylko przybyłem do Aten, zadzwoniłem do Sturnarasa. Spotkaliśmy się następnego dnia w hotelowej kawiarni u stóp Akropolu; uścisnęliśmy się, ucałowaliśmy i wymieniliśmy wiadomościami o naszych córkach i partnerkach. Potem przeszliśmy do interesów – opowiedziałem mu o dyskusjach, które prowadziłem w Berlinie z przedstawicielami Europejskiego Banku Centralnego i niemieckiego rządu, dziennikarzami finansowymi i tym podobnymi. Wspomniałem też o rozmowie z finansistą George’em Sorosem: Soros zgodził się z moją oceną sytuacji Grecji i moją ogólną wizją polityki ekonomicznej dla Europy.

Przeszliśmy do rozmowy o programie Trojki dla Grecji. Nie ulegało wątpliwości, że bankructwo Grecji stworzyło między nami przepaść, a wcześniejsze różnice zdań zamieniły się w teoretyczną, empiryczną i polityczną rozpadlinę. Sturnaras upierał się, że program Trojki jest odpowiedni, o ile zostanie wdrożony z impetem. Poprosiłem go o wyjaśnienie. Zrobił to z właściwą sobie swadą.

– To proste – powiedział. – Można tego dokonać na podstawie zasady trzech czwórek: 4 procent stopy wzrostu, 4 procent nadwyżki pierwotnej w budżecie i 4 procent odsetek od pożyczek ratunkowych²⁶.

– Jasne, to by wystarczyło – odpowiedziałem. – Tyle że to  n i e m o ż l i w e,  by grecka gospodarka osiągnęła czteroprocentową stopę wzrostu i czteroprocentową nadwyżkę pierwotną jednocześnie.

Przekład

Piotr Juskowiak, Gabriel Klimont, Tomasz Płomiński, Maciej Szlinder

Redakcja i korekta

Magdalena Jankowska

Opieka redakcyjna

Maciej Kropiwnicki

Projekt okładki, układ typograficzny, skład i łamanie

Marcin Hernas | tessera.org.pl

Fotografia na okładce

Matthew Lloyd / Bloomberg / Getty Images

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Jasna 10 lok. 3.

00-013 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w redakcji Krytyki Politycznej (ul. Jasna 10 lok. 3, Warszawa), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (al. Jana Łyska 3) i księgarni internetowej KP (wydawnictwo.krytykapolityczna.pl) oraz w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Skład wersji elektronicznej

Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl