Ludziom, którzy naprawdę obserwują
i słuchają, którzy tłumaczą nam,
co słychać w głosach istot
oddychających tym samym powietrzem
co my. I co słychać w ciszy.

Myślałem o tych długich latach, na przestrzeni których kolejne pokolenia pięknych istot dokonywały żywota […], a których wspaniałości nie przyglądało się żadne inteligentne oko. Wydaje się to iście rozpustnym marnotrawstwem piękna […]. Myśl ta dowodzi, że żywe istoty nie zostały stworzone dla człowieka […]. Ich szczęście i radość, ich miłości i nienawiści, ich walka o byt, ich barwne życia i wczesne śmierci wydają się być bezpośrednio powiązane z ich własnym dobrostanem i przetrwaniem.

ALFRED RUSSEL WALLACE, The Malay Archipelago, 1869

Patrzymy na nie z góry ze względu na ich niekompletność, tragiczny los czy fakt, że przyjęły formę tak różną od naszej. W tym tkwi nasz błąd, nasz wielki błąd. Zwierząt nie powinno się mierzyć ludzką miarą. W świecie starszym i bardziej kompletnym od naszego są one bardziej od nas doskonałe, mają bardziej wyczulone zmysły, które my utraciliśmy lub których nigdy nie zdobyliśmy, żyją wśród niesłyszalnych dla nas dźwięków. To nie nasi bracia mniejsi, to nie nasi podwładni. To odmienne nacje złapane wraz z naszą w sieć życia i czasu, współwięźniowie splendoru i mozołu ziemskiej egzystencji.

HENRY BESTON, The Outermost House, 1928

Poza słowami

PROLOG
W STRONĘ UMYSŁU

Zapytaj zwierząt – pouczą. I ptaki w powietrzu powiedzą.

Zapytaj Podziemia, wyjaśni; pouczą cię i ryby w morzu.

Hi 12: 7-8, Biblia Tysiąclecia

Kolejna duża grupa delfinów pojawiła się pod powierzchnią wody w pobliżu naszej łódki. Skakały, rozchlapywały wodę i nawoływały się w charakterystycznych piszcząco-gwiżdżących tonach, kilka młodych płynęło u boku matek. Ograniczony do obserwacji jedynie zewnętrznego aspektu ich złożonego funkcjonowania, poczułem niedosyt. Chciałem wiedzieć, czego doświadczają i dlaczego wydają nam się tak fascynujące i tak nam  b l i s k i e.  Pozwoliłem sobie zadać im pytanie stanowiące dla naukowca zakazany owoc:  k i m  jesteście? Naukowcy zwykle unikają pytań o życie wewnętrzne zwierząt. A z pewnością mają one jakiś rodzaj wewnętrznego życia. Podobnie jak dzieciom wpaja się, że proszenie o to, czego chcą, jest niegrzeczne, młodych naukowców przekonuje się, że umysł zwierzęcy – o ile  i s t n i e j e  – jest niepoznawalny. Dozwolone są jedynie ogólne pytania: gdzie zwierzę żyje, co je, jak reaguje na niebezpieczeństwo, jak się rozmnaża. Do pytań  n a   z a w s z e  zakazanych należy to, które mogłoby otworzyć wrota do wnętrza: kto to?

Jest kilka dobrych powodów, by uparcie unikać tego tematu i konsekwencji jego poruszania. Jednak bariera pomiędzy ludźmi i zwierzętami jest sztuczna, bo ludzie to zwierzęta. Obserwując delfiny, poczułem zmęczenie tą sztuczną uprzejmością, zapragnąłem się zbliżyć. Poczułem, że czas ucieka, a nie chciałem ryzykować konieczności pożegnania się bez wcześniejszego przywitania się. Podczas rejsu czytałem o słoniach, i to myślenie słoni zajmowało moje myśli, gdy obserwowałem delfiny gładko i swobodnie przemierzające wody oceanu. Kiedy kłusownik  z a b i j a  słonia, nie zabija jednego stworzenia. Rodzina może stracić ważne wspomnienie figury swojej matriarchy, która wiedziała, dokąd wyruszyć w czasach najcięższej suszy, by znaleźć jedzenie i wodę konieczne do przeżycia. Jedna kula może, z czasem, przynieść więcej niż jedną śmierć. Kiedy obserwowałem delfiny, myśląc o słoniach, zrozumiałem, że kiedy jedne osobniki zależą od innych osobników, kiedy śmierć jednostki nie pozostaje obojętna dla tych, którzy  p o z o s t a j ą,  kiedy w grę wchodzą relacje pomiędzy członkami grupy, przekroczona zostaje pewna niejasna granica w historii życia na Ziemi – „to” przeistacza się w „kto”.

Przekraczające granicę zwierzęta wiedzą,  k i m  są, mają rodziny i przyjaciół. Mają wrogów. Tworzą strategiczne sojusze i uczestniczą w ciągłej rywalizacji. Aspirują do wyższej rangi i czekają na swoją szansę, by zakwestionować panujący porządek. Ich status wpływa na perspektywy potomstwa. Ich życie przypomina ścieżkę karier definiowaną poprzez więzi. Brzmi znajomo? Nic dziwnego. „One” to również my. Bogate życie rodzinne nie jest domeną jedynie ludzi.

Patrzymy na świat swoimi oczami, rzecz oczywista. Ale patrząc inaczej, można zobaczyć co innego. Ta książka przyjmuje perspektywę świata poza nami, świata, w którym człowiek nie stanowi punktu odniesienia, a rasa ludzka jest po prostu jedną z ras. W naszym odżegnywaniu się od natury zerwaliśmy więzy ze światem ożywionym i straciliśmy kontakt z doświadczeniem innych zwierząt. A ponieważ wszystko, co związane z życiem, należy interpretować w ramach ruchomej skali, zrozumienie  z w i e r z ę c i a,  jakim jest człowiek, staje się łatwiejsze w kontekście, w momencie umiejscowienia naszej ludzkiej nici w tkaninie złożonej z wielu innych włókien.

Podjąłem próbę oderwania się na chwilę od rozważań na temat ochrony przyrody, by wrócić do mojej pierwszej miłości: obserwowania, co robią zwierzęta i zastanawiania się, dlaczego to robią. Podróżowałem, by dotrzeć do najściślej chronionych gatunków na świecie – słoni z Amboseli w Kenii, wilków z Yellowstone w USA i orek z wód północno-zachodniego Pacyfiku. W każdym z tych miejsc obserwowałem bezpośredni wpływ działań człowieka na to, co robią zwierzęta, dokąd się udają i jak funkcjonują ich rodziny. W tej książce konfrontujemy się z umysłami innych zwierząt i słuchamy tego, co chcą, byśmy usłyszeli. Historia sama w sobie nie jest tutaj najważniejsza, najważniejszy jest  p o d m i o t.

Trzeba przede wszystkim zrozumieć, że życie stanowi jedność. Miałem siedem lat, gdy wraz z ojcem postawiliśmy niewielką budkę na brooklyńskim podwórku i kupiliśmy parę gołębi. Obserwując, jak budują gniazda w kątach, patrząc, jak zalecają się do siebie, walczą, dbają o potomstwo, odlatują i wiernie powracają, jak potrzebują jedzenia, wody, domu i siebie wzajemnie, dostrzegłem, że żyły w swoim domu tak samo jak my w naszym. Tak jak my, choć w inny sposób. Badając, pracując i mieszkając ze zwierzętami, poszerzałem i pogłębiałem mój świat oraz utwierdzałem się w przekonaniu o istnieniu wspólnego życia. Tym przekonaniem pragnę podzielić się na kolejnych stronach.

CZĘŚĆ PIERWSZA
TRĄBY SŁONI

Kruche i potężne

wspaniałe i zaklęte

zawiadują ciszą przynależną tylko do

szczytów gór

ognia i mórz.

PETER MATTHIESSEN, African Silences

W końcu dostrzegłem, że sama ziemia się uniosła, że spieczona słońcem skorupa przyjęła kształt czegoś potężnego i żywego i zadrżała. Ziemia poruszała się wraz z ich krokami, a one same wydawały się być źródłem kurzu. Chmura, która uniosła się nad nimi, ogarnęła nas, przeszyła do głębi, pokryła nasze zęby, wdarła się w umysł. Dosłownie i w przenośni. Tak było to potężne.

Ich głowy wyglądały jak tarcze wojowników. Ich potężne oddechy, buchające w tę i z powrotem, rezonowały w płucach. Poruszała się ich skóra, pomarszczona czasem i wysiłkiem, naznaczona biegiem lat, jak pomięta mapa podróży przez życie. Podróży przez czas i przestrzeń. Skóra poruszała się jak szeleszczący sztruks, o wyraźnej fakturze, szorstki, ale uginający się pod najdelikatniejszym dotknięciem. Ogromne trzonowce zgrzytały, gdy – kęs za kęsem – przyswajały świat, wydając przy tym rozkoszne pomruki stosów wspomnień.

Ich ryk toczył się w powietrzu jak odległy piorun, jak wibracja pod falującą ziemią i korzeniami drzew, zwołując rodziny i przyjaciół ze wzgórz i znad rzek, przekazując pozdrowienia i wiadomości o swoich podróżach i zwiastując nadchodzące wydarzenia.

Umysł napędza ogromną masę mięśni i kości, brązowe oczy rozjaśniają krajobraz. Pojawia się słonica. Jej kanciaste kości czołowe, sieci grubych jak węże żył. Zapowiada ją trąba przy akompaniamencie klapiących uszu. Uderzająco ponadczasowa i patetyczna, świadoma i rozważna, spokojna i opanowana. Śmiertelnie niebezpieczna. Mądra jedynie w granicach swoich możliwości, zupełnie jak my. Podatna na zranienie. Jak my wszyscy.

Patrz. Po prostu słuchaj. Nie przemówią do nas, ale sobie wzajemnie mówią wiele. Część tego słyszymy. Reszta jest poza słowami. Chcę słuchać, otwierać się na możliwości.

Trzepot wielkich uszu. Twarda skóra pokryta skorupą kurzu. Osobliwe, wystające zęby rozmiaru ludzkich nóg towarzyszące najbardziej fallicznemu wśród nosów. Ta godna gargulca groteskowość może wydawać się komiczna. Jednak dostrzegamy w niej nieuchwytne piękno, tak intensywne, że wymyka się naszej percepcji. To coś większego, głębszego. Ich marsz przez świat wydaje się  c e l o w y.  Nie da się temu zaprzeczyć; idą w konkretne,  p r z e m y ś l a n e  miejsce.

Tam właśnie się udajemy.

KLUCZOWE PYTANIE

„To był najgorszy rok mojego życia – mówi Cynthia Moss przy śniadaniu. – Wszystkie ponadpięćdziesięcioletnie słonie padły, poza Barbarą i Deborą. Większość ponadczterdziestoletnich umarło. Tym bardziej zdumiewające, że Alison, Agatha i Amelia przetrwały”.

„Alison, która ma obecnie pięćdziesiąt jeden lat, jest dokładnie  t u t a j,  między palmami – widzisz?” Czterdzieści lat temu Cynthia Moss przyjechała do Kenii, by poznać życie słoni. Pierwszą rodzinę, na którą trafiła, nazwała „AA”, a jednej ze słonic nadała imię Alison. I ona tutaj jest. Dokładnie tutaj, wciąga palmowe owoce. Zadziwiające.

Przy odrobinie szczęścia i deszczu Alison uda się przetrwać kolejną dekadę. Jest też czterdziestoczteroletnia Agatha. A ta, która się właśnie zbliża, to Amelia, również czterdziestoczteroletnia.

Amelia podchodzi coraz bliżej, aż za blisko, nachyla się nad naszym pojazdem tak, że odruchowo się odsuwam. Cynthia wygląda i zagaduje do niej spokojnie. Amelia przeżuwa liście palmy, pochrząkuje cicho i mruga.

W żółtym świetle zmierzchu krajobraz przypomina wieczny ocean trawy ciągnący się ku podnóżu najwyższej góry Afryki, której błękitny szczyt ukoronowany jest śniegiem i powleczony chmurami. Dzięki napędzanym grawitacją źródłom Kilimandżaro zachowuje się jak wielka lodówka, tworząc dwumilowe bagna czyniące to miejsce atrakcyjnym dla dzikich zwierząt i bydła. Park Narodowy Amboseli wziął swoją nazwę od słowa z języka maa oznaczającego płytkie dno prastarego jeziora zajmującego połowę parku, które od czasu do czasu wilgotnieje. Mokradła poszerzają się i kurczą zależnie od deszczu. Ale kiedy nie pada, wodne niecki schną na pył. A wtedy nie wiadomo, co się stanie. Cztery lata temu ekstremalna susza głęboko wstrząsnęła tym miejscem.

Przez wiele dekad, w latach tłustych i chudych, Cynthia i słonice trwały, przemierzając krajobraz. Cynthia zajmowała się złożonym zadaniem obserwacji słoni podczas ich słoniowych zajęć. Przyglądała się niektórym osobnikom dłużej niż ktokolwiek inny.

Myślałem, że po czterdziestu latach słynna badaczka będzie odczuwała zmęczenie materiału. Zobaczyłem jednak w Cynthii Moss młodą kobietę po siedemdziesiątce o błyszczących niebieskich oczach i zadziwiającej lekkości. Przypominającą odrobinę skrzata. W latach 60. Cynthia pisała do magazynu „Newsweek”, ale po pierwszej podróży do Afryki postanowiła odciąć się od Nowego Jorku i wszystkiego, co znane i komfortowe. Zakochała się w Amboseli. Łatwo zrozumieć, dlaczego.

Może aż za łatwo. Miraże i fale ciepła sprawiają wrażenie, że Park Narodowy Amboseli jest wielki. A jest zbyt mały. Samochodem można go przemierzyć w godzinę. Spora powierzchnia, którą widać z parku, nie należy do niego. Amboseli to pocztówka, którą Afryka wysłała samej sobie i włożyła do szuflady oznaczonej hasłem „parki i rezerwaty”. Kilimandżaro stoi na granicy z Tanzanią. Góra i słonie wiedzą, że tak naprawdę jest tylko jeden kraj. Park mający czterysta kilometrów kwadratowych służy za centrum nawadniające dla pobliskich siedmiu i pół tysiąca kilometrów kwadratowych. Słonie z Amboseli poruszają się po powierzchni dwudziestokrotnie większej niż powierzchnia parku¹, podobnie jak zajmujący się wypasem bydła i kóz Masajowie. Znajdują się tu całoroczne zapasy wody. Krainy poza parkiem są zbyt suche. A park jest zbyt mały, by je wykarmić.

„By przetrwać suszę – tłumaczy Cynthia – rodziny słoni stosowały różne strategie. Niektóre trzymały się blisko bagien. Niesłusznie, bo mokradła schły. Inne udawały się daleko na północ, wiele z nich po raz pierwszy w życiu. To lepszy wybór. Spośród pięćdziesięciu ośmiu rodzin tylko jedna nie straciła żadnego osobnika”. W jednej zginęło siedem dorosłych słonic i trzynaścioro młodych. „Zwykle gdy umiera słoń, krewni zbierają się wokół ciała i próbują je unieść. W czasach suszy brakło im sił, nie robili nic, gdy inni upadali. Przyglądali się ich śmierci, ich agonii na ziemi”.

Jedna czwarta słoni w Amboseli – czterysta spośród liczącej tysiąc sześćset osobników populacji – zginęła. Prawie wszystkie młode padły. Około 80 proc. zebr i antylop gnu wymarło, podobnie jak niemal całe masajskie bydło. Ginęli nawet ludzie.

Kiedy więc deszcz wrócił, pozbawione potomstwa słonice weszły w okres rui. Skutek? Największy baby boom podczas czterdziestoletniego pobytu Cynthii w Amboseli. W ciągu dwóch lat narodziło się około dwustu pięćdziesięciu młodych. Nowo narodzone słonie miały dobre warunki. Mnóstwo trawy i roślin oraz niewielka konkurencja. Luksus. Słonie zależą od wody. Szczęście słoni od niej zależy.

Kilka szczęśliwych słoni sunie przez szmaragd wiosny pod cieniem palm. To kawałek raju. Młode, bujając trąbami, przekraczają zewnętrzne orbity niewinności.

„Spójrz, jakie tłuste jest  t o  dziecko” – mówię. Piętnastomiesięczny słonik wygląda jak kulka masła. Cztery słonie i troje młodych taplają się w błotnistym basenie, trąbami opryskując sobie wzajemnie plecy i chlapiąc na brzeg. Kiedy jeden z nich rozpływa się z rozkoszy, dostrzegam, jak rozluźniają mu się mięśnie wokół trąby, jak przymykają się oczy. Dorastający słoń imieniem Alfre kładzie się, żeby odpocząć. Troje młodych tłoczy się, nadeptując Alfremu na ucho.  W o w.  Zabawa przechodzi w drzemkę, młode kładą się, a dorosłe osobniki stoją blisko siebie, chroniąc je. Czuć, jakie są spokojne, wiedząc, że ich rodzina jest już bezpieczna. Przyjemnie popatrzeć.

Wielu ludzi fantazjuje, że gdyby wygrali na loterii, rzuciliby pracę i oddali się wypoczynkowi, rozrywkom, rodzinie, rodzicielstwu, okazjonalnemu dreszczykowi seksualnych emocji. Jedliby, kiedy byliby głodni i spali, kiedy mieliby na to ochotę. Wielu ludzi po wyciągnięciu losu na loterii chciałoby żyć jak słonie.

Słonie wyglądają na szczęśliwe. Ale czy faktycznie są szczęśliwe, czy tylko takie się nam wydają? Mój wewnętrzny naukowiec prosi o dowody.

„Słonie doświadczają radości. Może nie takiej jak ludzie. Ale doświadczają radości” – twierdzi Cynthia².

Dla słoni radosne są takie same sytuacje jak dla nas: spotkania z „przyjaciółmi” i rodziną, pyszne jedzenie i picie. Zakładamy więc, że czują tak samo jak my. Ostrożnie z założeniami! Przez wieki domysły ludzi na temat innych zwierząt rozpięte były pomiędzy wiarą w to, że zwierzęta rzucają uroki, po przeświadczenie, że nie mają świadomości i nie czują bólu. Zdaniem naukowców można obserwować poczynania zwierząt, ale spekulacje na temat ich mentalności uważane są za bezsensowne, za stratę czasu.

Rozważania na temat mentalności zwierząt to główny temat tej książki. Przed nami niełatwe zadanie: dotrzeć tam, gdzie prowadzą fakty, logika i nauka. A trafić tam jest trudno.

Żyjące na wolności słonie towarzyszące Cynthii wyglądają na mądre. Wydają się pełne życia, skore do zabawy. Potężne, majestatyczne. Niewinne. Mają wszystkie te cechy. Łagodne. Wyróżniają się spośród innych zwierząt umiejętnością odpierania prześladowań ze strony człowieka. Jak my dążą do przetrwania i zapewnienia bezpieczeństwa potomstwu. Chcę się dowiedzieć, czy są do nas podobne. Czego nas uczą o nas samych?

Być może jednak będzie trzeba zadać te pytania w zupełnie inny sposób.

***

Cynthia Moss najlepiej czuje się w swoim obozowisku w parku Amboseli. Znajduje się ono w przytulnym zagajniku, na polance otoczonej palmami. Stoi tam niewielka chatka służąca za kuchnię i pół tuzina dużych namiotów, każdy z nich wyposażony w łóżko i parę mebli. Ostatniego ranka herbatka rozpoczęła się nieco później niż zwykle. Badaczka rozpięła namiot, by wyjść i sprawdzić, czy woda się już gotuje, a po drodze napotkała lwa siedzącego na schodku przy wejściu do pomieszczenia kuchennego. Za drzwiami krzątał się wyjątkowo pobudzony kucharz.

Dziś wszystko odbyło się zgodnie z planem, a przy tostach wreszcie zadałem Cynthii Kluczowe Pytanie: „Czego dowiedziałaś się o ludziach, poświęcając życie obserwacji słoni?”. Rzuciłem okiem na dyktafon, by sprawdzić, czy na pewno jest włączony, po czym wyluzowałem się trochę. Czterdzieści lat badań, to dopiero coś.

Cynthia jednak delikatnie odparła: „Myślę o nich jak o słoniach.  I n t e r e s u j ą  mnie jako słonie. Porównywanie ich do ludzi nie ma większego sensu. O wiele bardziej interesuje mnie analizowanie zwierzęcia jako zwierzęcia. Jak to się dzieje, że, powiedzmy, wrona, posiadając tak mały mózg, potrafi podejmować tak inteligentne decyzje? Nie interesuje mnie porównywanie wrony do trzyletniego dziecka”.

Odpowiedź Cynthii na moje pytanie, w której czuć było lekki sprzeciw, na początku zaskoczyła mnie tak, że nie do końca ją pojąłem. Potem jednak wprawiła mnie w zachwyt.

Przez wiele lat badań nad zachowaniem zwierząt zakładałem, że zwierzęta stadne – takie jak ptaki czy ssaki – są zasadniczo bardzo podobne do ludzi. Przybyłem tu, by obserwować podobieństwa pomiędzy słoniami a ludźmi.  P i s z ę   k s i ą ż k ę  o podobieństwach między zwierzętami a ludźmi. Zmieniłem jednak nieco koncepcję. Kosztowało mnie to parę chwil, a może nawet dni. Sączyło się we mnie jak kroplówka.

Krótki, ale jakże znaczący komentarz Cynthii sugerował, że człowiek nie jest miarą wszystkiego. Cynthia weszła na wyższy poziom.

Komentarz Cynthii zmodyfikował nie tylko mój sposób zadawania pytań, ale moje myślenie. Chociaż pytanie „kim są” było głównym motorem moich rozważań, chciałem, by zwierzęta pokazały, jak podobne są do ludzi. Obecnie stawiam sobie o wiele trudniejsze i wnikliwsze zadanie: analizę tego, kim są zwierzęta jako takie –  n i e z a l e ż n i e  od ich podobieństw do ludzi lub ich braku.

***

Słonie, którym się przyglądamy, zgrabnie zrywają trawę, przeczesując ją trąbami, rytmicznie wypychając policzki jej pękami i rozcierając ją w wielkich zębach trzonowych. Ciernie, które mogłyby przebić oponę, owoce palmy, pęki traw – jedzą to wszystko. Pewnego razu dotknąłem języka słonia. Był bardzo gładki. Nie rozumiem, jak języki i żołądki słoni radzą sobie z tymi cierniami.

Co widzę? Słonie, które jedzą. Te słowa, podobnie jak wszystkie inne, zarzucają luźne lasso na rzeczywistość. Patrzę na „słonie” i dociera do mnie, że nie wiem nic o ich życiach. Nie wiem nawet, co to  z n a c z y  patrzeć na słonie.

Ale Cynthia wie. „Kiedy patrzysz na grupę zwierząt: lwów, zebr czy słoni – tłumaczy – widzisz dwa płaskie wymiary. Ale kiedy poznasz każde z osobna, ich osobowości, historie ich matek, historie ich dzieci, to zarysowują się kolejne wymiary”. Jeden ze słoni w rodzinie może wydawać się dostojny, wyniosły, szlachetny. Inny może sprawiać wrażenie nieśmiałego. Kolejny wyda się łobuzem nachalnie upominającym się o jedzenie w chudych czasach, jeszcze inny będzie zdystansowany albo „ekstrawagancko” skory do zabawy.

„Zrozumienie, jak bardzo są złożone, zajęło mi około dwudziestu lat – mówi Cynthia. – Odkąd śledzę losy rodziny Echo, czyli od mniej więcej czterdziestego piątego roku jej życia, zauważyłam, że Enid jest wobec niej niezwykle lojalna, Eliot ma zabawowy charakter, Eudora jest trochę szalona, Edwina wycofana, i tak dalej. Z czasem uczyłam się przewidywać ich kolejne zachowania. Pomagała mi w tym Echo. Rozumiałam jej przywódczą rolę, podobnie jak rozumiała ją jej rodzina!”

Patrzę na słonie.

Cynthia dodaje: „Dzięki temu pojęłam, że są całkowicie świadome naszych poczynań”.

Całkowicie świadome? Wydają się obojętne.

„Słonie nie  w y d a j ą  się świadome szczegółów – tłumaczy Cynthia – dopóki nie zmieni się coś dotychczas stałego”. Pewnego dnia kamerzysta pracujący z Cynthią postanowił ustawić się  p o d  wozem, by uzyskać inny kąt. Słonie, które zwykle po prostu mijały samochód, natychmiast to zauważyły, zatrzymały się i zaczęły się przyglądać. Dlaczego człowiek jest pod wozem? Samiec imieniem Mr. Nick wsunął swoją ciekawską trąbę pod auto, by zbadać sytuację. Nie był agresywny, nie próbował wyciągnąć stamtąd kamerzysty, był zwyczajnie zaciekawiony. Innego dnia, gdy przyjechał samochód wyposażony w specjalne drzwi przeznaczone do filmowania, słonie przyszły, by go obejrzeć, dotykając nowych drzwi trąbami.

Trąby to jednocześnie dziwnie znajome i znajomo dziwne obiekty. Niezmiernie wrażliwe i niewyobrażalnie silne, z jednej strony są w stanie podnieść z ziemi jajko, nie tłukąc go³, a z drugiej zabić człowieka jednym pacnięciem. Trąba zakończona jest dwoma wypustkami, jak dłoń w rękawiczce. Sposób, w jaki słonie jej używają, również wygląda znajomo, jakby były jednorękimi ludźmi; ich przedziwny nos się przeobraża, pozostając schowanym, a jednocześnie będąc na widoku. Czy kiedykolwiek pojmiemy to nieopisane piękno? Pomarszczona jak pnie palm, pod którymi słonie się nierzadko wylegują, trąba służy wyposażonym w nią osobnikom za scyzoryk. Zaokrąglona od zewnątrz, spłaszczona od wewnątrz gąsienica nosa wymiata jamy, rozpyla wodę, rozpryskuje błoto, rozdmuchuje kurz, sprawdza powietrze, zbiera jedzenie, wita przyjaciół, ratuje dzieci i wspiera młode. „Wyposażona jest w podwójne przewody do wciągania i rozpylania wody czy kurzu”⁴ – pisała Oria Douglas-Hamilton. Dziennikarka Caitrin Nicol dodaje, że trąba wykonuje zadania, do których wykonania „człowiek potrzebowałby oczu, nosa, rąk i narzędzi”⁵. Jeszcze sugestia od Yoshihito Niimury z Uniwersytetu Tokijskiego: „Wyobraź sobie, że masz nos na dłoni. Za każdym razem, gdy czegoś dotykasz, jednocześnie możesz to powąchać”⁶.

Zręcznie owijają te wspaniałe nosy wokół kępek trawy, a kiedy ziemia niechętnie odstępuje korzonki, szturchają ją delikatnie, by je zdobyć. Uwalniają pokarm i unoszą go. Czasem otrzepują korzonki z ziemi. Jedzą wolno, spokojnie. Często delikatnie bujają trąbą, zanim umieszczą porcję w trójkątnej szczęce. Czasem przerywają na chwilę, jakby wpadały w zadumę. Może po głośnym zrywaniu składników zgrzebnego bukietu żywności zatrzymują się, by posłuchać, skontrolować samopoczucie potomstwa, bezpieczeństwo rodziny, i zapobiec ewentualnym zagrożeniom.

Chciałbym wiedzieć, w jakim stopniu to, czego obecnie doświadczam, pokrywa się z tym, czego doświadcza słoń. Nasze kanały odbioru są podobne: wzrok, węch, słuch, dotyk, smak; to, co zmysły przekazują świadomości, musi być podobne. Widzimy te same hieny i słyszymy te same lwy. Doświadczamy zmysłami tego samego świata. Jednak my, jak większość naczelnych, w dużej mierze polegamy na wzroku; słonie, jak większość pozostałych ssaków, mają wyostrzony węch. Ich słuch również jest doskonały.

Jestem pewien, że tutejsze słonie mają głębsze doświadczenie od mojego – to ich dom, znają historię tego miejsca. Nie wiem też, co myśli Cynthia, kiedy prowadzi swoje ciche i dogłębne obserwacje.

TEN SAM MÓZG

Czworo zaokrąglonych młodych podąża za potężnymi matkami przez wielkie, słodko pachnące połacie traw. Dorosłe osobniki, kroczące śmiało, jak gdyby szły na umówione spotkanie, prowadzą mokry, błotnisty marsz, mieszając się z grupą około stu innych słoni. Rodziny każdego dnia dochodzą z legowisk położonych na pokrytych krzakami wzgórzach na moczary, a potem wracają. Dla wielu to piętnastokilometrowa wycieczka. Na tej trasie, między wschodem a zachodem słońca, wiele może się zdarzyć.

Nasze zadanie: rano musimy je znaleźć i zorientować się, który jest który i jak się ma sytuacja. Założenie jest proste, ale to setki słoni, ponad tuzin rodzin.

„Musisz poznać  k a ż d e g o!  Koniecznie!” – mówi Katito Sayialel z melodyjnym akcentem, świeżym i lekkim jak ten afrykański poranek. Katito to wysoka i sprawna Masajka, która od ponad dwudziestu lat wraz z Cynthią zajmuje się badaniem życia słoni.

„Każdego”, czyli ile?

„Ja potrafię rozpoznać wszystkie dorosłe samice – głośno myśli Katito – dziewięćset, może tysiąc. Jakieś dziewięćset. Tak”.

Rozpoznać setki słoni?  J a k  to możliwe? Niektóre z nich rozpoznaje po cechach charakterystycznych – umiejscowieniu dziury w uchu, na przykład. Ale na inne wystarczy, że rzuci okiem i już wie. Jakby widziała znajomych.

Przyglądając się relacjom społecznym wśród słoni, nie można sobie pozwolić na zadawanie pytania: „Chwila,  k t ó r y  to był?”. Trzeba je znać. Każdy słoń również rozpoznaje setki innych słoni. Żyją w rozległych grupach rodzin i przyjaciół. To dlatego słyną ze swojej pamięci. Z całą pewnością rozpoznają też Katito.

„Kiedy przyjechałam tu po raz pierwszy – wspomina Katito – usłyszały mój głos i wiedziały, że jestem nowa. Przyszły mnie powąchać. Teraz mnie znają”.

Jest tu też Vicki Fishlock. Ta niebieskooka Brytyjka po trzydziestce badała goryle i słonie w Kongu, a potem zaczęła pisać doktorat i przeniosła się tutaj, do Cynthii. Jest tu już od kilku lat i nie planuje tego zmieniać, jeśli nie będzie takiej konieczności. Zwykle Katito sprawdza listę obecności wśród słoni, a Vicki obserwuje zachowanie. Dzisiaj doszło do pewnego odstępstwa od normalnego planu – zajmują się wprowadzaniem mnie.

Zaraz za wysoką słoniową trawą pięć dorosłych osobników i czworo młodych pogryza niższą i mniej obfitą. To więcej roboty, a więc smak zapewne jest lepszy. Nie musiały czytać etykiety produktu. Podświadomość podpowiedziała im, co zrobić, nagradzając przyjemnością płynącą z wyboru bardziej pożywnego jedzenia. U ludzi działa to podobnie – dlatego tłuszcz i cukier smakują tak dobrze.

Pasące się słonie suną za czaplami i orbitującymi galaktykami jaskółek. Ptaki liczą na to, że słonie podburzą owady, przedzierając się przez trawiaste morza niczym ogromne szare statki. Promienie słońca odbijają się od ich szerokich, rozbujanych pleców jak blask od oceanicznych fal. Dźwięki rozrywania, żucia. Trzepot uszu. Chlupnięcia łajna. Bzyczenie much i trzaskanie ogonem. I, przede wszystkim, bezgłośne sygnały tych wielkich istot. Bez słów opowiadają o czasie przed ludźmi. Zajmują się swoim życiem, ignorując nas.

„One nas nie ignorują” – poprawia mnie Vicki. – Oczekują od nas uprzejmości, a my spełniamy to oczekiwanie. Dlatego nie zwracają na nas uwagi”.

„Nie zawsze się tak wobec mnie zachowywały – dodaje. – Kiedy zaczynałam, były przyzwyczajone do pojazdów, które robiły kilka zdjęć i potem się oddalały. Nie podobało im się zbytnio, że po prostu siedzę i patrzę na nie przez długi czas. Mają wobec nas pewne oczekiwania. Jeśli ich nie spełniamy, dają znać, że to dostrzegły. Nie robią tego w żaden przerażający sposób. Mogą na przykład potrząsnąć głową i rzucić spojrzenie z serii  «J a k i  masz problem?»”.

Podążamy za nimi przez wzgórza i zarośla. Słonica Tecla idąca parę metrów przed nami nagle zawraca, trąbi i okazuje niechęć. Po lewej od nas zaryczało młode cielę.

„Przepraszam, przepraszam, przepraszam” – mówi Katito do Tecli. Hamuje i wyłącza silnik. Wygląda na to, że oddzieliliśmy młode od matki. Jednak Tecla nie jest matką. Inna samica, w trakcie laktacji, nadbiega, mijając nas z bliska. To właśnie matka, zaalarmowana przez Teclę. Tecla zakomunikowała: „Ludzie wkraczają między ciebie a twoje dziecko,  z r ó b  coś”.

„Słonie są jak ludzie – mówi Katito. – Bardzo inteligentne. Lubię ich charakterki. Podoba mi się, jak się zachowują i jak bronią swoich rodzin. Tak”.

Jak ludzie? To porównanie jest nieuniknione, gdyż w wielu elementarnych sprawach faktycznie jesteśmy podobni. Ale widzę już, jak Cynthia upomina mnie, przypominając, że słonie to nie ludzie. Słonie to słonie.

Matka dołącza do dziecka, przywracając porządek. Posuwamy się powoli naprzód. Kiedy jeden osobnik rozumie swoją pozycję, drugiego osobnika wobec trzeciego – tak jak Tecla wiedziała, kto jest matką dziecka – nazywa się to „rozumieniem relacji z osobami trzecimi”¹. Naczelne pojmują takie zależności, podobnie jak wilki, hieny, delfiny, krukowate i niektóre papugi². Papuga na przykład może być zazdrosna o małżonka swojej właścicielki³. Kiedy popularne tutaj koczkodany słyszą wołanie przestraszonego dziecka, od razu szukają jego matki⁴. Doskonale wiedzą, kim są i  k i m   s ą   w s z y s c y  wokół. Dokładnie rozumieją, kto jest dla kogo ważny. Kiedy samice wolno żyjących delfinów chcą, by młode przestały zbliżać się do  l u d z i,  potrafią uderzyć ogonem w stronę człowieka przykuwającego uwagę dziecka, sygnalizując tym samym: „Koniec zabawy, moja kolej”⁵. Kiedy młode delfiny bawią się z asystentami badaczki Denise Herzing, samice czasem kierują swoje – jak by je nazwać… reprymendy? – w stronę  s a m e j   H e r z i n g.  Dowodzi to, że rozumieją, iż doktor Herzing jest przywódczynią wszystkich ludzi znajdujących się w wodzie. To zadziwiające, że żyjące na wolności stworzenia potrafią pojąć hierarchię panującą wśród ludzi.

„Najbardziej niesamowita wydaje mi się – podsumowuje Vicki – nasza  z d o l n o ś ć  do wzajemnego rozumienia się. Uczymy się niewidzialnych granic stawianych przez słonie. Wyczuwamy, kiedy jest czas powiedzieć «Nie będę naciskać». Słowa takie jak «irytacja», «szczęście», «smutek» czy «napięcie» naprawdę oddają stany emocjonalne słoni. Mamy podobne doświadczenia, bo jesteśmy wyposażeni w podobne mózgi” – dodaje z błyskiem w oku.

Patrzę na słonie, wyluzowane do tego stopnia, że przechodzą kilka metrów od naszego pojazdu. Vicki mówi: „To jeden z największych przywilejów, móc poruszać się wraz ze słoniami, które nie mają problemu z naszą obecnością. Na przykład w Tanzanii jest mnóstwo kłusowników. Ale nie tutaj…”. Vicki mówi do nich spokojnym głosem: „Cześć, kochanie” lub „Kto jest taką słodką dziewczynką?”. Wspomina, jak po śmierci Echo jej rodzina odeszła na trzy miesiące pod wodzą córki Echo, Enid. „A kiedy wrócili, witałam je: «Cześć, tęskniłam za wami». I nagle Enid  u n i o s ł a  głowę i zatrąbiła  g ł o ś n o,  a jej uszy zatrzepotały. Słonie zebrały się na tyle blisko mnie, że mogłam ich dotknąć, a na ich twarzach widniały prawdziwe emocje. To zaufanie. Czułam się, jakbym – opowiada z uczuciem Vicki – została przytulona przez słonie”.

***

Pewnego razu obserwowałem słonie z innym badaczem w innym afrykańskim rezerwacie. Kilka dorosłych osobników odpoczywało z młodymi w cieniu palmy, wachlując się uszami w upale. Badacz twierdził, że słonie te „mogą po prostu przenosić się między cieplejszymi a chłodniejszymi rejonami, nie doświadczając właściwie niczego”. Twierdził, że nie był w stanie „sprawdzić, czy słoń jest choć trochę bardziej świadomy od drzewa”.

Nie był w stanie sprawdzić? Przede wszystkim drzewa zachowują się trochę inaczej niż słonie. Drzewo nie daje oznak posługiwania się umysłem, nie podejmuje decyzji, nie chroni swojego potomstwa. Z drugiej strony ludzie i słonie wyposażeni są w prawie identyczne układy nerwowe i hormonalne, zmysły, mleko dla młodych. Doświadczają agresji i strachu w podobnych momentach. Upieranie się, że słoń nie jest bardziej świadomy od drzewa, nie tłumaczy jego zachowania w większym stopniu niż stwierdzenie, że posiada świadomość. Mój kolega uważał się za obiektywnego badacza. A było na odwrót – konsekwentnie zmuszał się do ignorowania dowodów. To postępowanie całkowicie nienaukowe. Nauka opiera się na dowodach.

W tym rzecz. Z kim mamy do czynienia? Jaki rodzaj umysłu zasiedla ten świat?

To niezbadany obszar. Nie zakładajmy, że inne zwierzęta są lub nie są pozbawione świadomości ani że są podobne do nas lub odmienne. Przyjrzyjmy się dowodom oraz wnioskom, do jakich prowadzą. Zbyt łatwo poczynić  b ł ę d n e  założenia, których konsekwencje będą trwać przez wieki.

W V wieku p.n.e. grecki filozof Protagoras ogłosił: „Człowiek jest miarą wszechrzeczy”. Czujemy się więc upoważnieni, by zadawać światu pytanie: „Jak dobry jesteś?”. Zakładamy, że od nas pochodzą standardy, że stanowimy punkt odniesienia. Z tego powodu wielu spraw nie dostrzegamy. Cechy uważane za „wyznaczniki człowieczeństwa” – empatia, komunikacja, żal, wytwarzanie narzędzi i tak dalej – występują w różnych stopniach u innych stworzeń zamieszkujących ten świat. Kręgowce (ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki) wyposażone są w podobny szkielet, organy, układ nerwowy i hormonalny oraz wykazują podobne typy zachowań. Samochody, różniące się modelami, wszystkie mają silniki, układy napędowe, cztery koła, drzwi i siedzenia. Tak samo my różnimy się między sobą głównie wyglądem zewnętrznym i paroma cechami wnętrza. Jak naiwni kupcy aut, ludzie w większości dostrzegają tylko różnicę w wyglądzie.

Mówimy o „ludziach i zwierzętach”, jakby życie dzieliło się na jedynie dwie kategorie: „my” i „one wszystkie”. Nauczyliśmy słonie dźwigać drewno, w laboratoriach wpuszczamy szczury do labiryntów, by obserwować proces uczenia się, użyliśmy gołębi, by zgłębić podstawy psychologii, zbadaliśmy muchy, by zrozumieć, jak działa nasze DNA, zaraziliśmy małpy groźnymi chorobami, by stworzyć szczepionki dla ludzi, w domach i miastach psy służą jako przewodnicy, którzy widzą oczami swoich czworonożnych opiekunów. Przy całej tej bliskości utrzymujemy nieśmiało, że „zwierzęta” nie są jak my – chociaż sami jesteśmy zwierzętami. Czy ta relacja mogłaby być jeszcze bardziej niezrozumiała?

Żeby zrozumieć słonie, należy zagłębić się w temat świadomości, inteligencji czy uczuciowości. Wtedy dostrzega się brak standardowych definicji. Ludzie zajmujący się tymi kwestiami czasami kłócą się nie dlatego, że się nie zgadzają, ale dlatego, że używają tych samych słów, by wyrazić odmienne sądy. Stąd nieporozumienia. Filozofowie, psycholodzy, ekolodzy i neurolodzy to ślepcy na podstawie czucia opisujący różne części tego samego przysłowiowego słonia. Na pocieszenie: ich niezgoda pozwala nam opuścić ramy akademii, zaczerpnąć świeżego powietrza, zmienić perspektywę na szerszą i pomyśleć samodzielnie.

Zacznijmy od zdefiniowania świadomości. Standardowa formułka brzmi:  ś w i a d o m o ś ć   t o   z d o l n o ś ć   d o   s u b i e k t y w n e g o   o d c z u w a n i a ⁶. Ta prosta definicja pochodzi od Christofa Kocha, który prowadzi Instytut Nauk o Mózgu im. Allena w Seattle. Kiedy zranisz się w nogę, dotyczy to poziomu fizyczności. Kiedy zranienie boli – to poziom świadomości. Część ciebie, która odczuwa ból, która myśli i czuje, to  u m y s ł.  Z d o l n o ś ć   d o   o d c z u w a n i a   w r a ż e ń   z m y s ł o w y c h  to co innego. Występuje ona, w różnym stopniu, u ludzi, ptaków, żuków, małży, meduz i drzew – u ludzi jest zaawansowana, u roślin śladowa.  P r o c e s y   p o z n a w c z e  odnoszą się do percepcji, nabywania wiedzy i rozumienia.  M y ś l e n i e  to proces oceniania i rozważania tego, co zostało poznane za pomocą percepcji. Jak wszystko, co dotyczy żywych stworzeń, myślenie również można opisać poprzez skalę. U jaguara będzie to rozważanie, w jaki sposób zajść pekari od tyłu, u strzelca mierzenie do celu, u człowieka rozmyślanie nad propozycją małżeństwa. Odczuwanie zmysłowe, poznawanie i myślenie przenikają się i przeplatają, eskalując zdolności i procesy zachodzące w świadomych umysłach.

Świadomość jest nieco przereklamowana. Bicie serca, oddychanie, trawienie, metabolizm, odpowiedzi immunologiczne, gojenie się ran i złamań, zegar biologiczny, cykl płciowy, ciąża, wzrost – to wszystko odbywa się bez jej udziału. Podczas narkozy pozostajemy żywi, mimo że chwilowo pozbawia się nas świadomości. A podczas snu nasze nieświadome mózgi ciężko pracują, porządkując, oczyszczając i regenerując. Ciało jest zarządzane przez kompetentny personel, który działał już zanim firma nabyła świadomość. Szkoda, że nie można osobiście spotkać się z tą ekipą.

Możemy wyobrażać sobie świadomość jako ekran komputera, który widzimy i z którym nawiązujemy kontakt, napędzany przez kody, których nie potrafimy rozpoznać i o których nie mamy pojęcia. Jeśli w umyśle mamy dostęp tylko do świadomości, to większość mózgu pogrążona jest dla nas w ciemności. Tim Ferris, były redaktor naczelny magazynu „Rolling Stone” i autor artykułów o tematyce naukowej, napisał: „Umysł ani nie kontroluje, ani nawet nie rozumie większości procesów zachodzących w mózgu”⁷.

Po co więc nam świadomość? Drzewa i meduzy radzą sobie bez niej, chociaż ich doświadczenie jest ograniczone. Świadomość przydaje się, gdy trzeba oceniać, planować i podejmować decyzje.

W jaki sposób świadomość – ludzi, słoni czy innych gatunków – wyłania się z koktajlu komórek i mieszanki wykonywanych przez nie elektrycznych oraz chemicznych procesów? Jak mózg tworzy świadomość? Nikt nie wie, w jaki sposób komórki nerwowe, nazywane też neuronami, ją wytwarzają. Wiemy tylko, że świadomość może zostać zakłócona przez zniszczenie mózgu. Czyli to on stanowi jej źródło. Eric R. Kandel, nagrodzony nagrodą Nobla naukowiec zajmujący się mózgiem i umysłem, napisał w 2013 roku: „Umysł i mózg są nierozdzielne”⁸. Świadomość wynika z sieci neuronów i zależy od ich współpracy.

Jak wielu połączonych neuronów potrzeba? Nikt nie wie, na jakim poziomie zaczyna się choćby najbardziej podstawowa świadomość. Meduzy prawdopodobnie jej nie mają, robaki możliwe, że tak. Pszczoły wyposażone w nieco ponad milion komórek mózgowych rozpoznają wzory, zapachy i kolory kwiatów oraz zapamiętują ich lokalizacje. Występujący u pszczół taniec ma za zadanie komunikować kolegom i koleżankom z ula kierunek i odległość do nektaru, który znalazły, a także określać jego obfitość. Pszczoły „wykazują wyjątkową wiedzę”⁹ – mówi słynny neurolog Oliver Sacks. Pszczoła może przerwać taniec drugiej¹⁰, jeśli doświadczyła kłopotów w okolicy tego samego kwiatu – na przykład konfrontacji z drapieżnikiem, jak pająk. Pszczoły poddane przez naukowców symulacji ataku reagują swoistą zmianą nastroju, wykazując „dokładnie takie same przejawy występowania negatywnych emocji, jakie znamy od ludzi”¹¹. Co jeszcze ciekawsze, u pszczół występują te same hormony¹², które ludzi skłaniają do ciągłego poszukiwania nowości.  J e ś l i  hormony te dostarczają pszczołom dreszczyku przyjemności czy motywacji, posiadają one świadomość. Niektóre zaawansowane społecznie osy potrafią rozpoznawać osobniki po twarzach¹³, co wcześniej uważano za domenę wyłącznie ssaków. „To całkowicie jasne – mówi Sacks – że owady potrafią zapamiętywać, uczyć się, myśleć i komunikować na wiele nieoczekiwanych sposobów”.

Czy jakiekolwiek inne stworzenie może naprawdę być świadome, nie posiadając potężnej, pomarszczonej kory mózgowej, w której zachodzą procesy myślowe u ludzi? Okazuje się, że tak; dotyczy to także niektórych ludzi. Trzydziestoletni Roger stracił 95 proc. kory wskutek choroby¹⁴. Roger nie pamięta dekady przed infekcją, nie czuje zapachu ani smaku oraz ma duże trudności w tworzeniu wspomnień. Wie jednak, kim jest, rozpoznaje siebie w lustrze i na zdjęciach oraz zasadniczo zachowuje się normalnie w otoczeniu innych ludzi. Posługuje się humorem i odczuwa zawstydzenie. A to wszystko korzystając z mózgu, który nie przypomina już ludzkiego.

Przekonanie, że jedynie ludzie posiadają świadomość, jest mało postępowe. Ludzkie zmysły stępiły się przez lata kontaktu z cywilizacją. Wiele zwierząt cechuje bardziej zaawansowana uważność – wystarczy popatrzeć na słonie, kiedy coś w ich środowisku się zmieni – a ich organizmy są doskonale wyspecjalizowane w wykrywaniu najdrobniejszych zagrożeń czy okazji. W 2012 roku naukowiec pracujący nad „Deklaracją z Cambridge o świadomości” stwierdził, że „wszystkie ssaki i ptaki oraz wiele innych stworzeń, w tym ośmiornice” wyposażone są w układ nerwowy zdolny do wytworzenia świadomości. (Ośmiornice korzystają z narzędzi i rozwiązują problemy równie umiejętnie co małpy człekokształtne – a są  m i ę c z a k a m i).  Nauka potwierdza oczywistość: inne zwierzęta słyszą, widzą i czują uszami, oczami i nosami; boją się, gdy mają powód, odczuwają szczęście, gdy wydają się szczęśliwe.

Jak pisze Christof Koch: „Czymkolwiek jest świadomość […], psy, ptaki i mnóstwo innych gatunków ją posiada… One również  d o ś w i a d c z a j ą  życia”¹⁵.

Mój pies Jude spał na dywaniku, śniąc o bieganiu, jego nadgarstki poruszały się, aż wydał przeciągły, stłumiony jęk. Chula, mój drugi pies, natychmiast zareagował i podbiegł do Jude’a. Jude przebudził się i skoczył, szczekając głośno, jak gdyby przeniósł sen do pełnej świadomości, zupełnie jak osoba obudzona z krzykiem z koszmarnego snu, której potrzeba jeszcze kilka chwil, by wrócić do rzeczywistości.

Każda linia, którą próbujemy ostro zarysować, na przykład między ludźmi i słoniami, zostaje rozmazana przez naturę. Co ze stworzeniami bez układu nerwowego? Czyż nie stanowią linii podziału?

Rośliny zdają się nie posiadać układu nerwowego. Jednak  w y t w a r z a j ą   t e   s a m e   s u b s t a n c j e  – takie jak serotonina, dopamina czy glutaminian – pełniące funkcję neuroprzekaźników u zwierząt, w tym u ludzi. Rośliny wyposażone są w układy przekazywania informacji podobne do zwierzęcych, ale wolniejsze. Jak wykorzystują takie możliwości? Michael Pollan zauważa, nieco metaforycznie, że „rośliny mówią językiem chemicznym, którego bezpośrednio nie dostrzegamy ani nie potrafimy zrozumieć”. Nie twierdzę, że rośliny doświadczają zmysłowo, ale z pewnością są zdolne do intrygujących rzeczy. My wyczuwamy substancje zapachem i smakiem, rośliny natomiast wykrywają je w powietrzu, glebie i na sobie samych. Liście zwracają się ku słońcu. Kiedy pnącza i korzenie dotykają przedmiotów, zmieniają swoje zachowanie. Rosnące korzenie niekiedy zmieniają kierunek jeszcze  p r z e d  zetknięciem się z przeszkodą czy toksyną. Rośliny odpowiadają podobno na  n a g r a n y  dźwięk wydawany przez gryzące gąsienice wytworzeniem większej ilości substancji obronnych. Atakowane przez owady i roślinożerców produkują specjalne substancje, które rozpoczynają obronę chemiczną i zachęcają polujące na insekty osy, by stłumiły inwazję. Poprzez kwiaty rośliny sygnalizują pszczołom i innym zapylaczom, że nektar jest gotowy.

Rośliny również mają konkretne zachowania, ale tylko u gatunków owadożernych i o liściach wyjątkowo wrażliwych na światło odbywają się one wystarczająco szybko, by ludzkie oko mogło je dostrzec. Patrząc na łąkę, Pollan napisał, że „trudno wyobrazić sobie niewidoczne chemiczne pogawędki dotyczące głównie wołania o pomoc, odbywające się wszędzie wokół, podobnie jak to, że nieruchome organizmy mogą przejawiać jakiekolwiek «zachowania»”. Ale Karol Darwin zakończył swoją książkę The Power of Movement in Plants następującym spostrzeżeniem: „Nie byłoby przesadą stwierdzenie, że końcówki korzeni […] działają podobnie jak mózgi zwierząt na niższym poziomie ewolucyjnym, odbierając bodziec dzięki odpowiednim organom i zarządzając ruchami”. Wchodzimy na pole minowe potencjalnych nieporozumień. Botanik Tim Lowman, podobnie jak Cynthia Moss, nie chciał porównywać roślin do ludzi. Doceniał je jako rośliny. „One odżywiają się światłem – powiedział – czy to nie wystarczy?”¹⁶.

Głównym powodem, dla którego przywołałem przykład roślin, jest chęć zaznaczenia, że gdy wziąć pod uwagę przedziwność roślin i różnice pomiędzy roślinami a zwierzętami, słonica zajmująca się dzieckiem przypomina człowieka do tego stopnia, że mogłaby równie dobrze być moją siostrą.

TYPOWO LUDZKI?

W trawiastych słonecznych zagajnikach młode słonie próbują zawieszać się na trąbach, a potem szukają spokoju przy maminej piersi.

„Spójrz, jak blisko są te dwie rodziny – mówi Vicki. – Elin podeszła bliżej do wody, Eloise wyraziła entuzjazm i czekała, aż reszta grupy dołączy”. Teraz idą razem. „Najwyraźniej zdecydowali się spędzić dzień razem”.

Najwyraźniej.

Co sprawia, że słonie się przyjaźnią? Niektóre młode lubią te same zabawy i zawsze bawią się razem. Niektóre starsze osobniki są ze sobą „kompatybilne”, jak twierdzi Vicki: „jedzą o tych samych porach, chodzą spać o tej samej godzinie, lubią wędrować w te same miejsca i wybierają podobne posiłki”.

K o m p a t y b i l n e.  Ciekawe. Tak trudno o to u ludzi.

Najlepszą odpowiedzią na pytanie „Czy słonie mają świadomość?” jest odwołanie się do istnienia  l i c z n y c h  dowodów na tę świadomość. Pora na kolejną zagadkę: „Jak wygląda świadomość innych stworzeń?”. Kwestia świadomości to pestka dla większości miłośników zwierząt, ale wiele osób powiedziałoby zapewne: „Nie tak szybko”. Wielu badaczy i autorów naukowych książek twierdzi, że nie mamy dostępu do skutecznego sposobu na poznanie umysłowych doświadczeń zwierząt. Chyba rozumiem to podejście. Ale myślę, że jest ono błędne, ponieważ wiemy więcej niż wcześniej.

Badania nad zachowaniem zwierząt to młoda dziedzina. Do lat 20. XX wieku nie było wiadomo, że kurczaki ustanawiają „kolejność dziobania”. Również w latach 20. Margaret Morse Nice odkryła, że ptaki śpiewające bronią swoich terytoriów, a to przecież jeden z najważniejszych powodów ich śpiewu. By badania nad zachowaniem zwierząt uznano za naukę, behawioryści z połowy XX wieku, tacy jak Konrad Lorenz, Niko Tinbergen i Karl von Frisch, musieli przezwyciężyć przesądy panujące przez stulecia (sowy miały przepowiadać śmierć, wilki miały być potomkami diabła), według których zwierzęta stanowiły karykatury ludzkich impulsów (konikom polnym przypisywano lenistwo, żółwiom – upór, lisom – spryt).

Nowi naukowcy byli znakomitymi obserwatorami. Udało im się rozmontować metaforyczne projekcje, którymi obrosło wiele zwierząt. Zgodnie z ich podejściem należało dokładnie opisywać to, co się widzi. Musieli udowodnić, że obserwowanie zwierząt może być obiektywnym zadaniem i zrobili to. Za badania nad językiem tańca pszczół, zalotami u ryb i procesem wdrukowywania w pamięć kacząt pierwszego ruchomego przedmiotu, z którym mają kontakt, von Frisch, Tinbergen i Lorenz otrzymali nagrodę Nobla. Dla trójki badaczy było to ogromne wyróżnienie.

Gdy badania nad zachowaniem zwierząt uznano za dziedzinę nauki, brakowało naukowego podejścia do pytań takich jak: „Co czuje słonica, gdy zajmuje się dzieckiem?”. Nie było się na czym oprzeć. Nikt nie przyglądał się codzienności dzikich zwierząt. Badania nad mózgiem dopiero kiełkowały. Spekulacje na temat ich uczuć mogliśmy opierać wyłącznie na naszych uczuciach, więc zataczaliśmy wciąż te same kręgi. Nowi naukowcy położyli nacisk na obserwację. Spekulacje uznali za zgadywanki, których lepiej unikać. Można przyjrzeć się temu,  c o  słoń robi. Nie wiadomo jednak,  j a k  się czuje. Można policzyć, ile minut poświęca na opiekę nad dziećmi. Ekspertka od komunikacji słoni, Joyce Poole, tłumaczy: „Uczyłam się postrzegać zachowanie zwierząt innych niż ludzie jako pozbawione świadomego myślenia”¹.

Moje wejście w tę naukę naznaczone było klasycznym podejściem, zgodnie z którym należało odciąć się od pokusy przypisywania zwierzętom ludzkich doświadczeń – wartości, myślenia czy emocji (antropomorfizacji). Cenię to sobie. Nie powinniśmy zakładać, że zwierzęta (czy – w tym przypadku – kochankowie, małżonkowie, dzieci lub rodzice) „muszą” myśleć i czuć tak samo jak my, gdybyśmy byli na ich miejscu. One nie są nami.

To nie tak, że kwestia zwierzęcych myśli i emocji czekała na dokładniejsze dane, po prostu została w pewien sposób zamknięta. Zwyciężyło podejście oparte na obserwacji, które przyjęło funkcję sztywnej ramy. Behawioryści mają opisywać to, co widzą. Kropka. Opis i  t y l k o  opis stał się istotą badań nad zachowaniem zwierząt. Rozważania nad uczuciami i myśleniem stojącym za zachowaniami trafiły w sferę tabu. Bez odbioru. Można było stwierdzić: „Słonica stanęła pomiędzy swoim cielęciem a hieną”. Jednak stwierdzenie: „Matka osłoniła młode, by chronić je przed hieną” zostałoby uznane za nienaukowe, za antropomorfizację. Nie możemy poznać motywacji matki. To przytłaczające podejście.

Nadając badaniom nad zachowaniem zwierząt status nauki, warto było przypisać antropomorfizacji funkcję terminu alarmowego. Z czasem jednak doszło do przesady. Kiedy tylko padło oskarżenie o nią, natychmiast następował atak. Badań nie publikowano. A w akademickim środowisku, gdzie albo publikujesz, albo giniesz, stawką było miejsce pracy.

Nawet najbardziej uzasadnione i logiczne interpretacje motywacji, emocji i świadomości innych zwierząt mogły zrujnować karierę zawodową. Zwykłe pytanie mogło. W latach 70. książka o skromnym tytule The Question of Animal Awareness [pol. Zagadka świadomości zwierząt – przyp. tłum.] wywołała takie poruszenie, że wielu behawiorystów oddelegowało jej autora, Donalda Griffina, na zawodowy margines. Griffin nie był debiutantem, zasłynął jako geniusz, któremu udało się rozwikłać zagadkę korzystania przez nietoperze z echolokacji do nawigacji. Był cokolwiek niesamowity. Jednak postawienie tego jednego pytania to było za dużo dla jego ortodoksyjnych kolegów. Sugerowanie, że inne zwierzęta  c o ś  czują, nie tylko wywoływało konsternację, ale niszczyło karierę. W 1992 roku czytelnicy czasopisma „Science” zostali ostrzeżeni przez jednego z autorów, że badania nad poznaniem u zwierząt „nie są polecane osobom bez etatu”². Nie żartował.

Zakazując wszystkiego, co ocierało się o antropomorfizację, behawioryści umożliwili utrwalanie błędu o antagonicznym charakterze – skoncentrowanego wokół człowieka przekonania, że tylko ludzie posiadają świadomość i uczucia. (Założenie, że wszystko kręci się wokół nas, nosi nazwę antrop o c e n t r y z m u).  Z pewnością projektowanie uczuć na inne zwierzęta może prowadzić do niezrozumienia ich motywacji. Jednak zaprzeczanie możliwości, że posiadają one jakiekolwiek motywacje,  g w a r a n t u j e  niezrozumienie.

Z a ł o ż e n i e,  że inne zwierzęta nie myślą i nie czują, było dobrym punktem wyjścia dla nowej dziedziny nauki. Upieranie się przy tym to już przykład źle uprawianej nauki. Co zabawne, wielu behawiorystów, którzy są biologami, pozostaje ślepymi na najważniejszą prawidłowość zachodzącą w biologii – wszystko, co nowe, stanowi lekkie ulepszenie czegoś istniejącego wcześniej. Wszystko, co ludzie robią i w co są wyposażeni, ma gdzieś swoje źródło. Nim człowiek został złożony w całość, ewolucja zbierała jego części i rozwijała je u poprzednich modeli. My je odziedziczyliśmy.

Przyjrzyjmy się powstawaniu nóg połączonych stawami – od stawonogów, poprzez czworonogi, aż po dwunożnych ludzi. Żaba posiada kość udową, tak samo jak kurczak, tak samo jak dziecko. Możemy obserwować przemiany w polu poruszania się od płazów, przez ptaki, do triatlonistów. Stworzenie, które śpi, po prostu śpi, niezależnie od gatunku. To, które kicha, kicha. Gatunki różnią się, choć nie aż tak bardzo. Tylko ludzie wyposażeni są w ludzkie umysły. Jednak twierdzenie, że tylko ludzie mają umysły, jest jak twierdzenie, że tylko ludzie mają szkielety. Oczywiście możemy zaobserwować obecność szkieletu u słoni. Umysłów nie widać. Widać jednak układy nerwowe, pracę mózgu odbywającą się w ramach pewnej logiki i ramy zachowań. Od szkieletów po mózgi, zasada jest taka sama. Jeśli mielibyśmy coś zakładać, założylibyśmy, że umysły, jak wszystko inne, rozkładają się na ruchomej skali.

Nie tak się jednak stało. Zawodowi badacze zachowania zwierząt twardo oddzielili układ nerwowy ludzi od tego występującego u zwierząt. Zaprzeczanie możliwości, że inne zwierzęta myślą i czują, wsparło hasło, które lubimy słyszeć: jesteśmy wyjątkowi. Jedyni w swoim rodzaju. Lepsi. Najlepsi. (Nie, żeby to były projekcje!)

Przez parę dziesięcioleci naukowcy, którzy wychodzili poza opisywanie zachowania zwierząt i przekraczali granicę, narażali się na pogardę ze strony kolegów. Kilkoro rewolucjonistów, którzy  n i e  byli wykształconymi behawiorystami – pionierką wśród nich była Jane Goodall – właśnie tego doświadczało. Goodall wspomina, co czuła, gdy po pierwszych badaniach nad szympansami rozpoczęła studia doktoranckie na Cambridge: „Trochę zszokowało mnie to, że krytykowano wszystko, co robiłam. Wszystko. Nie powinnam była nadawać im imion. Nie wolno mi było mówić o ich osobowościach, umysłach czy uczuciach. To sfery zarezerwowane dla ludzi”³.

Tak jej mówiono. Dziś „antropofobia” wciąż jest popularna wśród behawiorystów i autorów tekstów naukowych naśladujących przestarzałą ostrożność ortodoksyjnych naukowców, którzy im patronowali. Nie wolno nam przypisywać innym zwierzętom ludzkich emocji – taki pogląd utrwalają w kontaktach między sobą i przekazują swoim uczniom, a ci naśladują ten nieprzejednany styl i czują się dzięki niemu profesjonalni.

Czym jednak są „ludzkie” emocje? Twierdząc, że nie można przypisywać zwierzętom ludzkich emocji, zapomina się o kluczowym szczególe: ludzie są zwierzętami. Ludzkie odczucia  s ą  zwierzęcymi odczuciami. Odziedziczonymi odczuciami dostarczanymi nam przez odziedziczony układ nerwowy.

Stwierdzenie, że zwierzęta nie mogą doświadczać żadnych emocji, to tani sposób na zdobycie monopolu na wszelkie uczucia i motywacje. Ludzie, którzy systematycznie obserwują zwierzęta, dostrzegają absurdalność takiej postawy. Ale wielu innych wciąż nie dostrzega. „Pozostaje dylemat – napisała Caitrin Nicol, gdy pracowałem nad tą książką – jak zrozumieć naturę zwierząt i ich emocje bez projektowania na nie założeń wytworzonych poprzez typowo ludzkie podejście do świata”⁴.

Nie wiem jednak, jakie „typowo ludzkie podejście”  u t r u d n i a  nam zrozumienie uczuć innych zwierząt. Czy to nasze odczuwanie przyjemności, bólu, seksualności, głodu, frustracji, instynkt przetrwania, obrony, rodzicielski? Nasze doświadczenia nie uniemożliwiają zrozumienia ich doświadczeń, tylko wręcz przeciwnie. Czy nie cofniemy się do błędnych założeń? Nie, o ile zastosujemy zdobytą wiedzę. Przyjrzyjmy się miłości romantycznej. Słonie budują matriarchalne rodziny. Samce oddalają się, nie tworzą więzi damsko-męskich, nie zajmują się dziećmi – nie ma wśród słoni miłości romantycznej. Mając tę wiedzę, badacze unikają pomyłek. Dowody i logika stanowią godnych zaufania przewodników. W praktyce istnieje jeden termin odnoszący się do dowodów i logiki: „nauka”.

Nie wątpimy, że zwierzę okazujące głód jest głodne. Dlaczego więc wątpimy, że słoń wyglądający na szczęśliwego jest szczęśliwy? Nie możemy mieć pretensji do naukowej obiektywności, rozpoznając głód i pragnienie u zwierząt jedzących i pijących czy zmęczenie u zmęczonych, ale zaprzeczamy ich radości i szczęściu, gdy bawią się z dziećmi i rodzinami. Badania nad zachowaniem zwierząt długo opierały się na takich uprzedzeniach – to nienaukowe. W nauce najprostsza interpretacja dowodów często jest najlepsza. Kiedy zwierzę wydaje się radosne w radosnym położeniu, radość stanowi najprostszą interpretację faktu. Ich mózgi są podobne do naszych, wytwarzają takie same hormony jak te, które kierują emocjami ludzi – to również fakt. Nie twórzmy więc założeń. Ale nie odwracajmy się od faktów.

Osoba zanurzona w lęku przed antropomorfizacją może stwierdzić: „Pies drapie w drzwi”. Jednak będzie upierać się, że  n i e   w i e m y,  czy „chce” wyjść. (Podczas gdy pies z pewnością myśli: „Halo, wypuść mnie, nie chcę nabrudzić w domu”). Najwyraźniej pies  c h c e  wyjść. A jeśli chcesz zignorować fakt, miej mopa pod ręką.

Słonie tworzą głębokie więzi społeczne, rozwijane przez długi czas. Opieka nad dziećmi, satysfakcja, przyjaźń, współczucie, żałoba – wszystkie narodziły się na długo przed człowiekiem. Pochodzenie naszego mózgu jest ściśle związane z innymi gatunkami. Podobnie jak nasz umysł, który pochodzi od umysłów innych zwierząt przekształcanych na przestrzeni lat.

DAWNE, GŁĘBOKIE OBWODY

Jak można odróżnić doświadczenie słonia od doświadczenia myszy? Ani słonie, ani myszy nie mogą do nas przemówić. Ale ich mózgi owszem. Skany mózgu pokazują, że podstawowe emocje, takie jak smutek, szczęście, złość czy lęk, oraz uczucia związane z motywacją, głód i pragnienie są generowane w „dawnych, głębokich obwodach w mózgu”¹ – twierdził uznany neurolog Jaak Panksepp.

Badacze w laboratoriach potrafią wywoływać różne odpowiedzi emocjonalne poprzez stymulację impulsami elektrycznymi układów nerwowych zwierząt. Złość na przykład powstaje  w   t e j   s a m e j   c z ę ś c i  mózgu u kotów, co u ludzi.

Inny dowód na istnienie podobnego doświadczenia: szczury uzależniają się od substancji o działaniu euforycznym tak samo jak ludzie². W mózgach psów wykazujących zachowania kompulsywne występują tego samego typu anomalie, co u ludzi z zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi³. Działają też na nie te same leki. Cierpią więc na tę samą chorobę. Pod wpływem stresu krew innych zwierząt transportuje te same hormony, co krew ludzka. Raki ukrywają się przez dłuższy czas po kontakcie z impulsami elektrycznymi. Podwyższa się poziom serotoniny w ich krwi – to symptom niepokoju. Po podaniu rakowi leku stosowanego u ludzi cierpiących z powodu niepokoju – chlordiazepoksydu – ten wrócił do normalnego zachowania. Naukowcy stwierdzili zatem: „Nasze wyniki pokazują, że rak doświadcza niepokoju w sposób podobny do występującego u kręgowców”⁴.

Ta wiedza wywołała u mnie konsternację, gdyż poddajemy kraby i homary traktowaniu o wiele bardziej okrutnemu niż delikatne elektrowstrząsy. Może należy przerzucić się na makaron. U wielu gatunków niepokój wywoływany jest przez te same konfiguracje substancji chemicznych, które w większości nie zmieniły się w toku ewolucji. Ma to sens – strach przed podjęciem ryzyka, gdy niebezpieczeństwo czai się w pobliżu, stanowi oczywistą wartość dla przetrwania wszelkich zwierząt.

Podobne emocje występują u tak wielu form życia, ponieważ wiele zwierząt wyższego rzędu odziedziczyło  n i e z m i e n i o n e   o d   z a m i e r z c h ł y c h   c z a s ó w  systemy odczuwania. Geny ukierunkowujące nasze ciała na produkcję hormonów odpowiedzialnych za nastrój, takich jak na przykład oksytocyna czy wazopresyna, ukształtowały się przynajmniej siedemset  m i l i o n ó w  lat temu⁵. Prawdopodobnie „rozwinęły się, gdy zwierzęta zyskały możliwość poruszania się i zaczęły podejmować decyzje w oparciu o doświadczenie”, jak pisze grupa naukowców.

„Jeśli nagle oświetlić robaka – pisał Darwin – ucieknie niczym zając do nory”. Jeśli jednak straszyć go regularnie, przestanie się wycofywać. Taki mechanizm uczenia się pozwolił Darwinowi założyć „istnienie jakiegoś rodzaju umysłu”. Obserwując, jak robaki oceniają, co nadaje się na kryjówkę, Darwin uznał, że „zasługują na miano inteligentnych, gdyż w pewnych okolicznościach zachowują się prawie tak samo jak ludzie”⁶.

Niedorzeczność? „Takie same mechanizmy neuronalne występują zarówno u ludzi, jak i u robaków” – pisał S. W. Emmons w artykule z 2012 roku o intrygującym tytule „The Mood of a Worm” [„Nastrój robaka” – przyp. tłum.]. Chodziło mu o niewielkiego C. elegans – eleganckiego nicienia⁷. W tym rzecz: robak wyposażony jest w prawie taki sam zestaw genów jak ten stojący za układem nerwowym u ludzi, w związku z czym nerwy robaka „wykazują zdolność do łączenia się na sposoby występujące w ludzkim mózgu”. C. elegans posiada trzysta dwie komórki nerwowe. (U ludzi jest ich ponad sto miliardów). Ale C. elegans wytwarza substancję o działaniu motywującym, podobną do oksytocyny. Robacza wersja to nematocyna, a jej działanie nikogo nie zdziwi. Sprawia ona, że robaki szukają seksu. Pozbawione go samce spędzają mniej czasu na szukaniu partnera, więcej zajmuje im rozpoznanie go, wolniej inicjują kopulację i „gorzej im idzie”. Biedactwa! Emmons, profesor w Albert Einstein College of Medicine, sugeruje: „Podobnie jak dzisiejsze autostrady były kiedyś starożytnymi duktami, konfiguracje biologiczne utrzymują podstawowe cechy pochodzące od ich początków”. Ostrzega: „Błędem jest postrzeganie niewielkich bezkręgowców jako prymitywnych”.

Oksytocyna wpływa na budowanie więzi oraz wyzwala u słoni i wielu innych gatunków zachowania społeczne i seksualne⁸. Zablokowanie hormonu powoduje utratę zainteresowania życiem społecznym, godami, osiedlaniem się i kontaktem z rodziną. Oksytocyna i hormony opioidowe odpowiadają za odczuwanie przyjemności oraz komfortu u wielu gatunków, w tym u ludzi. Odrobina okscytocyny wystarczy, by ojcowie zabrali się do zabawy z dziećmi, zaczęli patrzeć im w oczy i okazywać zainteresowanie. Uwaga ze strony ojca wywołuje w mózgu dziecka wyrzut oksytocyny. Oto chemia tworzenia więzi.

Jeśli robimy coś, co wydaje nam się złym pomysłem, zwykle dzieje się tak, gdyż zalane hormonami części mózgu uniemożliwiają działanie rozsądku. Hormony potrafią uaktywnić na przykład tkwiące głęboko pragnienia seksualne, zachęcić do zachowań, wobec których staniemy się bezradni, i odsunąć racjonalność na bok, pozwalając emocjom opanować umysł. Seks jest często tak ryzykowny i wymagający wysiłku, że gdyby nie chemia mózgu wywołująca potrzebę powtarzania go, pewnie byśmy tego nie robili. Brzmi to dość zwierzęco, czyż nie? I tak też się to odczuwa. Bo tak właśnie jest. Tak zadziwiająco, tak przerażająco, ale tak jest.

W 1883 roku George John Romanes napisał: „Obserwując komórki nerwowe u meduz, ostryg, owadów, ptaków i ludzi, bez trudu dostrzega się podobieństwa w ich budowie”. Zygmunt Freud zauważył, że neurony u raka są właściwie takie same jak u ludzi. Freud określił komórkę nerwową podstawową jednostką przekazującą w zwierzęcym układzie nerwowym. Jak tłumaczy Oliver Sacks, neurony „są właściwie identyczne zarówno u prymitywnych organizmów, jak i u najbardziej skomplikowanych. Różnią się liczbą i konfiguracją”.

Gdy Vicki powiedziała, że „wszyscy mamy podobne mózgi”, otworzyła puszkę Pandory.  N i e p e w n o ś ć,  n i e p o k ó j,  m a r t w i e n i e   s i ę,  b ó l,  s t r a c h,  p r z e r a ż e n i e,  z ł o ś ć,  p o g a r d a,  w ś c i e k ł o ś ć,  n i e n a w i ś ć,  n i e u f n o ś ć,  r o z c z a r o w a n i e,  p r z e k o n a n i e,  c i e r p l i w o ś ć,  u p ó r,  z a i n t e r e s o w a n i e,  z a u r o c z e n i e,  z a s k o c z e n i e,  s z c z ę ś c i e,  z a c h w y t,  r a d o ś ć,  e n t u z j a z m,  s m u t e k,  d e p r e s j a,  ż a l,  p o c z u c i e   w i n y,  w s t y d,  ż a ł o b a,  z d u m i e n i e,  z a s t a n o w i e n i e,  c i e k a w o ś ć,  h u m o r,  c h ę ć   z a b a w y,  c z u ł o ś ć,  ż ą d z a,  t ę s k n o t a,  m i ł o ś ć,  z a z d r o ś ć,  l o j a l n o ś ć,  w s p ó ł c z u c i e,  a l t r u i z m,  d u m a,  p r ó ż n o ś ć,  n i e ś m i a ł o ś ć,  s p o k ó j,  u l g a,  n i e s m a k,  w d z i ę c z n o ś ć,  o b r z y d z e n i e,  n a d z i e j a,  s k r o m n o ś ć,  z g r y z o t a,  f r u s t r a c j a,  s p r a w i e d l i w o ś ć  – czy to możliwe, że  j e d y n i e  ludzie mają zdolność odczuwania takich emocji, a inne zwierzęta nie czują  ż a d n y c h  z nich? Nie wydaje mi się. Jeśli negujemy istnienie ich emocjonalności, a one faktycznie ją posiadają, popełniamy błąd. Tu moim zdaniem tkwi sedno naszego błędu. Nie sugeruję, że ludzie i inne zwierzęta czują w dokładnie  t a k i   s a m  sposób. Nienawiść do samego siebie wydaje się na przykład typowa wyłącznie dla człowieka.

Nie powinniśmy się więc bać, że błędnie wyprojektujemy uczucie strachu, na przykład na słonia. Pewne gatunki ptactwa wodnego i fok żyły przez miliony lat na wyspach oceanicznych setki kilometrów od drapieżnych ssaków zamieszkujących wybrzeża kontynentów. Przebywając tak długi czas z dala od potencjalnych napastników, utraciły  z d o l n o ś ć  do odczuwania strachu przed nimi. Nie reagują odpowiednio zachowawczo, gdy w pobliżu pojawiają się szczury, koty, psy czy ludzie. Nie odlatują ani nie uciekają, kiedy ludzie próbują je schwytać, by zarobić na ich piórach.

Z drugiej strony zwierzęta kontynentalne, za którymi ciągnie się długa historia naznaczona strachem przed polującymi ludźmi, w wysokim stopniu zdolne do odczuwania strachu, relaksują się w miejscach wolnych od myśliwych, takich jak parki narodowe. Na obszarach podmiejskich zwykle nieśmiałe zwierzęta – kaczki, gęsi, jelenie, indyki i kojoty – potrafią być wyrachowane i zuchwałe. W afrykańskich parkach gepardy czasami nawet wskakują na pojazdy, by uzyskać lepszą perspektywę na potencjalną ofiarę. Słonie bywają płochliwe, agresywne lub nonszalanckie wobec ludzi, zależnie od ich poprzednich doświadczeń. Wniosek: naszym błędem nie jest przypisywanie zwierzętom emocji, których nie doświadczają, ale  n e g o w a n i e  uczuć, które u nich występują.

Czy inne zwierzęta doświadczają ludzkich emocji? Tak. Czy ludzie doświadczają zwierzęcych emocji? Tak, są one w dużej mierze identyczne. Wiele zwierząt odczuwa i okazuje strach, agresję, dobrostan, niepokój i przyjemność. To emocje powstające w tych samych strukturach mózgu i poprzez te same mechanizmy chemiczne wywodzące się z zamierzchłych czasów. To wspólne uczucia do odbierania wspólnego świata. Słoń podchodzi do wody w nadziei na ulgę i odświeżenie oraz przyjemność z błotnej kąpieli. Kiedy mój szczeniaczek przetacza się na plecy, prosząc o głaskanie brzuszka, robi to dlatego, że oczekuje radości płynącej z kontaktu. Nawet kiedy moje psy nie są głodne, zawsze cieszą się ze smakołyku.  C i e s z ą   s i ę  ze smakołyku.

Problemem nie jest „narzucanie […] typowego dla człowieka rozumienia świata”. Problemem jest narzucanie typowego dla człowieka  b r a k u  zrozumienia. Ludzka interpretacja, która faktycznie stanowi ważny wątek w myśleniu na temat świata żywych stworzeń, brzmi: życie to jedność. Ich komórki to nasze komórki, ich ciała to nasze ciała, ich szkielet to nasz szkielet, ich serce to nasze serce, podobnie jak płuca i krew. Jeśli zastosujemy takie typowo ludzkie podejście, zrobimy wielki krok w stronę zrozumienia gatunków i ich interesów. Każdy z nich stanowi wyjątkowy przypadek w kontinuum, jak nuta w utworze na skrzypce. Konieczna do zauważenia. Spójna. Tworząca symfonię.

JESTEŚMY RODZINĄ

Pod koniec lat 60., na kilka lat przed przyjazdem Cynthii Moss do Kenii, inny pionier behawiorystyki, Iain Douglas-Hamilton, doszedł do wniosku, że podstawową jednostką społeczności słoni jest samica wraz ze swoimi dziećmi. Czterdzieści lat później Iain opowiadał mi o wyjątkowym wrażeniu, jakie zrobiła na nim ta konstatacja w czasach, gdy zakładano, że samce rządzą całym światem. „Kiedy zrozumiałem, że słonie organizują się wokół matron – powiedział Iain – dostrzegłem w nich prawdziwą żeńską inteligencję”. (Niedawno mężczyzna o imieniu Dhruba Das, który uczy hinduskich wieśniaków ograniczać konflikty na linii słoń – człowiek, stwierdził, że „to raczej mądrość. One czują. Wiedzą, co robić. Badają sytuację i obracają ją na swoją korzyść” ¹).

Starsza samica, jej siostry, ich dorosłe córki i ich dzieci żyją razem. Odchowanie małego słonia wymaga rodziny. Jest ona podstawową jednostką troszczącą się o młode².

Zwykle najstarsza samica przejmuje funkcję „matrony” niosącej wiedzę i stanowiącej monument żywej historii. Matrona podejmuje decyzje co do celu wędrówki rodziny, jej czasu i trwania³. Jest szefową i obrończynią, a jej osobowość – czy to spokojna, nerwowa, ostra, niezdecydowana, czy zuchwała – nadaje ton całej grupie. Rodzina sięga po wiedzę zachowaną w głowie matrony i jej doświadczonych sióstr. Rodziny potrafią trwać latami. Póki matrona żyje, jej córki raczej nie oddalą się samodzielnie, nawet na jakiś czas⁴.

Słonie funkcjonują w ramach relacji społecznych, które rezonują na szeroką i zhierarchizowaną sieć populacji słoni⁵. Dwie lub więcej rodzin o szczególnej skłonności do siebie nazywa się „grupami więzi”. Grupy więzi mogą tworzyć się pomiędzy krewnymi, byłą rodziną, która podzieliła się na dwie, przyjaciółmi czy w innych konfiguracjach. Dorastające samce zostawiają swoje rodziny, by szukać kontaktu z innymi samcami, i o wiele więcej wędrują.

„Widzisz tego, który ciągnie się z tyłu? – Vicki wskazuje na niewielkiego słonia podążającego za innymi w oddali, za kępami krótkiej trawy. – To Emmett, czternastoletni chłopiec”. Zostawił swoją rodzinę – być może nawet skłoniono go do tego, ze względu na jego wiek. „Teraz po prostu podąża za innymi rodzinami”. To trudne przejście. Wygląda na samotnego. Ciekawe, czy czuje się odrzucony. Będzie chodził za rodzinami, dopóki nie nauczy się funkcjonować samotnie jak inne samce. Dorosłe słonie żyją w grupach lub wędrują pośród rodzin czy pomiędzy nimi, szukając tego, co interesuje wszystkie samce.

Słonie rosną szybciej i dwa razy dłużej niż słonice, mogą osiągnąć nawet dwukrotnie większą wagę. Samice przestają rosnąć w okolicy dwudziestego piątego roku życia, gdy mają jakieś dwa i pół metra wzrostu, licząc do łopatki, a wagi ponad dwie i pół tony. Samce osiągają trzy, trzy i pół metra wysokości, a ich ciężar może dojść do pięciu i pół tony⁶.

Zwiększenie liczby członków lub śmierć matrony mogą doprowadzić do powolnego rozpadu rodziny. Z drugiej strony rozbite rodziny czasem łączą się ze sobą. Społeczności, u których dochodzi do dzielenia i łączenia się grup, nazywa się „rozszczepialno-zlewającymi” [ang. fission-fusion – przyp. tłum.]. Ponieważ słonie, podobnie jak ludzie, żyją w takich ruchomych grupach, uderzający jest fakt, że ich postępowanie wydaje się nam sensowne. Wiele najbardziej skomplikowanych społeczności, w tym nasza, słoni, małp człekokształtnych, wilków i niektórych wielorybów, wykazuje taki sam system społeczny.

To, czy rodzina się rozpadnie, czy połączy z inną, zależy od charakterów.  „M o g ę  ci powiedzieć – dodaje Vicki – że najważniejsze w słoniowej rodzinie jest bycie razem. Mogę jeszcze zdradzić, że  n i g d y  nie widziałam ani nawet nie słyszałam, by rodzina słoni rozpadła się bez wyraźnego powodu”.

Vicki badała powody, dla których słonie leśne z Afryki Środkowej zbierają się na konkretnych polanach. „Na początku miałam różne logiczne przypuszczenia dotyczące na przykład szukania partnerów czy zawartości minerałów w glebie – mówi Vicki. – Nie znalazłam na to żadnych dowodów”. Jej wniosek: słonie chodzą w pewne miejsca, bo inne słonie w nie chodzą. „Nie ma lepszego wytłumaczenia. Robią to – wzrusza ramionami – bo tak chcą”. Ważną cechą społeczności słoni jest fakt, że indywidualne charaktery ustanawiają zasady. Rzeczy dzieją się po prostu dlatego, że jeden osobnik lubi innego i  m a j ą   o c h o t ę  spędzać razem czas. „Mogą być w drodze w jakieś miejsce i usłyszeć inną rodzinę, rozpoznać ją i pomyśleć: «Nie widzieliśmy się tak dawno, chodźmy się spotkać»”. Niektóre samice potrafią przyjaźnić się przez ponad sześćdziesiąt lat. „Podstawowa prawda o słoniach brzmi: słonie lubią przebywać z innymi słoniami. Przynosi im to korzyści, ale jest też dla nich po prostu przyjemne” – dodaje Vicki.

Słonie wydają się lepsze niż małpy człekokształtne czy nawet ludzie w natychmiastowym rozpoznawaniu dużej liczby osobników. W tej zdolności przewyższają naczelne (może poza kilkoma badaczami słoni!). Każdy słoń w Amboseli prawdopodobnie zna każdego innego dorosłego w populacji⁷. Kiedy badacze puścili nagrany głos jednego z nieobecnych członków rodziny czy grupy więzi, słonie odpowiadały i zbliżały się do źródła dźwięku⁸. Słysząc nagrane wołanie osobnika spoza grupy więzi, nie reagowały w widoczny sposób. W kontakcie z odtwarzanymi głosami nieznajomych stłoczyły się razem dla bezpieczeństwa, unosząc trąby do węszenia.

„Inteligencja, towarzyskość, emocjonalność, charakter, umiejętność naśladowania, szacunek dla przodków, chęć do zabawy, samoświadomość, empatia – to właściwości, dzięki którym większość z nas mogłaby trafić do ekskluzywnego grona⁹ – napisała Cynthia Moss wraz z Joyce Poole i jeszcze kilkorgiem kolegów. – Cechy te odnoszą się również do słoni”. Słonie „zasługują na nasz szacunek tak samo jak ludzkie życie zasługuje na szacunek” – pisał Iain Douglas-Hamilton, ojciec badań nad zachowaniem słoni. Piękne słowa, ale słonie zapewne stają się bezwzględne, gdy sprawy przybiorą niekorzystny obrót. W porze suchej mierzą się z koniecznością rywalizacji o trudne do zdobycia jedzenie i wodę. Jednak „nawet w czasach smutku i zagrożenia – pisze Iain – słonie wykazują wyjątkowy szacunek dla własnego gatunku i trzymają się więzi rodzinnych”¹⁰.

W przeciwieństwie do wielu naczelnych słonie rzadko okazują pretensje do dominacji i rzadko podejmują próby zyskania wyższego statusu. Walka o status nie należy do najważniejszych celów w społeczności słoni. Status przychodzi u nich z wiekiem, ponieważ tym, co szanują najbardziej, jest doświadczenie. Nawet w ciężkich czasach dominacja ma niuansowy charakter przejawiający się w subtelnych gestach i dźwiękach czy potwierdzaniu oczekiwań, którym rzadko towarzyszą rodzinne potyczki¹¹.

Wielki cud natury,

Słoń, Samotna, bezbronna, ogromna istota;

olbrzym

Wśród stworzeń…

A niczyj wróg, niczyj

nieprzyjaciel.

JOHN DONNE, 1612

Owszem, istnieją oczekiwania co do typowego dla słoni pokojowego nastawienia. W czasie suszy, gdy kończy się jedzenie, rozmiar rodziny może wpłynąć na jej pozycję określającą poniekąd dostęp do jedzenia i wody oraz szanse na przetrwanie. Znów znaczenie ma indywidualny charakter. Matrona Slit Ear była tak agresywna wobec innych rodzin, że Cynthia Moss zapamiętała ją jako „prawdziwą sukę. Ale… bardzo żywotną!”¹².

***

„Kiedy rodzina jest duża – mówi Vicki – zapewne ma silną matronę, za którą każdy chce podążać”. Słonie szanują starszych z konkretnego powodu: starsi mają wiedzę niezbędną do przetrwania. Kolejne kroki podejmowane, aby przeżyć, mogą zależeć od osobnika, który zdobył kluczowe informacje dekady wcześniej. Stare samice cechuje najlepsza znajomość głosów i zawołań członków grup¹³. Doświadczenie zdobywane z wiekiem ma dla społeczności słoni znaczenie w każdej dziedzinie¹⁴. Słonie są znane ze swojej pamięci, ponieważ mają dużo do zapamiętania.

„Na przykład – opowiada Vicki – doświadczony przywódca potrafi zdecydować: «Idziemy tamtędy w górę, bo pamiętam, że o tej porze roku znajdziemy tam wodę i trawę»”. Słonie żyjące na pustyni odwiedzają źródła wody oddalone od siebie aż o sześćdziesiąt pięć kilometrów, a przy tym pokonują ponad sześćset pięćdziesiąt kilometrów w pięć miesięcy¹⁵. Czasami przebywają setki kilometrów nieodwiedzanymi od lat drogami, by dotrzeć do źródeł chwilę po fali opadów¹⁶. Czyżby wyczuwały pod nogami odległe grzmoty i zwracały się ku nim? Jak dużą rolę odgrywa pamięć? Słonie muszą wiedzieć, dokąd idą. A dużo zależy od podjęcia właściwych decyzji.

„Przeżywalność jest większa w rodzinach prowadzonych przez matrony starsze niż trzydzieści pięć lat” – tłumaczy Vicki. Słonie zdają się o tym wiedzieć. Niektóre rodziny podążają za  i n n y m i  rodzinami pod wodzą starszych matron. Starsze słonice przywodzą większym, bardziej wpływowym rodzinom. Najstarsza samica w Amboseli, która wydała na świat potomstwo, miała sześćdziesiąt cztery lata¹⁷. Zasadniczo słonice mają z wiekiem coraz mniej młodych, a po skończeniu około pięćdziesięciu pięciu lat wchodzą w rolę babć i mądrych nestorek pomagających młodszym przetrwać¹⁸. Słonie w ciągu życia wymieniają zęby sześciokrotnie. Ostatni komplet pojawia się, gdy mają około trzydziestu lat, i pozostaje do sześćdziesiątki. W końcu zęby ścierają się do dziąseł¹⁹. Gdy starszy słoń nie może już normalnie jeść, umiera. Do czasu, gdy matrona umrze śmiercią naturalną, zwykle ma odchowanych kilka córek, którym udało już się nabyć stosowną wiedzę, by móc odpowiedzialnie prowadzić rodzinę. U ludzi przekazywanie wiedzy na temat przetrwania kolejnych wyzwań egzystencjalnych nazywa się czasem „mądrością”.

Słoń nie jest zatem tylko górą mięsa, jest skarbnicą wiedzy potrzebnej do przetrwania. By wiedza ta ciągle się sprawdzała, świat nie powinien zmieniać się za bardzo z dekady na dekadę. I przez wiele tysięcy lat wszystko było w porządku.

Jednak duże ciosy starszych samic uczyniły z nich łakomy kąsek dla kłusowników. Słonie dziś umierają młodziej. Zabijanie starszych o dekady zbyt wcześnie sprawia, że ich rodziny pozostają bez odpowiedniego przygotowania. Śmierć ich matrony powoduje dramatyczne konsekwencje psychologiczne²⁰. Słonie wchodzą z młodymi w wyjątkowo bliskie relacje oparte na trosce, a rozbicie ich skutkuje głębokim cierpieniem. Młode osierocone przed ukończeniem dwóch lat umierają prawie od razu, sieroty poniżej dziesiątego roku życia umierają młodo²¹. Jeśli wciąż potrzebują mleka, to nie mają szczęścia. Każda karmiąca członkini rodziny ma własne dziecko, a samica nie produkuje dość mleka, by wyżywić dwoje rosnących młodych. Czasami zdarza się, że osierocone dziecko trafi na karmiącą matkę, która straciła własnego potomka i jest skłonna do adopcji. Starsze sieroty wędrują w pozbawionych przywódcy grupach. Pozostałe przy życiu, pogrążone w traumie, stają się bojaźliwe, a nawet agresywne wobec ludzi, co czasem wywołuje niechęć ludzi do słoni.

„Ktoś tutaj chyba ma głupawkę – mówi Vicki, pokazując palcem. – Widzisz tę spacerującą z rozhuśtaną trąbą?”.

Widzę.

„Pewnego dnia, gdy byłam tu nowa – wspomina Vicki – Norah i ja obserwowałyśmy, aż nagle słonie rozbiegły się i zaczęły trąbić. Zapytałam: «Co się u diabła dzieje?» Norah powiedziała: «Nic, po prostu się wygłupiają».

Pomyślałam:  «w y g ł u p i a j ą?».  A wtedy dorosła samica podeszła do mnie, klęknęła i zarzuciła głową, jakby w akcie zaczepki. Słonie po prostu się bawiły, cieszyły się. Wszyscy gadają o ich mądrości. A one potrafią być też komiczne. Jeśli młody samiec nie ma przyjaciela w pobliżu, potrafi ruszyć w naszą stronę jak na przeciwnika, a potem zrobić zwrot. Zdarzyło mi się, że jeden ze słoni klęczał przed moim samochodem i rzucał we mnie kośćmi zebry, próbując skłonić mnie do zabawy.

W porze wilgotnej są wesołe i szczęśliwe. Deszcz sprawia, że czują się dobrze. Kiedy tu przyjechałam, słonie były wciąż ponure z powodu suszy. Teraz z tego wychodzą. Widać między nimi przyjaźniejsze, bardziej pozytywne interakcje i zabawne zachowania. Dostrzegam, jak zmieniają się przy dzieciach. Samice obserwujące młode w czasie snu i zabawy czują się dobrze, cieszą się, że z rodziną wszystko w porządku. Dzieci są super”.

MACIERZYŃSTWO

Młode są tak tłuste, że wyglądają na rozpieszczone. Przechodzący obok słoń zasłania nam widok, a Vicki komentuje: „Spójrz na tę matkę i jej wielkie wymiona,  b u j a j ą   s i ę,  kiedy kroczy. Mnóstwo mleka dla dziecka”. Mnóstwo, czyli prawie pięć galonów [dwadzieścia litrów – przyp. tłum.] dziennie¹. Cielęta piją mleko nawet do piątego roku życia; domyślam się, że matki muszą odczuwać pewien dyskomfort, gdy młodym wyrastają pierwsze ciosy.

Przy macierzyństwie panuje ta sama zasada, co przy matriarchacie – doświadczenie ma swoje skutki. „Samice mogą rozmnażać się od trzynastego roku życia – mówi Vicki – jednak nastolatka łatwiej wpada w kłopoty niż dwudziestolatka”. Młodym matkom zdarza się wejść do zimnej wody i wychłodzić dziecko albo zaprowadzić potomstwo na tereny, z którymi nie będzie umiało sobie poradzić. Po prostu czasem nie wiedzą, jak być matkami. Kiedy siedemnastoletnia Tallulah urodziła pierwsze dziecko, wydawała się smutna, zdezorientowana i nieudolna. Brakowało jej doświadczenia, by nakierować dziecko na sutki czy ustawić się z nogą wysuniętą do przodu, by obniżyć wymiona ku młodemu. Kiedy cielę niemal uchwyciło sutek, dostało kopniaka w nos i upadło. Tallulah nie potrafiła pomóc mu się podnieść. Ostatecznie nauczyła się, co robić.

Z kolei Deborah, czterdziestosiedmioletnia samica, która rodziła już kilkukrotnie, była wyluzowana i kompetentna, odkąd jej najmłodsze dziecko przyszło na świat. Młode przewróciło się pięć razy w ciągu pierwszej pół godziny, a Deborah ostrożnie pomagała mu wstawać, delikatnie podkładając nogę pod jego ciało i ustawiając do pionu za pomocą trąby. Po półtorej godziny cielę odnalazło wymiona Debory i ssało wesoło przez ponad dwie minuty, podczas gdy ona stała z wysuniętą nogą, ułatwiając noworodkowi jedzenie². Vicki podkreśla: „Starsze są  f a n t a s t y c z n y m i  matkami. Są wyluzowane, a do tego mają po kilka pomocnic”.

Zastanawia się nad czymś przez chwilę i dodaje: „Ich oś życia odzwierciedla naszą. W okolicach dwudziestki trochę walczą o status. Koło trzydziestki ustatkowują się. Koło pięćdziesiątki czy sześćdziesiątki rozumieją już wszystko i spokojnie odgrywają swoje role”.

Nowo narodzony słoń waży około stu dwudziestu kilogramów i ma jakieś dziewięćdziesiat centymetrów wysokości. Większość ssaków rodzi się z mózgiem o masie wynoszącej 90 proc. jego docelowego ciężaru. Mózg słonia przy narodzinach to około 35 proc. jego końcowej masy³. U ludzi – 25 proc. Mózgi słoni, podobnie jak ludzkie, rozwijają się głównie po narodzinach.

„Rodząc się, umieją ssać mleko i podążać za matkami – to wszystko” – mówi Vicki. Nowo narodzony słonik szybko uczy się chodzić, ale poza tym nie radzi sobie z niczym. W pierwszym tygodniu ledwo widzi. Przez pierwsze miesiące dziecko pozostaje w zasięgu dotyku matki, często w kontakcie z nią. Samica regularnie wydaje niskie, buczące dźwięki, komunikując tym samym: „Tu jestem”.

Niezdarne dzieci często potykają się o korzenie i zaplątują w trawy. Z tarapatów ratują je zwykle uważni dorastający kuzyni. Kiedy młodemu zdarzy się upaść lub utknąć albo gdy czuje się udręczone, wydaje  g ł o ś n y  dźwięk podobny do odgłosu skrzypiących drzwi, co powoduje natychmiastową odpowiedź. Młode samice rzucają się na pomoc dziecku tak szybko, że nierzadko wchodzą w drogę jego własnej matce. Doświadczone słonice zwykle pozwalają młodszym działać. Kiedy dziecko upada, wszystkie samice biegną sprawdzić, czy wszystko w porządku, wydając potwierdzające dźwięki.

Najmłodsze słonie szukają kontaktu ze wszystkimi. Ciotki i babki to główne nianie, a doświadczona matka zachowuje spokój tak długo, jak długo widzi, że dziecko jest pod odpowiednią opieką innej samicy. Młode słonie zwykle trzymają się w odległości jednej długości ciała od członka rodziny przez pierwsze pięć lat życia. Słoń musi  n a u c z y ć   s i ę,  jak być słoniem od innych słoni, które go chronią. Przyjacielskie, wspierające relacje pomiędzy młodymi i starszymi słoniami są na porządku dziennym, a agresja wobec młodzieży zdarza się rzadko. Dzieci uczą się manipulować, by zwrócić na siebie uwagę, i da się je rozpieścić. Według badaczy okrzyki niepokoju są wydawane przez młode o wiele częściej niż tylko w sytuacjach faktycznego zagrożenia⁴.

Trąba jest dla noworodka głównym narzędziem do kontaktu ze światem – ciągle węszy, szuka, dotyka. Stanowi również przyczynę najbardziej zdumiewającego dylematu. Mała trąba jest jak guma, nie do końca podlega kontroli właściciela. Młode muszą więc uczyć się nią posługiwać. Często eksperymentują, bujając, podrzucając czy kręcąc nią w kółko, by sprawdzić, do czego jest zdolna. Czasami nadeptują na własną trąbę i potykają się. Zdarza im się ją ssać dla przyjemności, podobnie jak dziecko ssie kciuk⁵.

Od pierwszego tygodnia próbują podnosić przedmioty. Małe słonie muszą się nieźle nastarać, zanim opanują wykonywanie takich zadań, jak podnoszenie patyków. Dziecko zaczyna jeść w wieku około trzech miesięcy. Czasami kręci i kręci trąbą wokół pojedynczego źdźbła trawy, by je złapać, upuścić, znów namęczyć się ze zrywaniem i w końcu położyć sobie na głowie. Czasami odpuszcza sobie korzystanie z uciążliwej trąby i po prostu klęka, by najeść się trawy. Podobnie bywa z piciem wody. Młodym słoniom opanowanie używania trąby zajmuje około pięciu miesięcy⁶.

Obserwuję ośmiomiesięczne dziecko próbujące zerwać trochę trawy. Przypomina mi to osobę uczącą się korzystania z pałeczek – jedzenie nie chce współpracować. Połowa kępki upada na ziemię. Samiczka patrzy na matkę, która zrywa trawę i je, jakby próbowała się upewnić, że dziecko patrzy. Często dzieci sięgają do pysków członków rodziny, by uszczknąć sobie ich jedzenia i nauczyć się zapachu i smaku odpowiedniego posiłku.

Obecnie kilka rodzin, łącznie sto trzydzieści słoni, w tym wiele dzieci i wielu samców, znajduje się na obszarze pachnącym szałwią. Jeden ze słoni wkłada trąbę do pyska słonicy – to intymny gest, do którego dochodzi między słoniami, które sobie ufają.

Wokół nich orbitują tysiące jaskółek wypatrujących owadów zaniepokojonych przez stado. Słonie przechodzą na równinę pokrytą grubą, krótką trawą. Tam podążają za nimi białe czaple, a jaskółki odlatują. Owady w krótkiej trawie muszą być inne.

Widok, zapachy, spokojne masy połączonych życiorysów i czasów, złożone rytmy i miara chwili, obietnica młodości i oczywiste zadowolenie i szczęście – to scena tak wzniosła, jak wszystko tutaj.

Jest tu rodzina zwana „Z”. Vicki, która zaraziła się dobrym humorem, podsumowuje ją: „To rodzina niskich, niewielkich słoni”. Twierdzi, że wśród krewnych dominują czasami konkretne cechy. „Niektóre mają wielkie uszy”. (Czyżby wszystkie nie miały wielkich uszu? To  s ł o n i e).  Niektóre wyglądają na okrąglejsze.

Dorosła samica podchodzi i potrząsa głową, wyrażając niezadowolenie z naszej obecności. Vicki szepcze spokojnym głosem: „Kto jest taki mały, no kto?”. Podobieństwa rodzinne nie mają wyłącznie charakteru fizycznego, członkowie rodzin  z a c h o w u j ą   s i ę  w podobny sposób. „Uczą się od siebie wzajemnie, przejmują nawyki” – tłumaczy Vicki. O której godzinie rodzina idzie się napoić? Z którego wodopoju korzysta? Tego dzieci uczą się od rodziców. Tak powstaje rodzinna tradycja.

Natykamy się na trzech dużych samców. Jeden z nich, Vronski, lubi się bić. Ustępują mu nawet niektóre starsze samce. Vronski przechodzi przez okres intensywnego libido i agresji typowej dla słoni w wieku około trzydziestu lub więcej lat. Czas ten nazywa się musth (amok) i trwa kilka miesięcy. Słonie w tym okresie stają się agresywne i skłonne do rywalizacji. Zachowują się trochę jak jelenie na rykowisku. Jednak jelenie stają się gotowe do rozpłodu w tym samym czasie. Słonie natomiast wchodzą w musth mniej więcej o tej samej porze roku, ale dzień rozpoczęcia jest indywidualną sprawą dla każdego osobnika. To nietypowy, imponujący system ułatwiający życie samicom i oszczędzający przemocy samcom. (Lepszy niż u antylop impala czy fok, gdzie samce o wysokim statusie bronią swoich haremów, wdając się w ciągłe walki i po stosunkowo krótkim okresie dominacji są zmęczone i poranione; w ten sposób ich życie właściwie dobiega końca). Największe i najstarsze słonie mają swój moment po deszczach, gdy większość samic wchodzi w ruję, podczas której stają się płodne i receptywne.

Vicki tłumaczy: „Samce są zwykle chętne do zabawy i przyjazne wobec siebie. Nie rywalizują. Jeśli w pobliżu nie znajduje się samica w rui, nie mają o co walczyć. Słonie w wieku piętnastu czy dwudziestu lat interesują się słonicami, ale nie dochodzi do konkurencji między osobnikami dwudziestoletnimi a pięćdziesięcioletnimi, o dwa razy większej wadze”. Samce podczas musth są agresywne i władcze, poziom testosteronu rośnie czterokrotnie⁷. A ponieważ samice zasadniczo preferują partnerów przechodzących przez ten właśnie okres, młode słonie są wykluczone z flirtowania. Młodsze samce muszą poczekać przynajmniej do trzydziestki na pierwszy musth i pierwsze prawdziwe doświadczenie seksualne.

Starsze słonie wywierają hamujący wpływ na układ hormonalny młodszych, podtrzymując ogólne decorum w populacji. Kiedy kilku osieroconych samców wysłano do pewnego parku w RPA, gdzie brakowało starszych, którzy mogliby stłumić buzujący młodzieńczy testosteron, młode słonie zaczęły zabijać nosorożce. Niebywałe. „Dla słonia – dodaje Vicki – utrata rodziny jest całkowicie  n i e n a t u r a l n a.  Myślę, że te sieroty, które napadły na nosorożce, cierpiały na zespół stresu pourazowego. Niedorzecznością byłoby zakładanie, że utrata rodziny nie dotknęła ich do głębi”. Władze wysłały do parku dwóch około czterdziestoletnich samców i problem ustał.

Poza Vronskim jest tu jeszcze jeden samiec przechodzący musth, nieznany. To utrudnia sprawę. Vicki nie wie nic o nim, jego inklinacjach ani o historii jego kontaktów z ludźmi. Zwraca się ku nam.

„Typowe dla musth zaczepki – mówi Vicki, odpalając auto. – Zawsze trzymam samochód na biegu i dłoń na kluczyku. Trzeba zabezpieczyć drogę ucieczki”.

W innym obozie badawczym widziałem auto zmiażdżone przez  p o k o n a n e g o  w walce między dwoma samcami w amoku. Wylana agresja. Na szczęście nikt nie ucierpiał.

„Jeśli  n a p r a w d ę  chcą zaatakować – ostrzega Vicki – po prostu przyjdą, bez zapowiedzi. Jeśli dużo potrząsają głowami – blefują. Wtedy jest się bezpieczniejszym. Kiedy nie znam samca, jak w tym przypadku, zawsze zastanawiam się: «Czy masz właśnie zamiar na mnie ruszyć?»”.

Samiec podchodzi bliżej, staje obok dużego drzewa. Zaczyna ocierać się zadem o korę. Vicki rozluźnia się, mówiąc do niego: „Drapanie po tyłku jest dobre na wszystko, nie?”. Słoń przymyka oczy, a Vicki tłumaczy: „O, właśnie tam swędziało”.

Słonica po raz pierwszy wchodzi w okres płodności i gotowości do rozrodu, zwany rują, w wieku około jedenastu lat. Ruja zwykle trwa trzy lub cztery dni. Właściwie przy każdej rui samica zachodzi w ciążę, nosi ją przez dwa lata, opiekuje się dzieckiem przez kolejne dwa, a potem znów wchodzi w okres płodności. Odstęp pomiędzy młodymi wynosi około czterech lat.

Innymi słowy każda dorosła samica przyjmuje zalotników tylko przez cztery dni raz na cztery lata. Rzadkość i pośpiech powodują wysokie podniecenie. Samce podczas musth wędrują pomiędzy rodzinami, a ich gruczoły skroniowe produkują specjalną wydzielinę. U obu płci gruczoły te uaktywniają się w związku z intensywnymi emocjami czy podnieceniem – to trochę jak pocenie się pod pachami, jak się domyślam. (Ich angielska nazwa to temporal glands, co wydaje się niezbyt trafne, jako że temporal oznacza po angielsku „tymczasowy”. Ja myślę o nich jak o temple glands [łac. tempus – skroń]).

Samce podczas musth zostawiają też wszędzie kropelki moczu o ostrym zapachu, podkreślając tym samym, że znajdują się w kulminacyjnej fazie cyklu seksualnego, a ich penisy są zielonkawe. Cynthia Moss i Joyce Pool ustaliły to wszystko na podstawie obserwacji słoni afrykańskich w latach 70. Na początku myślały, że samce chorują, wymyśliły nawet nazwę „choroba zielonego penisa”. Na tym przykładzie widać, jak niewiele wiemy o słoniach i jak niedawno odkryliśmy najbardziej podstawowe fakty.

Samiec w musth chodzi i węszy, by odnaleźć samicę w rui. Podchodzi do dorosłej samicy i zamiast powiedzieć: „Hej, jaki jest twój znak zodiaku?”, dotyka trąbą jej sromu, wącha, a potem najczęściej wkłada do pyska, by sprawdzić smak. Ta bezpośredniość ani trochę nie przeszkadza samicom, które kontynuują wędrówkę lub karmienie, jak gdyby nigdy nic. Słonie są podobne do ludzi, ale nie pod każdym względem. Na pewno nie jeśli chodzi o etykietę. Kiedy samica jest w rui, kilku samców będzie szło za nią i jej rodziną. Gdy pojawi się samiec w musth, odstraszy rywali i będzie osłaniał wybrankę, która najpewniej wyrazi nim zainteresowanie.

Teraz, kiedy wielki nieznany samiec podchodzi do kilku rodzin znajdujących się w pobliżu, by trochę się popisać, dostrzegam, jak  w i e l k i  jest w porównaniu z samicami. „Wow – mówi Vicki – naprawdę monstrualny”. Ta słonica za nim ma dwadzieścia pięć lat. Jest prawie dwa razy od niej większy. „O, spójrz. Podchodzi się z nim przywitać”. Pomrukują i oplatają się trąbami. Jej dziecko wydaje się zbyt młode, by mogła być ponownie w rui. Ale on odstrasza innego dużego samca. Potem na chwilę staje, wyglądając iście nonszalancko, a gigantyczną trąbę owija wokół masywnego kła. „Chce zakomunikować samicom: «Nie jestem taki straszny, zobaczcie, jaki jestem wyluzowany i normalny». Faktycznie nazywamy to «normalnym zachowaniem». – tłumaczy mi Vicki. – Robi się z tego opera mydlana – dodaje. – Można się wkręcić w ich życie. Jaka będzie kolejna para? Co zrobi Vronski?”.

Unikanie sporów jest bardzo ważne. Kiedy już dojdzie do walki, „dwa sześciotonowe samce ruszają na siebie z prędkością pięćdziesięciu kilometrów na godzinę i zderzają się wielkimi ciosami. Są straty”. Cynthia Moss raz widziała dwóch podobnej wielkości samców w musth walczących przez dziesięć godzin i dwadzieścia minut bez chwili wytchnienia⁸. Starły się ze sobą trzykrotnie, zakleszczając się ciosami i próbując wytrącić przeciwnika z równowagi. Pozostałe godziny spędziły na krążeniu wokół siebie, zbliżaniu się i oddalaniu, wydawaniu odgłosów i rozdzieraniu krzaków i drzew w ramach prób onieśmielenia rywala. W pewnym momencie jeden z nich stanął na zwalonym pniu, by wydawać się wyższym. W końcu młodszy uciekł.

Dwie grupy oddalone od siebie o około milę ruszają ku sobie. „Chciałabym stać się częścią tego świata chociaż na pięć minut” – mówi rozmarzona Vicki. W tym czasie Duke, około czternastoletni samiec, przechodzi cztery i pół metra ode mnie z wyciągniętą trąbą, węsząc nowego człowieka. Na pokaz stawia się trochę, odwraca i potrząsa głową, trzepocząc uszami i nastawiając ku nam, a potem rzuca głową i buja imponującą trąbą. Patrzy na mnie swoimi brązowymi oczami, zbliża do mnie swój pomarszczony nos i poruszające się uszy. Robi ogromne wrażenie – może chciałby nas nastraszyć, ale nie jest zbyt przekonujący.

Mógłby oczywiście nas zmiażdżyć, ale nie ma takiego zamiaru, po prostu popisuje się, jak na nastolatka przystało. Zdarza się. Pokazuje, że jest na tyle duży, by traktować go poważnie. Nie ma jednak zbyt dużo pewności siebie i próbuje potwierdzić swój status. Przed nami czuje się wystarczająco pewnie, by poświęcić nam trochę uwagi, nie zagrażamy mu, nie przerażamy go, nie dążymy do konfrontacji, więc nie ma zamiaru nas krzywdzić. Wyraża siebie, rozumiem to. Wysyła komunikat, a ja go odbieram. Innymi słowy – według formalnej definicji – porozumiewamy się.

CZY SŁONIE KOCHAJĄ SWOJE DZIECI?

Rodzina FB jest złożona z dwóch grup. Wszystkie matki utrzymują kontakt z dziećmi, dotykając ich ogonami. W tej chwili Felicity jest ze swoimi córkami i dwoma niespokrewnionymi samicami – siostrami o imionach Flame i Flossie. Fanny prowadzi swoją siostrzenicę Feretię i cioteczną wnuczkę Felicię. Vicki mówi, że Fanny jest bardzo spokojna, ale nieszczególnie ciepła wobec młodych. Z kolei Felicity i jej potomstwo są w ciągłym kontakcie fizycznym.

Grupa Fanny łączy się z grupą Felicity. W rodzinach słoni nie liczy się tylko to, że jesteś czterdziestoośmioletnią samicą. „Liczy się, że jesteś Felicity z rodziny FB i masz czterdzieści osiem lat” – tłumaczy Vicki. Ważne jest to,  k i m  się jest. One mają własne życiorysy i są ważne dla siebie nawzajem. W tym cała rzecz.

Felicity wie, że obszar, na którym się znajdują, jest bezpieczny. Jej rodzina czuje się bezpiecznie, bo Felicity ją osłania. Często matrona idzie z tyłu. Ale kiedy się zatrzymuje, zatrzymują się wszyscy. Słuchają jej, nawet gdy jest za nimi. Dokładnie wiedzą, gdzie się znajduje.

Badaczka Lucy Bates pobrała próbkę moczu od słonicy idącej na tyłach grupy¹. Potem wylała mocz na drodze przed kroczącymi słoniami. Kiedy napotkały na świeży mocz słonicy, o której myślały, że idzie z tyłu, wyglądały na naprawdę zaskoczone: „Czekaj, czekaj, jakim cudem ona nas minęła? Jest przecież za nami, jak to?”. To, zdaniem Bates, pokazuje, że „słonie mają zdolność przechowywania w pamięci i regularnej aktualizacji informacji dotyczących położenia” członków rodziny.

Kiedy wydarza się coś strasznego, rodzina cofa się do Felicity. Gdy na horyzoncie pojawi się niebezpieczeństwo, na przykład lew czy bawół, matrona decyduje, czy uciekać, czy odpędzić napastnika.

„Decyzja zależy od niej – mówi Vicki. – Teraz słonie czują się bezpieczne i pewne, są zrelaksowane; dzieci się bawią. Nikt się niczym nie martwi.

Felicity jest wyjątkowo dobrą matroną. Niektóre bywają podejrzliwe, nerwowe, wtedy członkowie rodziny są w stanie ciągłego czuwania, wypatrywania niebezpieczeństwa. Słonie o takim nastawieniu mają podwyższony poziom hormonu stresu, kortyzolu, we krwi. To źle wpływa na ich metabolizm”. Vicki mówi do słoni: „Warto być wyluzowanym, co?”.

Słonie przytakują, spokojnie nas ignorując.

Dziecko Felicity jest jakieś cztery i pół metra od matki, obok nas, z resztą rodziny. Ma wyjątkowo dużo pewności siebie jak na słoniątko. Jej starsza siostra jest tuż obok. Nagle podbiega do matki.

„To taka zabawa – tłumaczy Vicki. – «Patrz, jestem tutaj i mam się dobrze!»”. Ma dobry nastrój, nastawione uszy, potrząsa trąbą ku czapli. Przypomina to straszenie lwa przez dorosłego słonia. Jednym z aspektów roli rodziny jest pozwalanie młodzieży na odkrywanie i naukę poprzez doświadczenie. Młode samce bawią się w rzucanie sobie wyzwań. Samice bawią się w pościg za wrogiem. Dziecko Felicity płoszy jeszcze parę czapli. „Muszą się jednak też uczyć reagować na niebezpieczeństwo”.

Nawet dorosłe słonie czasami bawią się w walkę z  n i e w i d z i a l n y m  wrogiem. Potrafią biegać po wysokiej trawie i deptać ją; zachowują się w ten sposób, by odgonić lwy. „One się bawią – mówi Vicki. – Wiedzą, że nie ma tu lwów”.

Jeśli słonie zachowują się, jakby w pobliżu pojawiły się lwy, a tak nie jest, to czy nie ma takiej możliwości, że po prostu im się pomyliło albo stosują dodatkowe środki bezpieczeństwa?

„Łatwo to stwierdzić” – tłumaczy Vicki. Poważny słoń w obliczu prawdziwego zagrożenia koncentruje całą swoją uwagę. Podczas zabawy słonie biegają bez stresu i trochę „niezdarnie”, potrząsają głowami, uszami i trąbami². „Nie myli im się ani nie wywołują fałszywego alarmu. Biegają w kółko jak przy zagrożeniu, ale tak naprawdę bawią się w trąbienie. Wiedzą, że to jest zabawa”.

Odgrywają poważne zachowanie w niepoważnym momencie –  p a t r z ą  zza ciosów na niewidzialnych wrogów, potrząsają głowami w geście odstraszania i uciekają w udawanym popłochu – bawiące się słonie wyglądają, jakby faktycznie robiły to tylko dla przyjemności. Uczestniczą w tym wszystkie. Taka głupawka musi wydawać się słoniom komiczna, o ile znają takie pojęcie. Niewątpliwie dobrze się bawią. „Czasami kładą sobie gałęzie na głowie i przychodzą się pokazać – mówi Vicki. – Przezabawne”.

Dziecko Fanny nastawia uszy, przygląda się nam, ocenia, czy jesteśmy wrogami, czy nie. Unosi się do pełnej postury i spogląda na nas z wysokości. „Nazywamy tę postawę «stójką»” – tłumaczy Vicki. Maleństwo ocenia, czy można się do nas zbliżyć, czy też jesteśmy zbyt duzi. Po chwili znajduje się pod głową swojej siostry, zastanawiając się, czy przepłoszyć podobnego do kuropatwy ptaka o nazwie frankolin żółtogardły.

Scena jest wzruszająca, pełna pięknej niewinności. Ale ich życie nie zawsze jest takie doskonałe. Jak każde życie.

W uchu Flanny jest duży, trójkątny ubytek. Przebił je oszczep. Jednemu ze słoni brakuje ogona. Hieny czasem odgryzają ogon słonicy, gdy ta rodzi młode. Próbują też porwać dziecko. Lwy zabijają mniejsze słonie. Radości i zagrożenia są bardzo realne, a te młode, bawiące się w pobliżu, są naiwne i bezbronne. Muszą  n a u c z y ć   s i ę  strachu przed lwami.

Felicity prowadziła, idąc z tyłu, aż zwolniła jeszcze bardziej i oddaliła się, jak gdyby coś się wydarzyło. Nagle obróciła się, a z krzaków wyjrzała hiena. Pozbawiona kamuflażu, wycofała się.

„Widzisz – mówi Vicki z dumą. – Felicity jest  ś w i e t n ą  matroną”. Niektóre słonie to urodzeni liderzy, innym narzuca się tę rolę, jeszcze inne migają się od niej. Siostra Echo, Ella, jest starsza od pozostałych członków swojej rodziny. Powinna być matroną. Woli jednak spędzać czas ze swoimi córkami i wnuczętami. Nie chce martwić się o kolejne dwa tuziny krewnych. „Jestem pewna, że gdy słyszy ich wołanie – mówi Vicki, która długo ją obserwowała – celowo nie odpowiada”. Niektóre samice chcą chronić i troszczyć się o wszystkich. Ale Ella nie ma duszy przywódczyni.

Słońce lewituje. Równikowe ciepło przegania słonie ku kojącym mokradłom. Matki kierują dzieci na swoją ocienioną stronę.

Podążamy za słoniami, dotrzymując im kroku. Wokół krążą różne gatunki zwierząt, a ja czuję się jak wśród przedstawicieli różnych kultur żyjących w jednej społeczności. Nie wtrącam się w ich życie, a one nie wtrącają się w moje. Nasze pochodzenie nas twardo odróżnia. Kiedy idę na pocztę, spotykam ludzi, którzy znajdują się w tym samym miejscu i czasie co ja, ale prowadzą kompletnie odrębne życie. Jednak rozumiemy się w pewien sposób. Wiemy, że w wielu aspektach jesteśmy tacy sami. Cenimy własne życie wyżej, to oczywiste. Ale moralnie jesteśmy na tym samym poziomie.

Nie sugeruję, że cenię życie ryby czy ptaka tak samo jak ludzkie, ale że ich obecność na tym świecie jest tak samo ważna jak nasza. Może nawet bardziej: one były tu pierwsze, były przed nami. Biorą tylko tyle, ile potrzebują. Są kompatybilne z życiem wokół. Za ich czasów świat trwał. Nie jesteśmy tacy sami, ale one również mają żywe doświadczenia, płoną jasno. Zabraliśmy im wiele z tego, czego potrzebują, przyćmiewając ich płomień. One ożywiają świat i robią to w piękny sposób.

Następuje pewne poruszenie. „Widzisz, jak Felicity odpycha tego samca?”.

Nie jest łatwo to dostrzec wśród szarych ciał i kurzu.

„Chce rozdzielić tę grupę samców, bo zatrzymują jej rodzinę” – tłumaczy Vicki.

Jeden z młodych słoni zaczyna przechadzać się ostentacyjnie, zachodzi Felicity od tyłu. Zna go dobrze. Często przebywa z jej rodziną. Testuje swój status, próbując wystraszyć Felicity.

Ona się odwraca i go płoszy.

On się wycofuje, a potem dociera do niego, że w wieku dwudziestu lat jest już tak samo duży jak ona. Zbliża się ponownie. Felicity jest lekko onieśmielona. Nie kontynuuje, odwraca się, ma dość pewności siebie, by go zignorować.

Starsze samice nie przepadają za młodymi samcami, jak twierdzi Vicki. Wchodzą im w drogę i „mają skłonność do robienia dramatów. Samice z młodymi nie potrzebują zamieszania, które generują samce. Podczas przepychanek potrafią wpaść na dzieci. Po prostu denerwują samice”. Ten słoń zakłócał spokój, więc matrona próbowała go zdyscyplinować, a on przypomniał jej, że może i ma tylko dwadzieścia lat, ale liczy się wielkość. „Jestem zdziwiona, że tak zareagowała – komentuje Vicki. – Inna samica by nie odpuściła”.

A inny samiec mógłby zachować się lepiej. Pewnego dnia Cynthia dostrzegła młodego słonia, którego nazwała Tom, zastanawiającego się, jak poradzić sobie z faktem, że jest większy niż reszta dzieci w rodzinie. Położył się, by odpocząć, a młoda samica o imieniu Tao zauważyła go, przybiegła i zaczęła się na niego wspinać. Tom zadrżał i kopnął, a ponieważ zrobił to odrobinę za mocno, wystraszona Tao uciekła do matki, Tallulah. Tom przyszedł za nią i położył się płasko obok, jakby zapraszając do ponownego wspięcia się na niego, co Tao natychmiast zrobiła. Cynthia widziała również, jak dorosły samiec klęka, by zachęcić o wiele mniejszego do zabawy. Kiedy tylko zbliżył się do ziemi, młodszy natychmiast przybiegł. W ten sposób większy przekonał mniejszego, że jest bezpiecznym partnerem do zabawy. Zrobił to intencjonalnie³.

Felicity zwraca się ku nam. Olśniewająca, majestatyczna. Przed wejściem na bagna pozwala się najeść swojemu dziecku. Samice karmiące młode potrzebują wody codziennie. Ale, jak tłumaczy Vicki: „Słonie wolą napełnić brzuchy dzieci przed wejściem na mokradła, bo nie jest łatwo karmić, kiedy idzie się w wodzie”.

Antycypacja. Celowe działanie z wyprzedzeniem.

Wróćmy więc do pytania, które zadałem wcześniej: czy słonica zajmuje się dzieckiem z miłości, czy z powodu działania instynktu? Czy miłość jest instynktowna? Czy może zajmowanie się młodym zaspokaja jakąś potrzebę, podobnie jak drapanie?

Odchowanie dziecka wymaga dużej inwestycji ze strony rodziców oraz dzielenia się jedzeniem. Rodzice muszą mieć z tego jakiś rodzaj satysfakcji. Gdyby matka nie miała żadnej przyjemności z wykonywania koniecznych czynności, które nie zawsze są łatwe i wiążą się z odkładaniem gratyfikacji, takiej jak jedzenie czy picie, to co motywowałoby ją do zajmowania się dzieckiem?

W książce Kiedy słonie płaczą Jeffrey Moussaieff Masson i Susan McCarthy piszą, że zastanawianie się, czy szympansica kocha swoje dziecko, jest jak zastanawianie się, czy da się stwierdzić, czy przypadkowi przechodnie kochają swoje dziecko⁴. Mogą  p o w i e d z i e ć,  że tak, ale skąd możemy wiedzieć, że to prawda? W końcu nie wiemy nawet, co inni ludzie mają na myśli, gdy mówią o miłości.

Szympansica, która karmi i tuli, łaskocze i broni swoje dziecko, czy niedźwiedzica brunatna, która ucieka z trojaczkami z zasięgu wzroku potencjalnie niebezpiecznego samca znajdującego się milę od niej, z pewnością działa instynktownie. Z pewnością, tak? A czy świeżo upieczona matka nie postępuje z małym człowiekiem „instynktownie”? Oczywiście, że tak. Wszyscy tak postępujemy.

Miłość do dzieci jest instynktowna, nie intelektualna. Konkretne sytuacje powodują produkcję hormonów, a te wpływają na uczucia. To tak automatyczne, jak wydzielanie mleka, ale wszyscy wiemy, że chodzi o miłość. Miłość jest uczuciem. Stoi za zachowaniami takimi jak karmienie i ochrona. Nie ma żadnego powodu do wstydu, nie bójmy się oddać hołdu miłości tryskającej z głębokich, pradawnych studni naszych komórek. Lepiej nie intelektualizować miłości do noworodka. Lepiej się nią po prostu cieszyć. To przewaga instynktu nad intelektem prowadzi nierzadko do poczęcia potomka.

Z jednej strony miłość to nazwa uczucia, z którego ewolucja korzysta, by zachęcić nas do ryzykownych, kosztownych zachowań, takich jak rozmnażanie czy ochrona bliskich i dzieci. Przy czysto rozumowej kalkulacji dobrobytu unikalibyśmy takiego ryzyka i inwestycji. Miłość czyni nas skłonnymi do poświęceń. Zdolność do jej odczuwania wyewoluowała, ponieważ więzi emocjonalne i opieka rodzicielska wpływają pozytywnie na reprodukcję. Nie ujmuje to miłości głębi. Oznacza jedynie, że wyrasta ona ze splątanych w głębi korzeni. I jak wszyscy wiemy, tak właśnie się ją odczuwa.

Kiedy zwierzę podchodzi, by cię polizać i kładzie się obok, zakładasz, że cię „kocha”. I myślę, że to dość racjonalny wniosek, szczególnie jeśli wziąć pod uwagę szeroki zakres emocji, które określamy słowem „miłość”. Miłość romantyczna, rodzicielska, dziecięca, do społeczności, do kraju, do jedzenia, do czekolady, do książek i nauki, do sportu, do sztuki… Słowo „miłość” to chwytliwe hasło odnoszące się do wielu różnych pozytywnych emocji. Emocji, które motywują nas do zmniejszenia dystansu, ochrony, opieki, uczestnictwa, trwania; trudno powiedzieć, do czego ludzie się nie odnoszą, używając słowa „miłość”. Mówimy, że kochamy lody, jakiś film, niepraktyczne buty czy letnie dni. Niektórzy ludzie kochają walczyć. Skoro pozwalamy sobie na taką nonszalancję wobec tak ważnego słowa, nie da się uniknąć pewnej konkluzji: zwierzęta kochają. Ciekawsze pytanie brzmi: które zwierzęta, co kochają, w jaki sposób? Jak doświadczają miłości – jakie pozytywne, wypełniające emocje czują?

Dziecko przestaje ssać wymiona Felicity, mleko cieknie mu po brodzie, a ono spaceruje, oblizując się. Życie jest dobre w pobliżu sutków mamusi. Kilka odrobinę starszych młodych, blisko okresu odstawienia od piersi, trąbi na znak protestu, gdyż ich pozbawione mleka matki odmawiają im zwyczajowego posiłku przed wejściem do wody. Czasami młode słonie, które muszą oduczyć się ssania wymion, wpadają w histerię. Vicki widziała to kilkakrotnie.

„W r z e s z c z ą,  jakby chciały zakomunikować:  «J a k   t o  nie mogę dostać więcej!»”. Vicki widziała młode w okresie odstawienia, próbujące raz za razem przylgnąć do sutka matki, która potrzebowała przerwy. Wszystko, co musi zrobić samica, to cofnąć przednią nogę, by zablokować dziecku dostęp do wymion. To właśnie robiła matka tego dziecka. „Było tak smutne, tak nalegało, zaczepiało i wbijało ciosy, aż w końcu wpadło w atak nienawiści i wetknęło trąbę w jej odbyt. W ten sposób chciało zwrócić na siebie uwagę. Samica odwróciła się i kopnęła młode. A ja pomyślałam:  «T y   m a ł y   p o t w o r z e!»”.

Emocje rozkładają się na ciagłej skali. Słowa określające je są jak punkty na okrągłym kompasie, promieniujące w różnych kierunkach i w różnym natężeniu. „Szczęście”, „smutek”, „strach” i „miłość” są jak północ, południe, zachód i wschód naszej uczuciowości. Być może „piękno” leży na północnym wschodzie, pomiędzy „szczęściem” a „miłością”. Jaka będzie emocjonalna odpowiedź ptaka na misternie zdobione upierzenie atrakcyjnego partnera czy taniec godowy zalotnika? My również czasem tańczymy podczas zalotów. Dostrzegamy piękno i dajemy mu się uwodzić.

W Parku Narodowym Gombe Stream w Tanzanii badacz obserwował dwa dorosłe szympansy wspinające się na grań w trakcie zachodu słońca⁵. Na mecie zauważyły się wzajemnie, przywitały, przybiły piątkę, usiadły razem i przyglądały zachodzącemu słońcu. Inny badacz pisał o wolno żyjących szympansach wpatrujących się przez kwadrans w wyjątkowo piękny zachód słońca. Jeśli faktycznie go podziwiały, powodem był prawdopodobnie tylko i wyłącznie jego urok. Podobnie jest z nami. Być może odczuwają zdumienie, stanowiące podstawę pytania, na które ludzie odpowiedzieli ukuciem religii. Różnica tkwi w tym, że one nie nalewają sobie kieliszka wina i nie wznoszą toastu. Nie robiła tego też większość ludzi, którzy od początku świata pojawili się na ziemi.

***

Jedną z największych tajemnic życia jest to, że różnorodne istoty reagują na piękno. W dżungli Jared Diamond napotkał na plecioną, okrągłą chatkę – dwa i pół metra średnicy i trochę ponad metr wysokości – z drzwiczkami, przez które mogłoby przejść dziecko i usiąść w środku. Przed chatką znajdował się trawnik z zielonego mchu nieprzypadkowo udekorowany mnóstwem naturalnych ozdób. Dekoracje w tym samym kolorze wisiały razem, czerwone owoce obok czerwonych liści, żółte, fioletowe, czarne i kilka zielonych obiektów leżało w innych miejscach. Wszystkie niebieskie przedmioty były wewnątrz, czerwone na zewnątrz. Badacz odkrył pawilon altannika. Kiedy Diamond testował estetyczną drobiazgowość samca, przesuwając dekoracje, gospodarz chatki przekładał przedmioty na ich pierwotne miejsce. Badacz opisał jego odpowiedź emocjonalną jako „piękną”, jako że właściciel niewątpliwie wyrażał swoje opinie. Kiedy Diamond wyłożył różnokolorowe żetony do pokera „wzgardzone białe zostały wyrzucone w dżunglę, ulubione niebieskie schowane w chatce, a czerwone wyłożone na połać mchu obok czerwonych liści i owoców”⁶. A wszystko po to, by zrobić wrażenie na samicach (nie było to ani schronienie, ani gniazdo). Czasami więc liczy się wygląd.

Czy skoro zwierzęta tworzą coś, co uważamy za piękne, nie świadczy to o istnieniu wspólnego zmysłu estetycznego? Widziałem samicę orangutana noszącą naszyjnik z koralików, który sama wykonała. Temat estetyki przywołuje często zadawane pytanie: „dlaczego ptaki śpiewają?”. Diamond pisze: „To podejrzane, że śpiewają głównie podczas fazy godowej. Możliwe, że nie robią tego  d l a   p r z y j e m n o ś c i  estetycznej”⁷. Zgoda, nie tylko dla przyjemności. Ale jak wielu ludzi śpiewa piosenki miłosne? I czy większość popowych utworów nie jest tworzona przez dojrzałe seksualnie osoby przed wejściem w związek małżeński – innymi słowy: w okresie godowym? Nasza muzyka nie jest jedynie estetyką, pełni również funkcje społeczne. Kwiaty, barwne upierzenie ptaków czy kolorowe łuski ryb mają praktyczne zastosowanie, ale ponadto są także bardzo atrakcyjne. Skuteczność ich działania w dużej mierze zależy od wyglądu.

Forma i zapach kwiatów mają wabić zapylaczy (głównie owady, kolibry, błękitniczki i kilka gatunków nietoperzy). Nie ma praktycznego powodu, dla którego ludzie uważają woń i widok kwiatów za bardziej atrakcyjne od widoku opadłych liści. Jednak ich piękno jest dla nas równe z pięknem życia, oferujemy je wybrankom, przynosimy na pogrzeby. Dostrzegamy urok kolibrów, świstunek leśnych, rajskich ptaków czy czapli pokrytych ekstrawaganckim upierzeniem, które ma uwodzić partnerów. Urok tak wielki, że przecież przez lata ludzie nosili na sobie części ciał martwych ptaków, by podkraść przyciągające wzrok kolory i wzory, którymi te wabią się wzajemnie. Ryby żyjące w rafach koralowych ciepłych mórz onieśmielają nas przepychem swojego ubarwienia służącego im do rozpoznawania, do kogo można się zbliżyć i z kim połączyć w parę. Skoro rozwój mózgu postępował od przyjemności odczuwanej przez pszczołę na kwiecistej łące, przez naszą wewnętrzną rybę i ptasią radość tańca, po stan naszego umysłu – czy nasze mózgi zachowały, a nawet odkryły na nowo estetyczne korzenie, które powstały także w innych gałęziach życia? Jeśli tak, to nasze podobieństwa z owadami są tajemnicą godną zachwytu dla naszych braci mniejszych, krążących u naszych stóp i śmigających wśród kwiatów w naszych ogrodach. Niezależnie od tego, kto odbierze honory, nie istnieje bardziej zadziwiający fakt niż ten, że jesteśmy spokrewnieni – z pszczołami, rajskimi ptakami, słoniami, pyłem gwiazd – ze wszystkim.

EMPATIA SŁONI

Wszystkie słonie, które mam w zasięgu wzroku, są zajęte jedzeniem i piciem. Vicki wskazuje na kolejną samicę karmiącą swoje dziecko. Parę miesięcy temu młode wpadło do studni o głębokości jego wzrostu, a kiedy Vicki pospieszyła z pomocą, napotkała jego smutną matkę. „Histerycznie reagowała na nasze próby przecięcia jej drogi ku studni samochodem. Ale musieliśmy to zrobić. Nie zniosłaby widoku nas wyciągających na linach jej dziecko. Nie chciałam, by pomyślała, że jestem niezdecydowana, więc zachowywałam się tak okropnie jak tylko mogłam, krzyczałam na nią. Prawie usiadła nam na błotniku. To było bardzo stresujące i ekstremalne. Stała z boku, a gdy tylko odzyskała dziecko, przytuliła je i nie okazywała nam złości. Myślę, że zrozumiała, że chcieliśmy pomóc”.

Widziałem nagranie tej sytuacji i zadziwiło mnie paniczne zachowanie odganianej raz po raz matki, która reagowała  o d w r a c a n i e m   s i ę   p l e c a m i  do pojazdu i próbami zatrzymania go przez przygniecenie, a nie atakiem. Nie było w niej złośliwości. Nie chciała skrzywdzić ludzi, którzy tak paskudnie się zachowywali. Wyraźnie nie broniła swojego dziecka przed Vicki i innymi osobami, nie postrzegała ich jako zagrożenia. Chciała tylko odzyskać dziecko. W końcu zgodziła się usunąć na bok. A kiedy dziecko zostało wyciągnięte ze studni za linę przywiązaną do zderzaka, wiedziało dokładnie, w którą stronę biec – matka musiała nawoływać bez przerwy. Ruszyli ku sobie i szybko się spotkali.

Słonie rozumieją pojęcie współpracy. Współpracują ze sobą wzajemnie, pomagając osobnikom uwięzionym na błotnistych brzegach rzek, wspierając się przy opiece nad dziećmi czy podnosząc pobratymców, którzy doznali zranienia lub upadli. Potrafią stać u boku osobnika, któremu podano środki uspokajające i go podtrzymywać¹. Pewnego razu Cynthia Moss widziała, jak mały słoń wpadł do niewielkiego zbiornika wodnego o stromych brzegach. Matka i ciotka nie dawały rady wyciągnąć młodego, więc inne słonie zaczęły rozkopywać jedną stronę zbiornika, by utworzyć rampę. Odrobina praktycznego podejścia pozwoliła uratować dziecko.

Innym razem młoda matka o imieniu Cherie, która chciała dołączyć do reszty rodziny, kilkukrotnie próbowała przekroczyć wartką i niebezpieczną rzekę w kenijskim rezerwacie Samburu. Podczas jednego z podejść woda zabrała jej trzymiesięczne dziecko. Cherie ruszyła w pościg bystrą rzeką, dogoniła młode i zaprowadziła w spokojne, odległe miejsce². Dziecko musiało opić się wody i wychłodzić, wyglądało bardzo kiepsko, a wkrótce po wyjściu na brzeg umarło. W Birmie J. H. Williams widział, jak słonica została porwana wraz z dzieckiem przez spiętrzoną rzekę: „Przyszpiliła cielę przy pomocy trąby do kamienistego brzegu. Potem z ogromnym wysiłkiem podniosła je samą trąbą, cofnęła się tak, że mogła stanąć na tylnych nogach, i ułożyła je na wąskiej skalnej półce półtora metra nad poziomem wody. Po wykonaniu tego zadania wpadła z powrotem w wartki nurt, który porwał ją, jakby była zrobiona z korka”³. Jednak pół godziny później, gdy przerażone dziecko wciąż drżało pozostawione na skałach, Williams usłyszał potężne trąbienie, „najwspanialszy odgłos matczynej miłości”. Samica podążała wzdłuż brzegu, by odzyskać dziecko.

Słoniątkom zwykle nie pozwala się zgubić. Matki trzymają je w zasięgu wzroku. Dzieciom nie pozwala się zostawać z tyłu. Matrona tak dopasowuje tempo marszu stada, by mieć pewność, że młode mają czas na odpoczynek.

W 1990 roku tutaj, w Amboseli, słynna Echo urodziła dziecko, które nie mogło wyprostować przednich nóg, ledwo dawało radę pić mleko⁴. Słonik z bólem czołgał się na nadgarstkach, upadając raz po raz. Badacze byli przekonani, że zedrze sobie skórę i złapie infekcję, że nie przetrwa. Zastanawiali się, czy ukrócenie cierpienia nie byłoby słuszne. Zgodnie ze swoją naturą Echo i jej rodzina nie traciły wytrwałości, podnosząc go za każdym razem, gdy upadał. Ośmioletnia córka Echo, Enid, również czasami szturchała młode, by pomóc mu wstać, ale Echo powoli i delikatnie ją odpychała. Stojąc nad dzieckiem, Enid często wtykała trąbę do pyska matki, wyraźnie szukając otuchy. Przez trzy dni udręczone młode czołgało się, a Echo i Enid zwalniały tempo, odwracając się ciągle, by je obserwować i czekając, aż je dogoni. Trzeciego dnia słonik przysiadł i położył przednie nogi na ziemi, a potem „ostrożnie i bardzo wolno przeniósł na nie ciężar i wyprostował wszystkie kończyny jednocześnie”. I chociaż upadł jeszcze kilka razy, czwartego dnia chodził normalnie i nie oglądał się za siebie. Wytrwałość jego rodziny – którą, gdyby wystąpiła u ludzi, nazwalibyśmy wiarą – uratowała go.

„Parę dni temu – mówi Vicki podczas naszej przechadzki – Eclipse zaczęła biegać w kółko, trąbić, wpadła w szał”. Jej rodzina znajdowała się wówczas w odległości jakichś dwustu trzydziestu metrów, dzieci były bezpieczne u boku samic. „Myślę, że jej syn przebywał wtedy z innymi słonicami i nie odpowiedział na jej wołanie – spekuluje Vicki. – Była  t a k a  zdenerwowana”. Potem odnalazła młode i spokój powrócił. Cynthia Moss opowiadała o rocznym samcu, którego tak pochłonęła zabawa z kolegami z innej rodziny, że nie zauważył, jak jego rodzina się oddaliła. Krewni również nie spostrzegli braku młodego. Nagle spanikował i zawołał głosem „zagubionego dziecka”⁵. Kilka samic z jego rodziny natychmiast wróciło się po niego, a on pobiegł ku nim tak szybko, jak mógł.

Podczas gdy małe dzieci stosunkowo szybko się znajdują, nastoletnie słonie potrafią tak zająć się kontaktami towarzyskimi, że naprawdę gubią rodziny. „Takie sytuacje są dla nich  n a p r a w d ę  bardzo stresujące” – opowiada Vicki. W wietrzne wieczory, gdy słonie gorzej słyszą, potrafią biegać w tę i z powrotem, nawołując i nasłuchując odpowiedzi. „Czasami chciałoby się powiedzieć: «Idź dalej  w   t a m t ą  stronę»”. Nawet starszym słoniom, które tak się pilnują, zdarza się zgubić grupę, również najczęściej w wietrzne dni, gdy trudniej usłyszeć swoich. Są wtedy przerażone, biegają w kółko, nawołują. Odnalezienie rodziny wiąże się z emocjami. „Jakby chciały zakomunikować: «To było najgorsze na świecie»” – mówi Vicki, żartując ze słoniowego melodramatu.

Niemądre byłoby założenie, że zagubione, spanikowane słonie nie odczuwają niepokoju. Nie mają może ekspresyjnej mimiki, ale, jak twierdzi Vicki, „robią miny z serii – «martwię się», «to podejrzane», «zgubiłem się» – trudno mi samej określić, na czym to polega, ale można to wyczytać z ich twarzy”.

Samotne zwierzęta są o wiele bardziej narażone na ataki drapieżników. Jako że zachowanie zagubionych słoni jest tak typowe i tak podobne do naszego w takich samych okolicznościach, można stwierdzić, że one, podobnie jak my, nie czują się komfortowo w pojedynkę wśród dzikiej przyrody, a przebywanie z innymi je uspokaja.

Nie powinno nas to dziwić. Ludzie żyli w takich samych, dzikich warunkach. Umysł człowieka i słonia kształtował się, gdy poruszaliśmy się po takim samym krajobrazie, radząc sobie z tymi samymi wyzwaniami, mierząc długość dni w oparciu o wysokość tego samego słońca, a nocami nasłuchując odgłosów tych samych niebezpieczeństw. Musieliśmy posiadać tę samą wiedzę. Jesteśmy zsynchronizowani, bo zasadniczo mamy podobne pochodzenie.

Widzę tu dwuletniego słonika, matki nie ma w pobliżu. Jego policzki są pokryte wydzieliną z gruczołów skroniowych, to oznaka stresu. Może jego mama ma ruję i oddaliła się z samcem. Młodsze matki łatwiej się dekoncentrują w kontakcie z atrakcyjnymi słoniami. Miejmy nadzieję, że to nie coś gorszego.

***

Pewnego dnia Katito widziała słonicę ugodzoną oszczepem. Ruszyła jej na pomoc. Kiedy wracała wraz z weterynarzem, który miał podać zastrzyk z antybiotykiem i środkiem przeciwbólowym, w pobliżu był już drugi słoń, a oszczep leżał obok. Nikt jeszcze nie słyszał, by jeden słoń wyciągnął drugiemu oszczep z rany, musiał po prostu wypaść. Ale kiedy weterynarz trafił strzałką z lekarstwem w skórę zranionego osobnika, drugi je wyjął. Badacze widzieli też słonia, który wtykał jedzenie do pyska kolegi z poważnie uszkodzoną trąbą.

Badacze z Amboseli, Richard Byrne i Lucy Bates, twierdzą zgodnie: „Słonie są empatyczne”⁶. Pomagają cierpiącym.  P o m a g a j ą  sobie wzajemnie. Co jeszcze bardziej tajemnicze, słonie czasem pomagają ludziom. George Adamson, który pomagał wychować słynną lwicę Elzę z książki Elza z afrykańskiego buszu, znał starszą, niedowidzącą kobietę z plemienia Turkana, zmuszoną niegdyś do spędzenia nocy pod drzewem⁷. Obudziła się i dostrzegła nad sobą słonia. Obwąchiwał ją z góry na dół, ku jej przerażeniu. Inne słonie zbiegły się i zaczęły zrywać gałęzie, by ją przykryć. Kolejnego ranka jej jęki przywiodły na miejsce pasterza, który uwolnił ją z drzewnej klatki. Czyżby słonie uznały ją za martwą i urządziły pogrzeb? Byłoby to dość dziwne. A może wyczuły jej bezbronność i w akcie współczucia postanowiły ochronić ją przez lampartami i hienami? To jeszcze dziwniejsze. Joyce Poole w książce Coming of Age with Elephants Coming of Age with Elephants pisze o pasterzu, który złamał nogę w przypadkowej konfrontacji z matroną. Kiedy grupa poszukiwawcza odnalazła go pod drzewem w towarzystwie agresywnego słonia, pasterz zasygnalizował żywiołowo, żeby powstrzymać się od strzału. Później opowiedział, że matrona najpierw go uderzyła, a gdy dostrzegła, że nie może chodzić, przy użyciu trąby i przednich nóg przeniosła go kawałek dalej, w cień. Pilnowała go w nocy, dotykając od czasu do czasu trąbą, mimo że jej rodzina zdążyła się oddalić.

Empatia to coś wyjątkowego. Wielu uważa, że to ona „czyni nas ludźmi”. Strach z kolei to chyba najstarsza, najbardziej podstawowa z emocji. Zaskakujące więc, że strach i empatia są ze sobą blisko powiązane, a strach to odmiana empatii. Empatia oznacza umiejętność wczucia się w czyjś stan emocjonalny. Kiedy gromada ptaków odlatuje, bo jeden z nich podrywa się do lotu, rozprzestrzenienie się uczucia nazywa się zarażeniem emocjonalnym. Płacz dziecka działa na podobnej zasadzie, przelewając niepokój na rodziców. Odebranie sygnału dotyczącego sytuacji alarmowej wymaga dostrojenia mózgu do czyichś emocji. To empatia. Kiedy strach twojego towarzysza wywołuje w tobie strach – zadziałała empatia. Kiedy oni ziewają i ty ziewasz – to też empatia. Korzeniami sięga ona do zaraźliwego strachu. Owszem, empatia jest szczególna. Ale występuje powszechnie. (Wiele osób z autyzmem doświadcza upośledzenia zdolności „odczytywania” uczuć innych).

Według ostatnich badań roczne dzieci, psy i koty próbowały pocieszyć „cierpiących” członków rodziny – którzy udawali płacz, ból czy duszenie się – poprzez, na przykład, położenie im głowy na kolanach⁸. Ludzie i małpy człekokształtne w kontakcie z nacechowanymi emocjonalnie obrazami odpowiadają podobną reakcją mózgu oraz podwyższeniem temperatury. Ludzie reagują na obrazki pokazywane im przez czas tak krótki, że przekaz nie zdąży dotrzeć do świadomości. Wniosek: empatia jest automatyczna. Nie wymaga myślenia. Mózg automatycznie odpowiada dostrojeniem się do emocji, zanim sygnał dotrze do świadomości.

Bawiące się zwierzęta rozumieją, że goniący i atakujący przeciwnik nie robi tego na serio. Empatia. Zaproszenie do zabawy trzeba zrozumieć. Empatia⁹. Wyćwiczone przeskakiwanie pomiędzy bezbronnością a nieszkodliwą agresją. Obserwuję to na co dzień u moich psów, Chuli i Jude’a, które bawią się ochoczo, warcząc i pokazując zęby, pokładają się, przetaczają, przyczajają, a potem liżą. To najlepsi przyjaciele darzący się zaufaniem.

Tańczenie, śpiewanie, wspólne wyjścia na spektakle i koncerty – ciało porusza się w zgodzie z umysłem naśladującym to, co widzimy u partnera; mózg wytwarza przybliżenie, ale nie  d z i e l i  tej samej emocji, bo odczuwać możemy jedynie w ramach własnego doświadczenia. Bardziej nie możemy się zbliżyć. Nie możemy czyimiś oczami zobaczyć koloru czerwonego ani poczuć czyjegoś smaku zupy fasolowej, ani wysłuchać czyimiś uszami kawałka Kashmir Led Zeppelin. Ale empatia pozwala nam ciągle porównywać doświadczenia i tworzyć kopie. To iluzja istniejąca, by pokazywać naszym przyjaciołom i kochankom: „Tak się właśnie czuję”. Nasze mózgi spieszą z pomocą, byśmy mogli odpowiedzieć: „Serio? Ja tak samo”. O to właśnie chodzi. I to jest najlepsze. Niewiarygodne.

Często używa się terminu „empatia” wymiennie ze słowami „współczucie” i „miłosierdzie”. Chciałbym wprowadzić rozróżnienie.  E m p a t i a  to dostrajanie się do odczuwania tej samej emocji. Boję się, gdy ty się boisz, jestem szczęśliwy, gdy ty jesteś szczęśliwy, smutny, gdy jesteś smutny.  W s p ó ł c z u c i e  to martwienie się o osobę doświadczającą cierpienia. To trochę co innego; czyjeś uczucie może nie być moim udziałem – „Przykro mi słyszeć, że zmarła twoja prababcia”. Nie jestem smutny, ale współczuję.  M i ł o s i e r d z i e  to współczucie plus motywacja do działania: „Kiedy widzę twój ból, chcę ci pomóc”. Kupujesz kanapkę bezdomnej osobie lub podpisujesz petycję w intencji ratowania wielorybów. Oczywiście słowa „empatia”, „współczucie” i „miłosierdzie” oznaczają splecione ze sobą emocje. Ale jeśli miłosierdzie wiąże się z chęcią ukojenia cierpienia, słoń chroniący zagubioną starszą kobietę odczuwa – i wciela w życie – cały zakres uczuć – od empatii, przez współczucie, po miłosierdzie.

Jane Goodall podkreśla, że szympansy i bonobo nie umieją pływać, ale w ogrodach zoologicznych z fosami potrafią podjąć „heroiczne wysiłki”, by uratować tonących towarzyszy. Pewien dorosły samiec utonął, próbując uratować dziecko. Pewnego razu, po spuszczeniu wody z fosy w celach konserwacyjnych, opiekunowie ponownie odkręcili kurek, by ją napełnić. Nagle starszy samiec podszedł do okna, machając panicznie rękami, by zwrócić na siebie uwagę. Kilka młodych bonobo weszło do suchej fosy i nie mogło z niej wyjść¹⁰. Utonęłyby. Stary samiec własnoręcznie uratował najmłodszego.

Szczur potrafi uwolnić innego szczura z zamkniętego pojemnika¹¹. Nawet jeśli w pojemniku obok jest czekolada, szczur  n a j p i e r w  uwolni kolegę, a potem podzieli się z nim smakołykiem. Empatia przechodzi więc we współczucie, w miłosierdzie i w końcu w altruistyczny czyn. Jako że pomaganie innym może się w przyszłości opłacić, w mózgu dochodzi do wyrzutu oksytocyny w ramach nagrody za bycie miłym. Dlatego czyniąc dobro,  c z u j e m y  się dobrze. Altruizm pomiędzy przyjaciółmi jest jak ubezpieczenie. Lepiej zapłacić za pakiet premium, nawet jeśli miałby się nigdy nie przydać, ponieważ może jednak okazać się potrzebny. W przypadku szczurów uwolniony kolega może przyjść z pomocą w innej sytuacji. W obliczu ataku drapieżnika obecność towarzysza zmniejsza o połowę prawdopodobieństwo śmierci i dwukrotnie zwiększa prawdopodobieństwo dostrzeżenia agresora i uniemożliwienia mu napaści.

Jednak nie wszystko ma praktyczne zastosowanie. Uprzejmość nierzadko rozchodzi się dalej, sięgając pomiędzy gatunkami. W angielskim zoo bonobo porwała szpaka¹². Gdy opiekun kazał jej go puścić, wspięła się na najwyższe drzewo, oplotła nogami pień, uwalniając ręce, i ostrożnie wypuściła z nich szpaka ku niebu. Rozumiała sytuację i wiedziała co nieco o ptakach. Ciekawe, czy wyobrażała sobie, jak to jest latać.

Dokładne przyczyny stojące za empatią i miłosierdziem u słoni pozostają w kręgu tajemnic. Nie wiemy, co słonie czują, ale wiemy, że czują. A może nie czują? Może słonie też szukają głębszego sensu życia i śmierci, który wymyka się im podobnie jak nam. Może nie tylko my przekraczamy ograniczenia rozumu i logiki dzięki umysłowi dość potężnemu, by dokonywać niemożliwego. Może rozmyślają tak samo jak my. Jeśli tak, to na pewno nie tylko one.

Właśnie rozmyślam. Wiele innych zwierząt wykazuje ciekawość, a ludzka ciekawość jest prekursorką rozmyślania, które jest prekursorem duchowości, która jest prekursorką nauki. Nauka bada, co tak naprawdę się dzieje. Nieustająco dokonują się odkrycia.

ŻAŁOBA

Cynthia Moss widziała powrót rodziny¹. Teresia przybyła bez połowy jednego z ciosów. Może został zniszczony przez kulę lub ułamał się, gdy próbowała podnieść któregoś z umęczonych członków rodziny. Trista zaginęła. Wendy zaginęła. Tania wróciła z trzema poważnie zainfekowanymi ranami postrzałowymi: na lewej łopatce, za lewym uchem i na zadzie. Ciągle dotykała ich trąbą. Jej wymiona wyschły, ale jej najmłodszy syn, wciąż w wieku cielęcym, miał dużo wigoru. Szybko nauczył się jeść.

Cynthia miała już odjeżdżać, gdy Tania podeszła do okna jej land rovera, stanęła i zaczęła się w nią wpatrywać. Poruszona i zaniepokojona Cynthia czuła, że Tania chciała dać znać o swoim cierpieniu. Nie można było jednak jej pomóc.

Tania wyzdrowiała, a jej syn przetrwał. Nagle osierocone dziecko Wendy przeżyło dzięki opiece ciotki Willi. Teresia dożyła wieku sześćdziesięciu dwóch lat.

Od czasu narodzin Teresii, około roku 1922, świat znacznie się zmienił. Za jej życia wypełnił się ludźmi i nowymi maszynami. Funkcjonowała, nie wiedząc nic o Wielkim Kryzysie, II wojnie światowej, obozach zagłady czy Hiroszimie. Nie słyszała o tragediach w Birmie, Korei, Kambodży czy Wietnamie ani o locie Apollo na ten sam księżyc, w którego świetle wędrowała. Nie wiedziała o epoce swingu, jazzu czy rock and rolla. Obojętne jej były ruchy na rzecz praw człowieka, emancypacja kobiet, wydanie Silent spring i ochrona środowiska. Zimną wojnę spędziła w tropikalnym klimacie, nie interesując się staraniami Nelsona Mandeli o wyzwolenie ludności kraju, który wybił prawie wszystkie mieszkające w nim słonie. Według osi czasu żyła obok wszystkich tych wydarzeń. Przestawiła się na bardziej stały rytm. Była najstarszą członkinią populacji, gdy ugodziły ją trzy masajskie oszczepy. W rany wdało się zakażenie². Po dwóch tygodniach umarła.

Niewiele dzisiejszych słoni dożywa wieku takiego jak Teresia. By przetrwać, wiele z nich musi porzucić zdobytą wcześniej wiedzę i tradycje wynikające z kultury, która dotychczas trzymała je przy życiu. Stare szlaki migracji, drogi do zapasów jedzenia i wody zanikają, przejmowane przez ludzi.

Dzieciństwo Teresii upłynęło w świecie, w którym było więcej przestrzeni. „Nie brakowało zielonych, pełnych słońca dni – wspomina Cynthia – gdy Teresia i inne młode ganiały się, kryły w krzakach i wysokiej trawie, z wysoko uniesionymi głowami, nastawionymi uszami, figlarnymi, szeroko otwartymi oczami i wyciągniętymi trąbami pulsującymi zabawą”³. Oczywiście były też gorsze dni, susze i pogrzeby. Ale takie jest życie. Może trwać w ten sposób, mimo gorszych czasów, przez miliony lat lub więcej. Jednak teraz ryzyko, że słoń zginie z rąk człowieka, jest większe niż ryzyko śmierci z jakiegokolwiek innego powodu⁴.

Słonie umierają, jak my wszyscy. Dla słoni i niektórych innych gatunków ważne jest, kto umarł. Dlatego mówimy o ich podmiotowości. Kluczowe znaczenie pamięci, nauki i przywództwa dla przetrwania rodziny to powód, dla którego liczą się jednostki. Śmierć ma znaczenie dla żywych. Widać to po nich.

Pewien badacz odtworzył nagranie głosu słonia, który już nie żył⁵. Dźwięk rozchodził się z głośnika ukrytego w krzakach. Rodzina zaczęła nawoływać i rozglądać się. Córka martwego słonia nawoływała przez wiele dni. Badacze już nigdy więcej nie powtórzyli eksperymentu.

Reakcję słoni na śmierć określa się jako ich „prawdopodobnie najdziwniejsze zachowanie”⁶. Prawie nigdy nie przechodzą obojętnie obok szczątków słonia. Czasami reagują też na widok ludzkich. Pozostałości po innych zwierzętach ignorują.

Jak pisze Joyce Poole: „Najbardziej niepokojące jest ich milczenie. Jedyny dźwięk, jaki wówczas wybrzmiewa, to powietrze wydmuchiwane przez ich trąby podczas badania martwego towarzysza. To tak, jak gdyby ptaki przestały śpiewać”⁷. Vicki widziała to na własne oczy, mówi, że to „do bólu smutne”. Słonie ostrożnie wyciągają trąby, delikatnie dotykając ciała, jak gdyby szukały informacji. Przesuwają końcówką trąby po szczęce i ciosach – częściach, którymi najczęściej stykają się za życia i podczas powitań – są dla nich najbardziej charakterystyczne.⁸

Cynthia opowiedziała mi o wspaniałej matronie o imieniu Big Tuskless. Zmarła śmiercią naturalną, a parę tygodni później Cynthia przywiozła jej kość szczękową do obozu badawczego, by określić jej wiek. Po paru dniach rodzina słonicy przybyła do obozu. Było tam kilkadziesiąt kości, ale słonie dokładnie wiedziały, do której się zwrócić. Spędziły przy niej trochę czasu. Wszystkie jej dotykały. A potem odeszły, został tylko jeden. Siedział jeszcze długo, głaszcząc szczękę Big Tuskless trąbą, obracając ją, pieszcząc. To był Butch, siedmioletni syn słonicy. Czyżby pamiętał twarz matki, przywoływał jej zapach, słyszał głos, myślał o jej dotyku?

Teraz ludzie natychmiast rzucają się na ciosy. Ale w 1957 roku David Sheldrick pisał, że słonie „mają dziwny nawyk usuwania kłów martwym towarzyszom”⁹. Odnotował wiele przypadków, gdy słonie niosły ciosy ważące nawet czterdzieści pięć kilogramów na odległość większą niż pół kilometra. Pewnego razu Iain Douglas-Hamilton przewiózł część zwłok zastrzelonego przez farmera słonia w inne miejsce¹⁰. Niedługo potem pojawiła się tam pewna rodzina. Gdy słonie poczuły zapach, otoczyły zwłoki, ostrożnie podeszły, sięgając ku nim rozkołysanymi trąbami, z uszami skierowanymi naprzód. Żaden nie palił się do dotknięcia kości jako pierwszy. Zbliżyły się do siebie, by kontynuować skrupulatne węszenie i dokładne badanie ciosów. Przesuwały niektóre kości i przetaczały je nogami. Inne układały razem. Czasem sprawdzały smak. Przetoczyły czaszkę. Po chwili wszystkie słonie uczestniczyły w badaniu, wiele z nich przenosiło kości. George Adamson zastrzelił samca goniącego urzędnika po jego własnym ogrodzie. Lokalna ludność oprawiła zwierzę dla mięsa, a potem przeniosła zwłoki osiemset metrów dalej. Tamtej nocy słonie przywlekły łopatkę i kość nogi dokładnie w miejsce, gdzie słoń upadł¹¹.

Słonie czasami przykrywają zwłoki ziemią i roślinnością, co czyni je, jak sądzę, jedynymi zwierzętami poza ludźmi, które dokonują pogrzebów. Zdarzało im się robić to samo z ludźmi. Kiedy myśliwi zastrzelili dużego samca, jego towarzysze otoczyli zwłoki. Parę godzin później martwy słoń był nie tylko pokryty ziemią i liśćmi, ale też rana na jego głowie została wypełniona błotem¹².

Czy słonie znają  p o j ę c i e  śmierci? Czy  a n t y c y p u j ą  śmierć? Parę lat temu w Rezerwacie Narodowym Samburu w Kenii schorowana matrona o imieniu Eleanor upadła. Inna matrona, Grace, szybko podeszła do niej, a jej policzki były mokre z emocji. Grace pomogła Eleanor stanąć na nogi. Jednak słonica znów upadła. Grace wyglądała na bardzo zestresowaną i wciąż próbowała podnosić Eleanor. Bez skutku. Grace czuwała przy Eleanor, gdy zapadła noc. W nocy słonica umarła¹³. Następnego dnia słoń o imieniu Maui zaczął kołysać nogą ciało Eleanor. Trzeciego dnia do jej ciała przyszła jej własna rodzina, inna rodzina, jej najbliższa przyjaciółka Maya i Grace. Piątego dnia Maya siedziała przy zwłokach przez półtorej godziny. Tydzień po śmierci ponownie pojawiła się rodzina i spędziła z Eleanor pół godziny. Opowiadając mi to, Iain Douglas-Hamilton używał słowa „żałoba”.

Czy słonie faktycznie  p r z e c h o d z ą  przez żałobę? Skąd możemy to wiedzieć? Po śmierci młodego słonia jego matka wydaje się przygnębiona przez wiele dni, ciągnąc się wolno za resztą stada. Kiedy słonica Tonie urodziła martwe dziecko, spędziła ze zwłokami cztery dni, sama, w upale, chroniąc je przed lwami, które czaiły się w pobliżu. W końcu odeszła.

Słonie czasami noszą chore lub martwe cielęta na ciosach. Samica z Amboseli przeniosła przedwcześnie urodzone, umierające dziecko 450 metrów dalej, do chłodnego zagajnika palmowego¹⁴. Odnotowano też przypadki małp człekokształtnych, pawianów i delfinów trwających przy martwych dzieciach. Ale czy matka faktycznie odczuwa smutek? Czy może po prostu nosi martwe dziecko tak samo, jak nosiłaby żywe? Odpowiedź: słonie i delfiny nigdy nie noszą zdrowych młodych. To inna sytuacja.

We wrześniu 2010 roku na wyspie San Juan w stanie Waszyngton ludzie obserwowali orkę popychającą martwego noworodka przez sześć godzin¹⁵. Gdyby podchodziła do śmierci czysto racjonalnie, zostawiłaby to młode. Ludzie też nie porzucają martwych dzieci tak po prostu. Rozumiemy pojęcie śmierci i uczucie żałoby. Budujemy mocne więzi. Nie jesteśmy obojętni na odejście. Ich więzi również są mocne. Może one również nie są obojętne na stratę.

Parę lat temu na Long Island niemowlę humbaka, cierpiące i osamotnione, ale wciąż żywe, wypłynęło na brzeg w Easthampton. Marge Winski, latarnik z odległego o dwadzieścia cztery kilometry Montauk, powiedział mi, że w noc po pojawieniu się wieloryba na brzegu usłyszał „żałobne odgłosy humbaków”. Gdy żyjąca na wolności w Atlantyku samica delfina, Luna, została odizolowana od swojego kilkudniowego dziecka z powodu nadpłynięcia rekina tygrysiego, Denise Herzing napisała: „Nigdy nie słyszałam takich dźwięków wydawanych przez matkę pogrążoną w żałobie”¹⁶. Gdy trzymany w niewoli delfin Spock nagle umarł, jego towarzyszka wyglądała na oszołomioną i całymi dniami leżała w letargu na dnie basenu, wypływając jedynie, by zaczerpnąć powietrza¹⁷. Po tygodniu wróciła do jedzenia i zaczęła nawiązywać kontakty. Maddalena Bearzi pisze: „Pogrążony w żałobie delfin izoluje się od grupy, ale w czasie żałoby podpływają do niego towarzysze, być może po to, by sprawdzić, jak się ma, podobnie jak robią to ludzie, gdy jeden z nich cierpi”¹⁸.

Czy inne zwierzęta faktycznie doświadczają żałoby? By kontynuować wywód w sposób jasny i inteligentny, potrzebujemy bardziej naukowej definicji żałoby. Antropolożka Barbara J. King taką ukuła. O żałobie można mówić wtedy, gdy żywe osobniki, które znały zmarłego, zmieniają swoją codzienność. Jedzą lub śpią mniej, są apatyczne lub zdenerwowane. Definicja żałoby według King wydaje się użyteczna¹⁹. Nauka najchętniej opiera się na mierzalnych wartościach. Smutek nie jest ani o gram lżejszy od żałoby, a żałoba nie jest dwa metry krótsza od szczęścia. U ludzi uczucia zmieniają natężenie, przychodzą i odchodzą. Podobnie jest u zwierząt. Człowiek może odpuścić sobie kilka dni pracy po śmierci kogoś bliskiego; żałobnicy czuwają przy zmarłym; a słonie przychodzą do ciała zmarłego przez kilka dni po zgonie. Ludzie odwiedzają cmentarz. Podobnie słonie. Trajektoria ludzkiego życia może się zmienić z powodu śmierci ważnego członka rodziny. Podobnie jest u słoni, małp…

W zoo w Filadelfii w latach 70. XIX wieku żyły dwa nierozłączne szympansy. „Po śmierci samicy – pisał opiekun – jej towarzysz wielokrotnie próbował ją podnieść, a gdy okazało się to niemożliwe, jego gniew i żal trudno było spokojnie oglądać […] To był prawdziwy krzyk rozpaczy […], z czasem zamieniający się w płacz, jakiego nie słyszałem nigdy wcześniej […] ah-ah-ah-ah-ah cedzone na wydechu, brzmiące tęskno jak wycie […] Płakał przez resztę dnia. Następną dobę spędził, siedząc nieruchomo i łkając”²⁰. Ponad wiek później w ośrodku badawczym Yerkes Research Center szympans o imieniu Amos pozostał w gnieździe, gdy jego towarzysze wyszli²¹. Wracali jednak raz po raz sprawdzić, jak się ma. Samica o imieniu Daisy delikatnie pogłaskała wrażliwe miejsce za jego uchem i włożyła mu pod plecy miękką ściółkę niczym pielęgniarka poprawiająca pacjentowi poduszki. Amos umarł następnego dnia. Przez kolejnych kilka dób pozostali wydawali się przybici, mało jedli. Dwa szympansy z Ugandy przez lata pozostawały nierozłączne²². Kiedy jeden z nich umarł, drugi, zwykle towarzyski i dominujący, „przez kilka tygodni nie chciał z nikim przebywać”, opowiadał badacz John Mitani. „Jakby był w żałobie”.

Patricia Wright bada naczelne z Madagaskaru, zwane lemurami. Pat twierdzi, że kiedy umiera lemur, „rodzina przechodzi przez tragedię”²³. Opowiedziała mi, co zaobserwowała po tym, jak podobna do drapieżnego kota fossa zabiła lemura sifakę. „Kiedy fossa odeszła, na miejscu pojawiła się rodzina. Jego partnerka długo nawoływała tak, jak nawołuje się  z a g i n i o n e g o.  Jednak gdy naprawdę chodzi o zaginionego, okrzyk jest rzadszy, wyższy i bardziej energiczny. A to był przeciągły gwizd, pełen żalu, smutku, powtarzany raz za razem”. Inni członkowie grupy, synowie i córki zmarłego samca, wydawali podobne odgłosy, przyglądając się trupowi z gałęzi wiszących dziewięć metrów nad ziemią. W ciągu pięciu dni lemury wracały do zmarłego czternaście razy.

Profesorka i ekolożka behawioralna Joanna Burger miała papugę amazońską o imieniu Tiko. Tiko lubił spędzać czas w towarzystwie teściowej Joanny, gdy mieszkały razem w ostatnim roku jej życia. Na miesiąc przed śmiercią starszej pani Tiko próbował zabraniać opiekunom dotykać jej. Gdy chcieli zmierzyć temperaturę, papuga atakowała, trzeba więc było na czas wizyt przenieść ją do innego pokoju. W ostatnim tygodniu Tiko spędzał dni, siedząc przy głowie chorej, pilnując jej. „Nie bardzo chciał opuszczać ją nawet w porach posiłków” – mówi Joanna. Gdy kobieta zmarła, a jej ciało zostało już wyniesione z domu, „Tiko spędził większość nocy, krzycząc w swoim pokoju, podczas gdy  n i g d y   w c z e ś n i e j  nie odzywał się w nocy, niezależnie od tego, co się działo na dole”. Przez miesiące Tiko przesiadywał godzinami na łóżku, w którym zwykła leżeć jego, już martwa, starsza znajoma.

Żałoba nie jest jedynie reakcją na śmierć. Czasami ludzie, których znamy, umierają, i nie oznacza to dla nas wejścia w okres żałoby. Czasami ludzie, których kochamy, odchodzą od nas i, mimo że pozostają żywi, oznacza to dla nas żałobę. Po prostu bardzo za nimi tęsknimy. Zmienili nasze życie, więc ich odejście również oznacza zmianę. Żałoba nie dotyczy tylko śmierci, chodzi o utratę towarzysza, jego obecności. Barbara J. King twierdzi, że jeśli jedno lub więcej zwierząt prowadziło wspólne życie, „żałoba jest wynikiem utraty miłości”.

Czy „miłość” to odpowiednie słowo? Kiedy słoń widzi swoją siostrę i nawołuje ją, by nawiązać kontakt, lub gdy papuga widzi drugą papugę i chce się do niej zbliżyć, kieruje nią pewne  p o c z u c i e  więzi. Słowo, którym określamy  u c z u c i e  skłaniające nas do poszukiwania bliskości, to „miłość”. Słonie i ptaki nie czują miłości do siebie w taki sposób jak ja, ale to samo dotyczy moich przyjaciół, matki, żony, przybranej córki i sąsiadów. Miłość nie jest jednolita. Miłość występująca u ludzi nie ma identycznej jakości czy intensywności. Ale wierzę, że słowo oznaczające naszą miłość oznacza także ich miłość. Miłość ma wiele twarzy. Miłość to prawdopodobnie  o d p o w i e d n i e  słowo.

Wiele zwierząt innych niż ludzie  n i e   o k a z u j e  tęsknoty za martwymi osobnikami swojego gatunku ani członkami rodziny. Czy jest tak dlatego, że jej nie odczuwają, dlatego, że jej nie zauważamy czy dlatego, że nie umiemy zinterpretować jej oznak? Kto byłby w stanie obserwować mewę czy mangustę przez tygodnie po śmierci towarzysza? (Czy – jak w przypadku albatrosów – przez lata, które muszą upłynąć, by weszły w okres zalotów i znalazły partnera?). Żałobne historie żyjących na wolności istot są rzadkie i anegdotyczne, bo naturalna śmierć rzadko się przydarza. Większość organizmów żyje i umiera poza zasięgiem ludzkiego wzroku. Właściciele zwierząt, z drugiej strony, opowiadają często o kotach, które zawodzą i trwają w letargu tygodniami, o królikach w depresji czy psach odwiedzających groby swoich towarzyszy lub chodzących codziennie na dworzec w oczekiwaniu na powrót zmarłej osoby. Koleżanka opowiadała mi, że gdy jedna z jej agam umarła, druga nie ruszała się przez kilka tygodni, zanim wróciła do normalnej aktywności. Czy to możliwe, że nawet jaszczurki tęsknią za towarzyszami?

Właściwie niewiele wiedziałem o tym, co się dzieje, gdy zwierzę straci przyjaciela. Ale kiedyś mieliśmy z żoną dwie kaczki, które razem dorastały i mieszkały z czwórką naszych kurczaków. Ptaki często wychodziły razem na podwórko, a kaczki były nierozłączne. Kąpały się razem, a w sezonie razem odbywały gody. Pewnego dnia obie zachorowały. Kolejnego dnia kaczor Ellington umarł. Samiczka (Thelonius, znana także jako Beeper) wróciła do zdrowia. Ale całymi dniami chodziła po podwórku, po zaroślach, po krzakach, nawołując i szukając. Żałoba? Smutek? Z pewnością tęskniła za swoim towarzyszem. W końcu przestała szukać i postanowiła całkowicie oddać się życiu z kurczakami. Nie wiem, jak to odczuwała, ale na pewno tęskniła za nim i próbowała go odnaleźć. Jednak w końcu musiała wrócić do życia – jak my wszyscy. Takie pojedyncze anegdoty są słabe i mało przekonujące, łatwo ulegają błędnym interpretacjom. Ale w większej liczbie zyskują wiarygodność.

Pewne istoty, podobnie jak ludzie, głęboko odczuwają stratę. W latach 90. matrona stada ork, Eve, umarła na Pacyfiku u wybrzeży Kanady, w wieku pięćdziesięciu pięciu lat. Jej synowie, Top Notch i Foster, krążyli wokół Hanson Island, nawołując. Po raz pierwszy w ich życiu – Top Notch miał trzydzieści trzy lata – matka nie zareagowała na ich odgłosy. Bracia spędzali kolejne dni na odwiedzaniu miejsc, w których ich matka przebywała w ostatnich dniach życia. Nadzieja, tęsknota²⁴. Żałoba. Dame Daphne Sheldrick, która przez pół wieku obcowała z osieroconymi słoniami, powiedziała mi wprost: „Słoń  m o ż e  umrzeć z żalu”. Widziała to na własne oczy. Daphne twierdzi, że pięćdziesiąt lat wychowywania sierot słoni nauczyło ją następującej rzeczy: „By zrozumieć słonia, trzeba korzystać z «antropomorfizacji», bo emocjonalność słoni jest taka sama jak nasza. Odczuwają żal i opłakują stratę bliskich tak samo jak my, a ich zdolność do miłości jest imponująca”.

Nawet jeśli przyjmiemy, że odczuwają żal, czy ten żal jest „tak głęboki jak nasz”? Jak głęboko potrafimy odczuwać żal? Przywołajmy pogrzeb u ludzi. Spotkanie trwające jeden dzień. Wnuczęta i dorosłe dzieci, krewni, przyjaciele, koledzy wymieniający się żartami i wizytówkami, młode dziewczyny w sukienkach tak krótkich, jakby ich długość była obliczona na przegonienie smutku. Pustka, która zarasta, i ból, który nigdy nie odchodzi. Jedno życie się zmieniło, inne nie. Czym jest „ludzki żal”? Nie ma czegoś takiego. Podobnie jak ludzka miłość, ludzki żal ma wiele odcieni, występuje w różnych natężeniach, rodzi się w różnych umysłach. Nie tylko w ludzkich umysłach.

Do odczuwania żalu nie jest konieczne rozumienie pojęcia śmierci. Ludzie doświadczają żałoby, ale mają różne opinie co do natury śmierci. Czerpią wiedzę z różnorodnych tradycji i wierzeń – w niebo, piekło czy reinkarnację – co pozwala im zatrzymać umarłego w świecie żywych. Najważniejszym aspektem ludzkiego rozumienia śmierci jest założenie, że tak naprawdę nie umiera się nigdy. Niektórzy wierzą po prostu w koniec egzystencji. Ale większość nie może tego pojąć. „Wierzę w życie wieczne” – takie słowa uczyłem się powtarzać w kościele. Czy zatem gdy szympans lub delfin niesie martwe dziecko, rozumie pojęcie śmierci gorzej niż papież? A czy słoń przerzucający kości swojego bliskiego rozumie je lepiej?

D w a   l a t a  po śmierci Teresii od ran zadanych przez oszczepy Cynthia widziała Tallulę, Theodorę i młodszych członków ich rodzin podczas zabawy – biegały po krzakach, robiły piruety, kręcąc ogonami, skakały do wody i chlapały dookoła. Zakończyły żałobę po śmierci Teresii i, jak powiedziała Cynthia: „Znów były dziarskimi, figlarnymi słoniami, które tak bardzo kochałam”²⁵.

JAK MÓWICIE CZEŚĆ?

Słonie, które obserwujemy, idą ku mokradłom, krocząc przez wysoką trawę, zatapiają się w rześkiej wilgoci.

Jak rodziny podejmują decyzję o tym, kiedy i dokąd pójść? Vicki przyjrzała się temu  b a r d z o  dokładnie. „Jeśli któryś z członków rodziny chce iść w jakieś miejsce, staje obok grupy i zwraca się ku wybranemu kierunkowi”¹. To pozycja „chodźmy”. Mniej więcej co minutę któryś ze słoni wyskakuje z propozycją: „Chcę iść tędy, chodźmy razem”. Słonie zgadzają się lub nie.

A jeśli nie?

„Jeśli nie ruszą z miejsca, inicjator wyprawy może zwrócić się ku rodzinie, zaczepiać i szukać wsparcia. «Hej! Jesteśmy przyjaciółmi! Więc chodźmy  t a m,  gdzie ja chcę». Zaczepki mogą być częścią strategii”.

Czasami zgoda przychodzi od razu. Matrona wydaje przeciągły, niski odgłos, podnosi uszy i uderza nimi o szyję i łopatki, jakby klaskała w dłonie, a rodzina wyrusza, jak gdyby tylko czekała na ten sygnał. Czasami dyskusje trwają godzinami.

„Wiedzą, co je czeka. – tłumaczy Vicki. – Jeśli duża, wpływowa rodzina akurat przebywa tam, gdzie chcą iść, wolą uniknąć napięć i udać się w innym kierunku. Czasami to oczywiste. Nie zawsze jednak rozumiem, dlaczego robią to, co robią”.

Vicki przerywa, by powiedzieć: „Cześć, Amelia”. Zwraca się do mnie: „Samica, która idzie, trzepocząc uszami, to Jolene, matrona rodziny JA. – Vicki patrzy przez lornetkę w stronę mokradeł. – A tamta to Yvonne”.

Mamy tu więc rodzinę AA, YA i JA. AA to przyjaciele JA, YA także kolegują się z JA. Przywitają się teraz. Vicki tłumaczy: „Nie mówią po prostu: «Hej». To coś jakby: «To jestem ja, a to jesteś ty. Jesteśmy tutaj razem i jesteśmy znajomymi»”.

Powitanie przyciąga wszystkie słonie, budzą się uczucia i powstają więzi.

Badaczka Joyce Poole nazywa to „rytuałem wiążącym”. Według Poole uczestnicy sygnalizują sobie wzajemnie oraz obserwatorom, że „są członkami wspierającej się grupy i tworzą wspólny front”².

„Chcesz wiedzieć, czy dane słonie są dobrymi przyjaciółmi lub bliskimi krewnymi? – pyta Vicki. – Przyjrzyj się ich powitaniu”. Im cieplejsze i bardziej emocjonalne powitanie, tym większa waga relacji. W sytuacji wywołującej duże podniecenie towarzyskie słonie często spektakularnie splatają się trąbami i dotykają ciałami³. Nie brakuje trąbienia, pomrukiwania, trzepotania uszami, stukania ciosami i dotykania się trąbami. Widząc to, łatwo zidentyfikować „podniecenie”.

Słonie korzystają z ponad setki zrytualizowanych gestów, by komunikować się w różnych kontekstach, które to konteksty pomagają określić ich znaczenie⁴. Słoń o nastawieniu ambiwalentnym lub przestraszony będzie stał, nasłuchując i obserwując, kręcąc końcówką trąby w tę i z powrotem; będzie dotykał swojego pyska, uszu, nosa, w poszukiwaniu potwierdzenia, jak osoba muskająca własny policzek czy podkładająca dłoń pod brodę. Prawie ciągłe nawoływanie służy wzmacnianiu więzi rodzinnych, łagodzeniu sporów, bronieniu towarzyszy, tworzeniu koalicji, koordynacji przemieszczania się i utrzymywaniu kontaktu. Słonie wydają niektóre dźwięki krtanią, inne trąbą⁵.

Skłócone osobniki czasem korzystają z pomocy mediatora. Badacze piszą: „Zwykle strona trzecia, na przykład matrona lub bliski znajomy dręczonego słonia, inicjuje pogodzenie. Mediator zbliża się do kłócących się słoni […], a gdy zrówna się z nimi, pomrukuje, podrzucając głowę, unosząc uszy i wyciągając trąbę w stronę przeciwnika w przyjacielskim geście”⁶.

Vicki jest lekko rozczarowana poziomem energii towarzyszącym temu rytuałowi wiążącemu. „Gdyby była tu rodzina EB, dużo by się działo i  n i e   b r a k o w a ł o b y  podniecenia, trąbienia, ocierania, dotykania. Nazywamy ich włoską rodziną, bo zachowują się  b a r d z o  demonstracyjnie. To było tylko ciche spotkanie”.

Niewielka rodzina JA ma powody, by milczeć. „Przewodziła im piękna matrona – mówi Vicki. – Umarła, ugodzona oszczepem. Ich następna matrona padła podczas suszy”. Kiedy starsi odejdą, młodzi wydają się przygaszeni. Każdy osobnik jest ważny. Wśród zwierząt myślących w ten sposób śmierć dotyka najmocniej te, które wciąż żyją.

Większość członków rodziny kryje się w krzakach. Najbliżej nas stoi Jamila. Obok niej widać Jeremy’ego, który właśnie położył sobie na głowie zerwaną trawę. Ma dziewięć lat. Na prawo od niego znajduje się Jolene o kłach stykających się końcami; aktualna matrona. Obok niej mamy Jean; niedawno straciła ciążę. Samica z wywiniętymi ku górze kłami to Jody. Jolene uważana jest za matronę wrażliwą na potrzeby rodziny, spokojną, zapewniającą bezpieczeństwo, świecącą przykładem. „Członkowie tej rodziny są wobec siebie bardzo ciepli, uczuciowi. To jedna z moich ulubionych” – mówi Vicki z zadowoleniem.

Słonie z tej rodziny są również jednymi z najbardziej zaskakujących: badania genetyczne wykazały, że Jolene, Jamila i Jody nie są blisko spokrewnione. „To przyjaciółki, które żyją jak rodzina, blisko, zawsze razem; często się o siebie ocierają i dotykają. Zobacz, Jamila nawiązuje kontakt z cielęciem: «Hej, jesteśmy tutaj!»”.

Jolene musiała mieć do czynienia z Jettą, samicą, która właśnie napycha sobie policzki naprzeciwko Jody; obie mają mokre skronie.

Jody nastawia uszy. „Słucha – tłumaczy Vicki. – Widziałeś, jak klapnęła uchem? To rodzaj rozmowy”.

Zastanawiam się, dlaczego ich nie słyszę.

Vicki tłumaczy mi to, trochę pokrętnie: „Zdarza się, że ich nie słyszymy, ale i tak mówimy: «czuję obecność słoni» lub «nie wyczuwam słoni». Umiemy zorientować się, czy słonie są w pobliżu, sami nie wiedząc, jak to możliwe. Działa tu jakaś nieuświadomiona, bardzo subtelna siła. Myślę, że podświadomie wyczuwamy ich poddźwiękowe nawoływania”.

Pieśni słoni obejmują dziesięć oktaw, od poddźwiękowych pomruków po trąbienie, od 8 Hz do 10 tys. Hz⁷. Badania z użyciem narzędzi, które przerabiają bardzo niskie dźwięki na słyszalne dla ludzkich uszu, wykazały, że gdy słonie są tak podniecone, że wilgotnieją im policzki, wydają również odgłosy. Po prostu ich głośne pomruki nie są wyłapywane przez nasz słuch ze względu na zbyt niskie częstotliwości.

Niskie pomrukiwania słoni wytwarzają fale nie tylko w powietrzu, ale też w  z i e m i.  Słonie rejestrują dźwięki niesłyszalne dla ludzi z odległości kilku mil. Ich ogromna wrażliwość na niskie częstotliwości wiąże się z budową ucha, przewodnictwem kostnym i specjalnymi zakończeniami nerwowymi, które czynią ich palce, stopy i trąbę wyjątkowo wyczulonymi na wibracje. Część komunikacji dźwiękowej słoni przenoszona jest przez podłoże i odbierana przez stopy⁸. (Ich zdolność do wykrywania wibracji może mieć związek z historiami o słoniach wbiegających na wzgórza jeszcze zanim ludziom udawało się dostrzec nadciągające tsunami).

Kiedy słyszymy pomruki słoni, wychwytujemy z pionowej ściany wydawanych przez nie odgłosów tylko dźwięki o wysokich częstotliwościach. To tak, jakby słyszeć tylko wysokie nuty złożonego akordu. Wyobraźcie to sobie: gdyby dźwięk był domem, docierałby do nas tylko strych budynku wyposażonego w wykończoną piwnicę. Słonie wydają różne  r o d z a j e  pomruków o zróżnicowanych strukturach. Odgłosy pełnych napięcia konfrontacji mają inną amplitudę, częstotliwość i długość od odgłosów generowanych podczas przyjacielskiego spotkania⁹. Twierdzenie, że słonie po prostu wydają pomruki, jest jak twierdzenie, że ludzie się śmieją. Śmiejemy się w różny sposób w różnych kontekstach. Zmienia się też intensywność śmiechu – od uprzejmego chichotu, przez sarkastyczne parsknięcia po szczere rżenie. To samo dotyczy pomruków – jest ich wiele rodzajów.

„Wiele z tego, co komunikują, leży poniżej naszego progu słyszalności – mówi Vicki – można jednak dostrzec, jak robią pauzy, gesty, subtelne drobiazgi. Czasem, gdy nawołują, na czole pojawia im się zmarszczka. Jeśli znajdziesz się blisko nich, poczujesz ich głos w splocie słonecznym, w klatce piersiowej, będzie przechodził przez twoje ciało”.

Co – jeśli w ogóle –  m ó w i ą  słonie? „Komunikacja” polega na rozumieniu przez odbiorcę przekazu wysłanego przez nadawcę. Co zaskakujące, komunikacja nie zawsze wymaga świadomości. Za pomocą kwiatów rośliny wysyłają wizualne i zapachowe informacje do pszczół i innych zapylaczy. Świat jest pełen impulsów elektrycznych, substancji chemicznych, sygnałów wizualnych i ruchów, które przekazują informacje. To nie język w ludzkim rozumieniu tego pojęcia, ale to wciąż skuteczna wymiana. Jednak słoń nie jest krzakiem; komunikacja wśród zwierząt ma dwustronny charakter. Kiedy mój pies Jude kładzie nos na mojej klawiaturze i wpisuje coś w stylu „deqwwsaa”, a potem odwraca się, merdając ogonem, obaj wiemy, że oznacza to: „Fajnie by było, gdybyś podrapał mnie po brzuchu”.

Słowa to tylko jeden z aspektów komunikacji. Świat mieni się milczącymi uczuciami, wybrzmiewającymi w ciszy. Od skorupiaków, przez insekty i ośmiornice, miliony gatunków komunikuje się za pomocą zapachów, gestów, postaw, hormonów i feromonów, dotyku, wydzielin i dźwięków. Świat żywych istot aż drży od błyskawicznych komunikatów i nadawanych z daleka sygnałów i nawoływań. Wieloryby potrafią usłyszeć się wzajemnie z odległości setek mil. Wiele ryb wysyła dźwiękowe zaproszenia innym rybom. Krewetki wydają podwodne trzaski. Dużo się dzieje. Ledwie musnęliśmy wiedzę na temat tego, jak zwierzęta posługują się komunikacją dźwiękową, paletą zapachów i słownikiem gestów.

Przez wieki fakt, że inne zwierzęta nie rozmawiają tak jak ludzie, uważano za dowód na pustkę ich umysłów. W ten sposób pomagamy sobie usprawiedliwiać to, co im robimy. Skoro nie myślą, nie ma sensu zastanawiać się, co myślą. Zanim przejdziemy do dalszych rozważań, trzeba rozwikłać splątaną tematykę komunikacji, myślenia i okrucieństwa.

Na początku XVII wieku Kartezjusz wymieszał tematykę komunikacji, świadomości, myślenia, wyższości człowieka nad innymi zwierzętami i religii. Niesłusznie stwierdził, że powodem, dla którego zwierzęta nie mówią, nie jest brak odpowiednich organów, ale niezdolność do myślenia¹⁰. Poszedł dalej, nielogicznie uznając, że gdyby potrafiły myśleć, miałyby nieśmiertelne dusze, jak my.

Wolter bezwzględnie skrytykował Kartezjuszowskie rozejście się z logiką, nazywając jego i jego zwolenników „barbarzyńcami”. „Żałosne i nędzne jest powiedzenie, że zwierzęta są pozbawionymi myślenia i uczuć maszynami” – pisał Wolter¹¹. I kontynuował:

Czy to nie dlatego, że mówię do ciebie, to sądzisz, że myślę, że mam pamięć? No dobrze, załóżmy, że nic do ciebie nie mówię; widzisz mnie, jak wchodzę do siebie z miną zatroskaną; szukając z niepokojem jakiegoś pisma, otwieram biurko w miejscu, w którym – jak sobie przypominam – je zamknąłem, znajduję je, czytam z przyjemnością. Wtedy z pewnością sądzisz, że doświadczyłem uczucia zatroskania i przyjemności, że mam pamięć i wiedzę.

Pomyśl więc tak samo o psie, który zgubił swego pana i szuka go po wszystkich drogach, wydając żałosne skomlenia; który wchodzi do domu podekscytowany, niespokojny; który wbiega i zbiega po schodach, chodzi od pokoju do pokoju, a wreszcie znajduje w gabinecie swego pana, do którego jest przywiązany i okazuje swą radość przez przymilne skomlenie, przez podskakiwanie i pieszczoty.

Barbarzyńcy chwytają tego psa, który tak cudownie przewyższa człowieka pod względem przyjaźni; przybijają go do deski i dokonają wiwisekcji, aby ci pokazać żyły trzewne. Odkrywasz w nim wszystkie organy myśli, które masz w sobie. Odpowiedz mi, maszynisto, czy natura inaczej ułożyła sprężyny czucia tego zwierzęcia, aby niczego nie czuło? Czy ma nerwy po to, by pozostało niewrażliwe? Nie zakładaj takiej rażącej sprzeczności w naturze.

Podczas przeprowadzanych na żywym organizmie operacji zwanych wiwisekcjami, w czasach, gdy nie znano znieczuleń, koncepcje Kartezjusza uspokajały sumienia, gdy koty, psy czy inne zwierzęta wyły z bólu. Czy istnienie świadomości u stworzenia innego niż człowiek jest za trudne do zaakceptowania? Dlaczego Kartezjusz musiał potwierdzać wyższość człowieka nad innymi zwierzętami, usprawiedliwiając zadawanie im cierpienia? Moim zdaniem właśnie o to usprawiedliwienie chodziło. Pojawiały się też inne opinie. „Pytanie nie brzmi: czy  m y ś l ą  ani czy  c z u j ą,  ale czy  c i e r p i ą”  – zastanawiał się Jeremy Bentham w 1789 roku. „Każdy słyszał o psie poddawanym wiwisekcji, który polizał rękę operatora – pisał Karol Darwin w O pochodzeniu człowieka. – Nawet jeśli operacja przysłużyła się powiększeniu naszej wiedzy lub nawet jeśli ten człowiek miał serce z kamienia, musiał czuć wyrzuty sumienia do ostatnich dni życia”. Darwin trafił w samo sedno, pisząc, że nie chcemy, by zwierzęta, które uczyniliśmy sobie poddanymi, stały się nam równe¹².

Czasami ludzie sprawiają wrażenie, jakby myśleli, ale jakby niewiele czuli. Byłoby to straszne, gdyby świnia krzyczała: „Boję się! Nie zabijaj mnie!”¹³. I to właśnie świnia krzyczy, kiedy się ją zabija. Nie umie wprawdzie mówić po angielsku, ale wiele ludzi we Francji też tego nie potrafi. Każde inne zwierzę jest tak samo przywiązane do swojego życia jak człowiek. Albo nawet bardziej niż człowiek. Zachowania autodestrukcyjne wydają się typowo ludzkie. Samobójstwa z powodu depresji nie zdarzają się u innych gatunków. Większość zwierząt robi, co może, by pozostać przy życiu.

Wróćmy do komunikacji. Kiedy ktoś upiera się, że nie możemy poznać myśli innych gatunków, bo nie możemy z nimi porozmawiać, jest w tym trochę racji. Trudno stwierdzić, co dokładnie czują. Czasami trudno nam dogadać się z własnymi rodzicami, dziećmi czy partnerami. I również często „nie umiemy nazwać swoich uczuć”, „nie wiemy, jak to powiedzieć”, „nie możemy znaleźć słów”.

Nie możemy porozmawiać ze stworzeniem, ale możemy obserwować zachowania, zadawać sensowne pytania, robić eksperymenty i pogłębiać swoje rozumienie. Einstein stosował te techniki do badania wszechświata. Trochę udało mu się dowiedzieć. Newton robił to samo z fizyką. Darwin z drzewem życia. Galileusz nie narzekał, że planety z nim nie rozmawiają. I mimo ogromnych dystansów, jakie przebywają planety, ich zachowanie nie skłoniło nikogo do myślenia, że myślą i czują. Ponieważ nie możemy porozmawiać z innymi gatunkami, behawioryści rozłożyli ręce i uznali, że nie da się stwierdzić, czy zwierzęta myślą i czują, więc lepiej założyć, że nie. Behawioryści zajmujący się ludźmi – jak na przykład Freud – nie krępowali się takim kaftanem bezpieczeństwa. Próbowali docierać do nieuświadomionych uczuć. Do tego, co czujemy, a o czym nie mówimy. Taki podwójny standard jest dość absurdalny. Z drugiej strony nie brakuje specjalistów twierdzących, że nie wiadomo, czy inne zwierzęta myślą, bo nie używają słów, ale nie brakuje też takich, którzy uważają, iż słowa nie potrafią nazwać też tego, co  l u d z i e  naprawdę myślą.

Słowa są w najlepszym wypadku luźną siecią nazw, które rzucamy naszej nieokiełznanej, wełnistej percepcji w nadziei na uchwycenie i określenie chociaż części naszych myśli i uczuć. Słowa to jedynie szkice rzeczywistości. Niektóre bardziej, inne mniej trafne. Czy potrafisz opisać  u c z u c i e  swędzenia, nie używając słowa „swędzenie”? Pies również nie potrafi, ale drapie się, więc wiemy, że go swędzi. Czy umiesz opisać wilgoć wody? Uczucie miłości czy smutku, zapach śniegu, smak jabłka? Żadne słowa nie mogą równać się z doświadczeniem.

Mowa to śliska miara myśli. Ludzie umieją kłamać. Czasami ignorujemy czyjeś słowa lub uznajemy mowę ciała za trafniejszy kanał przekazu  p r a w d z i w y c h  uczuć. Czasami słowa nas zawodzą. Fakt, że mówimy różnymi językami, świadczy o tym, iż słowa mają arbitralny charakter; najpierw powstają myśli, które przekładają się na język. Jednak zanim zastosujemy słowa, odwołujemy się do uczuć i myśli. Dzięki tym pierwszym wyrażamy te drugie. Najpierw są myśli.

Co dziwne, ludzki mózg ulega pobudzeniu kilka sekund przed dotarciem myśli do świadomości¹⁴. Wiele dzieje się, jeszcze zanim pojawią się słowa. Rozglądając się po pokoju, nie mówimy do siebie: „Moja lodówka, mój zlew, moja dziewczyna”. Zdjęcie bliskiej osoby jest warte tysiąc słów – ale nie wypowiada ani jednego. Wyraża wszystko bez użycia języka. Im mniej słów, tym bardziej bezpośrednie doświadczenie. Skarcony uprzednio pies od razu zrozumie, kiedy zwykłe dotknięcie będzie oznaczało: „Wciąż jesteśmy przyjaciółmi, zapomnijmy o tym”. Przy wielu znaczących wydarzeniach słowa są zbędne. „Kocham cię” wystarczy, a najwiarygodniejsze staje się, gdy pojawią się dowody w postaci czynów. Gest często mówi wszystko. Zwierzęta to wiedzą. I my również to wiemy. Jeśli trafimy w czuły punkt naszego partnera czy partnerki i słowa nie wystarczają, możemy przeprosić poprzez kwiaty. Sztuki wizualne, muzyka i taniec to pradawne sposoby komunikacji, w których tekst jest zbędny.

Obserwując komunikację słoni, można uznać je za mistrzów subtelności. Brakuje nam jednak słownictwa dość zniuansowanego, by ją przetłumaczyć. Znamy jedynie niezgrabne kategorie. Słonie wydają dźwięki nazywane przez badaczy – z braku lepszych określeń – parsknięciami, szczeknięciami, ryknięciami, pomrukami, wyciem i piszczeniem. Te słowa to wszystko, na co nas stać, ale dla odbiorców tych odgłosów, czyli samych słoni, intencje są równie jasne i oczywiste, co znaczenia ludzkich słów dla ludzi.

Odwróćmy sytuację. Słoń słyszy ludzką mowę tak, jak my odbieramy ludzi mówiących w języku obcym. Wyobraźmy sobie opisywanie na przykład języka wietnamskiego poprzez kategoryzację  t y p ó w   o d g ł o s ó w,  których wymaga jego użycie. Nigdy byśmy go nie rozszyfrowali.

Jednak tłumaczenie języka słoni na wietnamski lub angielski mogłoby okazać się bardzo trudne. Nie będziemy przeczyć temu, że słonie pomrukują. Ten opis jest bezpieczny. Wielu sprzeciwiłoby się stwierdzeniu: „Słoń powiedział «cześć»”, jednak bez interpretacji i  t ł u m a c z e n i a  nie zrozumiemy, co komunikują. Przez pół wieku badania nad komunikacją zwierząt skupiały się na opisie, powinny natomiast iść w stronę translacji.

Najnowocześniejszy opis odgłosów słoni opracowany przez dr Joyce Poole dla ElephantVoices pokazuje, jak trudne jest przełożenie natury języka słoni na ludzkie warunki. Dr Poole pisze o pomrukach:

Pomruki w okresie rui, pomruki powitalne/przyjacielskie, pomruki godowe i pomruki odstraszające (wydawane, gdy w pobliżu pojawia się drapieżnik) są w czasie maksymalnej ekscytacji wzmacniane przez wzrost amplitudy, głośności i zwiększoną modulację, a energia dystrybuowana jest przez wyższą składową harmoniczną (a nie przez drugą składową, jak przy większości pomruków); dźwięki stają się z czasem coraz delikatniejsze, mniej zmodulowane i cichsze […] Pomruki powitalne i przyjacielskie charakteryzują się dużym zróżnicowaniem rozkładu częstotliwości. Może on być płaski, lekko zakrzywiony, mocno zakrzywiony, bimodalny, multimodalny, z tendencją w prawo lub w lewo¹⁵.

Obserwacje Poole są szczegółowe. A teraz wyobraźmy sobie próby zrozumienia powitania między dwojgiem ludzi na podstawie opisu takiego jak opis powitania słoni według Poole: „Podczas rytuału powitalnego wydawane są zakrzywione, wygięte, bimodalne i multimodalne  p o m r u k i”.

Od pomruków Poole przechodzi do ryknięć, pisząc: „Jakość dźwięku odgłosów  r y c z ą c y c h  jest bardzo zróżnicowana i można opisywać ją za pomocą porównań do kwiczenia świń, skrzeczenia, krzyku, wycia, zawodzenia czy nawet wrzasku koguta”.

F a k t y c z n i e   b a r d z o   z r ó ż n i c o w a n a.  B ł a g a m.  O b s e r w o w a ł a ś   j e   p r z e z   t y s i ą c e   g o d z i n,  w i ę c   n i e   w s t y d ź   s i ę;  c h c i a ł b y m   w i e d z i e ć,  c o   t w o i m   z d a n i e m   k o m u n i k u j ą   p o p r z e z   t e   w s z y s t k i e   o d g ł o s y.

„Zróżnicowanie dźwięków może odzwierciedlać po prostu intensywność ekscytacji – pisze Poole. – Może też zdradzać dodatkowe informacje związane z danym osobnikiem lub zwrotem do konkretnych odbiorców”.

Innymi słowy: one rozmawiają, możliwe, że wołają się po imieniu. Nie wiemy, co komunikują. Póki co nie jesteśmy w stanie zrobić prawie nic poza opisywaniem fizycznych właściwości wydawanych przez nie dźwięków.

Być może badacz z innej planety opisywałby odgłosy generowane przez ludzi podczas powitania tak: „Powitania dwunożnych Ziemian mogą mieć niską lub wysoką intensywność. Te intensywne charakteryzują  k r z y k i  i  w r z a s k i  o wysokiej częstotliwości i natężeniu. Osobniki dorosłe  ś c i s k a j ą  sobie wzajemnie ręce”. W przeciwieństwie do niego my potrafimy zinterpretować powitanie dwojga ludzi sensownie i konstruktywnie: „Powitania są zróżnicowane, czasami pełne ekscytacji, czasami bardziej formalne. Przyjaciołom zdarza się zapiszczeć z radości na swój widok. Większość dorosłych podaje sobie ręce”. Badacz z innej planety opisuje to, co widzi, bo nie pojmuje, co się dzieje. My, Ziemianie, możemy wytłumaczyć sytuację, bo rozumiemy siebie wzajemnie.

Jeśli jednak chodzi o inne zwierzęta, brakuje nam słów odpowiadających  i c h  słowom, poza tak surowymi określeniami, jak „pomruk”. To, w jaki sposób  o p i s u j e m y  komunikację słoni, determinuje to, jak  r o z u m i e m y  ich komunikację. Nie powiedzielibyśmy, że osoba hiszpańskojęzyczna „właśnie wydała odgłos hola”, przetłumaczylibyśmy: „On właśnie powiedział do niej «cześć»”.

Ponieważ nie jesteśmy słoniami, wydawane przez nie dźwięki nie poddają się łatwo naszym uszom ani alfabetowi. Spróbuj zapisać słowami Sonatę księżycową Beethovena albo A Love Supreme Johna Coltrane’a. Nie da się. (Beethoven idzie tak: „ta ta ta ta ta ta ta tata ta”; Coltrane „wydaje zróżnicowane skrzeki, ryki i piski”). Spróbuj opisać zachód słońca, wymieniając długości fali kolorowego światła. Nie mamy systemu opisu dźwięków słoni (czy śpiewu ptaków, szczekania psów itd.). Jeśli chodzi o ludzką mowę, możemy po prostu napisać: „Po hiszpańsku hola oznacza cześć”. Nie możemy zapisać pomruków słoni fonetycznie, a potem przetłumaczyć: „ten pomruk oznacza «tu jest jedzenie»; ten oznacza «gdzie jesteś»; ten «chodź do mnie», a tamten «zgubiłem się – pomocy!»”. Nie potrafimy tego porządnie zapisać ani przełożyć.

Wyjątek to pomruk, który badacze określają jako „chodźmy”. To określenie również jest tłumaczeniem. Tu pojawia się ważniejsze pytanie o sedno sprawy: czy słonie faktycznie mają różne intencje, wydając poszczególne odgłosy w danych kontekstach? Definiowanie kontekstu jako na przykład „nawoływania”, „powitania” czy „pieśni godowej” to działanie podobne jak nasze określanie słów „cześć, jak się masz” jako „przywitania”. Nie da się tego przetłumaczyć. Czy kiedy słoń wydaje „powitalny pomruk”, próbuje powiedzieć „cześć” czy „zejdź mi z drogi”? Co słoń  m a   n a   m y ś l i?

MÓWIĘ CZEŚĆ

Słonie afrykańskie posługują się jednym konkretnym hasłem alarmowym, które zapewne jest ich odpowiednikiem słowa „pszczoły!”¹. Uciekają, potrząsając głowami, gdy tylko usłyszą bzyczenie. W ten sam sposób reagują na nagranie słoni alarmujących o obecności pszczół. Nie potrząsają głowami, gdy puści im się nagranie ludzkich głosów. Gest ten zarezerwowany jest dla pszczół. Słonie chcą uciec, zanim wściekłe owady wpadną im do uszu i nosów. Osobniki utrzymywane w zoo w USA, które nigdy nie zostały zaatakowane przez afrykańskie pszczoły miodne, nie odpowiadają na bzyczenie. W Afryce starsze słonie reagują natychmiast, podczas gdy młodsze je obserwują i naśladują ich zachowanie. „Widzą, że ich matka dostrzega w pszczołach niebezpieczeństwo – tłumaczyła mi badaczka Lucy King. – To jeden ze sposobów, w jaki się uczą”. Moja koleżanka widziała kiedyś, jak antylopy impala uciekały po usłyszeniu hałasu, którym słonie usiłowały przegonić stado likaonów; jej przewodnik powiedział, że antylopy nigdy nie reagują, gdy słonie ryczą na siebie wzajemnie lub na ludzi. To by oznaczało, że słonie komunikują konkretne rzeczy, które antylopy są w stanie zrozumieć.

Cielęta słoni „pomrukują”, ale posługują się dwoma zupełnie różnymi „słowami”, by wyrazić zadowolenie i złość. Kiedy jest im przyjemnie, wydają odgłos auuurrr, a gdy czują się źle, ktoś je popchnie, uderzy, kopnie lub gdy matka odmówi im mleka, mruczą baruuu². Niektóre wołania matki powodują natychmiastowe pojawienie się dziecka z powrotem w pobliżu. Można by przetłumaczyć je jako „chodź tu”.

Interakcje pomiędzy słoniami pokazują, że rozumieją one swoje komunikaty, niezależnie od tego, czy przekazują konkretną informację, taką jak „chodźmy”, czy po prostu oddają natężenie emocji, porównywalne do naszego użycia tonu głosu.  „N i e c i e r p l i w i ę   s i ę!  C h o d ź m y!”  – znaczenie często zależy od kontekstu. Ponieważ odbiorca zna kontekst, rozumie przekaz.

Ludzka mowa działa podobnie; znaczenie często zależy od kontekstu i natężenia emocji. Mogę powiedzieć  „h e j!”  i zabrzmieć przyjaźnie lub ostro, a odbiorca zrozumie, czy próbuję się miło przywitać, czy raczej ostrzec. Dla słonia trąbienie innego słonia brzmi pewnie jak czyjeś zawołanie  „h e j!”.  Odcienie znaczeniowe wynikające z intencji nadawcy są odpowiednio interpretowane przez doświadczonego odbiorcę. Taki sposób kodowania i dekodowania to jedna z czynności, jaką wykonuje czteroipółkilogramowy, przypominający wielkością bochen chleba, mózg słonia.

Do 1967 roku nikt nie wiedział, że powszechnie występujące kotawce sawannowe [gatunek małpy, do niedawna zwane werwetami – przyp. red.] wydają odgłosy o różnych znaczeniach³. Czyli słowa. Kiedy w pobliżu pojawi się niebezpieczny kot, wydają sygnał ostrzegawczy, po którym wszystkie wskakują na drzewa. Kiedy nadlatuje wojownik zbrojny lub wojownik wspaniały [ptaki drapieżne z rodziny jastrzębiowatych – przyp. red.], dwusylabowe zawołanie sprawia, że małpy patrzą w niebo i uciekają w stronę ziemi  (a   n i e  na drzewa). Są bystrymi obserwatorami ptaków; nie reagują na gadożery białobrzuche ani sępy afrykańskie, które nie polują na kotawce. Na widok niebezpiecznego węża małpa wydaje „ćwierkający” odgłos, a reszta staje na tylnych łapach, rozglądając się w poszukiwaniu gada. Kotawce z Amboseli posługują się słowami „lampart”, „wąż”, „orzeł”, „pawian”, „inny drapieżnik”, „nieznany człowiek”, „małpa dominująca”, „małpa podporządkowana”, „patrz na inną małpę”, „uważaj na konkurencyjne stado”. Do osiągnięcia wieku sześciu czy siedmiu miesięcy kotawcom zdarza się zareagować w nieodpowiedni sposób na okrzyk alarmowy – na przykład wskakują na drzewo w reakcji na ostrzeżenie przed orłem. Do drugiego roku życia młoda małpa wydaje dźwięk o znaczeniu „orzeł” na widok małych ptaków albo „lampart” na widok małych kotów. Kotawce nabywają zdolność poprawnej wymowy mniej więcej w połowie okresu dojrzewania, podobnie jak ludzie.

Niektóre inne małpy również wydają odgłosy alarmowe odnoszące się do poszczególnych niebezpieczeństw. Między innymi titi, koczkodany białonose i gerezy przekazują dodatkowe informacje poprzez szereg sygnałów, a nie tylko pojedyncze dźwięki⁴. (Co zaskakujące, podobnie jest w przypadku niektórych małych ptaków, takich jak lasówka złotoskrzydła czy rudzik; kto wie, u jakich jeszcze). Koczkodany liberyjskie posługują się sekwencjami dźwięków ułożonymi według pewnej składni, gdzie od kolejności zależy znaczenie – na przykład czy widzą, czy tylko słyszą drapieżnika⁵. Kiedy niebezpieczeństwo jest daleko, koczkodan liberyjski wyda okrzyk alarmowy opatrzony modulującą przydawką, niskie „bum” sugeruje „w oddali widzę lamparta, bądźcie przygotowani”. Bez „bum” okrzyk oznacza „jest tu lampart!”. Koczkodany liberyjskie posługują się trójdźwiękowymi sekwencjami, by ostrzegać przed lampartami, a czterodźwiękowymi, by zawiadamiać o wojownikach wspaniałych. Koczkodany Diany reagują na ostrzeżenia koczkodanów liberyjskich; bariera językowa zanika, kiedy stawka jest wysoka. Gibony (mniejsze małpy człekokształtne z lasów południowo-wschodniej Azji) układają piosenki z przynajmniej siedmiu różnych odgłosów⁶. Śpiewy odstraszają intruzów, przyciągają partnerów i zawiadamiają o obecności drapieżników. Szympansy posługują się ponad dziewięćdziesięcioma różnymi kombinacjami odgłosów połączonymi z bębnieniem o pnie w konkretnych kontekstach⁷. „Pohukiwanie” samicy może służyć za ogłoszenie jej nadejścia, a gdy zbliży się ona do dominującego samca, zmieni się ono w „pochrząkiwanie”. Komunikuje tym samym coś w rodzaju: „cześć, jestem tu i robię  t o”.  Kiedy jeden szympans zaatakuje drugiego, ofiara może „przesadzać” z reakcją,  j e ś l i  w pobliżu znajduje się wysoki rangą osobnik, który mógłby jej pomóc⁸.

Carl Safina, Poza słowami. Co myślą i czują zwierzęta

Warszawa 2018

Tytuł oryginału: BEYOND WORDS: What Animals Think and Feel by Carl Safina

Copyright © 2015 by Carl Safina

Published by arrangement with Henry Holt and Company, a division of Macmillan Publishing, LLC, New York

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2018

Wydanie I

ISBN 978-83-65853-76-9

Redakcja naukowa: Marta Niedzicka

Korekta: Magdalena Torczyńska | tekstem.pl

Projekt okładki: Sara Czyż

Układ typograficzny i łamanie: Katarzyna Błahuta

Redaktor prowadzący: Jaś Kapela

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Jasna 10, lok. 3

00-013 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w redakcji Krytyki Politycznej (ul. Jasna 10, Warszawa), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (al. Jana Łyska 3) oraz księgarni internetowej KP (wydawnictwo.krytykapolityczna.pl), a także w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Skład wersji elektronicznej: Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl