REDAKCJA Yael Bartana (redaktorka artystyczna), Magdalena Błędowska, Kinga Dunin, Jakub Dymek, Maciej Gdula, Maciej Kropiwnicki, Julian Kutyła (wicenaczelny), Sławomir Sierakowski (redaktor naczelny), Michał Sutowski, Artur Żmijewski (redaktor artystyczny)

ZESPÓŁ Agata Araszkiewicz, Michał Bilewicz, Sławek Blichiewicz, Katarzyna Błahuta, Zygmunt Borawski, Michał Borucki, Jakub Bożek, Marcin Chałupka, Anna Cieplak, Vendula Czabak, Borys Cymbrowski, Anna Delick (Sztokholm), Paweł Demirski, Agata Diduszko-Zyglewska, Karol Domański, Martyna Dominiak, Cveta Dymitrova, Joanna Erbel, Katarzyna Fidos, Bartosz Frąckowiak, Maciej Gdula, Dorota Głażewska, Sylwia Goławska, Katarzyna Górna, Agnieszka Graff, Agnieszka Grzybek, Clara Ianni, Izabela Jasińska, Adam Jelonek, Marcin Kaliński, Jaś Kapela, Tomasz Kitliński, Maria Klaman, Małgorzata Kowalska, Karolina Krasuska, Dawid Krawczyk, Pat Kulka, Łukasz Kuźma, Adam Leszczyński, Jarosław Lipszyc, Sebastian Liszka, Małgorzata Łukomska, Magda Majewska, Jakub Majmurek, Adam Mazur, Dorota Mieszek, Kuba Mikurda, Bartłomiej Modzelewski, Paweł Mościcki, Witold Mrozek, Agnieszka Muras, Maciej Nowak, Dorota Olko, Adam Ostolski, Joanna Ostrowska, Janusz Ostrowski, Magdalena Ozimek, Paweł Pieniążek, Anna Pluta, Konrad Pustoła, Michał Pytlik, Magda Raczyńska, Joanna Rajkowska, Przemysław Sadura, Natalia Sawka, Michał Schmidt, Jan Smoleński, Andreas Stadler, Tomasz Stawiszyński, Beata Stępień, Kinga Stańczuk, Agnieszka Sterne, Igor Stokfiszewski, Monika Strzępka, Jakub Szafrański, Agata Szczęśniak, Kazimiera Szczuka, Barbara Szelewa, Jakub Szestowicki, Eliza Szybowicz, Magdalena Środa, Olga Tokarczuk, Krzysztof Tomasik, Justyna Turkowska, Karolina Walęcik, Patryk Walaszkowski, Błażej Warkocki, Zofia Waślicka, Agnieszka Wiśniewska, Katarzyna Wojciechowska, Joanna Wowrzeczka, Dominika Wróblewska, Wawrzyniec Zakrzewski, Agnieszka Ziółkowska, Wojtek Zrałek-Kossakowski

KOORDYNATORKA KLUBÓW KRYTYKI POLITYCZNEJ Agnieszka Wiśniewska

LOKALNI KOORDYNATORZY KLUBÓW KP: BIAŁYSTOK: Łukasz Kuźma, BERLIN: Marta Madej, Taina Mansani, BYTOM: Stanisław Ruksza, CIESZYN: Joanna Wowrzeczka, CZĘSTOCHOWA: Marta Frej, Tomasz Kosiński, GNIEZNO: Paweł Bartkowiak, Kamila Kasprzak, KALISZ: Mikołaj Pancewicz, KIJÓW: Oleksij Radynski, Wasyl Czerepanyn, KOSZALIN: Magda Młynarczyk, KRAKÓW: Weronika Śmigielska, Krzysztof Juruś, LUBLIN: Rafał Czekaj, Agnieszka Ziętek, ŁÓDŹ: Joanna Filipczak-Zaród, OPOLE: Szymon Pytlik, OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI: Monika Pastuszko, SZYDŁOWIEC: Inga Pytka-Sobutka, TORUŃ: Monika Szlosek, TRÓJMIASTO: Elżbieta Rutkowska, WROCŁAW: Dawid Krawczyk

KOREKTA Urszula Roman

OKŁADKA Katarzyna Błahuta

LAYOUT na podstawie projektu Mario Lombardo – Katarzyna Błahuta

SKŁAD I ŁAMANIE Le Że

WYDAWCA Wydawnictwo Krytyki Politycznej / Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego

ZARZĄD STOWARZYSZENIA Sławomir Sierakowski (prezes), Michał Borucki,

Dorota Głażewska (dyrektor finansowy), Maciej Kropiwnicki

ADRES Krytyka Polityczna, ul. Foksal 16, p. II, 00–372 Warszawa, tel. (+ 48 22) 505 66 90,

E-MAIL redakcja@krytykapolityczna.pl

Wydawanie pisma „Krytyka Polityczna” dofinansowane jest ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Supported by grant from the Open Society Foundations.

Drodzy Czytelnicy!

Zachęcamy do wsparcia naszych działań, z góry dziękujemy za pomoc! Darowizny można przekazać, dokonując dobrowolnych wpłat na konto: Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego, Bank DnB NORD Polska S.A. IIIO/Warszawa 92 1370 1037 0000 1701 4446 9300. Tytuł przelewu powinien brzmieć: „Darowizna na rzecz Stowarzyszenia im. Stanisława Brzozowskiego”. Informujemy, że nie prowadzimy prenumeraty redakcyjnej.

www.krytykapolityczna.pl www.dziennikopinii.pl

SKŁAD WERSJI ELEKTRONICZNEJ Tomasz Szymański

konwersja.virtualo.pl

MICHAŁ SUTOWSKI: Już kilka lat temu wieszczył Pan, że w Polsce nastąpi rewolucja konserwatywna. Czy musiało do tego dojść? Tylko proszę nie mówić, że widać musiało, skoro doszło…

ANDRZEJ LEDER: W pewnym sensie musiało. Zostawiając na boku kwestie doraźne, takie jak na przykład katastrofalna kampania wyborcza prezydenta Komorowskiego czy afera taśmowa, głębokich źródeł niedawnego zwrotu politycznego trzeba szukać w polityce polskiej ostatnich dziesięcioleci, a konkretniej w słabości tak opcji demokratyczno-liberalnej, jak lewicowej w sferze symbolicznej. W to „puste miejsce” weszła wyobraźnia skrajnie tradycjonalistyczna lub nacjonalistyczna. Z mojego punktu widzenia podstawowy problem polega na tym, że lewicowa moralność, lewicowe wartości i w ogóle sposób myślenia zostały w sferze publicznej unicestwione – najsilniejsza partia lewej strony sceny politycznej, czyli SLD, ze względu na elektorat i wrażliwość faktycznie lewicową partią nie była. Elektorat SLD miał w dużej części poglądy podobne do elektoratu PiS, różniła go od tego ostatniego przede wszystkim biografia. Zaś elity SLD są w gruncie rzeczy liberalne. Spodziewanie się po spadkobiercach PZPR lewicowości zawsze było ułudą.

W poważniejszym sensie za to, że lewica jest dziś praktycznie niereprezentowana politycznie, odpowiedzialne są jednak przede wszystkim środowiska opozycji demokratycznej z okresu PRL. Po 1968 roku, zbierając się po klęsce, która wynikła ze społecznej izolacji, zdając sobie sprawę z własnej słabości i wreszcie last but not least urażone społeczną nośnością haseł antysemickich, doszły do wniosku, że bez sojuszu z Kościołem nie da się zneutralizować nacjonalizmu i uzyskać masowego poparcia. Zdecydowały się więc na ten sojusz. On osłaniał środowiska opozycji i legitymizował wobec „ludu”, a za to one oddały Kościołowi sferę moralności…

Chodzi Panu o tak zwany wielki zwrot opisany przez Dariusza Gawina?¹

Tak, choć przypisuję temu procesowi inny znak wartościujący. Sojusz „lewicy laickiej” z Kościołem był ruchem w tamtej sytuacji zrozumiałym na poziomie taktyki politycznej, ale towarzyszyła mu kapitulacja w obszarze podstawowych wartości, wizji człowieka i świata. Lewica przestała wówczas być lewicą. Pewien przykład, do którego często wracam: to pod koniec lat 70. w dyskursie zadomowił się idiom „dziecka poczętego”, które jest człowiekiem, więc prawna ochrona jego życia musi być absolutna. Nie spotkało się to wówczas z żadną poważną polemiką.

Wykład teoretyczny tego zwrotu stanowiła książka Kościół, lewica, dialog Adama Michnika, którą czasem nazywa się dziś Kościół, liberałowie, dialog. To moment o głębokich i złych, w moim przekonaniu, konsekwencjach. Jego długofalowy efekt jest taki, że w Polsce demokratycznej masową mobilizację w polityce przez cały czas prowadziła – w imię swoich wartości, katolickich czy narodowych – prawie wyłącznie prawica, a nie lewica. W największym skrócie to właśnie powoduje, że do niezadowolonych, przegranych czy skrzywdzonych – realnie i subiektywnie – dociera dziś retoryka „narodowo-socjalna”, a nie „socjalna”. Oczywiście liberałowie mają z zasady małe możliwości mobilizacji takich klas społecznych, choć naszej liberalnej chadecji, czyli PO, i tak stosunkowo długo udawało się utrzymać wysokie poparcie. Dziś jednak jej potencjał się wyczerpał, a do tego skala mobilizacji jej przeciwników, którzy reprezentują dziś opcję „narodowo-socjalną”, jest nieporównanie większa niż na przykład dziesięć lat temu. Między innymi dlatego, że dokonało się „wydarzenie zmieniające historię”, coś w zasadzie niemożliwego – katastrofa smoleńska. To zdaniem części społeczeństwa unicestwiło „pakt demokratyczny”, czyli założenie, że walka polityczna ma pewne granice.

Jeszcze jedna sprawa, używając pojęcia „opcja narodowo-socjalna”, mam świadomość, że niekoniecznie będzie ona prowadzić lewicową czy faktycznie solidarnościową politykę społeczną; zgadzam się tutaj z Edwinem Bendykiem, że projektowany przez PiS model to raczej narodowy kapitalizm oligarchiczny.

O wyczerpaniu się projektu politycznego III RP mówiono w 2005 roku, w związku z wypełnieniem planów integracji z UE i NATO, ale wówczas po PiS-owskim interludium do władzy doszła PO. Czy projekt „ciepłej wody w kranie” wyczerpał się trwale?

Musimy pamiętać, że w kontynentalnej tradycji politycznej czysto liberalne projekty zazwyczaj się nie udają – powojenne rządy w Europie to głównie rządy różnych wariantów solidaryzmu społecznego, chadeckiego bądź socjaldemokratycznego. Ich logika polegała na tym, że ci, którym się udało, robią wszystko, aby ci, którym się nie udało, zbytnio się nie zradykalizowali. Na południu szło to raczej w stronę socjalistyczną, na północy raczej w kierunku prawicowym. Tymczasem nadwiślańskim liberałom nie przyszło do głowy, że to jest w ogóle istotne! Co prawda w ostatnim roku rząd premier Ewy Kopacz razem z PO ewoluowały w stronę partii umiarkowanie socjaldemokratycznej…

Naprawdę?!

Mimo silnego w tej partii nurtu konserwatywnego realne decyzje – od finansowania in vitro po zmiany w polityce edukacyjnej – zmierzały właśnie w tym kierunku, oczywiście to była socjaldemokracja na warunki naszego społeczeństwa. Tyle że to był ostatni rok, a przez poprzednie siedem lat dominowała polityka liberalna, na którą niemal nigdzie w Europie nie ma dziś jawnego przyzwolenia. A polityce tej towarzyszyły jeszcze skrajne, głęboko niesprawiedliwe praktyki społeczne – niszczenie związków zawodowych, wyrzucanie lokatorów i tak dalej.

Liberałowie zaprotestują – a co z kontrreformą OFE?

Pewne pragmatyczne czy niedoktrynalne posunięcia tamtego rządu nie zmieniają tego, że przez wiele lat działał on bez świadomości, jak ważną sprawą jest społeczny solidaryzm. Innym i bliskim mi przykładem jest polityka wobec szkół wyższych: uczelnie miały się ścigać w produkcji elit, a presja na efektywność wymuszała zaniedbanie funkcji społecznej uniwersytetów; efektem tego był trwający przynajmniej przez ostatnie dwa lata konflikt środowiska akademickiego z PO, która na sam koniec rządów zdążyła jeszcze zlikwidować publiczne finansowanie pism naukowych. Ale problem nie ograniczał się do uczelni – weźmy kwestię podniesienia wieku emerytalnego, wprowadzonego bez konsensusu ze związkami, pacyfikację Komisji Trójstronnej, degradację ochrony pracy czy służbę zdrowia, gdzie dość konsekwentnie prowadzono pełzającą komercjalizację. To wszystko spowodowało ogromne rozczarowanie rządami PO i stąd też wziął się zwrot w stronę czegoś – retorycznie przynajmniej – bardziej socjalnego. Kopacz próbowała jeszcze trochę zmienić oblicze, podjąć część haseł społecznych, jak choćby „wyższe płace”, ale na prawdziwe przegrupowanie było już za późno.

No dobrze, to wiemy, dlaczego przegrała PO. Ale co ma do tego Kościół, lewica, dialog?

I tu wchodzimy na głębszy poziom. Nasze społeczeństwo od lat 90. przechodzi poważny kryzys, którego esencją jest to wyśmiewane pytanie: „Jak żyć?”. Nie znaleźliśmy dobrego modelu społeczeństwa funkcjonującego w warunkach kapitalizmu, który z takim impetem wjechał do Polski w latach 90. Transformacja kapitalistyczna – nie tylko przejście od socjalizmu, ale w ogóle zmiana społeczna, jaką zawsze niesie ten system – produkuje mnóstwo kryzysowych sytuacji, zwłaszcza w społeczeństwie konserwatywnym, a przynajmniej dość tradycyjnym w swoim sposobie funkcjonowania. Obserwowany dziś zwrot młodzieży ku prawicy i wspólnotowej retoryce połączonej z eksponowanym poczuciem „bycia zdradzonym” wynika moim zdaniem z tego, że pokolenie dorastające w latach 90. i pierwszej dekadzie lat 2000 zostało porzucone, na swój sposób „zdradzone” przez dorosłych. Aktywni rzucili się na główkę w wolny rynek, jedni z entuzjazmu, inni – z przerażenia, ale wszyscy raczej nieprzytomnie. I potem zarówno ci, którzy pracowali w bankach i korporacjach, jak i ci, którzy przechodzili ze szczęk do małych sklepów, byli zajęci wszystkim, tylko nie zapewnieniem realnego oparcia dorastającym młodym ludziom. A ci, którym się nie udało, kapitalistyczni „nieudacznicy”, też nie mogli być dla młodych żadnym oparciem ani autorytetem. Do tego po roku 2004 spora część z nich po prostu wyjechała na wyspy czy do Niemiec.

To nie jest tylko polska historia, w czasie każdej rewolucji kapitalistycznej rodzina przeżywa kryzys, u nas nastąpił on w latach 90.

Mówi Pan o społeczeństwie tradycyjnym, któremu jak grom z jasnego nieba na głowę spadł kapitalizm. Czy nie ma Pan jednak wrażenia, że pod pewnymi względami społeczeństwo w okresie PRL było mniej konserwatywne? Na przykład w kwestii stosunku do aborcji?

Deklarowane przez ludzi poglądy na taki temat jak aborcja są mocno związane z funkcjonowaniem prawa i polityką władzy, wreszcie zależą w dużym stopniu od nawyku społecznego. Jeżeli ten nawyk nie jest usankcjonowany jakąś głębszą legitymizacją moralną, to może zostać łatwo zakwestionowany, kiedy zmieni się prawo i polityka władzy. I tak właśnie było z kwestiami obyczajowymi, które odziedziczono po PRL. Tamto państwo w niektórych sferach – bo przecież nie w sferze praw mniejszości seksualnych czy praw dzieci – bywało liberalne, ale przez fakt oddania sfery moralności rodzinnej Kościołowi w latach 70. ówczesna modernizacja obyczajowa miała słabą legitymizację. No i pamiętajmy, że obyczajowa swoboda PRL była płytko zakorzeniona – wpierw panował purytanizm Gomułki, potem – kościelna „czystość”. I niemal żadnego innego dyskursu, poza wysepkami kontrkultury…

Bo były do załatwienia sprawy ważne i pilne?

Sądzę, że nie chodzi o jakąś „obiektywną” ważność, tylko raczej o wybory strategii i interesów politycznych. W latach 70. miejska klasa średnia potrzebowała sojuszu z Kościołem, żeby wywalczyć demokrację liberalną. Kiedy po 1989 roku zdobyła władzę polityczną, nadal bała się sporu z Kościołem, bo on mógł hamować integrację z Zachodem. Konsekwencje tego zaniechania zbieramy do dziś. Musimy też pamiętać, że kwestia deklarowanych poglądów nie ma bezpośredniego przełożenia na praktyki społeczne – przecież w Polsce kobiety masowo dokonują aborcji, na pewno częściej niż w Szwecji czy Francji, gdzie ten zabieg jest dozwolony. I w Polsce wykonują je lekarze, którzy oficjalnie powołują się na klauzulę sumienia. Mówię o tym, bo wprawdzie praktyka obyczajowa społeczeństwa polskiego wcale nie musi być bardzo konserwatywna, ale ważne jest jednak to, co legitymizowane przez dyskurs publiczny.

A dlaczego „podziemna”, ale zarazem powszechna praktyka społeczna nie przekłada się – przez tyle już lat – na język moralności publicznej?

W polskim społeczeństwie bardzo powszechne jest coś, co nazywa się czasem „podwójnym myśleniem”, a co ja nazwałbym po prostu społeczną obłudą. Kategoria „podwójnego myślenia” była wiązana ze społeczeństwem zsowietyzowanym, ale moim zdaniem to nie było związane tylko z ideologią, raczej z przebiegiem procesów historycznych w Europie Wschodniej, w tym – w Polsce. Podstawowy problem wiąże się z tym, że dyskurs prywatny i dyskurs publiczny są zupełnie różne, odwołują się do innych słowników i rejestrów wrażliwości. Ma to wiele przyczyn, wśród nich klasową genezę zarówno dyskursu publicznego („pańskiego”), jak i tego prywatnego („ludowego”). To zaś ujawnia fakt, że modelem naszego życia społecznego, jego codziennych praktyk, jest amoralny familizm, które to zjawisko zdefiniowano w latach 50. na przykładzie południowych Włoch. Krótko mówiąc, polega to na tym, że podstawową przestrzenią, w której duża część Polaków funkcjonuje, w której realizuje praktyki społeczne, jest klanowo rozumiana rodzina. Na dodatek jest ona wymierzona przeciwko reszcie społeczeństwa, przeciwko innym klanom, a jej partykularny interes realizowany jest kosztem dobra publicznego. To cecha typowa społeczeństw, którym przez długi czas brakowało instytucjonalnej autonomii i zbiorowej podmiotowości. I nie myślę tu tylko o zaborach, ale o wielowiekowej kondycji chłopskiej. Taka podstawowa struktura funkcjonowania jest zarazem bardzo konserwatywna, bo zakłada naturalną nierówność i niemal permanentny konflikt – nie konflikt polityczny, ale klanowy – jako swój modus działania. I kiedy myślimy o przejściu członków takiej struktury do jakiejś szerszej, bardziej pojemnej wspólnoty, to naturalnie będzie nią naród rozumiany w kategoriach etniczno-religijnych; naród to taki wielki klan, zaś religia to właściwie jedyny dostępny język uniwersalny. Duża część polskiego społeczeństwa w takiej strukturze wyszła z PRL, który z kolei zamroził w nas wiele cech społeczeństwa jeszcze XIX-wiecznego.

To dlaczego z sondaży wynika, że ludzie wychowani w PRL łatwiej akceptują odmienność, choćby w przypadku uchodźców z innych kręgów kulturowych?

Młodsze pokolenie socjalizowało się przez agresywny nacjonalizm albo skrajnie egoistyczny liberalizm typu korwinowskiego; oba były odpowiedzią na poczucie opuszczenia z lat 90. i pierwszej dekady XXI wieku. Ich doświadczeniem był kryzys rodziny i całej struktury społecznej. Teraz próbują kompensować to doświadczenie poprzez myślenie w kategoriach zamkniętej wspólnoty albo „indywidualizmu wrogości”. Analogicznie, sądzę, że w przypadku ludzi wychowanych w PRL za większą otwartością czy tolerancją dla odmienności przemawia raczej ich doświadczenie życiowe niż jakaś internacjonalistyczna indoktrynacja. Tak naprawdę przez większość okresu Polski Ludowej nauczanie historii i język propagandy były zorientowane nacjonalistycznie, zwłaszcza antyniemiecko, oczywiście z pewnymi koncesjami na rzecz „postępowych tradycji narodu polskiego”.

Czy to odmienne doświadczenie życiowe różnych pokoleń nie przekłada się też na stosunek do wolnego rynku i solidaryzmu społecznego? O ile to starsze pokolenie głosujące na PiS wiąże naród z solidaryzmem – 500 złotych na dziecko plus wartości patriotyczne – o tyle młodych jeszcze niedawno porywał wolnorynkowy Korwin-Mikke. Paweł Kukiz też posługuje się retoryką antybiurokratyczną.

To prawda, nurty egoizmu społecznego są w młodym pokoleniu bardzo silne, przy czym wyrażają się one na różnych poziomach. Ci, którzy czują się silni indywidualnie, mają skłonność do swoistego darwinizmu, bo mają kapitał…

Kapitał to mają raczej zwolennicy Ryszarda Petru.

…kapitał płynący z poczucia siły, jaką daje wrogość zmieniana w egoizm. Zwolennicy Petru też często byli darwinistami społecznymi, ale w wariancie „eleganckim”, innym niż wyborcy Korwin-Mikkego, bo nieopartym na fundamentalnej wrogości. Teraz zresztą, paradoksalnie, ta sytuacja się zmienia, Nowoczesna staje się partią odpowiedzialności za demokrację. Jest to zatem partia „w drodze”, a że niewątpliwie jest tam wielu przytomnych ludzi, więc sądzę, że gdyby wzięli kiedyś realną odpowiedzialność za państwo, to także ich – podobnie jak kiedyś Platformę w ostatnim okresie – czeka pewna ewolucja w kierunku socjaldemokratycznym.

Rozumiem jednak, że ta uwaga o realnym posiadaniu kapitału dotyczyłaby jakieś formy „fałszywej świadomości” u młodych zwolenników Kukiza czy Korwin-Mikkego. Powiem tak: nie jest tak ważne, czy oni są silni realnie, czy tak im się wydaje, bo o chwilowych wyborach decyduje przecież subiektywne odczucie. Młody człowiek zazwyczaj ma poczucie, że świat stoi przed nim otworem, tylko „starzy” przeszkadzają. Zwłaszcza jeśli tak został wychowany, a ideologia panująca w III RP mu to potwierdzała. Inny odłam tego pokolenia to młodzieżówki PiS czy narodowcy, których zdaniem jakaś wspólnota ma być – ale ma być nasza. W gruncie rzeczy to też ideologia egoizmu, ale przeniesionego z poziomu indywidualnego na etniczny. To znaczy: ja tobie pomogę, więc ty mi pomożesz, ale jemu nie pomożemy. To amoralny familizm przeniesiony na poziom „wszyscy Polacy to jedna rodzina”.

A czy nie jest tak, że najbardziej agresywnymi „indywidualnymi” darwinistami są akurat ci, którzy niekoniecznie mają największy potencjał, by w kapitalistycznej dżungli przetrwać? Zwolennicy PiS o wysokim nieraz kapitale kulturowym, absolwenci wydziałów prawa wybierają raczej opcję „wspólnotową”…

Często bywa i tak, że poziom wrogości i to, jak bardzo negatywnie definiuje się rzeczywistość, jest odwrotnie proporcjonalny do kapitału kulturowego – nie myśli się o tym, co zrobić, tylko kogo pogonić, żeby było dobrze. I jak już ich pogonimy – układ, sitwy, opresyjną biurokrację – to sobie poradzimy indywidualnie. Ale zwróćmy uwagę, że „elegancka” Nowoczesna też nam mówiła, że państwo jest niedobre i niesprawne, a jak je zredukujemy, to będzie i tańsze, i efektywniejsze.

Będzie merytokratyczne, szkoła nie będzie marnować talentów…

A co to są talenty? To przecież forma siły, kapitału… Silni mówią: państwo powinno wspierać młodych zdolnych, a szkoła być nastawioną na kształcenie elit. Powtórzę: wielka grupa społeczna, w dużym stopniu młoda, czuje się porzucona i zdradzona, to zaś wiąże się z głębokim kryzysem codzienności, który nastąpił w latach 90. w momencie wejścia w zglobalizowany rynek, neoliberalny „kapitalizm drobnego druku”, jak nazywa go Andrzej Szahaj². Wiąże się więc z kryzysem codziennych praktyk społecznych i związanych z nimi imaginariów, kryzysem, z którym społeczeństwo średnio sobie poradziło. W imieniu tej grupy kukizowcy mówią: zostaliśmy przez was porzuceni, załatwiacie tylko swoje sprawy, macie nas wszystkich w dupie! No to teraz wam pokażemy!

Lemingi z Wilanowa i z Mordoru na Domaniewskiej też sobie nie poradziły?

Wielkomiejska klasa średnia jakoś oswoiła sobie polski kapitalizm, ale po pierwsze, nie myśląc o tym, że jest poza nimi wielka grupa ludzi, której się to nie udało, a po drugie, oswoiła go kosztem ucieczki z życia społecznego – na grodzone osiedla, a także ucieczki z życia prywatnego, na które bardzo często nie starcza już czasu ani energii. Polacy pracują najwięcej w Europie! Że można podjąć inną decyzję, pokazuje przykład społeczeństwa francuskiego, gdzie pracuje się znacznie mniej i ma się więcej dzieci – co dotyczy, wyjaśniam dla islamofobów, również „etnicznych” Francuzów, a nie tylko imigrantów. Panuje tam sposób myślenia, że intensywna praca, firmy, korporacje – choć potrzebne dla zagwarantowania dobrobytu – „nie są najważniejsze”. Ba, tam istnieje ogromna, rozbudowana kultura mieszczańskiej sztuki życia, która ma ogromną wagę dla codziennych praktyk życiowych. Moim zdaniem to jest „kulturowe” wytłumaczenie, dlaczego Francuzi, jako jedno z niewielu europejskich społeczeństw, mają przyrost naturalny. Oczywiście są też wytłumaczenia ekonomiczne i społeczne.

Polacy też mają, pod warunkiem, że wyjadą z Polski.

Bo w Polsce zderzają się z brakiem warunków materialnych – nie chodzi tylko o poziom dochodów, ale też o warunki pracy i życia – i niemożnością zbiorowego wywalczenia ich poprawy. Bezradność wobec naszego kapitalizmu jest niemal powszechna, skoro związki zawodowe są poza sektorem publicznym bardzo słabe, a panująca ideologia mówi ci, że jesteś tyle wart, ile potrafisz wypracować.

Kto mówi? Petru z Balcerowiczem? Sam Pan przed chwilą twierdził, że PO pod koniec rządów nieco jednak skręciła w lewo, niemal wszyscy już mówią o większej płacy minimalnej…

Pozwolę sobie przypomnieć, że kiedy Agnieszka Graff powiedziała, że posiadanie dzieci też jest ważne – nie tylko w życiu kobiety – to została napadnięta bynajmniej nie z prawej strony za to, że chce na powrót zamykać kobiety w kuchni… Porażka lewicy ma wiele wymiarów: nikt nie potrafił założyć kapitalizmowi kagańca, liberalizująca się obyczajowość nie ma silnej sankcji moralnej, a my nie mamy nośnego społecznie języka, który by opisał jakąś przekonującą alternatywę dla społecznego darwinizmu. I w tej sytuacji atrakcyjna stała się alternatywa prawicowa – wszystko jest złe, Polska jest w ruinie i tylko polukrowana wizja tradycyjnej wspólnoty może nas uratować.

Komentatorzy ekonomiczni twierdzą, że część obietnic socjalnych uda się PiS zrealizować. Dotychczasowe działania rządu na poziomie ustrojowym i organizacji kultury budzą sprzeciw głównie środowisk liberalnych, krytykujących destrukcję zasady „hamulców i równowagi” czy ręczne sterowanie repertuarem teatrów. Inteligenckie autorytety wieszczą schyłek demokracji „sprzedanej za 500 złotych”, a liberalna młodzież naigrawa się z młodzieży narodowej, która poszła pod teatr, bo usłyszała, że na scenie będzie porno. W czasie demonstracji w obronie Trybunału Konstytucyjnego można było odnieść wrażenie, że to wszystko obchodzi naprawdę niewielką grupę obywateli… Czy, mówiąc kolokwialnie, nie wpadamy jako lewica w stary kanał „światłej elity” gardzącej „motłochem”?

Ponieważ nie ma nowej symboliki sankcjonującej polską demokrację – a może raczej ta symbolika jest jak na razie w zalążku – wyłania się to, co wobec aktualnych zagrożeń, pełzającego autorytaryzmu, jest najbardziej odpowiednie. Stąd nagły powrót etosu inteligencji. Zdolność mobilizacyjna tej symboliki, tego etosu, jest w Polsce duża. To nasze kulturowe acquis. Dzięki temu bierna grupa, która co najmniej od 2007, a często od 1989 roku uznawała, że nie musi się w nic angażować, obudziła się. Ze względu na genezę tego etosu – przecież inteligencja w Polsce ma ziemiańskie korzenie – jest w nim element dystynkcji społecznej, pogardy dla chamów. Trudno. To tylko pokazuje, jak bardzo potrzebna jest symbolika i etos lewicowy, taki, który zyskałby też jakąś rzeczywistą zdolność mobilizacji społecznej i politycznej.

Zablokowanie programu refundacji in vitro nie dotyczy elit – je na to stać.

Nie wiem, jak wielki opór, biorąc pod uwagę liczbę bezpośrednio zainteresowanych, akurat to posunięcie wywoła. Mimo to jednak zdumiony jestem, jak szybko PiS popełnia błędy. Spodziewałem się raczej, że Jarosław Kaczyński nauczył się w latach 2005–2007, czego nie należy robić, że będzie w swoich posunięciach subtelniejszy, co oczywiście wcale nie znaczy, że mniej radykalny. Tymczasem od pierwszych dni swych rządów prowokuje reakcję środowisk miejskiej klasy średniej i inteligencji.

I to rzeczywiście dla niego taki wielki problem?

Jeśli zsumować poparcie dla Nowoczesnej, PO, Zjednoczonej Lewicy i Razem, to otrzymujemy ponad 40 procent głosów. To oznacza dość dużą grupę, głównie wielkomiejską, która niechętna była skostniałemu myśleniu schyłkowej PO, ale tym bardziej niechętna jest estetyce PiS.

Ale nawet jeśli „wielkomiejska inteligencja” czy klasa średnia faktycznie będą rządowi niechętne, to o wiele za mało, żeby wywrócić i rząd, i cały układ polityczny. Zwłaszcza żeby wywrócić go na lewo.

W tym pytaniu dźwięczy mi pewne lekceważenie dla mieszczaństwa. Niesłusznie. Choć zgadzam się, że sporo czasu minie, zanim ten lud, który zawierzył PiS, względnie przypisał mu pewną moralność, straci tę wiarę.

Jeśli z jakichś powodów duża część społeczeństwa rozczaruje się czy zniechęci do PiS, to ludzie ci zwrócą się raczej ku siłom na prawo od Kaczyńskiego. A przecież wielkomiejska inteligencja, choćby nie wiem jak jej PiS obrzydł, nie wygra sama wyborów za cztery lata! Musiałaby zorganizować się w sojusz z innymi grupami społecznymi. Jak takie grupy przyciągnąć?

Nie wiem. Wydaje mi się jednak, że trzeba rozdzielić kwestię bezpośrednich wydarzeń politycznych, które dzieją się szybko i trudno je przewidywać, od kwestii zmiany ogólnego klimatu, sposobu myślenia i etosu politycznego w Polsce. W faktycznej polityce wiele może się zdarzyć, nie lekceważyłbym tu siły wielkomiejskiej klasy średniej. Ale zmiana etosu politycznego, pewnej ogólnej wrażliwości, wymagałaby odbudowy języka lewicowego w przestrzeni publicznej. A także nowego rozumienia, czym jest wspólnota polityczna. I wreszcie dotarcia z tym wszystkim poza własne środowisko, poza nowe ruchy miejskie i hipsterów. Do hurtowni, supermarketów, nowych montowni, magazynów Amazona, także poza środowiska tradycyjnych związków zawodowych w przemyśle, bo i tam lewica zdążyła już stracić poparcie. Inna sprawa jest taka, że nie jestem wcale pewien, czy to młode pokolenie, które już zaakceptowało nacjonalistyczną wizję świata i model homogenicznej wspólnoty, w ogóle jest do odbicia, do odzyskania. Myślę, że projekt – i etos – lewicy ma szansę dotrzeć raczej do dzieci tych trzydziestolatków niż do nich samych.

To co zrobić, żeby nie okazało się za cztery lata, że PiS dostanie o kilka procent mniej, skrajniejsza prawica o kilka procent więcej i będziemy mieli koalicję…

Tak jak mówiłem, tu nie chodzi o wygranie gry politycznej przy danej koniunkturze czy o to, co zrobić, żeby te 10 procent głosujących na lewicę miało jakąś reprezentację w parlamencie. My musimy zbudować taki model cywilizacyjny i wspólnotowy, który nie obejmuje tylko liberalnej klasy średniej i który byłby alternatywą dla tradycjonalizmu i społeczeństwa oligarchicznego paternalizującego kapitalizmu, które zgodnie z diagnozą Bendyka PiS próbuje w Polsce budować. Musimy wymyślić wspólnotę, która opcji narodowo-katolickiej przeciwstawi coś innego niż tylko indywidualizm wielkomiejskich liberałów. Partia Razem reprezentuje, moim zdaniem, adekwatną do tego wrażliwość i instynkt polityczny, ale oczywiście od wrażliwości do zbiorowego projektu wiedzie jeszcze daleka droga.

Ale skoro lewicowo-liberalna klasa średnia też miałaby być częścią takiego sojuszu, takiego szerszego projektu cywilizacyjnego, to czy można go obudowywać językiem wrogości do elit i establishmentu?

Partia Razem występuje przeciwko aktualnej klasie politycznej i dzisiejszym elitom ekonomicznym, które narzucały neoliberalny dyskurs i praktyki społeczne, ale kulturowo oni wcale nie są bardzo antyestablishmentowi. Notabene budowanie analogii między Razem a KPP, co przydarzało się niektórym publicystom „Gazety Wyborczej”, jest absurdalne, bo to nie jest partia ludzi wykluczonych – zresztą poziom wystąpienia Adriana Zandberga w debacie wyborczej świadczy o tym jednoznacznie. Myślę jednak, że póki politycznie są słabi, nie powinni wchodzić w zbyt bliskie sojusze, bo się rozpłyną. Najpierw muszą się wzmocnić, aby nie dać się zdominować i nie stracić zasłużonej legitymacji siły nowej i spoza układu.

Siły, dodajmy, na którą głosuje głównie wielkomiejska inteligencja – choć program faktycznie obliczony jest na tych, którym się gorzej powodzi.

I dlatego lewica musi wymyślić, jak zaistnieć poza środowiskiem wielkomiejskich, bardzo zresztą sympatycznych młodych ludzi – będą musieli to poparcie wypracować; nogami, przekonywaniem, znoszeniem nieufności, dyskutowaniem z „księżycowymi” argumentami. W tych wszystkich hurtowniach, montowniach, call center i hipermarketach. Mam nadzieję, że Razem już to robi. Podobnie wielką pracę do wykonania ma polska klasa średnia, przede wszystkim musi sobie uświadomić, że bez poczucia współodpowiedzialności za społecznie słabszych stanie się zakładnikiem pełzającego autorytaryzmu, który zapewni jej spokój społeczny kosztem represji. I ostatecznie – jej własnej wolności.

Wyobraźnię dużej części klasy średniej przez niemal cały okres transformacji określał horyzont integracji europejskiej. W efekcie wielowymiarowego kryzysu UE elity lewicy i centrum niejako straciły dźwignię europejską – argument modernizacji, doganiania Zachodu, „europejskich standardów”, który pozwalał czasem grać powyżej swojej ligi, to znaczy forsować różne rzeczy pomimo słabego zakorzenienia społecznego.

Faktycznie, dotychczasowy model liberalnej wspólnoty ekonomicznej, który Unia Europejska realizowała, korzystając z parasola geopolitycznego i militarnego USA, skończył się – dalsza integracja przestała być sprawą oczywistą. Europejski kryzys pokazuje zresztą wagę polityki, wbrew teoriom o możliwości „zarządzania” społeczeństwami bez budowania ich poczucia odpowiedzialności politycznej. Uprzytamnia nam więc, że musi istnieć jakaś wspólna polityczność, która organizuje społeczeństwa ponad państwami narodowymi i bez której one zwyczajnie nie mogą już funkcjonować. Na ten kryzys możliwe są z grubsza dwie odpowiedzi: albo jakaś forma powrotu do państwa narodowego, albo konstruowanie federacji politycznej. Nasz problem jako lewicy w Polsce – w kontekście pana pytania – to zasadnicze rozjechanie się trajektorii mentalnych krajów europejskiego Zachodu i Europy Środkowej. Europa Zachodnia przepracowywała bowiem przez pół wieku kwestię patriotyzmu lukrującego własną wspólnotę. Takie odruchy odzywają się ostatnio czy to w Danii, Anglii czy we Francji, a nawet w Niemczech, zwłaszcza postenerdowskich, ale wrażliwość dominująca jest taka, że nawet silna identyfikacja patriotyczna, identyfikacja z własną wspólnotą narodową oznacza wobec niej krytycyzm, a nie zamiatanie pod dywan wszystkiego, co może nam się nie podobać.

A w Europie Wschodniej przede wszystkim afirmujemy?

Tak, w Polsce czy na Węgrzech jesteśmy dziś na etapie przeżywania swojej tożsamości w formie, jakiej Zachód doświadczał w 1914 roku, u progu I wojny światowej! U nas patriotyczny krytycyzm traktowany jest jako „pedagogika wstydu”, za to na Zachodzie nasza autoafirmacja traktowana jest trochę tak, jak przechwałki kogoś spragnionego uznania w towarzystwie. Ten, kto się przechwala, wywołuje uśmiech politowania. Obowiązuje skromność, nawet jeśli kryje ona postawy wyższościowe. Ta nieprzystawalność wrażliwości nie sprzyja oczywiście poczuciu solidarności i wspólnoty. A jest ono absolutnie konieczne. Nie tylko w wymiarze europejskim, choć to dla nas kluczowe, ale też w wymiarze globalnym. Powiedziałbym, że trzeba wymyślić nowy internacjonalizm, niemający oczywiście nic wspólnego z tym dawnym, moskiewskim.

A co z Europą?

Pewien Belg z brukselskiego think tanku powiedział mi, że jeśli z jednej strony Wielka Brytania ma własną, osobną trajektorię rozwoju, a Europa Wschodnia wycofuje się w kierunku pozornej suwerenności państw narodowych, to może w Europie powstać swoista oś „karolińska” oparta na micie imperium Karola Wielkiego: Francja, Niemcy i Beneluks, może też Włochy i Hiszpania zrobią sobie państwo federacyjne, a Węgrom i Polakom powiedzą „do widzenia”. Jeśli Unia Europejska faktycznie się rozpadnie, to na Zachodzie zostanie neopaństwo karolińskie z granicą na Odrze. A naszą alternatywą dla jakiejś formy federalizmu europejskiego nie tylko nie będzie żadne międzymorze, bo nikt polskiej hegemonii tutaj sobie nie życzy, my nawet nie będziemy sobie mogli wybrać hegemona. „Karolińska” Europa będzie potrzebowała tanich surowców, za które chętnie odda nas Rosji.

Słabo to wygląda.

Dlatego w naszym absolutnie fundamentalnym interesie jest jakaś forma federalizmu europejskiego, Stanów Zjednoczonych Europy. A że to odległa perspektywa? „Długi marsz” to chyba podstawowe pojęcie z historii idei politycznych, którego musimy się na nowo nauczyć. I czy słabo to wygląda? Powiedzmy, że jeśli represje polityczne pełzającego autorytaryzmu nie będą zbyt dotkliwe, czego wykluczyć oczywiście nie można, to dla ludzi tworzących nowy porządek myślowy i nową praktykę politycznej wspólnoty to może być bardzo inspirujący i twórczy czas.

Moja teza jest prosta: technologie cyfrowe są naszą największą nadzieją i najgorszym przeciwnikiem zarazem. Mało prawdopodobne, abyśmy bez nich byli w stanie zmierzyć się z tak wielkimi problemami, jak zmiany klimatyczne czy epidemie. Co więcej, koncepcja „internetu rzeczy” zaczyna nieśmiało pokazywać, że możliwy jest inny i bardziej efektywny model zarządzania naszymi wspólnymi zasobami – wzmacniający małe, lokalne wspólnoty w niespotykany wcześniej sposób. Jednak technologie cyfrowe stawiają też przed nami polityczne i gospodarcze wyzwania nowego rodzaju – pogłębiając neoliberalne skłonności współczesnego społeczeństwa i wynosząc interesy korporacji ponad interes obywatelek i obywateli. Właściwie nie ma się czemu dziwić, skoro korporacje, które są w posiadaniu tych technologii i nimi sterują, same znajdują się w awangardzie neoliberalnego porządku. Zadanie, które wobec tego stoi przed nami, to spotęgowanie pozytywnych efektów użycia tychże technologii i zredukowanie negatywnych.

A skoro sam termin „technologie cyfrowe” obejmuje wszystko – od e-booków, przez drony, po elektroniczne termostaty – na gwałt potrzeba nam w tym jakiegoś analitycznego porządku. Postaram się zatem pogrupować te technologie w trzy kategorie. Będą to „sensory”, „filtry” i „profile”. Ta trójca pozwala wyjaśnić całkiem spory fragment krajobrazu współczesnych technologii.

POSŁUCHAJMY W TAKSÓWCE NASZYCH ULUBIONYCH PIOSENEK, CZYLI O UROKACH PERSONALIZACJI

Weźmy coś tak banalnego, jak wyszukiwarka Google. Okienko wyszukiwania w Google działa jak swego rodzaju sensor – wyłapuje twoją chęć znalezienia czegoś. Aby dostarczyć odpowiednich wyników, używa filtrów, oddzielając wyniki istotne od tych pozbawionych znaczenia. To, co istotne, jest określane przez Google na podstawie twojego profilu, który wyszukiwarka ma w pamięci, i do którego dokłada twoje aktualne i przyszłe kliknięcia. A jako że Google to dziś także książki, wideo, mapy, a nawet niepotrzebujące kierowcy samochody – profil twojej osoby składa się tak naprawdę ze wszystkich interakcji z machiną Google.

Uber, parataksówkarska usługa polegająca na przejazdach prywatnymi samochodami użytkowników aplikacji, również korzysta z sensorów – w tym przypadku są nimi nasze smartfony – by dowiedzieć się, w jakim rejonie miasta jesteśmy; używa filtrów, by dopasować popyt i podaż na najbardziej zyskownym poziomie; do tego opiera się na profilach pasażera i kierowcy, aby zredukować obawy o ewentualne niewłaściwe zachowanie jednej ze stron, uzupełniając profil o informacje wygenerowane przy każdym kursie.

Zdolność rejestracji w czasie rzeczywistym naszego zachowania – w postaci kliknięć czy lokalizacji – i przechowywania tej informacji na wypadek przyszłego użytku, a także powiązania jej z naszą tożsamością, to kluczowe wyróżniki wyłaniającego się kapitalizmu „datacentrycznego”, czyli opartego na danych.

Obiecuje on totalną personalizację naszego codziennego doświadczenia na podstawie preferencji zapisanych w profilach. Taka personalizacja mogłaby również zwiększyć efektywność zarządzania zasobami, zredukować marnotrawstwo, zrównoważyć rozwój.

Naprawdę, to nie wymysł Doliny Krzemowej.

Spójrzcie na ogłoszony właśnie projekt współpracy Ubera ze Spotify, serwisem udostępniającym muzykę – od teraz pasażerowie będą mogli puszczać swoje ulubione piosenki ze Spotify w każdym z samochodów Ubera. To możliwe dzięki temu, że nasze upodobania muzyczne zostały zebrane w ramach profilu – swego rodzaju cyfrowej tożsamości – a ten może być wykorzystywany na więcej niż jednej platformie.

Przykład Ubera i Spotify może wydawać się dość trywialny, ale pomyślcie tylko o wielu różnych profilach, które mogą – i już to się dzieje – generować nowe urządzenia typu smart. Niektóre z termostatów już tworzą nasze profile zużycia energii, smartfony (nie wspominając o „samoprowadzących się” samochodach) tworzą profile naszej aktywności fizycznej i przemieszczania się, wyszukiwarki i sieci społecznościowe badają nasze zapotrzebowanie na informacje i nawyki czytelnicze. Ktokolwiek myśli o tym, jak w przyszłości będzie wyglądał transport, edukacja, energetyka czy służba zdrowia, nie może zignorować tych danych. Jeśli bowiem postanowi je w swoich kalkulacjach pominąć, to prędko pojawi się grupa (głównie amerykańskich) przedsiębiorców, którzy pomieszają mu szyki.

Te zasoby danych, gdy już staną się dostępne, mogą posłużyć wszelkiego rodzaju społecznie użytecznym eksperymentom i innowacjom. Całe społeczności mogą się przecież zdecydować na odmienny od dzisiejszego model transportu publicznego, w którym trasa autobusu jest wyznaczana codziennie, na podstawie faktycznego zapotrzebowania obywatelek i obywateli. Seul i Helsinki już eksperymentują z tego rodzaju modelami. To samo podejście stosuje się również do wytwarzania energii i podziału najrozmaitszych zasobów.

Od razu jednak trzeba zaznaczyć, że prawdziwa fala społecznych eksperymentów tego typu może się pojawić tylko pod warunkiem, że dana społeczność ma dostęp do zasobów informacji, o których mowa. Bez tego zostają tylko modele korzystania z usług narzucone przez korporacje, które ich dziś dostarczają. Zamiast dostosowanych do naszych potrzeb autobusów zostanie nam spersonalizowany Uber.

Warto pamiętać, że poziom pojedynczego konsumenta to jedyny poziom działania, jaki rozumieją firmy technologiczne. Wszyscy możemy czuć się zaproszeni do partycypowania w „ekonomii współdzielenia”, ale tylko w roli przedsiębiorców, którzy mogą oddać swoje zdolności, wolny czas, mieszkania, samochody i „martwy kapitał” – jak to określają niektórzy – do wynajęcia. W końcu o to przecież chodzi w dzisiejszej gospodarce współdzielenia, by w oparciu o technologie informacyjne i komunikacyjne ustanowić efektywne mechanizmy rynkowe w każdej dziedzinie i każdego zmienić w psychotycznego przedsiębiorcę. Dlaczego psychotycznego? Cóż, ponieważ nieustannie mamy obawiać się o naszą reputację – wszystkie nasze interakcje w ramach ekonomii współdzielenia są nagrywane, oceniane i zachowywane dla potomności i wpływają na wszystkie nasze przyszłe interakcje.

CZY KORPORACJE MUSZĄ SIĘ UWŁASZCZAĆ NA NASZYCH KLIKACH?

To w tym właśnie sensie ekonomia współdzielenia to neoliberalizm na sterydach. Wszędzie tworzy nowe rynki, a równolegle tworzy również nowe podmiotowości ludzi na tych rynkach działających. Być może słyszeliście o niedawnym wypadku w Anglii, gdy pewnej kobiecie odmówiono możliwości korzystania z Airbnb, usługi parahotelowej opierającej się na wynajmie prywatnych pokoi innym użytkownikom aplikacji, bo miała mniej niż setkę znajomych na Facebooku – a to przez Facebooka Airbnb ustala naszą „autentyczność” i „wiarygodność” jako klientek i klientów.

Cel tej gry jest łatwy do przewidzenia, a podstawowa zależność prosta: ten, kto ma więcej sensorów, w końcu kontroluje również profile. Dzięki temu ostatecznie tylko dwie firmy, Facebook i Google, będą kontrolować całe pole „cyfrowych tożsamości”. Efektem tego będzie, obok innych rzeczy, okopanie się Facebooka i Google w roli kluczowych pośredników w dostępie do wszystkich usług – transportu, energii, edukacji, służby zdrowia.

Obie te firmy, każda na swój sposób, korzystają z efektu sieci: usługi Facebooka są tym bardziej wartościowe, im więcej ludzi tam przenosi swoją społeczną aktywność; usługi Google są tym bardziej wartościowe, im więcej wiedzy trafia do internetu w zorganizowany sposób.

Oczywiste jest to, że wyniki wyszukiwań w Google są lepsze, gdy ten wie, gdzie jesteśmy, czego szukaliśmy wcześniej, i kim są nasi przyjaciele. Może jest i tak, że wyszukiwarki i sieci społecznościowe są tak naprawdę takimi rodzajami działalności, które można z sensem prowadzić tylko z pozycji monopolu czerpiącego z bogatej bazy informacji zebranej z różnych przestrzeni społecznych. Może dlatego właśnie, zamiast rozbijać Google na mniejsze części składowe – oddzielać mapy od wyszukiwarki, od poczty i tak dalej – konieczne jest działanie innego rodzaju.

Powinniśmy wyjąć sprawy cyfrowej tożsamości spod rynkowej pieczy i zmienić je w rodzaj dobra publicznego.

Pomyślmy o tym jak o intelektualnej infrastrukturze kapitalizmu „datacentrycznego”. Ujmując to inaczej: w obliczu wyłaniania się kapitalizmu opartego na danych jedyną gwarancją tego, że obywatelki i obywatele nie zostaną przez ten kapitalizm zgnieceni, jest przekazanie jego głównej siły napędowej – danych właśnie – w publiczne ręce.

Konieczna jest konsolidacja publicznej kontroli nad wszystkimi trzema warstwami: sensorów, filtrów i profili.

I choć może brzmieć to kontrintuicyjnie, to tak przecież to powinno wyglądać – każde moje kliknięcie na stronie czy w aplikacji, każda moja interakcja z termostatem czy samochodem typu smart, każdy mój ruch po mieście powinien procentować dla mnie jako obywatela – nie dla korporacji, która oferuje te usługi. Założenie, że „kapitał kliknięć” – a tym właśnie są kliknięcia, formą kapitału – w naturalny sposób należy do korporacji, doprowadzi do tego, że strona publiczna w końcu zupełnie pozbawi się nad nimi kontroli.

Co więcej, część podstawowych usług – proste wyszukiwanie, nieskomplikowany e-mail – może powinna być dostarczana na zasadach infrastruktury publicznej. W zamian za to część naszych zanonimizowanych danych pochodzących z profili mogłaby być używana przez instytucje publiczne – miasta, samorządy, przedsiębiorstwa komunalne – celem polepszenia, zrównoważenia i spersonalizowania dostarczanych przez nie usług. Personalizacja, dodajmy na marginesie, wcale nie musi prowadzić do troski o reputację, która pojawia się przy korzystaniu z aplikacji Ubera czy Airbnb, które oceniają i szeregują swoich klientów i klientki – można mieć jednocześnie i personalizację, i anonimowość.

To nie znaczy, że firmy technologiczne mają po prostu zniknąć. Mogą oferować tak zaawansowane i spersonalizowane usługi dodatkowe, jak tylko im się podoba – gdy zdobędą licencję na wykorzystanie naszych danych. Google może oferować usługi – niektóre z nich potrzebne i pożądane przez jakieś 5 procent użytkowniczek i użytkowników – których nie obejmują podstawowe serwisy e-mail. Zaawansowana personalizacja wyszukiwania możliwa dzięki ich algorytmom i sztucznej inteligencji mogłaby być kolejną z takich usług bonusowych. A przy tym inne firmy – także start-upy – mogłyby nagle konkurować z Google i Facebookiem, ponieważ zyskałyby dostęp do tych samych danych o swoich klientach, jakimi dziś dysponują tylko te dwie firmy.

WIADOMOŚĆ DOBRA I ZŁA, KTÓRĄ CHCECIE NAJPIERW?

Można naszkicować dwa scenariusze: pesymistyczny i optymistyczny. Złe rzeczy, jak to zwykle bywa, przewidzieć łatwiej. Jeśli wszystko potoczy się tak jak dziś, skończymy wówczas z dwiema korporacjami, które będą bramkami do wszystkich innych usług wyłącznie z tego powodu, że kontrolują nasze cyfrowe tożsamości. Te usługi, które będą nam dostarczane, opierać się będą na równie brutalnych taktykach „mieszania” na rynku, jakie znamy dzięki Uberowi i Airbnb. Inne modele organizacji społeczeństwa i gospodarki – również korzystające ze wspólnych zasobów, ale w innej niż neoliberalna logice – byłyby w tej sytuacji natychmiast blokowane.

Jak uniknąć realizacji tego scenariusza i wypracować jakieś pozytywne rozwiązania? Cóż, najpierw należałoby sproblematyzować kwestię samych danych. Czy dane są zasobem? Kto jest w ich posiadaniu i czy naprawdę można je mieć na własność? Jeśli zmierzamy w kierunku „datacentrycznego” i bogatego w informacje kapitalizmu, co oznacza fakt, że społeczeństwo nie jest w posiadaniu podstawowego zasobu swojej epoki, czyli właśnie danych? I czy polityka może skutecznie kontrolować rynek, jeśli podstawowy towar – dane – leży poza jej zasięgiem?

Tylko dzięki odpowiedzi na takie pytania Europa może przeciwstawić się sojuszowi Doliny Krzemowej i neoliberalizmu. Budowa „europejskiego Google” nie jest żadnym rozwiązaniem. Myślenie w tych kategoriach oznacza przeoczenie pojawienia się kapitalizmu opartego na danych. Nie możemy już tylko myśleć o nowych sposobach na regulację Google, Facebooka i całej reszty korporacji w ich dzisiejszym kształcie. Powinniśmy raczej przemyśleć podstawową formę usług, których moglibyśmy dostarczać w przyszłości. Nie jest wcale powiedziane, że model, który pożegnaliśmy, stałby się świadomym wyborem kogokolwiek, komu na sercu leży publiczny interes. Powtórzmy jednak raz jeszcze: rozbicie internetowych gigantów na mniejsze części nie załatwia sprawy, jakkolwiek atrakcyjne wydaje się dla konkurencji i przeciwników Google.

Jedyny słuszny sposób myślenia o podziale dzisiejszego rynku to podział na usługi podstawowe i zaawansowane. Te pierwsze powinny być dostępne dla wszystkich i nieodpłatne, te drugie natomiast mogłyby służyć zarabianiu przez firmy technologiczne pieniędzy, ale już nie powinny być ścieżką do nieograniczonego zbierania wszelkich informacji wygenerowanych przy korzystaniu z tych usług.

Potrzebujemy strukturalnej i instytucjonalnej innowacji, która pozwoliłaby odzyskać dane jako dobro użytku publicznego, wyjąć je z rynku i dopiero w ostatniej kolejności promować robienie z nich biznesowego użytku. To niełatwe, trudno o większe wyzwanie (przynajmniej dla polityków). Jednak kolejną dekadę nicnierobienia możemy przypłacić tym, że Facebook i Google będą prowadzić swoje parapaństwa – kontrolujące naszą tożsamość i dostęp do podstawowej infrastruktury. Gorszy scenariusz dla wolności trudno sobie wyobrazić.

„Czas na polską Dolinę Krzemową”. Nad Wisłą to hasło powtarzano już wiele razy. Teraz do takiego miana aspiruje Kraków, ale swoją Dolinę Krzemową miał przecież nawet Nowy Sącz. Nic w tym dziwnego, jaki lepszy wzór można bowiem stawiać centrom biznesu niż kawałek Zatoki San Francisco, który dał nam mikroprocesory, smartfony i Facebooka, szaremu obywatelowi dał wgląd w jego własny genom i ożywił marzenia o podboju kosmosu, a do tego każdego roku przynosi zyski liczone w setkach miliardów dolarów, inwestuje w młodych przedsiębiorców i płaci pracownikom bajońskie sumy.

Niestety każdy kij ma dwa końce. Nie powinniśmy w Polsce powielać błędów pustej bańki spekulacyjnej, tryumfalizmu obietnic i realnych nierówności, które także są – choć mniej chlubnym – obliczem technologicznego sukcesu USA.

DOLINA NIESAMOWITOŚCI

Dolina Krzemowa wypracowała specyficzny model działania. Opiera się na pozornie niewyczerpanych pokładach kapitału inwestycyjnego, używanych jako paliwo dla wzrostu i skalowalności, dwóch charakterystyk start-upów – nowoczesnych przedsiębiorstw technologicznych będących wizytówką Zachodniego Wybrzeża.

Początkowego sukcesu start-upu nie mierzy się tam zyskami. Liczy się wzrost: liczby klientów, pracowników, przychodu. Skalowalność to z kolei nic innego jak zdolność firmy do radzenia sobie z tym wzrostem. Zupełnie inaczej działa firma mająca 100 i 10 000 klientów. Zupełnie inaczej pracuje zespół pięciu i 500 osób. Szczególnie, gdy przechodzi się tę drogę w dwa czy trzy lata. A w Dolinie im szybciej, tym lepiej.

Niektórzy, jak Twitter, nad faktycznym zarabianiem zaczynają zastanawiać się dopiero po latach ciągłego wzrostu. Inni, jak Oculus VR, nigdy nie muszą przejmować się byciem nad kreską, bo chętni do przejęcia firmy za 2 miliardy dolarów ustawiają się w kolejce. Wzrost pompuje się za pieniądze prywatnych inwestorów. To zwykle firmy typu venture capital (VC) nastawione na wysokie ryzyko. Największe dysponują nawet miliardami dolarów. Mają jeden cel: upolować „jednorożca”. To popularne w Dolinie określenie firm, które osiągnęły wycenę ponad miliarda dolarów, często jeszcze przed debiutem na giełdzie.

Mieć w portfolio takiego jednorożca to dla VC nie tylko punkt honoru, ale też kwestia być albo nie być. Dziewięćdziesiąt pięć procent zwrotu z inwestycji w VC jest generowane przez zaledwie dwadzieścia z tysiąca amerykańskich funduszy¹. Jeśli trafią jednorożca za młodu, inwestycja zwróci się po stokroć i z nawiązką pokryje straty z mniej udanych przedsięwzięć.

W kontekście Polski to wszystko i tak mrzonki. Z dwóch powodów. Po pierwsze: to nie ta kategoria wagowa. Owszem, możemy tworzyć społeczności start-upowe zapewniające przepływ ludzi i kapitału. Udało się to w Berlinie, w Sztokholmie czy w Tel Awiwie. Nie ma powodu, żeby miało nie udać się u nas. Ale potęga Doliny Krzemowej jest budowana od ponad 50 lat. Dzięki temu dziś podaż kapitału dla projektów wysokiego ryzyka jest o rząd wielkości ponad jakimkolwiek innym regionem, efekty sieciowe dają każdemu dostęp do setek ekspertów, inwestorów i potencjalnych pracowników i pracowniczek, a biura technologicznych gigantów przyciągają utalentowane osoby z każdego zakątka świata. Jak byśmy nie zaklinali rzeczywistości, żaden pojedynczy region nie przeskoczy tej przepaści. Ani w Polsce, ani nigdzie indziej.

Drugi powód jest jednak ważniejszy.

MERYTOKRACJA DLA WYBRANYCH

Nawet gdybyśmy mogli, nie powinniśmy podążać drogą Doliny Krzemowej. Problem nie leży bowiem w ekonomii, a w etyce. Ludzie z Doliny często mówią, że panuje tam merytokracja. O tym, kim jesteś, ma decydować tylko to, co wiesz i umiesz. Jak jest w rzeczywistości? Yishan Wong, były CEO Reddita oraz pracownik Facebooka i PayPala, tak pisze o merytokracji w Dolinie:

Dolina jest merytokracją, jeśli spełniasz pewne wymogi wynikające z rasy, płci i przynależności klasowej².

Zaiste, bardzo merytoryczne. W tej „merytokracji” wszystko dzieje się za pieniądze koterii białych mężczyzn. Zaledwie 4 procent partnerów w tamtejszych funduszach VC to kobiety. Liczba start-upów zarządzanych przez kobiety mieści się w granicach błędu statystycznego. W największych firmach technologicznych trzy czwarte najwyższych pozycji okupują mężczyźni, w miażdżącej większości biali. Siedemdziesiąt pięć procent kobiet w branży technologicznej deklaruje, że czują się wyobcowane. Ponad połowa odchodzi z tego sektora po swojej pierwszej pracy. Dyskryminacja kobiet i mniejszości etnicznych to tylko jeden z wielu etycznych problemów ciągnących się za samozwańczą merytokracją Doliny Krzemowej. Niektóre z nich dotykają nas wszystkich, jak to, że firmy z Doliny układają się z NSA, by ułatwić amerykańskiemu rządowi inwigilację ludzi, jednocześnie opowiadając o transparentności i zmienianiu świata. Inne odbijają się tylko na społeczności lokalnej – niemal nigdzie na świecie nierówność dochodu nie jest tak widoczna jak w San Francisco, gdzie średni dochód przekracza krajowy wynik o połowę, a jednocześnie odsetek bezdomnych jest większy niż gdziekolwiek indziej w Stanach. Napływ programistów, designerów i menedżerów zarabiających krocie wywindował ceny nieruchomości do poziomów, przy których pensja minimalna nie starcza na to, by zapewnić sobie dach nad głową. Jednak problem tysięcy bezdomnych na swoim własnym podwórku uprzywilejowani mieszkańcy San Francisco i okolic najchętniej zamietliby pod dywan, w czym starają się pomóc policja i radni.

Jednocześnie wybitni menedżerowie i inżynierowie wmawiają sobie, że z każdą linijką kodu czynią świat lepszym. W lipcu 2015 na konferencję Efektywnego Altruizmu w Mountain View przybyli gwiazdorzy Doliny Krzemowej na czele z Elonem Muskiem (PayPal, Tesla, SpaceX) i Peterem Thielem (PayPal, Palantir, Founders Fund). Mieli dyskutować o zwiększaniu efektywności działalności charytatywnej. Skupili się na… rozprawianiu o tym, jak uratować ludzkość przed zbuntowaną sztuczną inteligencją³.

Wiele naprawdę świetnych produktów tworzonych przez start-upy i wielkie korporacje wyrosłe z tej kultury, jak Apple, Google, Facebook czy Uber, tonie w mesjanistycznym bełkocie, który nie wytrzymuje zderzenia z rzeczywistością warunków pracy w chińskich fabrykach, praktyk monopolistycznych, protestów kierowców czy eksperymentowania z manipulowaniem emocjami użytkowników.

Sam Biddle, dziennikarz komentujący kulturę Doliny Krzemowej, tak podsumował ją w kilku zdaniach:

Po prostu chcemy, by zachowywali się jak wolnorynkowi kapitaliści, którymi są, a nie jak zbawiciele ludzkości. Palo Alto to nie renesansowa Florencja i nie ma w tym nic złego. Wall Street jest znacznie gorsze od Doliny, ale przynajmniej nie ma złudzeń o własnym heroizmie. Nasza pogarda dla finansjery i bankierów sprawia, że bliżej przyglądamy się Wall Street – tak powstrzymujemy J.P. Morgan przed paleniem wiosek i sprzedawaniem popiołów. I to wszystko, czego potrzebujemy od Doliny Krzemowej – świadomości całego tego bzdurnego samozadowolenia. Na początek⁴.

INNA DROGA

Gwoli sprawiedliwości trzeba oddać, że Dolina Krzemowa miewa ostatnio coraz częstsze przebłyski normalności. Od dwóch lat ciągnie się debata na temat tego, czy znalazła się w bańce inwestycyjnej. Zawzięcie dyskutują o tym inwestorzy, dziennikarze, przedsiębiorcy. W jednej kwestii natomiast panuje względna zgoda. Jesteśmy na ostatniej prostej w okresie nadpodaży kapitału od VC. Łatwość pozyskania kapitału sprawiła, że dziś nawet sztandarowe jednorożce jak Evernote, Dropbox i Twitter są w tarapatach, bo ich obecne modele biznesowe nie mogą wytrzymać nieracjonalnych oczekiwań inwestorów stojących za miliardowymi wycenami tych spółek. Wprost mówi się, że „nadchodzi zima dla jednorożców”⁵.

Nie tylko giganci mają kłopoty. Bankructwo Homejoy – start-upu, który miał ułatwić nam między innymi sprzątanie w domu⁶ – boleśnie przypomniało fantastom z Zachodniego Wybrzeża, że sharing economy to coś znacznie bardziej skomplikowanego niż aplikacja łącząca zleceniobiorców z klientami. Z kolei kontrowersje dotyczące takich produktów jak uBeam czy Theranos unaoczniły, jak łatwo omamić nawet najlepszych inwestorów⁷. Wystarczyło pokazać im dyplom z MIT, by wyłożyli pieniądze na niewykonalne pomysły.

Skoro więc nawet Dolina dostrzega, że zbłądziła, nie zachęcajmy Polaków, by szli jej śladem. Nie oznacza to wcale, że musimy ich odstraszać od start-upów i rynku technologii. Technologia i oprogramowanie będą już tylko ważniejsze dla światowej gospodarki, więc żal byłoby przegapić szansę na bycie pionierami i na zawsze zostać kopalnią taniego outsourcingu IT. Co prawda próżno szukać nad Wisłą jednorożców, ale już teraz mamy globalne firmy z dużymi perspektywami: Azimo, Base, Brainly, CD Projekt RED (również na GPW), Estimote (gwoli przejrzystości: nasze miejsce pracy), Livechat (notowany na GPW) czy UXPin.

Być może jednak w ogóle błędem jest myślenie o  p o l s k i e j  branży technologicznej. Oprogramowanie łatwo się skaluje, bo koszt replikowania go jest niemal zerowy: dlatego właśnie stanowi świetny produkt globalny. A skoro produkt jest globalny, to i zasoby mogą być… a przynajmniej europejskie. Niestety wspieranie firm technologicznych Unii Europejskiej do tej pory nie szło najlepiej. Ciężko inaczej niż porażką nazwać program Innowacyjna Gospodarka. 220 pomysłów na e-biznes dofinansowanych w latach 2007–2013 na sumę 93 milionów złotych zaowocowało zaledwie kilkoma sprawnie działającymi przedsiębiorstwami jak FreshMail czy JakDojade⁸. Co gorsza, gdy rozmawiamy z ludźmi zajmującymi się technologiami – po obydwu stronach oceanu – mówią oni, że pozyskanie środków z UE to często wręcz przeszkoda w robieniu biznesu. Dla przedsiębiorców nakład pracy włożony w biurokratyczną obsługę takiej dotacji jest niewart zachodu, zaś dla klienta ze Stanów to sygnał, że potencjalny kontrahent jest na unijnym „zasiłku”, bo nie potrafi pozyskać prywatnego kapitału.

Jeśli Unia Europejska chce się włączyć w rozwój e-biznesu, może zamiast skomplikowanych programów dotacyjnych powinna spróbować transferu wiedzy. W książce Społeczności start-upowe Brad Feld opisuje powstanie sceny start-upowej w mieście Boulder w stanie Kolorado⁹. W 300-tysięcznej miejscowości udało się rozwinąć prężnie działającą społeczność, w której firmy współpracowały z uczelniami, zapewniając absolwentom start kariery oraz regularnie organizowały otwarte wydarzenia, by dzielić się know-how między sobą. Co więcej, jeśli zdarzyło się, że któraś z firm upadała, społeczność szybko wchłaniała byłych pracowników, zapewniając im ciągłość zatrudnienia i możliwość uczestnictwa w kolejnych projektach. Stworzony w Boulder system naczyń połączonych, którym przepływały kapitał, wiedza i pracownicy, stał się świetnym fundamentem pod budowanie start-upów. Dziś są ich tam setki.

Na społeczności biznesowe stawia też Korea Południowa, jedno z najbardziej zaawansowanych technologicznie państw świata. Od lat z budżetu państwa finansuje się tam huby dla przedsiębiorców, gdzie mają oni dostęp do taniej przestrzeni biurowej, mentoringu, tłumaczy, konsultantów i zagranicznych klientów oraz inwestorów¹⁰.

Takie społeczności wcale nie muszą być ograniczone geograficznie, co dla Unii Europejskiej powinno być cenną wskazówką. Jeśli w Dolinie Krzemowej kryje się jakaś inspiracja, z której można czerpać garściami, to jest nią Y Combinator. Zapoczątkowany 10 lat temu akcelerator i fundusz inwestycyjny pomaga wystartować obiecującym start-upom z całego świata. Największą siłą YC jest społeczność stworzona przez założycieli i uczestników akceleratora. Przedsiębiorcy, którzy przeszli przez program Y Combinator, pozostają ze sobą w kontakcie. Dzielą się przemyśleniami i wymieniają poradami. Często stają się nawzajem swoimi pierwszymi klientami i testerami nowych produktów. Społeczność Y Combinator jest dla każdego z jej uczestników nieocenionym wsparciem.

W Europie mamy kilka prężnie rozwijających się centrów gromadzących firmy technologiczne: choćby w Berlinie, Londynie czy Sztokholmie. W Polsce są obiecujące społeczności w Krakowie, Warszawie i Trójmieście. Oczywiście żadna z nich nie może równać się z gospodarczą potęgą Doliny Krzemowej. Dlatego właśnie, zamiast nieudolnie starać się kopiować jedną Dolinę, może lepiej zbudować – nomen omen – unię. UE to ciągle największa gospodarka na świecie, więc jeśli chce inwestować w technologie i e-biznes, niech zacznie od stworzenia dla nich środowiska, w którym mogą wymieniać się know-how i z łatwością wprowadzać produkty na nowe rynki. Niech stworzy ambitnym przedsiębiorcom warunki, w których szczytem marzeń jest zaproszenie nie do Y Combinator, ale do europejskiej społeczności technologicznych firm.

ZA CZYJE PIENIĄDZE?

Przepływ wiedzy i bariera wejścia na nowe rynki to jedno, dalej jednak pozostaje problem funduszy. Według raportu Fundacji Startup Poland 60 procent polskich start-upów finansuje się z oszczędności założycieli i nigdy nie pozyskało kapitału z zewnątrz¹¹. To zupełne przeciwieństwo opartego na nadpodaży kapitału modelu rodem z Doliny Krzemowej, ale wybór między dwiema skrajnościami to żaden wybór. Nawet takie firmy jak Buffer i Basecamp, które wśród start-upów stanowią symbol zrównoważonego rozwoju i stawiania na rentowność, a nie rynkową wycenę i wzrost za wszelką cenę, korzystały ze wsparcia inwestorów, by w odpowiednim momencie wrzucić wyższy bieg. Historia programu Innowacyjna Gospodarka pokazała, że tutaj na UE polegać nie można.

Co ciekawe, jeśli za miarę sukcesu uznać liczbę i wartość tak zwanych „exitów” – to znaczy sytuacji, gdy firma zostaje sprzedana, wchodzi w fuzję lub debiutuje na giełdzie – to nie Dolina, a Skandynawia zostawia cały świat w tyle (jeśli weźmiemy poprawkę na ludność i poziom PKB). Może warto zastanowić się, co kraje skandynawskie zrobiły, by stworzyć tak przyjazny klimat dla rozwoju przedsiębiorczości zorientowanej na technologię. Według danych funduszu inwestycyjnego Creandum w ciągu ostatnich 10 lat Skandynawowie odpowiadali za dziewięć procent globalnych i aż pięćdziesiąt trzy procent europejskich exitów wycenianych na przynajmniej miliard dolarów, a przy tym uniknęli ślepej pogoni za wirtualnymi liczbami, w czym pogrążyła się Dolina Krzemowa¹².

Z raportu Creandum jasno wynika, jak wielką rolę w tworzeniu ekosystemów dla przedsiębiorczości odgrywa równowaga pomiędzy prywatnym kapitałem a państwem tworzącym dogodne warunki do rozwijania biznesu opartego na nowoczesnych technologiach i oprogramowaniu. Z jednej strony za prawie każdym miliardowym i 80 procentami mniejszych exitów w Skandynawii stał kapitał VC – również amerykański. Z drugiej zaś nie sposób przeoczyć tego, jak Dania, Finlandia, Norwegia i Szwecja dbają o przyjazny klimat dla przedsiębiorców. Nie wodzą ich jednak na pokuszenie niskimi stopami podatkowymi. Mają do zaoferowania znacznie więcej: dobrze zorganizowane i godne zaufania instytucje publiczne, środki na badania i rozwój, możliwość komercjalizacji projektów naukowych. Do tego Skandynawom, mimo niewielkiej populacji, nie brak wysoko wykwalifikowanych pracowników, koniecznych do rozwijania gospodarki opartej na wiedzy. Na liście „Forbesa” najlepszych krajów do zakładania firmy w pierwszej dziesiątce są wszystkie kraje skandynawskie. Cała czwórka jest też w czołowej dziesiątce, jeśli chodzi o liczbę naukowców względem liczby ludności (Bank Światowy) i Indeks Percepcji Korupcji (Transparency International). Po trzy trafiły do najlepszej dziesiątki Globalnego Indeksu Innowacji (INSEAD) i wydatków na badania i rozwój ze skarbu państwa (Bank Światowy). Finlandia i Szwecja są dodatkowo w czołówce Globalnego Indeksu Konkurencyjności. Dla porównania – najlepszy wynik Polski w tych rankingach to 30 miejsce w Indeksie Percepcji Korupcji.

Skandynawowie są również w światowej czołówce, jeśli chodzi o rozwój oprogramowania. Nie tylko mają istotny wkład w ruch Open Source, ale stworzyli też wiele języków programowania leżących u podstaw współczesnego IT.

Izrael to kolejny przykład, z którego można czerpać. By przetrwać w ekstremalnych geopolitycznych warunkach właściwie od początku swojego istnienia stawiał na badania i rozwój. Izraelczycy nieustannie inwestowali w edukację i naukę oraz starali się być w technologicznej czołówce, czy chodziło o mikroprocesory, obronność czy odsalanie wody. Przez lata pracy u podstaw wychowano tam pokolenie wykwalifikowanych specjalistów z różnych obszarów IT i nauki, którzy ciągle podążają śladem szczególnie obiecujących innowacji – teraz budują rozwiązania w zakresie odnawialnych źródeł energii, robotyki i nanotechnologii¹³. Dla tych projektów nie brakuje kapitału zagranicznego, głównie z USA i Chin. Otoczony wrogami z każdej strony Izrael musi szukać partnerów na całym świecie, a za sprawą budowanego przez dekady know-how ma argumenty, by ich przyciągać. Efekt? Choćby to, że Intel to obecnie jeden z największych pracodawców w Izraelu i wiele z ich najważniejszych produktów ostatnich kilkunastu lat powstało w laboratoriach w Hajfie¹⁴. Izrael jest dziś największym centrum biznesu technologicznego poza Stanami Zjednoczonymi – w ciągu ostatnich 10 lat założono tam 6 tysięcy start-upów i tylko w ciągu ostatnich dwóch lat zanotowały one 10 exitów o wartości ponad miliarda dolarów.

Jak widać, przedsiębiorczość można stymulować czymś więcej niż ulgami podatkowymi i specjalnymi strefami ekonomicznymi. W Polsce wcale nie musi być gorzej. Nie brakuje przecież obiecujących projektów naukowych, żeby wymienić tylko zwycięstwo projektu Hyperion 2 w konkursie łazików marsjańskich czy projekty związane z produkcją grafenu. Mamy też pokolenie ambitnych przedsiębiorców z dobrymi produktami przebijającymi się na globalnym rynku. A jednak przy obecnym kursie jakby bliżej rodzimemu IT do masowego outsourcingu na modłę indyjską niż do szwedzkich innowacji. Cóż, przynajmniej do Doliny Krzemowej daleko.

ALEKSANDRA PRZEGALIŃSKA: Może zacznijmy od tego, o czym jest Twoja książka Free ride¹. Patrząc z perspektywy tych kilku lat, które upłynęły od jej wydania, jak byś ją opisał?

ROBERT LEVINE: Free ride to opowieść o konflikcie miedzy przemysłem wysokich technologii i przemysłem medialnym: muzycznym, audiowizualnym, prasowym i książkowym. Wielu technologicznych gigantów zarobiło ogromne pieniądze, jeżdżąc na gapę (taking the free ride) autobusem, który się nazywa „treści”. Podczepiali się pod osoby i firmy, które wiele zainwestowały w to, żeby te treści wygenerować. Oczywiście sytuacja nie jest jednoznaczna i wina nie leży tutaj tylko po jednej stronie. Należy też dodać, że jest wiele firm technologicznych, które korzystają z treści bez wikłania się w ten konflikt. Jednakże pisząc Free ride, miałem nadzieje (i mam ją do dzisiaj), że internet będzie działać lepiej, zarówno na poziomie gospodarczym, jak i na poziomie prawnym i moralnym: jako zdrowy rynek, na którym inwestycje są nagradzane.

Czytając Twoją książkę, wielokrotnie odnosiłam wrażenie, że żałujesz, że nie jesteś Europejczykiem. Co Ty na to?

Naprawdę aż tak to widać? Rzeczywiście, gdybym mógł wybierać miejsce swojego urodzenia, zdecydowanie wybrałbym Europę. Podjąłem nawet kilkuletnią próbę życia w Niemczech, ale stwierdziłem, że wracam do USA. Łatwiej jest mi tu pracować. Czego bym nie zrobił i tak w języku niemieckim będę głupszy. W moim zawodzie, a jestem dziennikarzem, to problem nie do przeskoczenia.

A Twoja książka skierowana jest do czytelnika amerykańskiego czy europejskiego?

Skierowana jest do wszystkich, którzy zechcą ją przeczytać. Jednak niewątpliwie to właśnie amerykańskiemu czytelnikowi serwuje perspektywę inną niż ta, do której się przyzwyczaił. Jako Amerykanie mamy specyficzny styl pisania o internecie i o nowych technologiach w ogóle, a jedną z głównych cech tego stylu jest butne przekonanie, że to „nasz temat” i możemy w związku z tym uniwersalistycznie się o nim wypowiadać.

Jakieś 20 lat temu powstał esej Californian Ideology autorstwa Richarda Barbrooka i Andy’ego Camerona, który był swoistym nawiązaniem do Ideologii niemieckiej Marksa i Engelsa. Autorzy eseju krytykują ukształtowaną w latach 90. w Dolinie Krzemowej protechnologiczną postawę stanowiącą mieszankę ideologii nowej lewicy i nowej prawicy. Postawa ta zakładała, że jesteśmy liberalni w sprawach społecznych i libertariańscy w sprawach gospodarczych, a do tego wyznajemy pełen nadziei technologiczny determinizm. Specyficzna mieszanka idei Marshalla McLuhana w duchu the medium is the message oraz radykalnego indywidualizmu. Wszystko to miało zmierzać ku jakiejś rychłej technoutopii. Rzecz jasna, Californian Ideology, książka napisana przez dwóch Brytyjczyków, nie spotkała się z ciepłym przyjęciem. Krytykowała prestiżowe pismo „Wired”, które stało się w pewnym momencie tubą tych wszystkich technofilskich idei, za co „Wired” odwdzięczyło się autorom równie krytyczną i zajadłą recenzją.

Od tamtego czasu w samych Stanach Zjednoczonych krytyka tego właśnie podejścia, które – moim zdaniem – w Dolinie Krzemowej jeszcze bardziej się w ostatnich latach skonsolidowało, jest niemal nieobecna. Kiedy autor pochodzi z Europy, z góry zakłada się, że nie rozumie istoty technologicznego rozwoju. Z kolei większość książek, które powstają w Stanach na temat wpływu technologii na życie ludzi, o Europie nawet nie wspomina. Kiedy przyglądam się na przykład mojej własnej dyscyplinie, czyli prawnym uwarunkowaniom rozwoju technologicznego, widzę wyraźnie, że dla amerykańskich autorów internet jest przedmiotem wyłącznie amerykańskiego osądu i amerykańskiego prawa zwyczajowego. Typowy przykład amerykańskiego poczucia, że jesteśmy wyjątkowi, robimy niezwykłe rzeczy i to nam zostawić należy dziedziny, które opanowaliśmy do perfekcji.

Z Europejczykami jest inaczej?

Tak, z wami jest inaczej. Na wasze szczęście. Współczesny unijny system prawa autorskiego bazuje na francuskim droit d’auteur – w najprostszym sensie znaczy to, że prawo do decydowania o rzeczach, które stworzę, mam ja sam. Ja decyduję, co się z tym stanie. Nie rozumiem, dlaczego miałby to być objaw pazerności. Byłbym gotów wydać swoją książkę w Polsce, nawet gdyby sprzedałoby się jedynie kilka egzemplarzy i mój zysk byłby bliski zeru. Ale chciałbym móc wybrać i poznać tłumacza, który przekłada moją książkę. Chcę mieć na coś wpływ i nie ma to nic wspólnego z pieniędzmi. Mam wrażenie, że dzieje się teraz dość dziwna rzecz. Nawet w UE prawo autorskie zaczyna być traktowane coraz bardziej jako forma zasiłku. To mi bardzo nie odpowiada. Dla mnie system, który daje autorowi prawa (przy założeniu, że cały czas mamy wyjątki, takie jak choćby dozwolony użytek), nie jest systemem, który się nim opiekuje. To jakieś pomieszanie pojęć.

A jednak ruchy „otwartystyczne”, jak choćby Creative Commons czy nawet Pirate Bay zyskują zrozumienie dla swoich postulatów wśród wielu grup społecznych. Widzę to choćby na przykładzie Polski.

No właśnie. Ja też to obserwuję, choć z daleka, i czuję się niedostatecznie poinformowany, żeby w tej sprawie formułować mocne sądy. Polska należy do UE i to zobowiązuje ją do przyjęcia wszystkich dyrektyw dotyczących własności intelektualnej, a tym samym stylu myślenia, który ukształtował się przede wszystkim w Niemczech i we Francji – nie jestem pewny, czy system ten jest wam kulturowo bliski, ale nie mogę wykluczyć, że tak. Zresztą wasze prawo autorskie (sprawdziłem!) ma raptem 21 lat [Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dz.U. z 1994 r. Nr 24, poz. 83 – przyp. AP]. I dodajmy do tego jeszcze czynniki demograficzne, które z kolei wpływają na cyrkulację dóbr kultury. Dobra te są w Polsce relatywnie drogie, bo rynek nie jest duży i trudno o skalowalność z powodu ograniczeń językowych (nie wspominam tu nawet o Litwie i Łotwie!). Jeśli jesteś w składzie zespołu rockowego z Polski, jakie są twoje możliwości? Możesz zrobić maksymalnie dwie trasy po kraju rocznie: odwiedzisz kilka większych miast, kilka mniejszych. Za granicę będzie ci trudniej wyjechać. Z kolei przez to, że dobra kultury, które oferujesz, są drogie, wielu grupom społecznym trudniej jest za nie płacić. Ja osobiście nie jestem wprawdzie zwolennikiem koncepcji, że dobra kultury muszą tanieć do poziomu cen absolutnie minimalnych, żeby uczynić je dostępnymi. Uważam, że taka logika jest niebezpieczna. Jestem natomiast za budowaniem systemu, w którym możliwy jest efektywny eksport dóbr kultury na inne rynki. Do tego dochodzą kwestie, o których informowały media, czyli zrozumiałe dla mnie skądinąd kradzieże serialu House of Cards, zanim Netflix zdecydował o wejściu na polski rynek². Swoją drogą, zauważ, że w geopolitycznie rozpatrywanych kwestiach walki z piractwem jest pewna absurdalna logika: im więcej gdzieś jest piractwa, tym słabsze mechanizmy kontroli się na takie obszary przeznacza. Przez to nie wykształca się kultury, w której piractwo nie jest ani oczywistym, ani potrzebnym rozwiązaniem.

Czyli innymi słowy uważasz, że popularność ruchu Creative Commons w Polsce może być wynikiem braku tradycji silnego prawa autorskiego i kwestii ekonomicznych, to znaczy braku siły nabywczej. A czy śledziłeś może przebieg protestów przeciw umowie ACTA w Polsce?

Tak, i jestem świadom, że protesty w Polsce były jednymi z najsilniejszych i najbardziej stanowczych. Macie chyba kulturową sporą niechęć do wszelkich form cenzury, czy mam rację? O tym nie wspomniałem. Sądzę, że przyjęcie ACTA, między innymi w Polsce, było tak wrogie, ponieważ umowa nie była właściwie komunikowana i komunikacja ta nie zakładała dwustronności. Z perspektywy czasu myślę jednak, że ACTA to po prostu umowa źle negocjowana i źle napisana, ale służąca słusznym celom. Ostatecznie opowiadam się, jak już wcześniej mówiłem, za prawem autorskim rozumianym między innymi jako możliwość dysponowania swoim dziełem. I tu chciałbym dodać jeszcze jedną rzecz: prawo autorskie nie polega na tym, żeby tamować wszelką formę ekspresji nawiązującą do jakichś dzieł, które już powstały. Prawem autorskim objęta jest ekspresja danej idei, a nie sama idea. Idea jest otwarta, zaś indywidualna jest jedynie forma przekazania tej idei – i tej ostatniej należy się ochrona. Tymczasem w Dolinie Krzemowej mamy do czynienia z absolutystyczną ideą wolności słowa: wszystkie formy ekspresji są wspólne, żebyśmy mogli je monetyzować. Tam także umowa ACTA się nie podobała. Warto zastanowić się dlaczego.

A jaka jest wobec tego Twoja idea wolności słowa?

Moja idea wolności słowa zakłada możliwość zakazu w szczególnych okolicznościach. Jedną z nich jest okoliczność naruszania czyjejś własności intelektualnej, którą opisałem powyżej. Drugą zaś, choć tu nie mam stuprocentowej pewności, na przykład sytuacja zakazu wypowiedzi o charakterze rasistowskim. W USA wolność słowa i wypowiedzi w przypadku numer dwa jest bardzo szeroka, można powiedzieć niemal wszystko. W wielu krajach Europy jest inaczej: mowa nienawiści, nawoływanie do rasizmu są niedozwolone i karane. I teraz powstaje pytanie: czy ludziom żyje się gorzej z tym zakazem? Według mnie – nie. Na przykład w Danii ten zakaz jest dość surowy i mam wrażenie, że jakość życia ludzi w tym kraju jest wysoka.

Akurat w Danii, i w ogóle w Skandynawii, ruchy otwartystyczne, takie jak Creative Commons, także mają się nieźle.

Owszem, choć akurat Zatoka Piratów została jednak w Danii zlikwidowana, ale nie o to przecież chodzi. Chodzi o pewne ramy debaty i zacznijmy rozmawiać o prawdziwych zagrożeniach. Prawo autorskie nie jest zagrożeniem, nie wydaje mi się, żeby zasadniczym zagrożeniem dla wolności była jakakolwiek umowa, która próbuje regulować kwestie obiegu dzieł kultury. Poważne problemy są trochę gdzie indziej: w sprawach dotyczących dużych zbiorów danych, w sprzedaży tychże danych przez serwisy społecznościowe takie jak Facebook czy w bezprawnej manipulacji dziełami przez Google. W tej sprawie należy na potęgę protestować, a jakoś protestów nie słychać.

Owszem, zdarzają się…

Ale nie dość często w stosunku do wagi problemu. Zdajmy sobie sprawę, w jakiej jesteśmy sytuacji. Musimy naprawdę rozpatrzyć kilka globalnie ważnych kwestii: pierwsza z nich to handlowanie danymi, a druga: polityki kulturalne, które chronią wypracowaną wartość kulturową. Niemcy i Francuzi rozumieją, że przed Hollywood nadal należy chronić się własnymi politykami kulturalnymi. Mówiąc bardzo zgrubnie, Francuzi wspierają swój film, zaś Niemcy – książkę. Polityki wielu krajów europejskich koncentrują się na wspieraniu dóbr kultury w sposób, który dla Amerykanów – zdobywców mainstreamu – byłby nie do pomyślenia. Nie wyobrażam sobie na przykład, żeby Barack Obama wybrał się na targi książki. W Europie jest jednak zrozumiałe, że jeśli nie masz polityki kulturalnej i mediów publicznych, to w ogóle możesz nie mieć żadnych dóbr kultury niepochodzących z importu.

Napisałeś w swojej książce, że największe osiągnięcie ruchu peer to peer i tak zwanej ekonomii daru to Wikipedia. I że to nie jest zbyt dobra wiadomość dla ruchu P2P.

Tak, i podtrzymuję to. Nie twierdzę, że Wikipedia nie jest poważnym osiągnięciem. Uważam, że dzięki kolektywnemu wysiłkowi wszystkich wolontariuszy naprawdę powstało coś wspaniałego i użytecznego. A jednak zadaję sobie pytanie: czy prawdziwie istotne prace – dzieła literackie, artystyczne, publicystyczne nie są jednak emanacją indywidualnej wizji? Czy jakaś globalna „komisja” rzeczywiście jest w stanie wygenerować dzieło na miarę literackiej Nagrody Nobla? Rzecz jasna, twórczość muzyczna bywa zespołowa, ale zespół to jednak nie globalny kolektyw. W Hollywood wiele się teraz zmienia pod wpływem internetu, nowych form dystrybucji i promocji oraz mediów społecznościowych, ale kiedy patrzę z bliska, nadal mam wrażenie, że jest to od dekad dokładnie to samo Hollywood, pielęgnujące autorskie (nawet jeśli sztampowe) wizje reżyserskie. Kolektyw tu nie decyduje.

Możliwe, że tak jest, ale ciągle nie rozumiem, jak ma z tego wynikać wyrzucanie ruchów z okolic szeroko pojętej ekonomii daru poza nawias kultury?

Ekonomia daru jako pojęcie to nonsens. Ta nazwa nic nie znaczy. Albo to jakaś wewnętrzna sprzeczność, albo termin tak pojemny, że mieści się w nim absolutnie wszystko.

Zgoda, ale mamy do czynienia z organizacjami otwartej współpracy czy firmami, które bazują na P2P, i nie sposób mówić, że zjawisko nie istnieje, nawet jeśli nazwa nie jest w pełni adekwatna.

OK. Tyle że dla mnie całe to P2P to jakiś żargon na określenie tego, co w interpretacji neomarksistowskiej byłoby po prostu pozwalaniem innym na użytkowanie dobra, które nie jest moją własnością. Może służy to użytkownikowi albo serwisowi zapewniającemu infrastrukturę, ale na pewno nie twórcy. Dzielenie się plikami to marketingowy termin na określenie zjawiska dysponowania nie swoim dobrem, na które się nie zgadzam.

Wikipedia działa jednak inaczej…

Tak, ale jeśli przyjrzysz się Wikipedii, to ona także działa na rzecz użytkownika i wielkich pośredników. Kiedy wpisujesz jakiekolwiek hasło w Google, to Wikipedia pozycjonowana jest na ogół najwyżej lub bardzo wysoko. Ale to nie wszystko. Od pewnego czasu po wpisaniu hasła do wyszukiwarki z prawej strony pojawia się syntetyczny opis z Wikipedii razem ze zdjęciami, rekomendowanymi linkami i innymi potencjalnie ciekawymi wyszukiwaniami. Generuje to ruch, na którym zyskuje Google. Google i Wikipedia w ten sposób się wspierają. Wikipedia nie jest Czerwonym Krzyżem, a ludzie tak o niej myślą! Jimmy Wales to sprawny libertarianin, który wie, jak na kolektywnym wysiłku budować sensowny biznes. Wikipedia nieustająco prosi o dotacje przeciętnych użytkowników, otrzymując spore wsparcie od gigantycznych firm. Nie zrozum mnie źle: nie jestem przeciwny budowaniu internetowych biznesów, które osiągają sukcesy. Mam jednak problem z ukrywaniem pod szyldem ekonomii daru rozmaitych luk prawnych i z korzystaniem z cudzego dorobku bez uznania autorstwa.

Myślisz, że takie luki prawne będą trwać w najlepsze?

Myślę, że nie. Uber na razie ciągle działa w takiej luce w najlepsze, ale w obliczu protestów społecznych to się niebawem zmieni. Amazon nie płacił podatków, a teraz już płaci. Airbnb niedługo zacznie płacić podatek odprowadzany przez hotele.

Gdybyś miał znaleźć w świecie mediów ekwiwalent Ubera, co byś wskazał?

Myślę, że w świecie mediów takim tworem jest „Huffington Post”, który nie tworzy nic sam, ale linkuje ze sobą użytkowników i blogerów, dając tym pierwszym łatwość, a tym drugim tubę promocyjną, jednocześnie w ogóle im nie płacąc i nie pytając o zgodę. Maria Popowa na swoim blogu Brain Pickings pisała w recenzji mojej książki, że właśnie z powodu swojego doświadczenia z „Huffington Post”, który nieustająco kopiuje u siebie jej teksty, zaczęła się ze mną zgadzać.

Mam wrażenie, że wiele z Twoich tez jest bardzo zachowawczych, a przy tym nie bierzesz pod uwagę całej masy problemów, choćby związanych z kwestiami bezpieczeństwa, które mogą wynikać z mechanizmów kontroli dystrybucji treści chroniących autora.

Biorę je pod uwagę. Problemy z bezpieczeństwem pojawiają się jednak w każdym modelu i wszędzie tam, gdzie można operować dużymi zbiorami danych. Nie ma rozwiązań idealnych, ale postaraj się zrozumieć moje stanowisko. Jesteś pracownikiem naukowym, publikowanie to dla ciebie dodatkowe zajęcie – a dla mnie – jako dziennikarza – podstawowe. Staram się poważnie podchodzić do swojej pracy, w którą wkładam masę wysiłku. I też chcę być poważnie traktowany. Tylko o to w tym wszystkim chodzi. I dlatego z pełnym przekonaniem napisałem tę książkę.

Historia rynku jako systemu wynagradzania twórczości jest raczej historią uprzedmiotowienia i pewnej przemocy wobec twórców niż ich emancypacji. Gra podaży i popytu, angażująca coraz większe masy odbiorców, pozwala jednak niektórym twórcom na uniezależnienie się od mecenasów i ich osobistych wyborów, przy czym nie dzieje się to od razu. Nie mniej istotne jest wdrożenie w rynek twórczości prawa autorskiego, które umożliwia mniej lub bardziej niezależny zysk z działalności twórczej. Dopóki idea prawa autorskiego nie realizuje się w przepisach egzekwowanych przez państwo, autorzy nie mają nawet narzędzi do tego, aby czerpać zyski z rynku. Widać to dobrze w historii Miguela de Cervantesa. Jego Don Kichot był rynkowym sukcesem, pierwsze wydanie z 1605 roku rozeszło się w wysokim jak na tamte czasy nakładzie 1800 egzemplarzy i jeszcze w tym samym roku zostało wznowione, przełożyło się to jednak raczej na sukces finansowy wydawców niż samego pisarza. Dziesięć lat później Cervantes opublikował drugą część przygód błędnego rycerza z La Manchy, napisaną zresztą w więzieniu, w którym znalazł się z powodu długów. Wówczas na rynku sukces odnosiła już jednak nieautoryzowana kontynuacja Don Kichota, napisana i wydana przez autora posługującego się pseudonimem Alonso Fernández de Avellaneda. Zaatakował on Cervantesa, drwiąc z jego kalectwa i sytuacji życiowej, wmawiając przy tym czytelnikom, że ten chciał pozbawić go zysków z nieautoryzowanej kontynuacji powieści¹. Cervantes zmarł w biedzie w kwietniu 1616 roku i został pochowany w Madrycie w bezimiennym grobie.

Na rodzącym się w XV–XVI wieku rynku twórczości pierwsze skrzypce grali nie wybitni autorzy, ale wydawcy-księgarze dysponujący kapitałem lub materialnymi zasobami pozwalającymi na uruchomienie procesu wydawniczego. Pokazują to Lucien Febvre i Henri-Jean Martin: kupno lub wynajęcie prasy drukarskiej i zakontraktowanie drukarza wraz z pomocnikami nie pociągało za sobą specjalnie dużych kosztów, znacznych nakładów finansowych wymagało natomiast dostarczenie czcionek (drogich i szybko się zużywających) i papieru oraz zapewnienie dystrybucji. Posiadanie odpowiedniego kapitału umożliwiało też długie oczekiwanie na zwrot z inwestycji: książki rozchodziły się wolno, a rozproszona dystrybucja wymagała pieniędzy na opłacenie kurierów i księgarzy w poszczególnych miastach. Istnienie cenzury podnosiło koszty – za ryzyko przewożenia nielegalnych książek należało przecież zapłacić odpowiednio więcej. Głównym kosztem był jednak papier: jego wytworzenie w młynach ze skupowanych, gdzie się da, szmat lnianych lub konopnych wymagało odpowiedniego kapitału. Spowodowane rosnącym wykorzystaniem papieru zapotrzebowanie na stare ubrania, żagle czy liny bywało okresowo tak duże, że wprowadzano zakazy eksportowe lub nadawano monopole mające bronić lokalnych kupców przed konkurencją z zewnątrz. Dopiero w połowie XIX wieku udało się wdrożyć nowe techniki produkcji papieru z masy drzewnej poddanej odpowiedniej obróbce chemicznej. Dlatego mówienie o przełomie kulturowym i społecznym związanym z wdrożeniem druku w Europie w XV wieku jest błędem o tyle, o ile ignoruje materialne podstawy działalności wydawniczej. Jednym z czynników sukcesu Gutenberga było przecież to, że jego wspólnik posiadał własny młyn papierniczy².

NIEOBECNOŚĆ TWÓRCÓW

Dominującą rolę kapitału oraz słabą pozycję twórców już na wczesnym etapie europejskiej rewolucji druku dokumentuje działalność publicystyczna i polityczna Elinor James (1645–1719). James, jako żona uznanego drukarza londyńskiego, a po jego śmierci w 1710 roku kobieta samodzielnie prowadząca drukarnię, w okresie od 1681 do 1716 roku opublikowała – niekiedy własnoręcznie je drukując – ponad 90 pism, petycji i broszur komentujących zmiany w angielskim prawie dotyczącym funkcjonowania nowego rynku wydawniczego³. Bardzo aktywnie występowała przeciwko wprowadzonej po 1695 roku wolności druku – zniesiono wówczas nie tylko cenzurę prewencyjną, ale także zezwolono na swobodną działalność drukarni poza Londynem, Yorkiem i miastami uniwersyteckimi.

Ważnym, choć nie jedynym argumentem przeciwko wolności druku, obecnym w publicystyce i oficjalnych petycjach do parlamentu składanych prawie co roku przez James, jest wzrost znaczenia na rynku posiadających duży kapitał wydawców, księgarzy i papierników oraz związany z tym upadek pozycji drukarzy. James opisuje zmieniający się system, na którym dominować zaczynają nieliczne podmioty, księgarze-wydawcy dysponujący nie tylko kapitałem pozwalającym na import i kupno papieru, ale także koncentrujący w swoich rękach zasoby nowego typu: prawa autorskie do twórczości. W tym kontekście przywoływany często jako początek podmiotowości twórców Statut Anny z 1710 roku nie tyle wspiera prawa autorów, co umacnia pozycję bogatych wydawców. Zaczynają oni – korzystając z dostępu do praw autorskich i wolności druku – tworzyć własne drukarnie, aby omijać dotychczasowych pośredników. Podważa to źródła dochodu niewielkich rodzinnych przedsiębiorców takich jak Elinor James. Z naszego punktu widzenia (skoro interesują nas materialne podstawy twórczości) ważne jest jednak przede wszystkim to, że nowe rozwiązania umacniają systemową marginalizację osoby twórcy. Znaczące wydaje się, że James w swoich pismach dotyczących nowego rynku i zmian prawnych ani razu nie posługuje się pojęciem autora, a pojęcie pisarza występuje tam jedynie raz. Czy dlatego, że lobbując w parlamencie, James dba przede wszystkim o własne interesy, czy też po prostu twórca w tym systemie jest postacią pozbawioną większego znaczenia i niezauważalną? Ta druga interpretacja wydaje się poprawna, ponieważ James, argumentując za utrzymaniem ograniczeń na rynku druku, pisze wiele o czeladnikach drukarskich, których pozycja na rynku pracy zmienia się – jej zdaniem na niekorzyść. Na przełomie XVII i XVIII wieku w Londynie w prowadzeniu biznesu opartego na druku bierze się pod uwagę przede wszystkim zecerów oraz drukarzy i ich pomocników, a nie autorów. Społeczna i ekonomiczna podmiotowość twórców jest wówczas jeszcze dość słaba: Elinor James pisze wprost o tym, że mniej martwi ją łamanie praw autorskich niż wzmacniana nowym prawem koncentracja tych praw w rękach bogatych księgarzy-wydawców. Autorzy – podobnie jak właściciele małych drukarni – są w kształtującym się systemie kapitalistycznym pracobiorcami, opłacanymi przez właścicieli kapitału na takiej samej zasadzie, jak człowiek budujący dom opłaca robotników⁴. Trudno dostrzec tutaj emancypacyjny wpływ wolnego rynku. Argumentując na poparcie swoich racji, James wskazuje też, że druk nie może być traktowany wyłącznie jako działalność rynkowa⁵ – to nie tylko sztuka, ale też wielka odpowiedzialność za słowa, które przekazuje się odbiorcom. Stąd konieczność utrzymania centralnej cenzury oraz ograniczania swobody otwierania drukarni.

Gdybym miał na osi czasu spróbować zaznaczyć moment przełomu, który wskazuje i otwiera nowe możliwości zarabiania dla pisarzy i pisarek, zamiast Statutu Anny z 1709–1710 roku wskazałbym dwa konkretne wydarzenia jeszcze z drugiej połowy XVII wieku⁶. Oba związane są z wynagrodzeniem wypłaconym na nowych warunkach autorom niezwykle istotnym dla angielskiej i europejskiej kultury: Johnowi Miltonowi (1608–1674) i młodszemu od niego o ponad 20 lat Johnowi Drydenowi (1631–1700). Oba przypadki pośrednio wskazują też na prawdę, którą dostrzec mogliśmy już przy historii kariery Gorkiego: siłą nie mniej istotną od praw rynku i procesu akumulacji kapitału w historii wynagradzania twórców jest podlegająca nieustannym zmianom władza polityczna. Tłem biografii wspomnianych twórców są bowiem wielkie polityczne i społeczne zawirowania związane z konfliktem monarchii i parlamentu oraz wojną domową (1642–1646), egzekucją króla Karola I Stuarta i wprowadzeniem republiki (1649), dyktaturą i upadkiem Olivera Cromwella, restauracją monarchii (1660) oraz zmianą dynastii rządzącej Anglią i chwalebną rewolucją (1688). Dryden i Milton związani byli z przeciwnymi stronami politycznej barykady: Dryden był nadwornym poetą królewskim od czasu restauracji po 1688 rok, Milton pracował między innymi jako sekretarz Cromwella i był piewcą rewolucji republikańskiej, po 1660 roku odsuniętym w cień. Chociaż przez lata swoją karierę twórczą opierali oni na mecenacie, w ostatnim okresie życia odważnie wykorzystali nowe możliwości, jakie mógł dać im rodzący się rynek twórczości oraz nowa grupa czytelników gotowa płacić za książki i współfinansować ich wydawanie.

INNOWACJE W FINANSOWANIU TWÓRCZOŚCI

W 1697 roku John Dryden, wżeniony w bogatą rodzinę Howardów i członek Royal Society, dzięki własnej popularności i dawnej pozycji na dworze opublikował tłumaczenie poezji Wergiliusza. To był ostatni okres jego życia, czas po zmianach politycznych 1688 roku. Wciąż nie przestawał być sławny i z pewnością to stało się kluczem do sukcesu jego nowego zamierzenia. Jego sytuacja materialna nie była zła, nie mógł jednak już wtedy liczyć na dochody z dworu ani wsparcie nowej władzy w kolejnym projekcie literackim. Pieniądze niezbędne do opracowania i wydania dzieła zebrał za pomocą subskrypcji – miał być to pierwszy przypadek, kiedy dzieło literatury pięknej zostało sfinansowane ze środków zainteresowanych czytelników, a nie dzięki bezpośredniemu arystokratycznemu czy królewskiemu mecenatowi. Wcześniej, od początku XVII wieku subskrypcja w Anglii stosowana była do finansowania wydań atlasów, podręczników algebry, komentarzy biblijnych czy książek naukowych. Sukces projektu możliwy był dzięki talentowi organizacyjnemu wielkiego wydawcy – Jacoba Tonsona oraz popularności Drydena. Aby opłacić prawa autorskie Drydena, Tonson ustalił dwie listy subskrypcyjne. Wpisanie się na pierwszą z nich zobowiązywało przyszłych czytelników do zapłaty pięciu gwinei, w tym trzech jeszcze przed otrzymaniem dzieła: nazwiska subskrybentów miały ukazać się na stronach dedykacyjnych opłacanego wydania. Druga lista przeznaczona była dla subskrybentów płacących jedynie dwie gwinee – otrzymać mieli oni tanie, budżetowe wydanie dzieła. Drydenowi udało się zebrać 101 subskrybentów do pierwszej listy oraz 250 do drugiej⁷, a zgromadzone pieniądze pozwoliły na podjęcie intensywnej pracy nad przekładem (zainicjowanej już jednak odpowiednio wcześniej). Współpraca z Tonsonem nie była łatwa – w negocjacjach dotyczących interpretacji umowy z 1694 roku Drydenowi pomagał jego uczeń, dramaturg William Congreve, posiadający z racji wykształcenia użyteczną w tych sporach wiedzę prawniczą⁸. Znalezienie subskrybentów także wymagało odpowiedniej pracy – jak pisał sam Dryden – „nie było dla mnie trudniejszym przetłumaczyć Wergiliusza niż znaleźć patronów, których potrzebowałem dla mojego tłumaczenia”⁹.

Ile ostatecznie zarobił Dryden? Szacuje się, że było to w sumie około 1200 funtów, przy czym płatne nie jednorazowo, ale w wielu transzach. Już w 1694 roku – przy podpisaniu umowy – Dryden otrzymał od wydawcy pierwsze 200 funtów, rok później spłynęły do niego pierwsze pieniądze z subskrypcji – 300 funtów. Łącznie, rocznie podczas pracy nad przekładem otrzymywał około 350 funtów¹⁰. Aby rozpoznać, jaką wartość miała ta suma, należy porównać ją ze standardowymi zarobkami w tamtym okresie. Roczny dochód minimalny pozwalający na podstawową egzystencję wynosił 20 funtów; za bogatego uznawać się mógł ten, kto miał przez rok do dyspozycji 500 funtów¹¹ – arystokrata, taki jak książę Yorku, mógł korzystać z około 40 tysięcy funtów rocznie. Drukarz w tym okresie zarabiał około funta tygodniowo, zecer składający z czcionek treść publikacji i pracujący codziennie oprócz niedziel przez 12 godzin otrzymywał 24 szylingi tygodniowo¹².

Na tym tle podpisana w 1667 roku umowa opiewająca na 5 funtów za prawa do publikacji i sprzedaży egzemplarzy pierwszego wydania Raju utraconego Johna Miltona wygląda na rażąco niski zarobek, chociaż wciąż może być on porównywalny na przykład z rocznymi dochodami niewykwalifikowanej służącej. Wartość wynagrodzenia nie zwiększyła się przy druku drugiego i trzeciego wydania książki, jednak za każde wydanie wydawca wypłacał kolejne pieniądze – łącznie 20 funtów, w tym 10 za życia Miltona. Dlaczego w porównaniu z honorarium Drydena suma była tak niska i dlaczego warunki umowy zostały przyjęte? Wynagrodzenie wypłacono przecież za poemat zbudowany z dwunastu ksiąg wydrukowanych w pierwszym wydaniu w dziesięciu woluminach quatro!

Pobieżna znajomość biografii Miltona sugerowałaby wskazówki do odpowiedzi na to pytanie. W okresie po restauracji monarchii poeta nie cieszył się już żadnymi specjalnymi względami, można nawet powiedzieć, że był autorem opozycyjnym. W 1667 roku miał 59 lat, od kilku lat nie widział, a jego dzieła spisywały za niego żona i córki¹³. Czy umowa na pięć funtów nie była przypadkiem wyrazem chciwości wydawcy, Samuela Simmonsa, chcącego bezwzględnie wykorzystać autora będącego w niełasce władzy i niepotrafiącego się bronić? Było wręcz przeciwnie – Simmons wspierał Miltona, a dowodem na to były niezwykłe jak na tamte czasy zapisy umowy oraz kontynuowanie współpracy już po 1667 roku. Po pierwsze, Milton gwarantował sobie, że ustalone wynagrodzenie pięciu funtów zostanie wypłacone od razu, a kolejne pięć za sprzedaż egzemplarzy pierwszego wydania, które rzeczywiście wyprzedało się całe w ciągu dwóch lat. To niezwyczajna sytuacja: standardem było, że twórcy nie otrzymywali wynagrodzenia pieniężnego, dopóki książki się nie sprzedały; w innym modelu otrzymywali oni po prostu określoną liczbę egzemplarzy, którą mogli na własną rękę zagospodarować. Po drugie, co też jest nowością, Milton zapewniał sobie prawo do wynagrodzenia za druk i sprzedaż kolejnych wydań, ograniczając również bezpośrednio liczbę egzemplarzy, które Simmons mógł wydrukować na podstawie pierwszej umowy (określono ją na maksymalnie 1500). Była to wyjątkowo nowoczesna i przełomowa umowa, zdecydowanie bardziej nadająca się na symbol otwarcia rynku twórczości i budowy materialnej podmiotowości autora niż Statut Anny z 1710 roku.

Milton w bardzo umiejętny sposób identyfikował swoje prawa i zarządzał nimi – pewnie nie bez znaczenia pozostaje fakt, że jego ojciec był urzędowym pisarzem, obeznanym w realiach i sposobie działania branży wydawniczej, więc mógł swego czasu przekazać synowi odpowiednią wiedzę na ten temat. Pierwsze pięć funtów wypłacane od razu po podpisaniu umowy było zaliczką zachęcającą autora do przekazania rękopisu. Wydawca brał na siebie nawet wszelką odpowiedzialność za ewentualne błędy w składzie i druku dzieła oraz obiecywał wypłacać wynagrodzenie spadkobiercom – pozycja autora w tej relacji na tle ówczesnych rozwiązań była naprawdę bardzo silna¹⁴.

Jednak dlaczego wynagrodzenie jest tak niewielkie, szczególnie w porównaniu z umową Drydena? Przede wszystkim to dwa zupełnie różne modele zarabiania: Dryden i Tonson za pomocą subskrypcji w bezpieczny sposób inwestują w powstanie i druk dzieła, Simmons i Milton bardzo ryzykują, inwestując pieniądze w projekt o niepewnym efekcie i mogący na dodatek mieć problemy z cenzurą. Książka Miltona jest opłacona, jeszcze zanim ma szansę pojawić się w sześciu londyńskich księgarniach, ale nikt nie jest w stanie stwierdzić, czy znajdzie czytelników – u Drydena jest to już pewne. Simmons nie jest też wielkim wydawcą i drukarzem, nie ma dużego kapitału, a sytuację komplikują do tego wysokie koszty papieru, wynikające między innymi z ówczesnego konfliktu w Niderlandach (papier wciąż trzeba do Anglii importować).

GRUB STREET

Umowa Miltona z 1667 roku jest pierwszą zachowaną do dziś umową autorską i w pewien sposób otwiera nową epokę w historii wynagradzania twórczości, w której to rynek obiecuje twórcom uniezależnianie się od mecenatu arystokracji, państwa czy Kościoła. Jednak już publicystyka Elinor James z początku XVIII wieku pokazuje, że obietnica ta ma kruche podstawy. Opis narodzin nowego systemu, wciągający do naszej historii pierwszych drukarzy-księgarzy, Drydena, Miltona i niestrudzoną Elinor James, uzupełnić warto wizytą na Grub Street, w nie tylko symbolicznym, ale i konkretnym geograficznym punkcie na mapie nowego, kreatywnego świata.

Grub Street od XVI do początku XIX wieku była miejscem koncentracji nowego rynku twórczości, rozwijającego się dzięki technice druku oraz – od końca XVII wieku – dzięki sprzyjającym regulacjom prawnym, które gwarantowały wolność zakładania drukarni. Ta ulica w ubogiej i zaśmieconej dzielnicy północnego Londynu, niedaleko Moorfields, zasiedlona była przez kiepskiej klasy pisarzy i pisarki, którzy gnieździli się w tanich mieszkaniach na poddaszach, pełna niewielkich drukarni i ludzi zajmujących się składem, korektą, drukiem i sprzedażą książek, ulotek, pamfletów oraz gazet. Grub Street stała się w języku angielskim synonimem klasy źle opłacanych i niezbyt utalentowanych twórców oraz niskiej jakości twórczości. Do tego miejsca przylgnęło także pojęcie hackwriter oznaczające literackiego wyrobnika. Dzięki Grub Street Londyn mógł uchodzić za centrum rynku książki – do 1700 roku wydawano w tym mieście około 1800 tytułów rocznie, przez XVIII wiek już 6 tysięcy rocznie¹⁵. Większość autorów z Grub Street pracowała za wierszówkę i bez zwłoki zgadzała się na wszelkie warunki proponowane przez dysponujących kapitałem wydawców. Koszty wydania książki – a więc też pracy twórczej – wydawcy starali się zresztą ograniczać maksymalnie ze względu na silną konkurencję spoza miasta: w Dublinie czy Edynburgu można było drukować nawet o połowę taniej. Nie przeszkadzało to jednak głównym wydawcom-księgarzom zdobywać ogromne majątki – przykładem może być tu wspomniany już Jacob Tonson, któremu wolności gwarantowane przez Statut Anny pozwoliły skoncentrować w swoich rękach liczne prawa autorskie, także do dzieł takich autorów jak Dryden, Milton (czwarte wydanie Raju utraconego) czy Szekspir. Jego majątek w chwili śmierci (1796) szacowano na 40 tysięcy funtów.

Namalowany w 1736 roku przez Williama Hogartha obraz The Distrest Poet przedstawia warunki pracy autora z Grub Street, zamieszkującego wraz z żoną i małym dzieckiem niewielki pokój na poddaszu, zabałaganiony i wypełniony śmieciami. Na podłodze leży rzucona szpada i porwane papiery, poeta siedzi przy oknie ze zbitą szybą i drapie się w głowę, szukając natchnienia. W pisaniu przeszkadza mu stojąca po drugiej stronie pokoju mleczarka wymachująca niezapłaconym dotąd rachunkiem za dostawy mleka. Grub Street i obraz Hogartha mogą być symbolem sytuacji twórców na wczesnym rynku twórczości, jednak z pewnością symbol ten nie przekazuje całej prawdy o efekcie urynkowienia pracy autorów i autorek.

Desperacko szukając jakichkolwiek przejawów emancypacyjnego oddziaływania rynku twórczości, dotrzeć możemy do historii pisarskiej kariery Sarah Scott (1720–1795), która na pewnym etapie swojego życia z pisarstwa uczyniła ważne źródło dochodów pozwalające na życie w wolnym związku z kobietą, bez tradycyjnego finansowego wsparcia mężczyzny. Jej wydane w 1762 roku dzieło historyczne The History of Mecklenburgh, from the First Settlement of the Vandals in that Country, to the Present Time; Including a Period of about Three Thousand Years było nie tylko wyrazem intelektualnych zainteresowań historycznych, ale także projektem komercyjnym obliczonym na zysk rynkowy, wykorzystującym publiczne zainteresowanie żoną króla Jerzego III, Zofią Charlottą Mecklenburg-Strelitz. Ceną, jaką Scott musiała zapłacić za komercyjną naturę swojej pracy twórczej, była jednak rezygnacja z przypisania autorstwa: książka została wydana anonimowo, aby postać kobiety autorki i historyczki nie zraziła potencjalnych kupujących¹⁶.

W świecie mediów już nic nie jest takie jak kiedyś. Co poważniejsze strony internetowe snobują się na gazety – z ich sztywnym układem strony frontowej, dumnym nagłówkiem, rygorystycznie poukładanymi kolumnami, wszystko czarno na białym. Dla odmiany papierowe wydania chciałyby uchodzić za medium społecznościowe w druku: „Kliknij tu, tweetnij, więcej na naszej stronie internetowej, co o tym myślisz?”. Dzienniki cytują tweety. Facebook za to obiecuje, że już niedługo w ogóle nie będziemy musieli męczyć się sięganiem po prasę – nie dość, że większość potrzebnych nam informacji i tak przewija się w ciągu dnia w feedzie, to jeszcze można na Facebooku publikować nie tylko ornamentowane ikonkami emoji statusy, ale też swoje własne teksty, artykuły do 10 tysięcy znaków albo i dłuższe. Dają do tego wyboldowany tytuł, ładny font i tak, używają właśnie słowa „publikować”. Twitter zastanawia się, czy ze skromnych 140 znaków także nie przeskoczyć do 10 tysięcy. Dwaj najwięksi gracze – Google, właściciel YouTube, i Facebook – wyszarpują sobie nawzajem wideo. Powiedzieć, że media się zmieniają, to nie powiedzieć nic.

Wszystkie te mutacje, które obserwujemy na powierzchni, to tylko symptomy walki dziejącej się tak naprawdę gdzieś głębiej. To walka, w której akcjonariusze, fundusze venture capital, reklamodawcy, dziennikarki i redaktorzy, specjalistki od IT i doradcy public relations czasem razem, a czasem przeciwko sobie, próbują ustanowić jakiś porządek, który nada ich robocie minimum sensu, a przy okazji pozwoli coś zarobić – to walka o nowy model ekonomiczny, na którym mają oprzeć się media. Stary model – w którym dziennikarze pisali, redaktorki redagowały, a na końcu ktoś jeszcze za to płacił – może nie był idealny, ale przynajmniej był jakiś. I jeszcze utrzymywał przy okazji masę ludzi – nie tylko „kreatywnych”, ale drukarzy, kierowców, katering, cały przemysł mediów. A przynajmniej tak zapamiętali to ci, którym świata starych dobrych mediów brakuje. Dziś natomiast nie tylko nie ma starego modelu, ale nie ma właściwie jednego „świata mediów” w ogóle – pokawałkowany, rozdrobniony, sieciowy pejzaż mediów nie pozwala, jak kiedyś, wygodnie się rozsiąść. Miejsce starego modelu zajął raczej tuzin konkurujących ze sobą pomysłów, z których żaden jasno nie wychodzi na prowadzenie, ale za to każdy skutecznie podgryza konkurencję. I jest spora szansa, że to, co wyłoni się z tej walki, wcale nie będzie przypominać mediów, jakie znamy, i jakimi one same chciałyby się widzieć.

*

Internet miał przynieść „wielkie wyrównanie” [the great leveller] – wraz z podpięciem się do modemu każdy i każda mieli zostać swoimi własnymi wydawcami. I tak, rzeczywiście, założyć dziś bloga jest pewnie łatwiej niż kiedyś gazetę. Czy doprowadziło to jednak do „wyrównania”? Zamiast modelu równoległej i horyzontalnej współpracy mamy raczej odtwarzającą się piramidę zysków – na jej czubku znajdują się niezmiennie posiadacze największych kanałów komunikacji, a nie jej najbardziej nawet zaradni i sprawni twórcy. Kilka odnoszących sukcesy blogerek modowych czy kulinarnych – albo już przeganiających je youtuberów – nic w układzie tej piramidy nie zmieniło. I podobnie jak niegdyś – nic też nie skapuje z góry na dół: rosnące fortuny pojedynczych gigantów nie wzbogacają całej branży mediów. Ciastko się nie powiększyło, jest tylko konsumowane w inny sposób.

Z faktu, że w dobie internetu nikt nie może w stu procentach zachować kontroli nad informacją – czy kiedykolwiek ktoś był do tego zdolny? – nie wynika ani żadna wielka nowa prawda o mediach, ani żadna rozpisana na kolejne brawurowe akty demokratyczna i obywatelska rewolucja. Ze zmian w możliwości kontrolowania (lub braku kontroli) nad przesyłem informacji wynika tylko i aż tyle: informacje tworzy się, kolportuje i odbiera na nowe sposoby. Stare, dla niektórych bardzo dochodowe, przestają obowiązywać lub zaczynają funkcjonować w nowym kontekście. Trzeba wymyślić zarabianie na informacji od nowa – a przynajmniej tradycyjna prasa musi to zrobić, jeśli chce się utrzymać. Sposobów ma na razie kilka.

*

Zamykać się czy nie zamykać? Brytyjski „Guardian”, jeden z najbardziej opiniotwórczych dzienników na świecie, już jakiś czas temu postanowił, że nie ograniczy dostępu do swoich artykułów publikowanych na stronach internetowych i w aplikacji na urządzenia mobilne. „Nie ograniczy” znaczy tyle, co „nie wprowadzi odpłatności” – na stronach nie ma limitu tekstów dostępnych nieodpłatnie, po przeczytaniu których trzeba zostać subskrybentką, a aplikacje nie wymagają opłaty rejestracyjnej ani żadnych dodatkowych płatności. „Guardian” myśli o swojej strategii nie tylko w kategoriach zwykłej decyzji biznesowej, ale jak o przejściu z logiki „papierowej” do „cyfrowej”. Katharine Viner, jeszcze zanim została redaktor naczelną „Guardiana”, mówiła w swoim wykładzie na Uniwersytecie Melbourne:

W podejściu cyfrowym nie chodzi po prostu o opublikowanie artykułu w sieci. Chodzi o zupełnie nowe zarysowanie relacji dziennikarek z naszymi czytelnikami; o to, jak myślimy o naszych czytelnikach, o naszą rolę i pozycję w społeczeństwie. Nie jesteśmy już wszystkowiedzącymi dziennikarzami, cedzącymi słowa z wysokości, by czytelnicy mogli biernie je chłonąć, z rzadka wysyłając list do redakcji¹.

Przejście na „cyfrę” oznacza zupełnie nowe podejście do czytelniczek i czytelników, włączenie ich w proces, jakim jest dziennikarstwo, a także nowe sposoby opowiadania historii, które przełamują „pasywność” starego dziennikarstwa, ale jednocześnie zachowują jego najwyższe standardy i dobre praktyki. Ambitnie pomyślane cele, ale jak za to zapłacić? „Guardian” jest względem wielu innych mediów uprzywilejowany i może sobie pozwolić na kosztowne rozpychanie się w awangardzie cyfrowej zmiany – gazetę utrzymuje fundusz inwestycyjny powstały dzięki hojnemu spadkowi założyciela gazety, pieniądze z tego funduszu pozwalają przejść w miarę suchą stopą przez gorsze czasy. Czytelnicy zwiększają ruch na stronach i w aplikacji, a to przekłada się na większe zyski z reklam (warto dodać, że treści „Guardiana” są czytane w około 80 procentach przez odbiorców spoza Wielkiej Brytanii). Do tego „Guardian” w porę pomyślał o kilku dodatkowych sposobach zarabiania: ekskluzywne membership, które pozwala brać udział w dobrze przygotowanych wydarzeniach z udziałem znanych gości (często intelektualnych gwiazd i poczytnych komentatorów); sprzedaż książek; oddzielnie sponsorowane podcasty w serwisie iTunes. Brytyjska gazeta – nawet jeśli dość płytko – na poważnie chce tworzyć wokół dziennikarstwa społeczność – i to nie tylko w sensie „mediów społecznościowych”.

Nie każdy jednak miał tak dynamiczny start ze świata „papieru” do świata „cyfry” jak „Guardian”. Nawet najwięksi napotykali przeszkody, czego przykładem inny światowy gigant – i także czytany raczej poza granicami swojego kraju – „New York Times”. W wewnętrznym raporcie gazety – który, jak na ironię, wyciekł do internetu i dziś można się z nim zapoznać na stronach zajmującego się mediami projektu NiemanLab – możemy przeczytać, że konkurencja wyprzedza „najlepszą dziennikarską instytucję na świecie”, a sama redakcja jest głęboko podzielona względem kolejnych strategii, jakie powinna podjąć. Autorzy raportu podkreślają, że to właśnie „Guardian” był najsprawniejszym „naśladowcą” w dziennikarstwie cyfrowym i dzięki temu szybko goni amerykańską konkurencję. Od czasu wycieku i oficjalnej publikacji wniosków z raportu w pierwszym kwartale 2014 roku minęło już niemało czasu i z pewnością „New York Times” jak nikt inny walczy o swoją pozycję lidera. Na dziś pomysł na utrzymanie zarówno dobrego dziennikarstwa – w tym nowych form opowiadania historii (digital storytelling) czy opracowywania danych (data journalism) – to system mieszany: dużo, dobrze i… tanio. „New York Times” umożliwia nieodpłatne zapoznanie się z częścią materiałów (do dziesięciu miesięcznie), a w zamian za otwarcie całej zawartości (oraz pokaźnego archiwum) prosi o wykupienie prenumeraty cyfrowej. Zachętą do tego jest korzystny bilans ceny prenumeraty cyfrowej do kosztu kupienia choćby kilku papierowych wydań gazety w miesiącu. Czytelniczki i czytelnicy, jak zakłada „New York Times”, cenią komfort i dostępność tekstów w przeglądarce internetowej lub w aplikacji na urządzenia mobilne – i są w stanie za nielimitowany dostęp zapłacić, choć mniej niż za konwencjonalną prenumeratę. W zamian redakcja inwestuje więcej w materiały multimedialne i dobrze zilustrowane, które lepiej prezentują się – i dają możliwość interakcji – online. Co ważne: „New York Timesa” można dostać za darmo na wielu amerykańskich uniwersytetach i w instytucjach publicznych, co z jednej strony jest strategią marketingową i inwestycją w budowanie przywiązania do marki, ale z drugiej dość istotnym gestem pewnej wtórnej lojalności wobec czytelniczek i czytelników, środowisk i społeczności, które cenią sobie papierową prasę.

Można też dawać mniej, ale liczyć sobie więcej. Bardziej ekskluzywny model wybrał „The Economist” – a za nim także niemała część specjalistycznej, a przede wszystkim biznesowej, prasy. Hasło pisma – „Dwie trzecie świata pokrywa woda, resztę «The Economist»” – w niewielkim stopniu oddaje politykę tytułu. Nieodpłatnie dostępne są dwa artykuły w tygodniu, a dla zarejestrowanych użytkowniczek, ale nieprenumerujących pisma, trzy. Najtańsza prenumerata jest przynajmniej dwukrotnie droższa niż w przypadku „New York Timesa” przy zdecydowanie mniejszej ilości artykułów i materiałów, a także węższym zakresie tematycznym „Economista”. Mimo tych ograniczeń „Economist” wydaje się przekonany do swojej strategii – którą regularnie „zaostrza”. To możliwe dlatego, że pismo w papierowym wydaniu jest rzeczywiście prenumerowane na całym świecie, choć przez raczej wąski krąg elit, firm i instytucji. Na tyle jednak liczny w skali globu, że wystarczający dla finansowej samowystarczalności. W przypadku „Economista” – podobnie zresztą jak i „Guardiana” – praktyka biznesowa odpowiada linii ideowej i filozofii pisma. „Guardian”, który chce utrzymać swoją nowoczesną, lewicową i nieco radykalną tożsamość w oczywisty sposób chce pokazać się jako czempion otwartego dostępu; stojący po stronie „racjonalnego”, liberalnego myślenia „Economist” traktuje swoje artykuły jako ekskluzywne towary dostępne dla klubu dżentelmenów, gdzie niezmiennie panuje odpłatność za wstęp. W pakiecie zaś daje dodatkowo poczucie elitarności.

*

Wszystkie powyższe przykłady dotyczą gazet publikowanych w języku angielskim, tytułów o globalnym zasięgu. Pytania o to, czy model „Economista” lub „Guardiana” jest do powtórzenia w, dajmy na to, Słowenii albo Japonii także jest ciekawe – ale dzisiejsza przewaga tytułów anglosaskich i ewentualna zmiana tej sytuacji to temat na inny tekst. Tak samo jak odmienna, lub zupełnie odwrotna, perspektywa, jaka rysuje się dla prasy drukowanej na dwóch największych rynkach Azji: w Indiach i Chinach. BBC w wyemitowanym w 2014 roku reportażu informowała, że kiedy w Anglii czy USA żywo dyskutuje się o „końcu prasy”, w Indiach kilkaset milionów ludzi, którzy dotychczas rzeczywiście nie kupowali gazet, zaczyna tworzyć nową, olbrzymią grupę czytelników – a sprzedaż idzie w górę². Dla nas jednak kierunki rozwoju prasy anglojęzycznej są o tyle – przynajmniej doraźnie – ważniejsze, że to te właśnie tytuły wyznaczają trendy i wypróbowują pomysły, które reszta Zachodu lepiej lub gorzej kopiuje u siebie. W tym Polska.

Najłatwiej znaleźć u nas chyba odpowiednik modelu „Economista” – choć analogia dotyczy nie tyle bezpośrednio grupy docelowej, ile raczej strategii rozwoju i ekonomicznej „nogi”, na której opiera się model biznesowy. Dobrym przykładem jest choćby „Tygodnik Powszechny”, który podobnie jak inne tytuły „jakościowe” niespecjalnie ochoczo udostępnia bezpłatnie treści w sieci, ale w zamian proponuje szeroki wachlarz opcji dla prenumeratorów cyfrowych i tych, którzy wolą tradycyjne, papierowe wydanie. W odróżnieniu od chociażby „Economista” w ostatnim czasie podniósł jednak cenę pojedynczego wydania – jest znacząco wyższa od tej, którą oferują konkurencyjne tygodniki – na czym tylko zyskują prenumeratorki i stali czytelnicy wersji cyfrowej. Ta próba poszerzenia grupy stałych odbiorców, przy możliwości relatywnie taniego dostępu od ręki i bez konieczności prenumerowania, jest w ekonomicznym sensie próbą zapewnienia sobie dwóch źródeł przychodu: długo- i krótkoterminowego. „TP” zakłada, że jeśli ktoś będzie zainteresowany lekturą, choćby kilku tekstów, bez problemu dotrze do odpowiadającej mu oferty dostępu i nie przepłaci. Pytanie, na ile skuteczny jest to pomysł pod względem poszerzania grupy odbiorców. W tej chwili jest ona zdefiniowana dość wąsko: to czytelnicy raczej konserwatywni, czytujący bardziej skomplikowane treści, niegoniący za chwilowym newsem i niedomagający się zbytniej interakcji czy dialogu między medium a odbiorczyniami.

Zwolenników odpłatności, przede wszystkim w standardowym modelu paywalla, jest więcej: najgorętszym być może jest Agora, wydawca między innymi „Gazety Wyborczej”. Na stronach dziennika nie tylko znajdziemy regularne (pochlebne) analizy tego właśnie rozwiązania, ale i dość uporczywą zachętę do wykupienia sobie prenumeraty cyfrowej – która dostępna jest w kilku wariantach cenowych. Jest także opcja „premium”, która umożliwia w zasadzie to, co w wielu innych rozwiązaniach uchodzi za standard – dostęp do aplikacji mobilnych i wydań na czytniki e-booków. Porównanie cenowe – nawet z „New York Timesem” – nie wypada jednak dla prenumeraty cyfrowej „Wyborczej” korzystnie. Skądinąd zrozumiała chęć zbilansowania spadających nakładów papierowych prenumeratą cyfrową napotyka w przypadku „Gazety” na problem poniekąd wygenerowany przez samego wydawcę – treści i opinie, za dostęp do których „Gazeta” chciałaby pobierać opłaty, pojawiają się często na portalach tego samego wydawcy, Gazeta.pl i TOK.fm, w otwartym dostępie. Strony internetowe tej samej grupy różnią się od siebie stylem i profilem newsów i artykułów, ale realizując konkurencyjne wobec siebie nawzajem modele – jeden oparty na liczbie użytkowników i reklamach, drugi na reklamodawcach – nie wzmacniają żadnego. „Gazeta” próbuje iść drogą „New York Timesa”, ale nie ma wielu z jego atutów, które uzasadniłyby szeroko zakrojone ambicje – próbę bycia gazetą czytaną masowo w postaci papierowej, mocno osadzonym w mediach społecznościowym portalem internetowym, a jednocześnie medium eksperckim, za które użytkownicy chcą zapłacić „premium” w zamian za serwisy specjalistyczne i pogłębione analizy.

Od innej strony podeszły do tego problemu dwa inne tytuły: tygodnik „Polityka” oraz dziennik „Rzeczpospolita”. Obie redakcje przede wszystkim chwalą się szerokim wyborem cyfrowych usług i platform. „Polityka” w tej samej cenie jest do przeczytania i w sieci, i na czytniku e-booków, jako jeden z pierwszych polskich tytułów oferowała wygodne – i przez pewien okres bezpłatne – wydanie na Kindle. Do tego dla prenumeratorów ma wersje audio artykułów. Cenowo nie jest to na pewno wybór najtańszy, ale „Polityka” nie jest też radykalnie ekskluzywna w udostępnianiu tekstów w sieci, a autorski blog, dajmy na to, Edwina Bendyka na platformie „Polityki” w ogóle nie jest odpłatny i dzięki temu także szeroko cytowany i komentowany. „Rzeczpospolita” natomiast podkreśla nowoczesność swojego cyfrowego „produktu” i dodatkowych pakietów specjalnych – jak na przykład dostępu do serwisu „Prawo w firmie”. Jasne jest jednak – gdy tylko spojrzy się na cenę – że nie jest to oferta dla każdego. Ceny za standardowy pakiet roczny mocno przebijają nie tylko polską, ale i większość zagranicznej konkurencji wśród dzienników. W tym „Rzeczpospolita” jest nawet bardziej szczera niż „Economist” – wiadomo, że prenumeraty kupią kancelarie prawne, firmy i szeroko pojęte elity biznesowe i polityczne. W tej strategii nie chodzi o poszerzanie grupy płacących odbiorców – ci biorą się niejako z „konieczności”, bo „Rzeczpospolita” to na biurku prezesów i mecenasów must have. Idzie raczej o skuteczne wypracowywanie (większego) zysku w oparciu o względnie stałą grupę. Czytelniczkom okazjonalnym natomiast „Rzeczpospolita” nie chce też specjalnie przeszkadzać lub nachalnie zachęcać do prenumeraty – paywall jest „porowaty”, ci, którzy chcą przeczytać na Rp.pl swoją codzienną czy tygodniową porcję informacji, raczej nie będą mieli z tym problemu.

*

Niezależnie jednak od sposobu dotarcia lub zamknięcia się przed potencjalnymi czytelnikami jedno pozostaje dla drukowanych gazet i magazynów faktem – spadają im nakłady. Jak doniósł niedawno portal Medium wszystkie liczące się amerykańskie tytuły – to jest te, które jeszcze nie zbankrutowały – odnotowały od i tak nie najlepszego 2013 roku dalsze spadki, sięgające jednej czwartej codziennego nakładu. Powyżej miliona sprzedawanych codziennie, poza weekendami, egzemplarzy mają na swoim koncie w USA jeszcze „New York Times” i „Wall Street Journal”. Niezmienna pozostaje też, zabójcza dla drukowanej prasy, zależność – dziesiątki czy nawet setki tysięcy kliknięć nie przynoszą gazecie tyle dochodu co pojedyncza całostronicowa reklama w wydaniu papierowym. Tu wracamy do punktu wyjścia: gazety szukają sposobów, by stać się czymś więcej – społecznością, partnerem w procesie zdobywania i wymiany informacji, elitarnym klubem. A próbują to robić na wiele sposobów, które każą im konkurować z tysiącami medialnych start-upów i nowych inicjatyw, a także medialną przewagą gigantów internetowych, którzy nie mają być może wykwalifikowanych zespołów i wieloletniej tradycji, ale nie mają też kosztów, które wiążą się z byciem „instytucją”. Rewolucję widać więc na zewnątrz, bąbelkuje gdzieś na powierzchni, ale pod nią trwa jedynie mało spektakularna walka: o to czy uda się zatrzymać biuro, reklamodawcę i zespół. Nie jest to walka nieciekawa, przeciwnie. Przeczytamy o niej pewnie jeszcze niejedną świetną historię – choć nie wiadomo, czy jeszcze na papierze.

MICHAŁ SUTOWSKI: Zagrałeś krótki epizod w Nocnej zmianie Jacka Kurskiego; zadajesz tam tendencyjne pytanie ministrowi prawicowego rządu. Jak widzisz swoją ówczesną rolę po tylu latach?

ARTUR DOMOSŁAWSKI: Pudło! Moje pytanie było czysto informacyjne. Pytałem szefa UOP Piotra Naimskiego, czy nieprzychylne informacje, które tamtego dnia, 4 czerwca 1992, ogłosili dwaj przywódcy podziemia „Solidarności” Bujak i Frasyniuk o jego postawie w latach 80., są prawdziwe. Naimski odpowiedział, że nie. Na tym koniec. To raczej realizator tego propagandowego kina noir chciał mnie zapisać do „spisku”.

Gdybyśmy byli w kabarecie Monty Pythona, powiedziałbym, że realizowałem wówczas bardzo ważne zadanie zlecone na Iwickiej – bo na ulicę Czerską przenieśliśmy się później: obalić rząd Olszewskiego… A mówiąc poważnie, byłem reporterem sejmowym „Gazety Wyborczej” w „czasach rewolucyjnych” czy, jak kto woli, pionierskich, gdy wykuwał się nowy porządek po 1989 roku. I faktycznie, w ówczesnej rywalizacji politycznej – zwłaszcza w czasie tak zwanej wojny na górze – „Gazeta” zajmowała wyraziste stanowisko. A ponieważ akurat w tej redakcji zdarzało się, że reporterzy newsowi pisywali także bieżące komentarze czy teksty publicystyczne, to dość szybko rówieśnicy z prawicy zapamiętali mnie jako tego, który pomagał obalać „ich” rząd (śmiech). Nie da się zaprzeczyć, że to była dobra szkoła dziennikarstwa, a na dodatek dawała młodemu wówczas człowiekowi szanse obserwowania przemian ustrojowych z pierwszej ręki, bycia blisko wydarzeń.

Powiedz lepiej, jak zostałeś tym cynglem „Wyborczej”…

Czytałeś do poduszki prawicowe gazety?

…znali Cię z jakiegoś podziemia, czy przyszedłeś z ulicy? To chyba dwie główne opowieści o tym, jak można było do „GW” trafić na początku lat 90.

Ja z podziemia osobiście nikogo nie znałem, zresztą byłem za młody. Kiedy zaczynał się Okrągły Stół, studiowałem na I roku wiedzy o teatrze na warszawskiej PWST, a jeszcze w 1988 roku byłem absolutnie pewien, że komuna będzie trwała wiecznie. Wiedziałem już, że chcę pisać, ale myślałem raczej o kulturze. Może recenzje teatralne… Polityka, idee – wszystko to mnie interesowało już wcześniej, ale ograniczało się do lektury gazetek podziemnych i książek z drugiego obiegu, które zawsze któryś z kolegów przynosił. No i był oczywiście nieodżałowany Kaczmarski, który „rządził” językiem i wyobraźnią wielu moich rówieśników.

A skąd się wziął teatr i dość jednak specjalistyczne studia?

Na WoT poszedłem zresztą głównie za namową kolegów, między innymi Marka Zagańczyka, dzisiaj w „Zeszytach Literackich” i Marcina Kydryńskiego. To był wydział ze świetnymi nauczycielami, choć niekoniecznie od teatru: Stefan Meller uczył historii, Andrzej Makowiecki – historii literatury, Aleksandra Okopień-Sławińska – teorii literatury, filozofię wykładał Henryk Hinz, była też oczywiście wspaniała Marta Fik, u której napisałem pracę magisterską o dramaturgii podziemnej i „naziemnej” lat 80.

Na wydziale panowała fantastyczna atmosfera, no i już na I roku zaczęło się dziać: Okrągły Stół. Pamiętam aurę wyczekiwania. Kiedyś przyszedł na pogadankę tata koleżanki z roku, Andrzej Wielowieyski, który z pierwszej ręki odpowiadał o dylematach opozycji, nadziejach, kompromisach i nieprzekraczalnych Rubikonach. W 1989 roku organizowaliśmy strajk solidarnościowy, a kolegami ze studiów byli między innymi Igor Janke, Cezary Gmyz, Marek Radziwon, późniejszy sekretarz nagrody Nike, z którym pogrywaliśmy duety na saksofon i gitarę. Z Krakowa przyjeżdżała na jakieś wybrane zajęcia Kasia Kolenda. Rok czy dwa niżej studiował Piotr Kraśko, choć jego właściwie nie znałem. Na moim roku – wspomniana już Dominika Wielowieyska i Igor Zalewski. WoT przyciągał ludzi zainteresowanych nie tylko teatrem, chyba raczej młodych inteligentów po maturze, którzy nie wiedzieli, co chcą robić. Na deskach teatru nie działo się zresztą nic ciekawego, za to na ulicy mnóstwo pasjonujących rzeczy.

I dlatego chciałeś zostać dziennikarzem? Jak koledzy z roku?

Od początku chciałem oczywiście do „Gazety”, ale Igor Janke nawiązał jakiś kontakt z „Po Prostu” i się nim ze mną podzielił.

To pismo miało wielką legendę. Zostało w nim coś ze starego środowiska?

Nie, kiedy po ponad trzydziestu latach je reaktywowano, na krótko zresztą, robił je praktycznie jeden człowiek, Ryszard Turski. Pamiętam, że czasem przychodził do biura Eligiusz Lasota. Opowiadano mi, że kiedy przeczytał jakiś mój artykuł, spytał: „Artur Domosławski? A czyj to pseudonim?” Nie dlatego, że taki dobry artykuł napisałem – był raczej surowy – ale uważał, że to niemożliwe, żeby ktoś się tak nazywał. (śmiech)

Zasłużone postaci, acz chyba już wówczas na emeryturze?

Wyłącznie; ja nie zagrzałem tam długo miejsca. Zaniosłem recenzję z pierwszego Lapidarium Kapuścińskiego, a po publikacji kilku jeszcze tekstów, w tym recenzji książkowych, napisałem polityczny tekst sugerujący Tadeuszowi Mazowieckiemu, by ustąpił miejsca lidera rodzącej się wtedy Unii Demokratycznej Jackowi Kuroniowi… To był mój debiut publicystyczny. A niedługo potem przeczytałem ogłoszenie w dolnym rogu „GW”, że poszukuje się młodych, gotowych do pracy na full time ludzi bez doświadczenia, co zrozumiałem w ten sposób, że redakcja chce sobie wychować nową kadrę, nieskażoną doświadczeniami z prasy PRL.

I tak z ulicy Cię przyjęli?

Konkretnie Romek Kurkiewicz. Nie tak zupełnie za nic, bo miałem przecież dorobek z „Po Prostu”, chyba aż pięć tekstów (śmiech). W teczce obok radosnej twórczości z „Po Prostu” przyniosłem wcześniejszy debiut z „Kultury Niezależnej” z 1990 roku: to była zamówiona przez Martę Fik recenzja Wiary i winy Kuronia, o której mogę powiedzieć, że była dla mnie lekturą formacyjną.

Trochę wcześniej, to jest w okolicach wyborów 4 czerwca 1989, widziałem Kuronia na spotkaniach wyborczych na Żoliborzu i wydał mi się niesłychanie charyzmatyczną, porywającą postacią. Ale spójny wykład jego poglądów i opowieść o przebytej drodze poznałem dopiero z tej książki.

Miałeś już wyrobione poglądy polityczne?

Idąc do „Po Prostu”, wiedziałem rzecz jasna, że to gazeta o lewicowo-liberalnym nastawieniu, inaczej niż na przykład „Tygodnik Solidarność”, zwany „Tysolem”. W sporze Wałęsa–Mazowiecki „Tysol” poparł Wałęsę i to przekreślało tę gazetę w moich oczach już na starcie. Byłem bardzo „mazowiecki”.

A co to wtedy znaczyło „lewicowo-liberalny”?

W 1990 roku „Po Prostu” znalazło się po tej stronie sporu w solidarnościowej rodzinie, która była mi bliska: za Polską nienacjonalistyczną, tolerancyjną, z akceptacją Okrągłego Stołu i przekonaniem, że dla ludzi dawnego reżimu ma być w nowej rzeczywistości miejsce.

A co z kapitalizmem? Albo raczej „wolnym rynkiem”?

Doświadczenie, a nie lektury skłaniały do powszechnego wówczas poglądu, że skoro socjalizm ewidentnie nie działa, to musi nastać kapitalizm. Jak przez mgłę pamiętam śladowe dyskusje o modelu transformacji, o której krytycznie wypowiadali się Karol Modzelewski, Jan Józef Lipski czy Tadeusz Kowalik, ale ufałem wizji ludzi, których poglądy polityczne były mi najbliższe Kuroń, Michnik, Mazowiecki, Geremek. Leszek Balcerowicz to był dla mnie „nasz człowiek”, to znaczy z „naszej drużyny”, przy czym ze względu na Wiarę i winę i fascynację postacią Kuronia rozumiałem to tak: najpierw trzeba budować kapitalizm, a potem będziemy sprawiedliwiej dzielić.

Przychodzisz do redakcji, teczka się podoba, więc idziesz pisać o Sejmie? Tak to wyglądało?

Najpierw piszę jakieś krótkie notki liczone w tak zwanych konarach, czyli na przykład relację z konferencji prasowej w Ministerstwie Środowiska na 1/3 szpalty. Potem zostaję przydzielony do „przyuczenia” przy dziennikarzu bardziej doświadczonym i obsługuję konwentykle partyjne – od ROAD-u po Porozumienie Centrum i ZChN. Krótko mówiąc: wchodzę w newsową „obsługę życia politycznego”.

Jako bezstronny obserwator?

Bezstronny to nie jest chyba najtrafniejsze słowo. Próbuję rzetelnie relacjonować to, co słyszę na konferencjach prasowych i w rozmowach z politykami. Oczywiście mam świadomość – miałem ją chyba, jeszcze zanim zacząłem pracować w „Wyborczej” – że redakcja zajmuje wyraźne stanowisko w sporze politycznym o Polskę. Do tego przychodzę do pracy w lutym 1991 roku, dosłownie chwilę po klęsce Mazowieckiego w wyborach prezydenckich. Wśród moich koleżanek i kolegów to było prawdziwe tąpnięcie emocjonalne, nie wiedzieliśmy jeszcze, że taka jest codzienność demokracji. Co ciekawe, w redakcji „Gazety” to nie było aż tak odczuwalne, może dlatego, że od porażki Mazowieckiego minęły ponad dwa miesiące.

A o co Wam chodzi w tym sporze?

Mnie chodzi najbardziej o to, żeby nauczyć się zawodu dziennikarza. Pamiętaj, że jestem wtedy chłopcem bez doświadczenia, z PRL-owskiego blokowiska, z niezwykle skromnym „kapitałem kulturowym” wyniesionym z domu, i który z ulicy w połowie studiów na WoT przychodzi do największej gazety w Polsce.

Więc z perspektywy stażysty, którym byłem, temat numer jeden to kształt transformacji, ale Kaczyński i prawica sprowadzili go niemal od razu do rozliczeń z PRL. Że transformacja jest be, bo niby wszystkim kręcą jacyś czerwoni, ubecy, agenci… W 1990 roku, mniej więcej rok przed moim przyjściem do „Gazety”, Kaczyński wyszedł z hasłem „przyspieszenia”. Chyba jeszcze w Sejmie kontraktowym (1989–1991) pojawił się na chwilę temat lustracji…

Czytałem Twój artykuł o lustracji Wałęsy z 2001 roku. Najprościej mówiąc – „piszesz Michnikiem”, to znaczy polaryzujesz stanowiska i silnie moralizujesz na ten temat. Nie ma cywilizowanej lustracji, możliwa jest tylko barbarzyńska…

Przeskakujesz o dekadę, ale w taki sposób o lustracji myślałem od początku, choć w 1991 roku nie potrafiłbym wyłożyć swoich racji w ten sposób, co dekadę później. I nie wypieram się: poglądy Adama Michnika, zupełnie wyjątkowego szefa, wyznaczały moje szlaki i pomagały myśleć o wielu polskich sprawach.

Rozumiem, ale zastanawia mnie ten naddatek emocji w Twoim tekście. Bo mnie, prawdę mówiąc, temat lustracji niespecjalnie porusza.

Może to kwestia pokoleniowa. Z którego jesteś rocznika?

1985.

Ja z 1967. Niechęć do lustracji i dekomunizacji to była kwestia odruchu moralnego, stąd być może pewien „naddatek emocji”, jak to nazywasz. Wydawało mi się, że tym, którzy chcieli robić lustrację, chodziło o zniszczenie ludzi jakkolwiek uwikłanych w stary system. Uważałem tak wtedy i uważam dzisiaj, że człowiek poddany presji, zastraszany, szantażowany ma prawo do słabości i do błędu. Wiemy oczywiście, że czasem to było coś więcej niż chwilowe załamanie, niemniej myślałem i myślę do dziś, że w lustracji nie chodziło o sprawiedliwość, tylko o zemstę, a jeszcze bardziej o władzę, wyeliminowanie rywali.

Poza tym coś jeszcze mi nie grało: skoro godzimy się, by ludzie dawnego reżimu zachowali pełne prawa obywatelskie i polityczne, by mogli być prezydentem, premierem, posłem, sędzią, to dlaczego mielibyśmy szczególnie piętnować tych, którzy byli przeciw systemowi i zostali złamani czy zastraszeni? To po prostu niesprawiedliwe.

W porządku, ale czy warto było robić z tego główną oś sporu moralno-politycznego w Polsce?

Pamiętajmy, że prócz lustracji były jeszcze pomysły na dekomunizację, czyli jakieś totalne rozliczenie – nie tyle nawet z systemem, ile z ludźmi. Sądzę, że „Gazeta” nigdy by nie podjęła lustracji i dekomunizacji jako jednego z głównych tematów, gdyby Kaczyński i prawica nie zrobili z rozliczeń tarana w walce o władzę. Nie można było siedzieć cicho, „Gazeta” zachowała się naprawdę OK, godnie.

Dzisiaj Kaczyński znowu „ustala” nam wszystkim agendę – i „Polityce”, w której teraz pracuję, i „Gazecie”, i „Krytyce Politycznej”. Wiem, że to okropne, destrukcyjne dla naszego zawodu, zabijające ciekawość świata, bo tak w ogóle ważniejsze od pomysłów Kaczyńskiego są na przykład zmiany klimatyczne, ale gdy Kaczyński bierze demokrację za twarz, „Krytyka” – jak czytam codziennie na waszym portalu – krzyczy, protestuje. I bardzo dobrze. Pomyśl o „Gazecie” z tamtego czasu poprzez analogię z dniem dzisiejszym. Wtedy Kaczyński dopiero próbował…

A co z innymi tematami? O co wtedy walczyliście?

O Balcerowicza, oczywiście, jako emblemat całości rynkowych reform. Tak jak tłumaczyły to rządy Mazowieckiego i Bieleckiego: socjalizm nie działał, więc trzeba budować kapitalizm. Tak to wtedy rozumiałem. Nie przypominam sobie z tamtego czasu poważniejszych dyskusji o tym, że jest dużo form kapitalizmu, z których jedne faworyzują wielki kapitał, a inne drobniejszych przedsiębiorców, jedne są bardziej egalitarne, a inne elitarne i wykluczające. Nie posługiwaliśmy się wprawdzie terminem „konsensus waszyngtoński”, ale ten zestaw: deregulacja, liberalizacja, prywatyzacja, wycofanie państwa z obowiązków społecznych i gospodarki, walka z inflacją – to były oczywiste punkty społeczno-ekonomicznej agendy „Gazety”.

Dzisiaj uważam, że wyobrażenia moich ówczesnych guru o kapitalizmie były dość ograniczone. Mam wrażenie, niestety ex post, że ludzie będący przecież elitą opozycji demokratycznej byli zorientowani na rozegranie zmian ustrojowych w prostym schemacie: od dyktatury do demokracji i od gospodarki nakazowo-rozdzielczej do wolnego rynku. O złych doświadczeniach neoliberalnych reform przeprowadzonych wcześniej w Argentynie, Chile czy Boliwii nie mówiło się chyba w ogóle. Przywoływanie argumentów o przegranych transformacji kwitowaliśmy raczej wzruszeniem ramion: że to populizm, że związkowcy grają przeciwko rządowi… Jacek Kuroń wprowadzał inny ton, także na łamach „Gazety” – troski o słabszych, przegrywających, ale za wiele z tego nie wynikało. Przekonanie o „nieuchronności kosztów transformacji” było w środowisku dość powszechne.

Pierwsza moja lektura zwracająca uwagę na niuanse i pęknięcia w kapitalizmie, którą zresztą polecił mi Adam Michnik, to był Kapitalizm kontra kapitalizm Michela Alberta. Albert opisuje tam doświadczenie kapitalizmu nadreńskiego i przeciwstawia go kapitalizmowi amerykańskiemu, zestawiając ich powojenną ewolucję. Ale ja przeczytałem to dopiero w drugiej połowie lat 90. i przecież nie zmieniłem od razu poglądów. Lektura zasiała jakieś ziarna, ale nim coś z nich wyrosło, minęły kolejne lata.

Jaki masz wtedy stosunek do tak zwanej postkomuny?

Raczej letni, z politykami SdRP miałem mało kontaktów, obsługiwałem raczej prawicę. Rozmawiałem może ze dwa razy z generałem Jaruzelskim, który w mych czasach nastoletnich był wcieleniem diabła – a tu okazywało się, że to całkiem sympatyczny starszy pan… Tak czy inaczej postkomuniści to nie moja bajka, ale też nie odczuwam wobec nich tych emocji, które wyczytuję wówczas z prasy prawicowej. Podzielałem chyba zdanie Ewy Milewicz, która napisała, że im trochę mniej wolno, ale nie targały mną antykomunistyczne emocje.

A Kościół?

To był dla mnie temat zawodowy, bo w okolicach 1994 roku zacząłem obsługiwać konferencje prasowe hierarchów. W tej kwestii naturalnym mentorem i autorytetem był dla mnie znowu Adam Michnik. Co to znaczyło? Że nie podoba mi się wprowadzenie religii do szkół i udział hierarchów w kampaniach wyborczych, nie podoba mi się ich walka ze świeckim światem, ale pójście na wojnę z Kościołem uważam za niepragmatyczne. I że jeśli Kościół zostanie zagnany przez liberalne centrum w kozi róg, to pozostanie mu tylko popieranie prawicy i rola, jaką odgrywa dzisiaj. Czarny sen, niestety, się spełnił. Wtedy jednak z racji niewątpliwej siły społecznej Kościoła „Gazecie”, a na pewno Adamowi, zależało, jeśli nie na jego przychylności, to przynajmniej neutralności w niektórych zasadniczych sprawach. Dopiero kilka lat później zainteresowałem się Kościołem w wymiarze powszechnym, a zwłaszcza pontyfikatem Jana Pawła II; na podstawie serii artykułów na ten temat powstała moja pierwsza książka.

Pisałeś o Kościele „z wewnątrz”?

Z wewnątrz o sprawach kościelnych w „Gazecie” pisał głównie Roman Graczyk, który ścierał się z Kościołem „zamkniętym” – mówiąc ówczesnym językiem Jarosława Gowina – z pozycji „otwartego katolika”. Podobnie redaktor działu Arka Noego – Jan Turnau. Ja sam pisałem jeszcze we wstępie do Chrystusa bez karabinu (1999), mojej pierwszej książki, że pozostaję na obrzeżach wiary i niewiary, acz tak naprawdę więcej było w tym długiego trwania tradycji rodzinnej niż własnych przekonań. Do kościoła przestałem chodzić w wieku 16–17 lat, ale jakieś wyobrażenia o absolucie czy może jego potrzeba trwały plus minus do trzydziestki. Potem rozpłynęły się. Nie umiem stwierdzić, czy Kościół w tym „pomógł”, czy był to niezależny proces dojrzewania; chyba to drugie.

A czy takie tematy jak ówczesny feminizm i jego postulaty docierają jakoś do Waszej wieży z kości słoniowej?

Zwrócenie uwagi na postulaty feministek czy mniejszości seksualnych zawdzięczam nie starszym, lecz młodszym od siebie. Czyli przede wszystkim wam. No i trochę Hiszpanom. Pojechałem w 2004 roku napisać reportaż o niezwykle modnym wówczas Almodóvarze; w Hiszpanii toczyła się dyskusja o małżeństwach jednopłciowych. Poznałem Jordiego Petita, lidera walki o prawa gejów jeszcze za frankizmu, i zrobiłem z nim duży wywiad dla „Gazety”.

Ale w pierwszych latach pracy takie tematy były zupełnie poza moim horyzontem. Mało co do mnie docierało spoza Sejmu, gdzie siedziałem często od rana do nocy, świątek-piątek, potem odsypiałem i znowu szedłem do Sejmu, albo na jakieś konferencje prasowe. To były lata orki i – wstyd przyznać – praktycznie bez lektur poza prasą bieżącą, czytaną rzeczywiście uważnie. Cała refleksja o świecie dotyczyła niemal wyłącznie spraw bezpośrednio związanych z polską polityką; niewiele tu zmieniły epizody pracy w charakterze redaktora w dziale Opinii, do czego z umiarkowanym skutkiem próbowano mnie przyuczyć. Redaktor tym się w moim przypadku różnił od reportera sejmowego, że czytałem między dyżurami nieco dłuższe teksty. A ja już wtedy bardzo chciałem te dłuższe teksty pisać.

Z Sejmu się nie dało?

Wśród ówczesnych reporterów sejmowych właściwie nikt nie pisał poważniejszych komentarzy, a Wrażenia nieparlamentarne Ewy Milewicz były absolutnym wyjątkiem potwierdzającym regułę. Po kilku latach miałem serdecznie dosyć reporterki sejmowej, czułem, że potrzebuję lektur i czasu, żeby móc być publicystą, który nie pisze jedynie z głowy, czyli z niczego. Od szefów usłyszałem, że to bardzo fajny plan, ale żebym jeszcze poczekał. Po czterech i pół roku pracy, zdarzało się, że po 16 godzin na dobę, na dużej dawce adrenaliny, byłem wykończony. W trakcie kampanii prezydenckiej 1995 odszedłem do telewizji, mimo że wcale tego nie chciałem.

Jak to się stało, że rzucasz „Gazetę” dla telewizji „pampersów”?

Romek Kurkiewicz został szefem publicystyki w telewizyjnej Dwójce, co obok mojej tam naprawdę chwilowej obecności niektórzy publicyści z prawicy przedstawiali potem jako dowód pluralizmu ekipy Walendziaka. Rzekomo Walendziak oddał Program II ludziom Unii Wolności. To trochę śmieszne, zwłaszcza jak się zna szczegóły, o których za chwilę.

Tak czy inaczej, odszedłem z „Gazety”, mimo że – jak już mówiłem – nie chciałem. Chciałem robić w „Gazecie” coś innego niż newsowa reporterka. No i byłem niecierpliwy. Adam Michnik obiecał mi możliwość powrotu, gdybym znowu myślał o pracy w prasie, co dawało mi pewną nadzieję na przyszłość i pewien komfort. W ogóle początkowy pomysł był taki, że idę na półroczny urlop z „Gazety”, żeby zorientować się, czy telewizja mnie w ogóle zakręci. Niestety, nie mogłem być, jak mi wyjaśnił naczelny, w dwóch redakcjach naraz, bo to były czasy ostrego konfliktu politycznego i zawsze była ewentualność, że TVP i „Gazeta” znajdą się w sporze. Argument trudny do odparcia.

W TVP nie dostałem obiecanego przez dyrektora Dwójki etatu redaktora zamawiającego – taka dziwna nazwa – i zostałem na lodzie, bo z „Gazety” już się zwolniłem. Tak wyglądało w realu rzekome „przejmowanie” Dwójki przez „ludzi Unii Wolności”. Na Woronicza pracowałem z doskoku. Trochę było mi wstyd wracać od razu do „Gazety” z podkulonym ogonem, a poza tym dostrzegłem szansę nauczenia się nowych rzeczy: pisania scenariuszy, realizacji programów, pracy z operatorami obrazu, montażu. Współpracowałem z Jarosławem Gugałą, zrobiliśmy wspólnie kilka programów publicystycznych, między innymi sylwetkę-reportaż o nowym prezydencie Aleksandrze Kwaśniewskim, potem – kilka odcinków półgodzinnego programu, który nazwaliśmy Post Factum. Zaczepiłem się na chwilę w Telewizji Edukacyjnej, gdzie dostałem szansę zrealizowania paru programów dokumentalnych, jak na przykład Kościół po komunizmie w oparciu o książkę Gowina, który był wtedy sztandarową postacią katolicyzmu otwartego à la ksiądz Tischner, więc tamten Gowin i ten dzisiejszy to różne bajki. Zrobiłem też cykl zatytułowany Słownik demokracji. Po roku chyba dali mi w końcu pół etatu młodszego redaktora – za jakieś 100 złotych podstawowej pensji.

Dawało się z tego utrzymać?

Dawaliśmy z żoną radę, bo robiłem te programy dokumentalne, ale to były chyba nasze najtrudniejsze materialnie czasy. Starszy syn miał trzy lata, młodszy był w drodze…

A czy dziennikarze zarabiali wtedy dobrze? Dziś stażysta przychodzący z ulicy może pracować całe lata za darmo.

Po pierwszym miesiącu pracy w „Gazecie” dostałem wypłatę, która była niemal dwa razy większa od ówczesnych płac niższego pracownika w budżetówce, jakim był mój ojciec. A to było jeszcze bez etatu, który dostałem w „Gazecie” po pół roku.

Wszyscy dziennikarze dobrze wtedy zarabiali?

No nie. Pamiętam jak przez mgłę, że kolegów z „Tygodnika Solidarność” cholera brała, że w „Wyborczej” tak dobrze płacą. „Wiedziało się”, że dziennikarze z gazet o korzeniach w PRL też zarabiają dużo mniej od nas. Na początku lat 90. mieliśmy oczywiście największą sprzedaż.

I najwięcej reklam.

„Gazeta” była potęgą na rynku drobnych ogłoszeń, ale pamiętajmy, że grafika i druk były jeszcze za słabe na wielkie reklamy, jakie znamy dziś; do tego monopol na nekrologi wciąż miało jeszcze „Życie Warszawy”. Tak czy inaczej można było płacić naprawdę dobrze, choć podejrzewam, że w telewizji zarabiało się więcej. Do tego nasze płace dość szybko rosły – wraz ze stażem pracownika, ale też przeciętnie w całej „Gazecie”. Na początku to były wierszówki; potem przyszły czasy stałych pensji – choć jak ktoś się obijał, to można ją było obniżyć, no a potem, gdy wróciłem do „Gazety” w 1997 roku, po dwóch latach przerwy, dziennikarze newsowi wciąż mieli stałe pensje jak dawniej, a publicyści i reportażyści mieli niską podstawę plus wierszówki. Summa summarum zarabialiśmy dobrze, pewnie ze dwie–trzy średnie krajowe.

Czuliście, że żyjecie jak pączki w maśle?

Wiesz, nie rozmawiało się na papierosie o tym, że żyjemy lepiej niż tak zwany przeciętny Polak. W ciągu pół godziny po sejmowej debacie trzeba było napisać korespondencję i przedyktować ją z kabiny telefonicznej maszynistce na Czerskiej. Nie było jeszcze laptopów, e-maili, internetu. Ale wracając do tych pączków w maśle: miałem całkowitą jasność, że pracuję w miejscu, w którym bardzo chcę być i że to jest miejsce pracy atrakcyjne finansowo.

A miałeś przy tym poczucie jakiejś misji? Powołania nie tyle nawet dziennikarza, ile dziennikarza „Gazety Wyborczej”?

„Powołanie”, „poczucie misji” to słowa i związki frazeologiczne, które dobrze rymują się raczej z prawicą. Nie odnajduję się w takim języku i nie przypominam sobie, by w „Gazecie” rozmawiało się takim językiem. Z całą pewności było silne poczucie, że prowadzimy spór o to, jaka będzie Polska, mówiąc nieco górnolotnie.

A macie poczucie wielkiego wpływu na ludzi? Jesteście inżynierami dusz?

Przy całej powadze, z jaką traktowano te spory – czy Polska będzie wykluczała te czy inne grupy z życia publicznego, czy i jaki Kościół będzie wspomagał demokrację bądź jej szkodził – wizja „oświecania narodu” z redakcji na Czerskiej to ambicja, którą przypisywała nam zawsze prawica. Słowa mają temperaturę i znaczenie. Świadomość, że jakoś „walczymy o rząd dusz”, że przekonujemy do naszej wizji świata i Polski, że toczymy spór o prawo, ustrój i imponderabilia – oczywiście była obecna. Ale już bajka, że „oświecamy ciemny lud” – absolutnie nie. „Ciemny lud to kupi” to zdaje się słowa Jacka Kurskiego, a on w „Gazecie” nigdy nie pracował.

A kim Ty wtedy byłeś w Gazecie? Czy to, że nie byłeś kolegą z podziemia, miało znaczenie?

Dla mojego rozwoju zawodowego – zupełnie nie. Miałem poczucie, że jestem młodym człowiekiem, otoczonym bardziej doświadczonymi kolegami, starszymi czasem o dwadzieścia, ale czasem tylko o pięć lat. Że to jest przyjazne środowisko, gdzie mogę sobie pozwolić na błąd i ewentualnie go naprawić, bo moje teksty czytają ludzie, którzy wiedzą o życiu i zawodzie więcej niż ja, znają fach… Wiele razy, gdy oddawałem większe teksty, słyszałem: „Słuchaj, to bardzo ciekawe, ale nie widzę śladu lektury tego, tego i tego”. Adam Michnik był pod tym względem doskonałym szefem, redaktorem i starszym kolegą, który widział tekst jako publicysta i historyk, ale też jako człowiek, który historię robił. Na przykład, gdy pisałem serię tekstów o pielgrzymkach papieża do Polski, był nieocenionym redaktorem-recenzentem jako ktoś, kto pamiętał atmosferę wydarzeń, której ja z racji wieku nie mogłem pamiętać lub pamiętałem słabo.

To wszystko brzmi jak bajka o wielkiej cieplarni, kryształowym pałacu na Czerskiej. Z czego wynikał ten brak wzajemnej konkurencji? Dzisiaj chyba trzeba wygryźć sobie pozycję?

To była cieplarnia w najlepszym sensie tego słowa. Cieplarnia, w której można było rozwijać się zawodowo. Patrząc po latach, widzę oczywiście, że jak w każdej redakcji tworzyły się hierarchie i związki nieformalne, zawsze są jakieś osobiste animozje. Ale nie zapamiętałem praktycznie ani jednej sytuacji, w której bałbym się, że stanie mi się coś złego, albo nie będę miał gdzie publikować. Mam wrażenie, że cała grupa ludzi „Gazety” z mojego pokolenia, którzy przyszli na początku lat 90. – Dominika Wielowieyska, Jacek Hugo-Bader w dziale reportażu, Weronika Kostyrko (późniejsza szefowa „Wysokich Obcasów”), Wojtek Staszewski – była jakoś uprzywilejowana. Mieliśmy komfort uczenia się zawodu i zawór bezpieczeństwa w postaci doświadczenia starszych kolegów, którzy wyłapią błąd, a zarazem mogliśmy się od nich uczyć.

Po przerwie na pampersią telewizję wróciłeś zatem do kryształowego pałacu na Czerską. I tak po prostu zacząłeś pisać reportaże o latynoamerykańskich guerrillach?

Nie od razu. Jeszcze pracując w telewizji, z okazji pielgrzymki papieskiej w 1997 roku miałem przygotować dla „Gazety” tekst, który rozrósł się do cyklu artykułów o pięciu poprzednich pielgrzymkach Jana Pawła II. Latem i jesienią napisałem na wybory parlamentarne cykl tekstów o prawicy po 1989 roku – to było tak naprawdę résumé politycznej transformacji i głównych sporów tamtego czasu, oparte na solidnej kwerendzie bibliotecznej. Nie gadałem z bohaterami i nie pytałem ich, co myślą teraz o dawnych czasach. To nie był reportaż. Rekonstruowałem wydarzenia z przeszłości raczej jak historyk, na podstawie świadectw i dokumentów epoki. Przeczytałem wtedy mnóstwo prasy prawicowej i chyba całe archiwum wycinków gazetowych w Agorze na ten temat.

Ile czasu miałeś na przygotowanie tego wszystkiego? Dzisiaj czas, obok pieniędzy, to chyba najbardziej deficytowy towar w zawodzie dziennikarza.

Rozumiem, że pytasz o to nie dlatego, że ciekawi cię, ile czasu pewien publicysta pracował nad dawno zapomnianymi artykułami, lecz dlatego, że ma z tego wyjść opowieść o tym, jak zmieniają się warunki pracy dziennikarza w Polsce. No więc na napisanie całego cyklu o pielgrzymkach papieża miałem chyba półtora miesiąca, czyli wychodzi 2 tygodnie na odcinek. Faktycznie, to dużo czasu, choć w sensie zawodowym byłem wtedy prekariuszem – na etat w „Gazecie” wróciłem dopiero po napisaniu dwóch serii tekstów – o Janie Pawle II i o prawicy. Drzwi miałem otwarte, ale żeby robić to, o czym marzyłem, musiałem udowodnić, że coś tam potrafię.

Miałeś poczucie, że piszesz to „po coś”? Oczywiście poza chęcią napisania dobrego tekstu…

No jasne, chciałem pokazać, że na prawicę nie warto głosować (śmiech).

Czyli uprawiałeś propagandę.

No wiesz! Gdy historyk rekonstruuje krytycznie dzieje ruchu politycznego, to powiesz, że to krytyczny obraz i tak dalej. A publicyście od razu dajesz po głowie „propagandą”? (śmiech) Pięknie!

Rekonstruowałem działania, postawy i poglądy różnych nurtów prawicy oraz przedstawiłem to wszystko w krytycznym świetle. Nie ukrywałem, iż wolałbym, żeby prawica nie rządziła Polską. Ale to nie były pamflety pisane z rękawa, tylko materiały poprzedzone mozolną i rzetelną kwerendą, tworzone ze świadomością, że krytyk ma mniejsze prawo do błędu. No i przy okazji przypomniałem sobie reguły warsztatu historyka, który w pracy newsowej nie był specjalnie potrzebny i trochę go zapomniałem od czasu, gdy otrzymywałem z Wydziału Wiedzy o Teatrze dyplom magistra sztuki. Warsztat historyka czy historyka sztuki bardzo się w zawodzie dziennikarza przydaje, skoro – jak mawiał Ryszard Kapuściński – dziennikarz to „historyk, który pisze o czasach dzisiejszych”.

A wracając do pytania o Amerykę Łacińską i reportaż – moja droga do tego gatunku była o tyle nietypowa, że największa grupa ludzi od reportażu literackiego wychodziła u nas spod ręki Małgorzaty Szejnert w dziale reportażu właśnie. Własną drogą dochodził do reportażu również Wojtek Jagielski, który zaczynał w dziale zagranicznym, pisał newsy i korespondencje, które z czasem urosły w książki reporterskie.

Jagielski zainteresował się Kaukazem i Afganistanem, bo tam jeździł na wojny. Skąd u Ciebie akurat Ameryka Łacińska?

Pierwsza moja podróż do Ameryki Łacińskiej to był przełom 1996 i 1997; miałem wtedy okazję pojechać do Brazylii dzięki poznaniu kilku ludzi stamtąd na kursie angielskiego. W latach licealnych czytałem literaturę iberoamerykańską, w szkole muzycznej grywałem tamtejszą muzykę, w latach 80. telewizyjne migawki z wojen domowych w Nikaragui i Salwadorze rozbudzały wyobraźnię…

Ale tak naprawdę to nie wiem, dlaczego akurat ten region – bo przecież i Azja, i Afryka są równie interesujące. Sądzę, że moja latynoska przygoda to dowód na to, że czasem w życiu nie wiemy, dlaczego wybieramy coś, a nie coś innego, czasem to tajemnica dla nas samych. Myślałem o różnych częściach świata, ale magnes przyciągał mnie z tamtej strony. Na pewno ciekawość budziły latynoskie transformacje od dyktatur do demokracji. Ale przede wszystkim chciałem robić coś innego po czasach reporterki sejmowej i publicystyki politycznej, coś niezwiązanego z polityką krajową, wychylić nos z polskiego podwórka. Zmęczenie powtarzalnością i jałowością partyjnych sporów? Pewnie też. O Ameryce Łacińskiej w polskiej prasie nie pisało się prawie nic. Krótkie notki w „Gazecie” donosiły o emeryturze Honeckera w Chile i jego deportacji do Niemiec czy o powstaniu Marcosa w Meksyku. Uczciwie przyznaję, że Marcos i zapatyści to był wtedy dla mnie folklor.

Czytałeś Marqueza, zakolegowałeś się z Brazylijczykami…

…co ograniczało koszt wyjazdu do biletu, bo miałem obiecany wikt i opierunek. Pojechałem, znając słabo hiszpański.

A tam mówią po portugalsku…

Dzięki za informację – tym gorzej dla mnie (śmiech). Tak czy inaczej, rozpoczął się u mnie proces przewartościowań światopoglądowych. Trochę to trwało – od początku 1997 roku mniej więcej do II Światowego Forum Społecznego w Porto Alegre w 2002 roku. Z pierwszej krajoznawczej podróży do Brazylii na przełomie 1996 i 1997 roku przywiozłem dwa raczej słabe teksty. Niemniej to spotkany w czasie pierwszej podróży chłopiec z faweli w São Paulo był pierwszym „wykluczonym”, którego opisuję teraz w nowej książce Wykluczeni. Dopiero z drugiej podróży, dwa lata później, napisałem kilka reportaży, między innymi o życiu w slumsach Rio de Janeiro i o dawnych partyzantach, którzy znaleźli sobie miejsce w porządku demokratycznym, choć dalekim od ich dawnych marzeń.

Musiałeś lecieć za ocean, żeby spotkać wykluczonego?

Gdybym był reporterem jeżdżącym w te części Polski, które straciły na transformacji, może zauważyłbym wcześniej. Ale nie jeździłem. Czytałem teksty, co – jak widać – nie wystarczało.

Tramwajem na Pragę nie wystarczy?

Ale Praga to była w dalszym ciągu Warszawa. Z faktu, że jest kilka ulic, które odbiegają od widokówki z telewizji, nie wyciągasz od razu wniosku, że transformacja jest nieudana. Do tego ulice te wyglądały dokładnie tak samo za komuny jak w latach 90.

Może to nie najlepiej świadczy o mojej ówczesnej spostrzegawczości, ale jeśli masz liberalny światopogląd, to chętnie wyciągasz wniosek o niedoskonałości świata, z którą trzeba się pogodzić. Gdy ulicami przechodziły manifestacje związkowców, to z jednej strony wydawało mi się, że ludzie, którzy protestują, zapewne mają uzasadnione pretensje, być może stracili na przemianach, a z drugiej strony wciąż „obowiązywało” to bezlitosne założenie, że transformacja ma swoje koszty.

Nędzy w Ameryce Łacińskiej nie dało się już w ten sposób zracjonalizować?

Nie tyle nawet nędzy, ile rażących nierówności. W Polsce takich nie ma. W Afryce jest znacznie więcej nędzy, ale w Ameryce Łacińskiej slumsy sąsiadują z luksusowymi dzielnicami. Gdy to widzisz i nie skręcasz choć trochę w lewo, to nie tylko nie masz serca, ale też rozumu. Bo tu nie chodzi o tanie wzruszenia czy jakiś sentymentalizm – tam widzisz jak na dłoni całe dziedzictwo kolonializmu, postkolonializmu i współczesnego układu sił społecznych. Widzisz, że te nierówności nie są w żadnym razie „naturalne” czy uzasadnione. Po pierwszej podróży coś mi się otworzyło. Do tamtej pory zakładałem, że komuna i socjalizm to samo zło, no może ewentualnie nastanie kiedyś w Polsce Kuroniowa socjaldemokracja, ale dopiero gdy będziemy bogaci. W Brazylii, a potem w Argentynie, Meksyku i kolejnych krajach, które odwiedzałem, nie zadziałał już argument, że „nie od razu Kraków zbudowano”, i że wszystkiemu winne jest 45 lat komuny. Tam komuny nie było – cały czas był kapitalizm. Więc?

I przeżywasz swoje „niebo w płomieniach”?

Żebyś wiedział! Wszystko się we mnie buntuje, ale prawdziwy dostęp do tamtego świata, do tamtejszych ludzi, zyskałem dopiero po nauczeniu się języka, najpierw hiszpańskiego, a potem już samodzielnie, z kaset, książek i konwersacji – portugalskiego. Mój pierwszy brazylijski gospodarz pochodził wprawdzie z klasy ludowej, ale się dobrze wykształcił i miał aspiracje, by wejść do klasy wyższej i – mówiąc wulgarnie – „jebać biedę”. Dziś, po kilkunastu latach bardziej egalitarnych rządów w Ameryce Łacińskiej wielu ludzi, którym udało się wejść do niższej klasy średniej, zaczyna głosować na prawicę. Spotykając mojego dawnego kolegę po kilkunastu latach, dowiedziałem się, że pracuje w wielkiej korporacji, która gdzieś w Mato Grosso, a może w Amazonii realizowała jakiś wielki projekt – i usłyszałem od niego między innymi, że stojącą im na drodze ludność autochtoniczną najlepiej byłoby wystrzelać.

Krótko mówiąc, żeby zrozumieć coś z losu większości, musisz gadać z tymi, którzy nie znają angielskiego?

W Ameryce Łacińskiej poza uniwersytetami – a i to nie zawsze – i hotelami nie mówi się po angielsku. Kiedy w 1999 roku drugi raz jechałem do Brazylii, znałem już portugalski na tyle, żeby dość swobodnie przeprowadzać wywiady.

Poza osobistym kontaktem z ludźmi i otwieraniem szeroko oczu bardzo ważne dla mojej ewolucji światopoglądowej „na lewo” było – to w Polsce naprawdę nieoczywiste – jako takie rozeznanie w sprawach Kościoła. Pisałem o Kościele w Polsce, pisałem o papieżu – trudno w tej sytuacji, jadąc do Ameryki Łacińskiej, nie zainteresować się teologią wyzwolenia. I to właśnie radykalne skrzydło tamtejszego chrześcijaństwa pomogło mi zweryfikować dotychczasowe widzenie różnych spraw.

Teologia wyzwolenia jest przecież rewolucyjna w kilku wymiarach. Po pierwsze – instytucjonalnym w Kościele, bo opowiada się za wspólnotą horyzontalną, niehierarchiczną, przynajmniej nie tak bardzo. Po drugie – w porządku społecznym opowiada się przeciw rażącym nierównościom i jest wyraźnie antykapitalistyczna. Po trzecie wreszcie – w porządku międzynarodowym jest antyimperialistyczna, co w warunkach latynoamerykańskich oznacza oczywiście krytykę polityki USA.

Zainteresowanie teologią wyzwolenia otworzyło mi głowę na inne spojrzenie w różnych kwestiach: kapitalizmu, hegemonii amerykańskiej w świecie, ale też na postać „polskiego papieża”. U nas jest on widziany głównie z perspektywy „obalenia komunizmu”, a tymczasem w innej części świata – co wynikało zresztą z jego doświadczenia polskiego – był stronnikiem dyktatur i bronił status quo oznaczające nierówności wołające o pomstę. Widziałem oczywiście, że to skomplikowane i w Chrystusie bez karabinu daję temu wyraz, wskazując, że w Chile Jan Paweł II pokazuje się na balkonie pałacu La Moneda z Pinochetem, ale w trakcie tej samej wizyty przytula ofiarę jego katów. Nie uważam jednak, by była tu jakaś symetria i nie podoba mi się to, ale zarazem rozumiem, że dyplomacja wymaga nie zawsze komfortowych zachowań. W ostatnich latach Jan Paweł II stał się zresztą krytykiem neoliberalizmu, co pokazuje, że „dobre zmiany” możliwe są także w późnym wieku. Napisałem wtedy w „Gazecie” spory tekst, którego główną myślą było to, że papież współbrzmi z alterglobalistami.

I od tamtej pory pisałeś wyłącznie o Ameryce Łacińskiej?

Nie tylko, bo w międzyczasie napisałem obszerną Sagę rodu Giertychów, portrety Piotra Wierzbickiego, Józefa Mackiewicza czy „kustosza Polski Niewinnej”, to znaczy profesora Tomasza Strzembosza w kontekście debaty o zbrodni w Jedwabnem. Pisałem też o lustracji Wałęsy, o czarnych legendach na temat KOR-u…

Coraz bardziej jednak znosiło mnie w stronę reportażu zagranicznego. W Brazylii robiłem wywiady z Beneditą da Silvą, pierwszą czarną wicegubernator Rio de Janeiro, z ekonomistą i dawnym ideologiem guerrilli miejskiej Ladislauem Dowborem, z kardynałem Paulem Evaristem Arnsem, obok Heldera Camary główną ikoną teologii wyzwolenia. Z Meksyku przysyłam korespondencje z wyborów, w czasie których upadały 71-letnie rządy Partii Instytucjonalno-Rewolucyjnej. Z tych i innych tematów uzbierała mi się po siedmiu–ośmiu latach podróżowania Gorączka latynoamerykańska. Ale wcześniej było Porto Alegre, które stało się swego rodzaju stemplem mojej ewolucji.

I „Gazeta Wyborcza” z radością wysłała świeżo upieczonego fascynata Ameryki Łacińskiej, żeby pisał sążniste reportaże o lewackiej partyzantce?

W 1998 roku doszło do zatrzymania Pinocheta w Londynie i to wzbudziło większe zainteresowanie Ameryką Łacińską. Dla „Gazety Wyborczej” oznaczało to kolejny spór o sposób myślenia o historii i spór o wartości z polską prawicą. Jak pamiętamy, trzech prawicowych dżentelmenów z Polski pojechało wówczas wręczyć byłemu dyktatorowi ryngraf z Matką Boską…

Wracając do wysyłania reportera do Ameryki Łacińskiej… Pamiętaj, że to były zupełnie inne czasy dla reporterów i korespondentów. Reporter nie dokładał do wyjazdów z własnej kieszeni, płaciła za niego redakcja. „Gazeta Wyborcza” miała korespondentów w Waszyngtonie, Moskwie, Brukseli, Pradze, Paryżu, Berlinie… Dziś, po wyrzuceniu Wacława Radziwinowicza z Moskwy, został już chyba tylko Mariusz Zawadzki w Waszyngtonie, stałych placówek gazety już nie utrzymują. Dziś „specjalni wysłannicy” wyjeżdżają góra na kilka dni. A wtedy reporter jeżdżący na drugi koniec świata dostawał budżet na miesiąc, a ja za te pieniądze radziłem sobie przez dwa. Trzeba jednak przyznać, że o tej mojej Ameryce Łacińskiej pisałem trochę na zasadzie „pozytywnej fanaberii”, bo to nie był i nie jest dla Polski jakiś priorytetowy region.

Czy to było wyjątkowe dla „Gazety”, czy wtedy polska prasa w ogóle częściej wysyłała reporterów w świat?

Gazety i tygodniki czasem kogoś wysyłały, ale „Wyborcza” prześcigała swoim rozmachem wszystkich o kilka długości. Nasi reporterzy jeździli po świecie cały czas: Hugo-Bader po Rosji, Jagielski po Kaukazie i Afganistanie, zapomnianego trochę Mirka Banasiaka „Magazyn Gazety” jeszcze przede mną wysyłał do Kolumbii czy na Kubę przed pielgrzymką papieża… Nawet mniejsze gazety wysyłały wtedy reporterów.

Wy mieliście największe środki?

Środki, ale też – jako gazeta – ambicje. Chcieliśmy być „New York Timesem” Europy Wschodniej, albo i lepiej, bo newsy miały być jak w „NYT”, publicystyka i opinie jak w „New York Review of Books”, a reportaże prawie jak w „New Yorkerze”. Prawie, bo jednak „New Yorker” potrafił utrzymywać gdzieś reportera przez pół roku, żeby przygotował sążnisty materiał na jeden temat.

Ty o Ameryce Łacińskiej piszesz z lewicowej perspektywy, a „Gazeta” po 11 września wyraźnie się usztywnia, niektórzy twierdzą wręcz, że Michnik został wówczas neokonserwatystą. Czy to jest jakoś problematyczne, skoro „Twoja” Ameryka Łacińska jest tak bardzo antyamerykańska?

Nie przypominam sobie, żeby któryś z moich reportaży, esejów czy wywiadów został zakwestionowany. To zresztą nie było tak, że ja nagle wymyśliłem sobie, że oto teraz odbędę podróż ku lewicy… Najpierw zobaczyłem, że z tym kapitalizmem w krajach peryferyjnych i postkolonialnych coś jest nie tak, z czasem więc pojawiły się pytania, czy aby u nas też, choć może w mniej ekstremalnych przejawach, nie ma błędów i wypaczeń…

Ekstremalną na swój sposób lekturą był dla mnie Turbokapitalizm umiarkowanego skądinąd Edwarda Luttwaka, bo to nie był lewak, tylko facet z samego środka administracji Reagana, który opisał, co się dzieje od początku neoliberalnej rewolucji. To u niego znajduję światopoglądową i faktograficzną podbudowę dla intuicji, które świeżo wywiozłem z Ameryki Łacińskiej. Osobiste z nim spotkanie jakiś czas później było sporym rozczarowaniem, bo gadał tak, jakby wstydził się tej świetnej przecież książki.

Z kolei rewizję zimnej wojny – w której dotychczas walczyło dla mnie dobro ze złem, czyli Zachód ze Wschodem, ale zupełnie ginęło Południe – zawdzięczam z jednej strony teologii wyzwolenia, a z drugiej spotkaniu z maestro, czyli Kapuścińskim. Powinienem chyba dodać jeszcze Noama Chomsky’ego i Howarda Zinna, ale ich czytałem ciut później.

Kiedy naczelni „Gazety Wyborczej” spostrzegli, że wychowali sobie lewacką żmiję na liberalno-burżuazyjnym łonie społeczeństwa otwartego?

A to cytat z kogo? (śmiech). Na twoje pytanie najlepiej mógłby odpowiedzieć Adam Michnik. Z mojej perspektywy wyraźnym przełomem było Porto Alegre, choć wówczas jeszcze sam używałem słowa „lewacy” na określenie radykałów, którzy mi się nie bardzo podobali. Przy okazji zobacz, jak słowo „lewak” zostało w ostatnich latach cudownie oswojone. Dzisiaj to żadna inwektywa, najwyżej lekko protekcjonalny, a czasem nawet autoironiczny epitet.

Do Porto Alegre zostałem wysłany przez „Gazetę” i mogłem pisać, co chciałem, za co jestem „Gazecie” dozgonnie wdzięczny. Głosy w redakcji były podzielone; jedni mówili, że to nowe, świeże i ciekawe; a z drugiej strony słychać było trochę zniecierpliwienia, na zasadzie: „ile ty tych wywiadów jeszcze przywiozłeś?”. No bo ciekawostki są fajne, ale jednak nie jesteśmy gazetą propagującą ruch alterglobalistyczny. Wszystko jednak w niezwykle przyjaznej, kumpelskiej atmosferze, na zasadzie, że „nasz kolega troszkę odpłynął”. Podsumowałem ten czas książeczką Świat nie na sprzedaż, czyli rozmowami z kilkoma intelektualnymi guru tego ruchu, między innymi Lori Wallach, Ignaciem Ramonetem i noblistą Perezem Esquivelem.

W 2003 roku napisałem ważny dla mnie tekst, będący polemiką z artykułem Witka Gadomskiego Cnoty kapitalizmu, ja odpisałem mu Niecnotami turbokapitalizmu.

Dzisiaj Marcin Król mógłby coś takiego napisać.

Eee, nie aż tak. Na pewno nie wtedy. Wtedy to była jednak niecodzienna wypowiedź światopoglądowa w „Gazecie”, napisana przez autora tejże „Gazety”, który polemizował ze sztandarowym publicystą ekonomicznym. Dziś myślę, że fakt, że mogłem pisać – i to systematycznie – teksty wyraźnie na przekór linii, głównego nurtu, czy jak-tam-go-zwał, świadczy o niezwykłej otwartości „Gazety”. Dzisiaj miewam zresztą trochę uczucie déjà vu – gdy czytam teksty na przykład Grzegorza Sroczyńskiego, to widzę, że często prowadzi na łamach „Gazety” te same spory, które próbowałem prowadzić z neoliberalnymi dogmatami 13–14 lat temu. No i oczywiście, które prowadziliście wy w „Krytyce”. Różnica w tym, że dziś takie teksty mają pełnię „praw obywatelskich”, a wtedy uważano je za egzotykę. Więc coś się jednak zmienia na lepsze.

A kto uczył Cię pisać reportaże? Skoro, jak mówisz, nie wyszedłeś „spod ręki” Małgorzaty Szejnert?

Sam się uczyłem, czytałem uważnie masę reportaży, w tym autorów, którzy spod ręki Małgorzaty Szejnert wyszli. Jerzy Pilch w swojej ostatniej książce wspomnieniowej pisze o warsztatach literackich creative writing, że to strata czasu – bo albo się człowiek sam tego nauczy, albo nie, nikt go nie nauczy. Wiadomo, że reportera newsowego uczy się podstaw warsztatu, bo bez warsztatu może wsadzić swoją gazetę na minę już jutro. I ten warsztat nie jest jakoś skomplikowany.

Reportaż literacki to inna bajka. Gdy masz mistrza jak Szejnert, która na początku doradzi i poprawi błędy, to oczywiście jest łatwiej, ale warsztat i styl albo sobie wyrobisz sam, albo nie. Masz na to słuch, albo nie. Ja zacząłem przeglądać „New Yorkera” i czytać reportaże hiszpańskie, choć akurat „New Yorker” tylko częściowo przydał mi się warsztatowo, bo w „Gazecie Wyborczej” nigdy nie było aż tyle miejsca na tekst. Instrumenty zbierania informacji, fact-checkingu, przygotowania terenu i kontaktów są zazwyczaj podobne, natomiast różnice między materiałem na 20 i na 100 tysięcy znaków dotyczą timingu – kiedy przerwać, gdzie zrobić suspens i zacząć kolejny wątek. W polskich warunkach lepszym wzorcem jest „New York Times Magazine”, dodatek niedzielny do „El País”, czy brazylijski magazyn „Piaui”, choć tam też potrafią opublikować reportaż o objętości reportaży z „New Yorkera”…

A Kapuściński też uczył Cię pisać? Poznałeś go chyba dosyć późno?

Jako reporter piszący o Ameryce Łacińskiej w zasadzie na początku. On mnie nie uczył pisać, pomagał raczej myśleć o świecie.

Jak się spotkaliście?

Kiedyś zjawił się w redakcji i poprosił, nieżyjącego już, mojego ówczesnego szefa Tomka Burskiego, żeby nas przedstawił. Spodobał mu się mój tekst o negocjacjach rządu Andrésa Pastrany z partyzantką FARC – i szerzej: o dziejach wojny domowej w Kolumbii. To był 1998 rok. Dla mnie to było coś fantastycznego, bo przecież i jako reporter, i jako latynoamerykanista raczkowałem. Kapuściński zaprosił mnie do domu i tak zaczęły się nasze spotkania, które trwały dziewięć lat. Piszę o tym w biografii.

Warsztatowo ważniejsze były lektury. Z jego książek najbardziej „przydatne” pod tym względem były te krótsze: Jak zginął Karl von Spreti czy Wojna futbolowa, bo już na przykład Heban to raczej proza autobiograficzno-podróżnicza niż reportaż. W reportażach Kapuścińskiego od strony formalnej podobała mi się ich hybrydowość. Nie pisał gatunkowo „czystego” reportażu, jakiego uczono w „Gazecie”. Reportaż „Gazety” nieufnie traktował komentarze czy osobiste refleksje, nawet jeśli tekst pisany był w pierwszej osobie. Reportaż Kapuścińskiego przypominał latynoamerykański gatunek zwany la cronica – to znaczy tamtejszą odmianę reportażu literackiego z elementami informacji, analizy politycznej, eseju, refleksji własnej, autobiografii, pewnej poetyckości. La cronica to polifonia gatunków. Takie książki jak Heban, Podróże z Herodotem czy Imperium skrojone są z takich elementów, właściwych tradycji reportażu latynoamerykańskiego.

Kapuściński był reporterem zaangażowanym politycznie – czy Ty miałeś poczucie, że będziesz ludziom opisywał świat po to, żeby go zmienić?

Skoro to, co zobaczyłem, usłyszałem i przeczytałem, zmieniło mój sposób myślenia i ogląd rzeczy, to wydawało mi się, że inni po prostu jeszcze tego nie wiedzą i muszę ich koniecznie poinformować… Jeśli jadę do Kolumbii i natrafiam na przykład na historię młodych mężczyzn, którym oferuje się pracę gdzieś na drugim końcu kraju, po czym po przewiezieniu na miejsce okazuje się, że to jest porwanie, że oni są zabijani i ubierani w mundury partyzanckie, po czym wojsko ich zwłoki pokazuje jako swoje trofea w wojnie z FARC – to w naturalny sposób chcę tą historią powiedzieć ludziom, że taki jest świat. I wierzę, że to jakoś zmienia wrażliwość, sposób myślenia, wyrywa z utartych schematów…

A co z tym dotychczasowym myśleniem jest nie tak?

My w Polsce byliśmy i wciąż jesteśmy naznaczeni przez doświadczenie realnego socjalizmu, a w konsekwencji – przez antykomunizm i naiwno-bezmyślne czasem zapatrzenie w kapitalizm. Łatwo uznaliśmy, że transformacja jest z założenia dobra i nie przyjmowaliśmy do wiadomości, że coś z nią może być nie tak, że kapitalizm może wyglądać różnie, że nie ma jednego słusznego modelu. Zbiorowe przekonanie, że nawet jeśli jakieś koszty przyjdzie po drodze zapłacić, to jednak przyszłość wszystko naprawi i wynagrodzi, towarzyszy ludziom przy różnych projektach politycznych i w różnych epokach. Struktura myślenia jest podobna, nawet jeśli epoki są różne, a dzisiejsze grzechy lżejsze. U mnie też przecież nie nastąpił gwałtowny zwrot, to był długi proces dojrzewania do przekonania, że świat wygląda inaczej, niż wydawało się na początku drogi zawodowej i dorosłego życia.

A do kiedy mniej więcej można było być reporterem w „Gazecie Wyborczej” i za pieniądze redakcji jeździć w świat, by go opisywać? Bo my chyba cały czas mówimy o czasach minionych…

Chyba do około 2005 roku. Wyjazdy planowało się oszczędniej, płace też chyba zaczęły się kurczyć. Ostatni mój długi wyjazd reporterski w czasach „Gazetowych” miał miejsce krótko przed rocznym stypendium na Uniwersytecie Stanforda w Kalifornii. Po moim powrocie w 2006 roku o wyjazdy zagraniczne z redakcji było naprawdę trudno. Jeszcze przed moim Stanfordem zlikwidowano „Magazyn” i zamieniono go na „Duży Format” – dużo cieńszy, na brzydkim papierze.

Co robiłeś na Stanfordzie?

Uczyłem się Ameryki, chodziłem codziennie na wykłady, seminaria, konferencje i nie miałem żadnych innych obowiązków. Na tym polega wyjątkowość tego stypendium i drugiego, podobnego – na Harvardzie. W miejscach takich jak Stanford codziennie dzieje się coś ciekawego i żebyś nie wiem jak się troił, i tak wszystkiego nie zobaczysz, nie wysłuchasz. Gdy prasa pisze o możliwej agresji na Iran – wieczorem możesz pójść posłuchać jednego z najlepszych znawców polityki i społeczeństwa tego kraju, Abbasa Milaniego. Albo przyjeżdża Christopher Hitchens i możesz go spytać, dlaczego z lewaka został neokonem, i jak to się stało, że on, wielbiciel pism Róży Luksemburg i Trockiego, poparł wojnę iracką. Na kampusie wpadasz na Rorty’ego, Zimbarda i paru noblistów. Jeśli masz pytanie, możesz zagadać bez żadnych wstępów. Jak była zadyma po Abu Ghraib, gdzie Amerykanie torturowali irackich więźniów, na Stanford przyjechali wojskowi, którzy maczali palce w tym skandalu. Możesz się z nimi pokłócić, nawet wykrzyczeć im, że są faszystami. A twoim kolegą z fellowshipu jest kolumbijski dziennikarz, który musiał uciekać z kraju, żeby zbiry nasłane przez ówczesnego prezydenta Uribe nie odstrzeliły mu głowy albo nie zamordowały żony i córki. Ameryka uniwersyteckich kampusów jest the best! Studiować, nie umierać. Gorzej z amerykańską polityką realną…

Poznawałem Amerykę z perspektywy kontestatorów i rewizjonistów jej historii. Z rocznego pobytu przywiozłem wywiady do Ameryki zbuntowanej: między innymi z Rortym, Stiglitzem, Chomskim, Zinnem, Judtem, Fonerem… – ludźmi intelektualnej lewicy: od tej liberalnej do radykalnej.

Kiedy wróciłem ze Stanów, szeptało się o zamknięciu „Świątecznej” i co my „świąteczni” zrobimy – nie pierwszy zresztą raz, to wracało od czasu do czasu już wcześniej. Sądzę, że „Świąteczna” ostała się tylko dzięki uporowi Adama Michnika. Być może nie przynosiła Agorze zysków, za to była czymś, dla czego warto w ogóle uprawiać ten zawód.

Mogłeś dalej wyjeżdżać?

Od tamtego czasu zdarzały się mi już tylko krótkie wyjazdy z redakcji. Na przykład do Hiszpanii, kiedy premier Zapatero rozpoczął wielką debatę o nierozliczonych zbrodniach wojny domowej. Dłuższe wyprawy to była już „prywatna inicjatywa”. Korzystałem z zaproszeń na różne konferencje, czasem jakiegoś stypendium. Pojechałem znowu na Stanford na krótkie stypendium wydziału historii, a ponieważ było znaczne i po rocznym pobycie miałem bazę towarzysko-noclegową, mogłem zaoszczędzić na hotelach – i ze stypendium pojechać do Meksyku, Chile i Wenezueli, żeby przywieźć jakiś reportaż. Po 2008 roku, kiedy podpisałem umowę na biografię Kapuścińskiego, wziąłem ponadroczny urlop w „Gazecie”, a podróże finansowało mi wydawnictwo.

Wojciech Jagielski obwieścił niedawno, że reportaż zagraniczny w prasie polskiej się skończył – przynajmniej jako model biznesowy. To słuszna diagnoza?

Reportaż to chyba najbardziej kosztowny gatunek dziennikarski. Mnie wciąż się udaje z niego żyć, bo „Polityka”, w której pracuję od 2011 roku, nadal jest gotowa wysyłać mnie w różne rejony świata: na Bliski Wschód, do Afryki, na Kubę… Wspierała mnie nieraz przy wyjazdach do Ameryki Łacińskiej. Kiedy przez prawie rok mieszkałem w Argentynie, mogłem pojechać stamtąd do Chile, Urugwaju, Brazylii… Zdaję sobie jednak sprawę, że to sytuacja nietypowa, bo nawet w naszym tygodniku jestem jedynym reporterem zagranicznym jeżdżącym w miarę regularnie – powiedzmy dwa razy w roku. Podróżujących reporterów krajowych jest oczywiście więcej. W „Dużym Formacie” wciąż ukazują się reportaże zagraniczne, ale chyba na zasadzie, że jak ktoś już pojechał na własną rękę i ciekawie napisał, to redakcja wzięła. Co do oceny modelu finansowania reportażu w prasie – a raczej jego braku – mogę więc zgodzić się z diagnozą Wojtka. Choć to nie znaczy, że w prasie nie ma reportaży…

Ale trzeba znajdować na nie dodatkowe pieniądze?

Tak, muszą być finansowane „zewnętrznie”. Na rynku wydawniczym mamy zresztą to samo: mało kto jest w stanie zainwestować tyle, żeby za pieniądze wydawnictwa reporter pojechał w podróż i napisał duży tekst czy całą książkę; nie mówię tu o zaliczkach, bo to jest przecież część wynagrodzenia, a nie koszty pracy. Takich wydawnictw jest kilka, można je policzyć na palcach jednej ręki, a chyba tylko jedno, maksymalnie dwa mogą sfinansować wyjazd reporterski w całości. W zeszłym roku Fundacja Towarzystwa Dziennikarskiego „Fundusz Mediów” uruchomiła wsparcie finansowe dla indywidualnych projektów – między innymi reporterskich. To nie są wielkie granty, ale i nie takie małe. Pozwalają na jeden niedługi wyjazd i zebranie materiału do reportażu. Ja już raz skorzystałem i gorąco namawiam innych.

Jednak modelu biznesowego nie mamy, choć miejsce w prasie na reportaże wciąż jest: „DF” zapełnia kolumny reportażami krajowymi i zagranicznymi; „Polityka” ma reportaż głównie krajowy, choć zagraniczny także od czasu do czasu. Jest jeszcze „Tygodnik Powszechny”, a w internecie „Krytyka Polityczna”… Ktoś powie, że jak na 38-milionowy kraj to niedużo. Z pewnością. Ale niewątpliwie jest w Polsce komu pisać, mamy zastępy świetnych reporterów. Powstają serie książkowe i całe wyspecjalizowane w non-fiction wydawnictwa, jak Czarne.

A na świecie?

Prasa codzienna zamyka stałe placówki, nawet dobre renomowane tytuły rezygnują z korespondentów, których zastępują specjalni wysłannicy, dużo gorzej znający teren. To negatywna tendencja, która obniża jakość informacji i nasze rozumienie świata. Z drugiej strony wciąż ukazują się duże dodatki z obszernymi relacjami reporterskimi: „NYT Magazine” czy „New Yorker” nie stały się chudsze…

Cały czas padają te same przykłady – najbardziej elitarne tytuły z najbogatszego kraju świata, czytane na ogromnym obszarze językowym.

OK, to spójrzmy na „moją” Amerykę Łacińską. Moda na reportaż i non-fiction przypomina tę polską; ogromną rolę odegrała w niej Fundacja im. Garcii Marqueza, która zabiega o poprawę jakości wszystkich gatunków dziennikarstwa, ale skupia się na warsztatach dla cronistas, czyli reporterów literackich, zapraszając anglo- i hiszpańskojęzycznych mistrzów tego gatunku. Ukazuje się tam sporo magazynów pełnych reportaży: „El Malpensante” w Kolumbii, „Etiqueta Negra” w Peru, o którym niektórzy Amerykanie mówią, że byłaby tak kultowa jak „New Yorker”, gdyby wychodziła w Nowym Jorku, a nie w Limie – i po angielsku. Wciąż ukazuje się świetne pismo – z główną bazą w Meksyku, ale i w kilku wersjach w całej Ameryce Łacińskiej – „Gatopardo”, które na okładce zawsze ma zdjęcie celebryty, hollywoodzkiego aktora albo modelki i wygląda jak magazyn lifestyle’owy, ale większość numeru wypełniają świetne reportaże i fotoreportaże. Można tam znaleźć wielokolumnowy wywiad z Baltasarem Garzónem lub Pepem Mujicą albo ich reporterskie sylwetki. Obok zdjęć drogich ciuchów, samochodów, ładnych pań i panów w środku dostajesz – na kredowym papierze, kapitalnie zilustrowany – reportaż na przykład o ludobójstwie czy narkowojnie. Są jeszcze takie magazyny jak „Letras Libras” czy „Nexos”, brazylijskie „Piaui” – osobliwa skądinąd nazwa, bo zapożyczona od nazwy najbiedniejszego i najgorętszego stan Brazylii. Do niedawna były znakomite pisma internetowe „El Puercoespin” w Argentynie czy „Pie Izquierdo” w Boliwii, ale upadły. Znam jedno takie w Meksyku, ale funkcjonuje raczej jako pismo dla autorów hobbystów.

Z modelem biznesowym mamy zatem problem. A co z modelem „gatunkowym”? Reportaż społeczno-polityczny służył pokazaniu złożonej rzeczywistości, jej kontekstu – zawierał plastyczne obrazy, ale opisywał też na przykład tło historyczne: kto z kim, dlaczego i po co… Jakimi środkami najlepiej byłoby opisywać dzisiejszy świat?

Jeśli chodzi o narzędzia poznawcze i warsztatowe, nie trzeba odkrywać koła na nowo… Problem pojawi się dopiero wówczas, gdy się okaże, że naszych tekstów nikt nie chce czytać. Można to ocenić po nakładach czy po klikalności… Z mojej perspektywy – na podstawie spotkań z czytelnikami i sygnałów, jakie do mnie docierają – optymistyczne jest to, że mam dość znaczny elektorat czytelniczy u młodych; najlepszą chemię mam z ludźmi starszymi od siebie o 20–30 lat i z młodszymi o 10–20, najtrudniej jest w moim pokoleniu, którego większość chyba „skonserwatywniała” (a może była taka zawsze?). W jakiejś mierze pytanie o przyszłość reportażu jest częścią pytania o los wysokogatunkowej prasy, w tym papierowej…

A jak to się ma do sieci? Czy poza wklejeniem tekstu do internetu i uzupełnieniem go linkami do Wikipedii i filmikami z YouTube można formę reportażu poszerzyć w stosunku do papieru?

Mój sposób czytania i pisania jest dość tradycyjny, raczej bliski starszemu pokoleniu. Z najciekawszych pomysłów, z jakimi miałem kontakt, mógłbym wymienić portal „Epic Magazine”, szukający nowych form dla reportażu, a także nowego modelu biznesowego. Publikuje się tam obszerne i kosztowne materiały, zazwyczaj ilustrując je w nowatorski graficznie sposób. Na przykład w tle tekstu zaprojektowana jest fotografia bądź rysunek skorelowany z tekstem, komiks albo puszczony jest film czy animacja.

Idea „Epic” jest taka, że szuka się historii, które można by potem sprzedać do filmu – najlepiej w Hollywood; tak było w przypadku filmu Bena Afflecka Operacja Argo, opartego na reportażu Joshuy Bearmana – o czasach rewolucji islamskiej w Teheranie i wzięciu zakładników w ambasadzie USA. A zatem reportaż jako scenariusz czy zaczyn filmu dokumentalnego lub fabuły – ciekawe, prawda? Oczywiście coś takiego jest możliwe w krajach o ogromnym przemyśle rozrywkowym, ogromnym rynku, gdzie łatwo znaleźć finansowanie dla takiego przedsięwzięcia… Reszta szuka grantów bądź sponsora finansującego rzecz dla własnej fanaberii czy z poczucia misji. Nieliczni mają szczęście tak, jak ja w „Polityce”, że wciąż pracują w piśmie, które ma w agendzie reportaż zagraniczny. Jeśli mam być szczery, to gdybym wiedział, jaki model biznesowy w branży reportażu literackiego zadziałałby najlepiej, to dawno bym o nim opowiedział naczelnemu „Polityki” albo pomógł założyć takie pismo czy to-nowe-coś, a potem tam publikował.

Gdy w dość nieoczekiwany sposób z polskiej polityki zniknął Donald Tusk, nie pojawiło się zbyt wiele analiz odnoszących się do dziedzictwa najdłużej urzędującego premiera III RP. Zaraz po jego odejściu media zdominowały świeże tematy, takie jak wybory samorządowe czy konflikt na Ukrainie, a potem już były kolejne wybory i antydemokratyczna ofensywa rządzących… To oczywiste, że media zawsze przedkładają to, co aktualne, nad minione, ale brak pogłębionych analiz przy okazji odejścia Tuska jest jednak symptomem zmiany, która nastąpiła w trakcie siedmiu lat jego premierowania.

Nie był on oczywiście sprawcą zmiany, ale dobrze rozumiał jej charakter. Wynikała ona z rewolucji, której dokonał internet. Ten przez jakiś czas istniał jakby na doczepkę do dawnej rzeczywistości medialnej, ale przebudował w końcu całą architekturę naszej komunikacji. Świat polityki i mediów, jaki się z tego wyłonił, okazał się jednak zupełnie inny niż oczekiwania optymistów dotyczące wzrostu roli publiczności, sieciowości i wszelkiej interaktywności.

GDY PRASA BYŁA SŁOŃCEM

Za datę upadku starego systemu komunikacji można uznać rok 2009, kiedy Axel Springer zadecydował o zamknięciu „Dziennika”, uznając, że konkurowanie w obszarze papierowej prasy codziennej wobec jej spadającego znaczenia nie ma już większego sensu. Likwidacja „Dziennika” jest tak ważna, bo – chociaż jest to trochę kontrintuicyjne – w dawnym systemie komunikacji cała debata publiczna zależna była właśnie od gazet. Oczywiście telewizja i radio odgrywały ogromną rolę w kształtowaniu sfery publicznej, były jednak zasilane przez debatę prasową. Życie redakcji w radiach i telewizjach zaczynało się przecież od przeglądu gazet i wyboru tematów, które wypełnią dzień. Teksty były zazwyczaj obszerne, informacje porządnie sprawdzone, a zakres tematów, jakimi zajmowali się dziennikarze prasowi, sprawiał, że było w czym wybierać. Tekstom typowo dziennikarskim towarzyszyły rozbudowane działy opinii z tekstami na piętnaście tysięcy znaków, do których można było się odwołać, żeby pogłębić analizy i przedstawić kwestie sporne. Audycje publicystyczne w radiu i telewizji były w znacznej mierze „puszczeniem w ruch” gazetowych działów opinii.

Nie chcę idealizować tego czasu, bo miał on swoje ciemniejsze strony. Dominacja dwóch, trzech tytułów prasowych sprawiała, że łatwo było kontrolować to, co wchodzi do mainstreamu. I redaktorzy gazet skwapliwie z tego korzystali, nie puszczając na przykład tekstów, w których pozytywnie pisano o związkach zawodowych albo o ruchach społecznych. Ścisła reglamentacja dotyczyła też zagadnień polityki zagranicznej zwłaszcza w kwestiach działań militarnych. Pewne tematy i sposoby mówienia o nich zepchnięte były po prostu na margines, a przebicie się z nimi wymagało małpiej zręczności w posługiwaniu się eufemizmami. Reguły selekcji materiałów stosowane w gazetach przekładały się na media elektroniczne i w ten sposób zawężało się spektrum obecnych w debacie poglądów.

W sferze publicznej opartej na prasie polityka uprawiana była w przeważającej mierze przez struktury partyjne. Sukces odnosiły partie, które dysponowały elitą specjalizujących się w odpowiednich obszarach polityków, komórkami terenowymi i aktywistami mobilizowanymi na wybory. Liczył się każdy poziom tych struktur. Posiadanie grupy polityków-ekspertów sprawiało, że partii łatwiej było zaznaczyć swoją obecność w debacie publicznej, która była często pogłębionym sporem w określonej dziedzinie. Politycy-eksperci byli też aktywni podczas konstruowania programu partii. Spośród tej grupy łatwo też było wybrać nowego przywódcę, co miało duże znaczenie ze względu na utrzymywanie poparcia w sytuacji zgrania się starych liderów. Struktury terenowe ważne były nie tylko przy okazji wyborów lokalnych, ale także zbierania podpisów i rekrutowania polityków na wyższe szczeble hierarchii. Lokalni aktywiści pomagali w kampaniach, rozklejając plakaty, i odgrywali ważną rolę w toczących się podczas wyborów podwórkowych i rodzinnych dyskusjach.

Konfrontacja partii w sferze publicznej odbywała się jako konflikt narracji. Chodziło o stworzenie opisu rzeczywistości, w którym odnajdzie się publiczność, rozpoznając w nim swoje interesy, tożsamości i ideały. Lata 90. w znacznej mierze zdominował spór między narracją partii z obozu postsolidarnościowego i partii postpeerelowskich. Pierwsza odwoływała się do konieczności wprowadzania zmian i przyspieszenia w budowie normalności rozumianej jako powrót do Europy i wprowadzanie porządku rynkowego. Tej opowieści przeciwstawiony był nieco konserwatywny język obrony ciągłości i ochrony poszkodowanych przez transformację. Jeszcze na początku poprzedniej dekady sukces PiS-u polegał na stworzeniu alternatywnej narracji o układzie, która łączyła elementy dwóch poprzednich, czerpiąc zarówno z dyskursu przyspieszenia, jak i języka obrony poszkodowanych przez system. Wydawało się, że tej narracji przeciwstawiona zostanie opowieść odwołująca się do powolnej kontynuacji reform w duchu zmian organicznych i innych niż narodowe zasobów solidarności. W tę stronę zdawała się zmierzać głoszona przez Tuska „polityka miłości”. Okazało się jednak, że w zmienionych warunkach posiadanie narracji nie jest koniecznością, a może nawet stanowić ograniczenie dla utrzymywania władzy.

NOWA ARCHITEKTURA KOMUNIKACJI

Przejście, które dokonało się w trakcie kilku ostatnich lat, można zwięźle opisać, posługując się kilkoma opozycjami. Kiedyś ważny był dyskurs, dziś liczy się wydarzenie. Kiedyś wygrywały struktury, dziś zwycięża lider. Kiedyś linie sporu wyznaczał gazetowo-telewizyjny mainstream, dziś mamy do czynienia z publicznością internetowo-niszową. Wszystko to stwarza zupełnie nowe warunki uprawiania polityki.

„Gazeta Wyborcza” w 2005 roku sprzedawała się jeszcze w 450 tysiącach egzemplarzy, a w lutym 2015 już tylko w 190 tysiącach. To tylko przykład – bo podobne spadki sprzedaży dotknęły wszystkich tytułów prasowych (nie tylko w Polsce¹). Efekty przenoszenia się gazetowej publiczności do internetu były wielopoziomowe. Oznaczały radykalne zmniejszenie budżetów gazet ze względu na odpływ reklamodawców, cięcia w objętości wydań i redukcję dziennikarskich etatów. Zaostrzyła się konkurencja o widza i czytelnika między różnymi typami mediów. Prowadziło to do przyspieszenia procesu produkcji treści i zorientowania się na przedstawianie konfliktu, skandalu i rozrywki. Media w coraz mniejszym stopniu pełnić zaczęły funkcje kontrolne, a podporządkowane zostały strategiom biznesowym.

Chociaż byłoby przesadą określać dawną relację między polityką a mediami w terminach kontroli pierwszej przez drugie, to jednak strukturalnie istniały ku temu większe możliwości i dość często rzeczywiście się to działo. Dzisiaj na spełnianie funkcji kontrolnej nie ma za bardzo ani pieniędzy, ani czasu. Media i politycy stoją w jednym szeregu rozpaczliwej walki o społeczną uwagę. Tym głównie wytłumaczyć można ulubiony dziś format rozmowy politycznej polegający na napuszczeniu na siebie polityków, którzy zamiast debatować, starają się poniżyć przeciwnika i to najlepiej tekstem, który później w sieci będzie miał wysoką klikalność.

Przewidywalność tego schematu jest na tyle duża, że rozmowy takie śledzą tylko najwytrwalsi i przy okazji najbardziej plemienni kibice partii politycznych. Reszta publiczności polityką interesuje się tylko przy okazji  w y d a r z e ń.  Są to zjawiska nagłe, czasami losowe, spektakularne i bezwzględnie kryzysogenne. Stanowią wyłom w rutynowej politycznej przepychance i rządzeniu rozumianemu jako administrowanie państwem. Do wydarzeń zaliczyć można na przykład katastrofę w Smoleńsku, aferę podsłuchową czy awarię systemu liczenia głosów przy okazji wyborów samorządowych. Podczas wydarzenia wielką rolę odgrywają materia (wrak, nagrania, system komputerowy), emocje oraz działania liderów politycznych. Ci ostatni stają się kluczowi w rozbrajaniu lub podkręcaniu sytuacji kryzysowej.

POŻEGNANIE NARRACJI

Potęga Tuska zbudowana została właśnie na mierzeniu się z wydarzeniami. Z Tuskiem nie wiązał się przecież żaden projekt, który dałoby się opisać inaczej niż „żeby było dobrze”. Nie stworzył on żadnego nowego języka opisu rzeczywistości, żadnej nowej narracji. Posunięcia jego rządu nie przedstawiały żadnego spójnego planu. A jednak stwierdzenie, że był politykiem miernym, jest do gruntu nieprawdziwe. Doskonale wyczuł bowiem, co kształtuje dziś politykę. Podczas wydarzeń był na czas i dawał do zrozumienia, że kontroluje sytuację i podjął wszelkie kroki zaradcze. Umiał trafnie rozpoznawać społeczne nastroje i wyartykułować je, to znaczy skierować w taką stronę, że publiczność identyfikowała się z jego sposobem interpretowania i przeżywania wydarzeń.

Upadek PO rozpoczął się właśnie po odejściu Tuska, gdy Ewa Kopacz i Bronisław Komorowski przy okazji kolejnych wydarzeń albo nie byli w stanie podjąć działania na czas (jak stało się to przy okazji awarii systemu głosowania), albo wykazali się niezdolnością do zorganizowania społecznych emocji wokół spraw, które określiły dynamikę polityczną (jak w sprawie uchodźców). Ewa Kopacz jednocześnie przekonywała do europejskiej solidarności w mierzeniu się z kryzysem i odwoływała się do strachu, obiecując, że Polska wynegocjuje jak najmniejsze kwoty uchodźców relokowanych w ramach UE. Nie stała się medium, przez które wyrażałby się przychylny stosunek Polaków do uchodźców (w wakacje 2015 odsetek mieszkańców naszego kraju przychylnie nastawionych wobec uchodźców wynosił około pięćdziesięciu procent), ani przywódczynią wytwarzającą entuzjazm dla pomocy ofiarom wojny. Jej nijakość i niezdecydowanie kontrastowały z postawą Kaczyńskiego, który wykorzystał wydarzenie kryzysowe do konsolidacji swojego elektoratu.

W nowej architekturze sfery publicznej największymi zwycięzcami są polityczni liderzy. Gdy niszowa publiczność porzuca rutynowy brak zainteresowania polityką i kieruje swoją uwagę na wydarzenie, liderzy zarządzają sytuacją i kształtują odpowiednie interpretacje. Nie potrzebują do tego wielkich struktur partyjnych, rozbudowanych dyskursów i ekspertów. Raczej majsterkują przy różnych językach i odruchach, odmierzając je wedle własnej intuicji i doświadczenia. Nie za bardzo muszą się obawiać zorganizowanej krytyki i kontroli w starym stylu, bo nie są one dopasowane do polityki dziejącej się w rytmie wydarzeń, a zresztą i tak media nie mają na nie siły i pieniędzy. Liderzy nie muszą się też obawiać partyjnej konkurencji. Rutyna polityki zamieniła partie w zjednoczenia księgowych i medialnych bojówkarzy. Na ich tle liderzy świecą jak diamenty. Kryzys w Platformie Obywatelskiej jest oczywiście efektem sprzeczności dzisiejszego systemu, w którym odejście lidera z partii pozostawia wyrwę trudną do zapełnienia.

Ostatnie wybory parlamentarne potwierdzają, że bez lidera trudno uprawiać dziś politykę. Do parlamentu weszły dwie nowe partie z dwoma wyraźnymi przywódcami – Kukizem i Petru. Dobry wynik Razem był przede wszystkim efektem udanego medialnego występu w przedwyborczej debacie Adriana Zandberga. Z kolei wynik Zjednoczonej Lewicy można odczytywać w kategoriach połowicznego tylko spełnienia wymagań dzisiejszego systemu politycznego. Barbara Nowacka była w stanie odwrócić tendencję odpływu elektoratu od SLD i TR, ale jednocześnie ZL postrzegany był jako koalicja, w której rządzą starzy liderzy, a Nowacka nie ma pełnej swobody działania.

ULICA MA GŁOS

Przez dziesiątki lat właśnie ruchy społeczne nagłaśniały to, co wykluczone było z głównego nurtu politycznego sporu. W latach 80. były to kwestie ekologiczne i pacyfistyczne niemieszczące się w logice sporu między władzą a opozycją demokratyczną. W latach 90. były to przede wszystkim kwestie światopoglądowe i związane z równouprawnieniem płci przecinające podział postkomunistyczny. W starym systemie komunikacji ceną za to była marginalizacja i egzotyzacja. Dziś ruchy społeczne zyskują większą siłę, ale jednocześnie przestają działać na zasadzie trickstera zaburzającego zasadnicze podziały.

Odejście od praktyki „wąskich furtek” realizowanej niegdyś przez prasę sprawia, że obywatelska aktywność może liczyć na zainteresowanie i ma większą siłę przebicia niż kiedyś. Dzieje się tak zwłaszcza podczas wydarzeń – na przykład w czasie awarii systemu liczenia głosów podczas wyborów samorządowych, kiedy wtargnięcie przedstawicieli Ruchu Narodowego do siedziby PKW nadało sprawie nową dynamikę. Ruchy społeczne mają też jednak swoją własną moc tworzenia wydarzeń, jak działo się to choćby podczas konfliktu o Rospudę, białego miasteczka czy protestów przeciw ACTA.

Protesty w sprawie ACTA wybuchły zupełnie nieoczekiwanie na początku 2012 roku i osiągnęły zupełnie bezprecedensowe rozmiary. Polski rząd nie tylko zadecydował o podpisaniu kontrowersyjnej umowy, ale także zachęcał podczas swojej prezydencji w UE, żeby inne rządy zrobiły to samo. Decyzja rządu spowodowała masowe protesty głównie młodych ludzi, domagających się odstąpienia od ratyfikacji umowy. Skala protestów była jak na Polskę olbrzymia, w kilka dni spontanicznie na ulice wyszły dziesiątki tysięcy osób – i to nie tylko w wielkich polskich miastach jak Warszawa czy Kraków, ale także w mniejszych ośrodkach, gdzie ostatnie protesty zdarzyły się prawdopodobnie w czasach pierwszej Solidarności. Co ważne, protesty skłoniły Donalda Tuska do wycofania swojego poparcia dla projektu i rozpoczęcia rozmów z protestującymi.

Sądzę, że mylą się jednak wszyscy ci, którzy w nowej władzy, jaką zyskały ruchy społeczne, widzą głęboką zmianę reguł funkcjonowania polityki w stronę bardziej sieciową, równościową i partycypacyjną. Nie dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że ruchy społeczne działają w ramach tej samej architektury komunikacji, co liderzy polityczni. Mogą zatem skupić na chwilę uwagę publiczności, uczestnicząc w kształtowaniu wydarzenia, ale niedługo potem nie są już w stanie utrzymać ani społecznej uwagi, ani zaangażowania swoich uczestników. Dobrze widać to na przykładzie protestów w sprawie ACTA, które były w stanie zmobilizować tysiące ludzi, ale nie doprowadziły do instytucjonalizacji żadnego podmiotu zdolnego walczyć o kwestie prywatności i dostępu w internecie w dłuższej perspektywie. Dziś, inaczej niż czterdzieści lat temu, nie wyłaniają się trwałe formacje walczące o zmianę, które swą energię czerpały z podważania istniejących podziałów politycznych. Ruchy społeczne są w stanie ograniczyć swoją efemeryczność jedynie wyłaniając lidera i przekształcając się w partię polityczną lub asekurując się słabnącymi instytucjami starego typu jak związki zawodowe.

***

Dziesięć lat temu cieszyłem się na wizję rozpadu sztywnych instytucji medialnych kontrolujących, co nadaje się publicznie do powiedzenia, a co należy przemilczeć. Niespecjalnie poważałem też stare partie polityczne – ku czemu było 100 i więcej powodów. Dziś jednak, gdy obserwuję efekty komunikacyjnej rewolucji, nie wydaje mi się, że mamy się z czego cieszyć.

Można łatwiej przebić się do sfery publicznej ze swoim przekazem, ale nie ma to już znaczenia. Jakość debaty publicznej będzie systematycznie spadać, co ma związek z malejącą ilością środków na uprawianie dziennikarstwa i nowymi przyzwyczajeniami publiczności. Konfrontacja między zagarniającym coraz więcej władzy PiS-em a partyjną i niepartyjną opozycją raczej nie będzie w stanie zmienić tej dynamiki. Przeciw Kaczyńskiemu występować będzie prawdopodobnie przede wszystkim Petru, którego sukces nie będzie nawet zależał od stworzenia przekonującej narracji. Ważniejsze będzie szybkie reagowanie na wydarzenia i trafne punktowanie PiS-u.

Powstał system, w którym polityczni liderzy są silniejsi niż kiedyś i w mniejszym stopniu podlegają kontroli. W sferze publicznej są z nami bliżej, szybciej i bardziej intymnie (szczególnie ci najintensywniej twittujący). Jeśli chodzi o sprawowanie władzy, zyskali jednak niespotykaną wcześniej swobodę.

Jeśli prawica i lewica w czymś się zgadzają, to zazwyczaj jest to silna niechęć do mainstreamowych mediów: groźnych MSM. Dzieje się tak nie bez powodu. Doniesienia medialne są z reguły płytkie i żerują na sensacji; spektakl triumfuje tu nad substancją. Skoro zawodowi dziennikarze najwyraźniej zdrzemnęli się za kierownicą, gdy nasz kraj pogrążał się w kryzysie, nic dziwnego, że opinia publiczna jest otwarta na możliwość, że amatorzy z pasją poradziliby sobie lepiej na ich miejscu. A jednak, paradoksalnie, kolejne gafy mediów głównego nurtu tylko udowadniają, jak bardzo potrzebujemy dynamicznej i solidnej prasy stojącej na straży dobra społecznego.

Przecież możni i bogaci raczej nie trzęsą się z obawy przed upadkiem dziennikarstwa, które mogłoby pociągać ich do odpowiedzialności za niemoralne czyny. Przywódcy polityczni i korporacyjni tytani woleliby wykonywać swoją pracę z dala od wścibskich spojrzeń. „Może i prasa ostatnio nie wywiązywała się ze swoich zadań najlepiej – jak ujął to publicysta Thomas Frank – ale porzucenie dziennikarskiego fachu wcale nie rozwiązuje problemu”. Odpowiedzią na grzechy dziennikarzy może być tylko więcej lepszego dziennikarstwa. Choć takie rozwiązanie wydaje się dość zdroworozsądkowe, to jednak konsekwencje długotrwałej erozji etosu dziennikarskiego sprawiły, że na razie jeszcze nikt go nie wypróbował.

Tę historię opowiedziano już nie raz, ale warto ją pokrótce streścić. Ziarna upadku zasiano wiele lat temu. Choć dziś trudno w to uwierzyć, niegdyś świat biznesu zazdrościł prasie. W latach 80. i 90. z inwestycji w prasę udawało się czasem osiągnąć dwadzieścia, trzydzieści, a nawet czterdzieści procent zwrotu – była to wówczas trzykrotność stopy zwrotu w amerykańskim przemyśle. Zaślepione pieniędzmi wielkie sieci prasowe zajmowały się pożeraniem gazet lokalnych, konsolidując i centralizując wszystko, by zmaksymalizować swoją wartość dla akcjonariuszy, a czasem kupując energiczne niezależne tytuły tylko po to, by zabić konkurencję.

Włodarze zmonopolizowanego dziennikarstwa coraz bardziej odsuwali się od społeczności, którym mieli służyć. Gdy zyski przestały tak dynamicznie rosnąć, zaczęli wypruwać sobie żyły, by utrzymać wzrost: zwalniali pracowników, obniżali budżety dla reporterów i wydawali rozrywkową papkę. Dziś szefowie gazet wolą obciążać winą nowe technologie, rozkojarzenie czytelników, a nawet własne zespoły redakcyjne, ale obniżenie standardów i spłycenie prasy to raczej efekt ich chciwości niż internetu czy powodzenia blogów i mediów społecznościowych.

Zaprawiony w bojach na Wall Street potentat nieruchomości Sam Zell jako właściciel Tribune Company (zarządzającej wówczas „Los Angeles Timesem”, „Chicago Tribune” i innymi gazetami) doprowadził tę spółkę do bankructwa. Jego działalność można potraktować jako przypowieść ku przestrodze przed chybionymi decyzjami szefów korporacji. Podczas publicznego zebrania zirytował się, kiedy jedna z jego pracownic wyraziła obawę, że czasopisma przestały wywiązywać się z obowiązku informowania społeczności o rzeczach dla niej ważnych. Oskarżył ją o „typową dziennikarską arogancję” i kazał jej „spierdalać”.

Gdy do akcji wkroczył internet, gazety zaczęto przygotowywać do wprowadzenia tych samych technik cięcia kosztów, które w poprzednich dekadach udoskonalano, by zwiększać zyski: wyrzucania z pracy redaktorów, autorów tekstów, fotografów i osób odpowiedzialnych za weryfikowanie informacji, a także redukcji innych wydatków na pozyskiwanie wiadomości. Wraz z wprowadzeniem swobodnego obiegu treści informacyjnych w sieci niemal z dnia na dzień sprzedaż prasy drukowanej zaczęła gwałtowanie spadać, a stawki reklamowe poleciały na łeb na szyję. Między 2006 a 2011 rokiem dochody z reklam spadły o 55 procent. Sam portal Craigslist zabrał prasie około 20 miliardów dolarów dochodu z ogłoszeń drobnych. Tytuły prasowe pierwszy raz doświadczyły paradoksu spadku zysków nawet przy rosnącej liczbie czytelników. Na przykład w 2012 roku czytelnictwo cyfrowe wzrosło, ale utrata dochodu z reklam w druku przegoniła cyfrowe zyski w stosunku dziesięć do jednego¹.

Choć w Wielkiej Brytanii czytelnictwo „Guardiana” w sieci wzrosło o 40 procent między 2012 a 2013 rokiem, dziennik wraz z siostrzanym „Observerem” zanotował straty w wysokości prawie 50 milionów dolarów². „Guardianowi”, subsydiowanemu przez bardziej lukratywne holdingi spółki matki, konkurencja może tylko pozazdrościć. Co więcej, jego dochód z działalności cyfrowej nawet wzrósł dzięki intensywnym staraniom o międzynarodową popularność.

Jednak w wypadku większości tytułów reklama internetowa nigdy nie nadrobi poniesionych strat. W 2010 roku przemysł prasowy zarobił na reklamie internetowej 3 miliardy dolarów, ułamek z 22,8 miliarda pozyskanych z reklamy w druku, chociaż połowa osób, do których udało się dotrzeć, korzystała z jej produktów online³. Reklama cyfrowa przynosi tylko ułamek zysku z reklamy drukowanej z wielu powodów (m.in. w grę wchodzi tu kwestia niemal nieograniczonego miejsca oraz automatyzacji sprzedaży ogłoszeń), oznacza to, że na miejsce jednego tradycyjnego prenumeratora gazety muszą przyciągnąć trzydzieścioro czytelników internetowych. Co gorsza, chociaż rynek reklam internetowych zasadniczo rozkwita, sprzedaż reklam w gazetach online właściwie utrzymuje się od 2006 roku na tym samym niskim poziomie⁴. (Między innymi właśnie to skłania czasopisma do czerpania dochodów z zamknięcia treści za paywallem, choć sprawdza się to tylko w przypadku nielicznych tytułów o globalnym zasięgu albo specjalistycznych pism finansowych).

Jak mawiają eksperci, analogowe dolary zastąpiono cyfrowymi dziesięciocentówkami. A wraz z przenoszeniem się użytkowników z komputerów domowych na urządzenia mobilne, gdzie reklamy nie wyświetlają się tak skutecznie, dziesięciocentówki zamienią się w marne centy. Efektem przejścia na urządzenia mobilne będzie „apokalipsa”, przewiduje Michael Wolff, który wziął w krzyżowy ogień krytyki obie strony: zarówno media tradycyjne, jak i start-upy. „Nawet redakcja zredukowana do niezbędnego minimum, skupiona na agregowaniu wiadomości i złożona z pracujących za darmo dziennikarzy-obywateli nie utrzyma się w świecie mobilności” – ostrzega Wolff⁵. Paradoksalnie więc to prasa drukowana, choć otacza ją aura czegoś przestarzałego, pozostaje wciąż głównym źródłem zysków dla wielu firm i finansuje znaczną liczbę internetowych serwisów informacyjnych.

Obciążeni podwójną klątwą zmiany technologicznej i globalnej recesji amerykańscy wydawcy dokonali zwolnień, zrezygnowali z niektórych działów albo w ogóle zamknęli interes⁶. […] Liczbę pełnoetatowych reporterów relacjonujących wydarzenia ze stolic wszystkich stanów USA obcięto między 2003 a 2009 rokiem prawie o połowę, co spowodowało braki w obywatelskim nadzorze nad poczynaniami władzy. A brak nadzoru – jak dowiedziono – ośmiela urzędników do korupcji i ją ułatwia⁷. W ostatnich latach zamknięto prawie dwieście redakcji, wiele zaś odchudzono o połowę. Choć toniemy w danych, wiemy coraz mniej i o tym, co dzieje się w naszych własnych ogródkach, i o tym, co dzieje się za granicą.

Od 1998 roku przynajmniej dwadzieścia gazet i firm wydawniczych zlikwidowało swoje biura zagraniczne, co oznacza, że zaledwie garstka amerykańskich tytułów utrzymuje własne stajnie reporterów; w 2003 roku trzynaście gazet i sieci gazet zatrudniało reporterów oddelegowanych do zajmowania się sprawami zagranicznymi w Waszyngtonie – dziś ta liczba zmarniała do sześciu⁸. Według badań przeprowadzonych dla Uniwersytetu Harvarda przez reporterkę Jill Carroll wszystkie media w Stanach Zjednoczonych – drukowane i transmitowane – w 2006 roku utrzymywały zaledwie 141 zagranicznych korespondentów, to szokująco niewiele jak na globalne supermocarstwo⁹. Chociaż znawcy nowych mediów ogłaszali nadejście nowej epoki otwartości i przejrzystości, taki stan rzeczy ukryje raczej wiele spraw w cieniu: co z oczu, to z serca. To, czego nie znamy, może zrobić nam krzywdę – i tak się dzieje, o czym przekonujemy się co i rusz. Prawda wychodzi na jaw dopiero po tym, jak już poniesiemy szkody.

W obliczu tej apokalipsy zwolennicy nowych mediów przekonują, że połączenie wolontariatu, smykałki technologicznej i gospodarki rynkowej doprowadzi naturalnym biegiem do najlepszego możliwego rezultatu. Innowacja w magiczny sposób nadrobi wszelkie straty: dawna nieefektywność zniknie, crowdsourcing umożliwiający czytelnikom pomoc w darmowym relacjonowaniu wydarzeń dostarczy tańszych treści, a algorytmy uporządkują całe stosy danych, wyciągając z nich ciekawe informacje. Prawidłowo posługując się nowymi narzędziami, redakcje przyszłości będą umiały robić więcej za mniej, w przeciwnym razie zwyczajnie przestaną istnieć.

„Może praca w mediach wcale nie będzie pracą, tylko hobby. Żadne prawo nie nakazuje nam przecież utrzymywania danej branży w określonym rozmiarze” – powiedział w 2009 roku w wywiadzie dla „Der Spiegel” Chris Anderson, były redaktor naczelny czasopisma „Wired”.

Kiedyś potrzebni byli kowale czy hutnicy, ale czasy się zmieniają. Rzecz nie w tym, czy dziennikarze powinni mieć pracę. Pytajmy raczej o to, czy ludzie mogą dotrzeć do informacji, której sobie życzą, w taki sposób, w jaki sobie życzą.

W tym względzie Anderson, typowy technooptymista, nie widzi powodu do niepokoju. „Rynek to rozstrzygnie” – podsumowuje swoją wypowiedź.

A jednak to właśnie rynek różnymi drogami doprowadził do takiej, a nie innej sytuacji. To rynek żądał coraz wyższych zysków przy coraz niższych kosztach produkcji, orzekając, że w reporterów śledczych i korespondentów zagranicznych nie opłaca się inwestować. To rynek nakłonił konglomeraty prasowe do wchłaniania konkurencji. I to rynek zdewaluował jeszcze wypłacalne gazety, gdy stało się jasne, że dawne astronomiczne zwroty z inwestycji są już nieosiągalne, a perspektywy wzrostu ograniczone.

Opublikowane w 2012 roku badanie jedenastu notowanych na giełdzie wydawców prasy wykazało, że pomimo malejących dochodów wszyscy ciągle notowali (choć zmniejszone) roczne zyski – niewystarczające jednak, by zapobiec spadkowi cen akcji. Nieustępliwość Wall Street w kwestii wzrostu zysków i oczekiwanie, że druk nieuchronnie zostanie wyparty z rynku, doprowadziły do czegoś, co badacze nazywają „swobodnym spadkiem cen akcji”, obniżając kursy akcji o średnio 80 procent w jednym roku. Rynek tak naprawdę przyspieszył upadek tych firm, które miałyby szansę zawalczyć o przetrwanie¹⁰.

Jednocześnie znalazł pieniądze w zaskakujących miejscach. Wiele sektorów biznesu powiązanych z branżą informacyjną rozwija się jak nigdy dotąd. „Rozstrój” w przemyśle informacyjnym – ulubione modne słówko mediów – jest co najmniej nierównomierny. Serwisy plotkarskie mają się świetnie – i w druku, i w sieci. Wiadomości finansowe dobrze prosperują w formie cyfrowej, ponieważ są skierowane do zamożnych specjalistów skłonnych płacić ceny premium za bycie choćby setną sekundy szybszym od konkurencji. Reklama i public relations kwitną. Tymczasem, wbrew wszelkim przewidywaniom, ze strony technologii interaktywnych nie grozi nic telewizji. Mocno i szybko bije serce stronniczych i lubujących się w obrzucaniu błotem serwisów informacyjnych w telewizjach kablowych. Mimo kilku zawirowań utrzymują one stałą widownię i przewidują wzrost dochodów¹¹.[…]

Trudna sytuacja dziennikarstwa wydaje się więc tym poważniejsza. Jak zauważył historyk Paul Starr: „Dobra publiczne są na rynku produktem skrajnie deficytowym. A wiadomości to dobro publiczne”. Tak naprawdę jednak masowy rynek dla poważnej działalności reporterskiej nigdy nie istniał. Czytelnicy gazet w Stanach Zjednoczonych nigdy nie wydawali na wiadomości sum nawet zbliżonych do kosztów ich produkcji. Dzięki łączeniu w pakiet krzyżówek, drobnych ogłoszeń o nieruchomościach, wiadomości lokalnych i artykułów o wydarzeniach ze świata gazety gromadziły masową grupę odbiorców, której uwagę można było sprzedawać reklamodawcom – a ci z kolei dostarczali prasie średnio ponad 80 procent zysków¹².

Pogłębione dziennikarstwo to tylko „poboczna korzyść” z tego procesu, nierentowne przedsięwzięcie subsydiowane zdecydowanie okrężną drogą. Obecnie ten model się rozpada. Internet zdemontował gazetowy pakiet różnych funkcji i pozwolił czytelnikom na bezpośrednie dotarcie do interesujących ich treści. Z pewnością sprawiło to, że możemy szukać ich wydajniej: możemy ściągnąć tyle krzyżówek, ile chcemy, znaleźć mieszkanie na Craigslist albo odwiedzić lokalny blog czy agregator wiadomości z zagranicy, by poczytać o tym, co dzieje się na świecie. Ale to nowe zjawisko wyeliminowało subsydia krzyżowe, które utrzymywały dziennikarstwo przy życiu, i w ten sposób odsłoniło jedną z wad działania rynku.

***

Reporter Stephen Janis przeniósł się z papieru do sieci, ponieważ padł ofiarą załamania przemysłu prasowego. Stracił pracę w „Baltimore Examiner” z powodu likwidacji tego dziennika w 2009 roku. Choć zwolnienia zabolały, Janis uważa, że wstrząśnięcie branżą na dłuższą metę przyniesie korzyści, rzucając wyzwanie gnuśności dziennikarzy.

Janis z dwoma dawnymi współpracownikami założył Investigative Voice, informacyjną stronę internetową stawiającą sobie za cel pogłębioną pracę reporterską i docieranie do samego sedna spraw – działalność, w którą dziś nikt już nie chce inwestować. Przez pewien czas strona była wcieleniem nadziei związanej z przyszłością nowych mediów, łącząc w sobie to, co najlepsze w tradycyjnym dziennikarstwie wychodzącym zza biurka, z zaletami internetu jako szybko działającej i niedrogiej platformy dystrybucji. Redaktorom udało się uzyskać rzadki kompromis pomiędzy tradycjonalizmem druku a futuryzmem nowych mediów.

Na przykład zamiast natychmiastowego porzucania ukończonego reportażu, Janis pozwalał śledztwom rozwijać się stopniowo w sieci – nazwał tę technikę „dziennikarstwem śledczym w odcinkach”. „Druk nakazuje opisywać całą historię od razu i wymusza jej statyczność – wyjaśniał Janis – zaś internet pozwala publikować kolejne informacje uzyskiwane dzięki odzewowi czytelników”. Czytelnicy nie byli reporterami w ścisłym sensie, ale zgłaszali swoje sugestie i służyli jako źródła informacji. W Investigative Voice Janis pisał o handlu narkotykami wśród urzędników, rasizmie w policji, zabójstwach i prostytucji, korporacyjnej korupcji – wszystkim, czego można się spodziewać po mieście zmitologizowanym w serialu kryminalnym Prawo ulicy, który Janis uważa jednak za „zbyt mało” cyniczny, jakkolwiek autentyczny i moralnie odpychający wydawałby się widzom. […]

Oddany misji służenia możliwie dużej społeczności Investigative Voice udostępniał artykuły za darmo. Tego popołudnia, gdy spotkałam się z Janisem, był on szczególnie zadowolony, ponieważ udało mu się sprzedać reklamę na stronie, co nie zdarzało się często. Garstka subskrypcji rozeszła się między ludźmi, którzy wierzyli w jego przedsięwzięcie, ale przyniosła mu tylko cienki strumyczek dochodu mierzony w setkach dolarów. Chociaż zamożni przedstawiciele sektora technologicznego niedawno zaczęli inwestować w jakościowe dziennikarstwo (Chris Hughes z Facebooka w „New Republic”, Jeff Bezos z Amazona w „Washington Post”, a Pierre Omidyar z eBaya we własny start-up online), kapitał nie napływa do małych i średnich przedsięwzięć, które w tej chwili upadają. Wielu przekonuje, że jedyną możliwością przetrwania dziennikarstwa śledczego jest finansowanie go przez fundacje.

W skali kraju znajdziemy kilka dobrych przykładów organizacji non profit działających w internecie, które ogłasza się zbawcami branży, a w kręgu analityków nowych mediów obwołuje symbolami świetlanej przyszłości strategii digital-first¹³; to między innymi „Voice of San Diego”, „MinnPost” i „ProPublica”. Te eksperymentalne tytuły, które w interesie publicznym produkują i rozprowadzają pierwszorzędne materiały dziennikarskie, są może godne pochwały, ale ich znaczenie jest niewielkie w porównaniu z ponoszonymi od 2005 roku szacunkowymi stratami rzędu 1,6 miliarda dolarów rocznie z funduszy na pracę reportażystów i redaktorów. „Mother Jones” ostatnio obliczyła, ile może przeznaczyć na „flagowe” projekty dziennikarskie non profit, i odkryła, że w sumie ma na to 100 milionów dolarów, prawie połowę pieniędzy wydawanych corocznie przez „New York Timesa” na zbieranie informacji (albo jedną dziesiątą tego, co Apple przeznacza na reklamę)¹⁴.

Ten model w żadnym razie nie dorówna kwotom wcześniej generowanym przez sektor komercyjny¹⁵. „Nonprofity są naprawdę super, są świetne. Pracowałem dla wielu z nich. I sądzę, że są wspaniałe”, mówi A.C. Thompson, członek redakcji „ProPublica”, który spędził ponad trzy lata na śledztwie w sprawie wykroczeń służbowych policji po huraganie Katrina. „Ale prawdę mówiąc, we wszystkich amerykańskich fundacjach nie ma tylu pieniędzy od filantropów, by pokryć niedostatki w zasobach przeznaczanych na dziennikarstwo i reportaż”.

Janis był równie sceptyczny względem strategii non profit. Problem w tym, że większość darczyńców chce inwestować tylko w „tanie sztuczki”, a nie w prawdziwe dziennikarstwo („Pytają: «jesteście na Twitterze»? Przecież Twitter to tylko dystrybucja. Nie ma co się skupiać na tym, co kioskarka zrobi z pojedynczą gazetą!”.) Organizacje finansujące prasę często przyznają jeden początkowy grant i tyle, rzadko deklarując pomoc na dłuższy czas, dlatego też wiele obiecujących start-upów z lokalnymi wiadomościami szybko upada¹⁶. Raport „Columbia Journalism Review” z 2012 roku na temat trzech utworzonych w 2009 roku dobrze dofinansowanych organizacji non profit zajmujących się wiadomościami online pokazuje, że przetrwała tylko jedna: „Texas Tribune”. „Nie ma wielu stron podobnych do Investigative Voice – tłumaczy Janis – ponieważ taka działalność zajmuje dużo czasu, a ludzie szybko się męczą”.

Prawie rok później Janisa nie zniechęciła praca, ale pusty portfel.

Nie miałem kapitału ani umiejętności stabilnego finansowania swojego przedsięwzięcia, by uchronić się od biedy. Relacjonowanie wydarzeń stało się niemożliwe. Miałem wstrząsająco niski dochód.

Przyjął posadę u lokalnego partnera telewizji Fox, gdzie mógł dalej prowadzić śledztwa i jednocześnie zarabiać wystarczająco dużo, by żyć i od czasu do czasu pójść do lekarza. Jego współpracownicy dalej starali się prowadzić Investigative Voice, ale i oni wreszcie musieli się poddać.

„Straszna szkoda” – ubolewa Janis.

Strona była absolutnie świetna. Miałem dojście do właściwych ludzi, a z czasem przy pracy tam pozyskałem więcej źródeł niż gdziekolwiek indziej. Ludziom podobała się niezależność naszych materiałów. Lubili naszą autentyczność i było im przykro, kiedy zamknęliśmy interes. Jako model społeczny to się sprawdziło, ale jako model biznesowy zupełnie nie.

Te dwa modele – mówi dalej Janis – całkowicie się rozeszły.

Istnieje rozdźwięk pomiędzy potrzebami społeczności i jej preferencjami czytelniczymi a tym, za co jej członkowie chcą zapłacić. Brakuje umowy społecznej. Sądzę, że te dwie rzeczy da się połączyć, ale upłynie dużo czasu, zanim wymyślimy, jak to zrobić.

Nick Davies jest znanym dziennikarzem, który otwarcie wypowiada się na temat wad swojego zawodu. Pośredniczył we współpracy „Guardiana” z WikiLeaks przy publikacji dokumentów z wojny w Afganistanie i ujawnił skandal z podsłuchami telefonicznymi w imperium Ruperta Murdocha, czym doprowadził do oficjalnego śledztwa w tej sprawie. W książce Flat Earth News [Wiadomości z płaskiej Ziemi] (noszącej podtytuł: Nagradzany reporter ujawnia fałszerstwa, przeinaczenia i propagandę w globalnych mediach) wyczerpująco dokumentuje psucie współczesnego dziennikarstwa przez coraz silniejszą presję komercyjną¹⁷.

Dziennikarz nie może podejmować ryzyka, jeśli żąda się od niego pewnego zwrotu kosztów z inwestycji. Wiadomości muszą się charakteryzować „łatwością pozyskiwania” i „bezpieczeństwem publikacji”, stronić od kontrowersji i opierać się na cytatach z oficjalnych źródeł. Powinny unikać problematyki opartej na pogłębionej wiedzy czy idei wymagających dłuższych wyjaśnień. Te niskie standardy w połączeniu z faktem, że obecnie w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii pracuje więcej PR-owców niż dziennikarzy (w USA ta proporcja wynosi 4:1 i wciąż rośnie), wystawiają media zajmujące się wiadomościami na wysokie ryzyko manipulacji¹⁸.

Davies powiedział mi, że chociaż jego zdaniem dziennikarz powinien zajmować się podawaniem nowych informacji i weryfikacją faktów (cóż za „staromodny” pogląd), to w dzisiejszym pejzażu medialnym i jedno, i drugie zdarza się rzadko. Analizując stan brytyjskiej prasy, Davies odkrył z pomocą zespołu badaczy ze szkoły dziennikarstwa na Uniwersytecie w Cardiff, że:

60 procent artykułów w prasie jakościowej składało się w większej części lub w całości z treści depesz agencyjnych i/lub materiałów prasowych, a kolejne 20 procent zawierało wyraźne fragmenty depesz agencyjnych i/lub materiałów prasowych, do których dodano mniej lub więcej innych treści. W przypadku 8 procent artykułów trudno było dotrzeć do źródła. Pozostawało tylko 12 procent tekstów, w stosunku do których badacze mogli z pewnością stwierdzić, że materiał stworzyli sami reporterzy.

Davies nazywa te 88 procent materiałów sklejonych z depesz agencyjnych i komunikatów prasowych „ciennikarstwem” [„churnalism”]. Przyczyną problemów z dzisiejszym dziennikarstwem jest według niego właśnie to zjawisko oraz siły, które odpowiadają za jego rozwój. „Zebrane dane tworzą obraz dziennikarstwa, w którym jakakolwiek znacząca i niezależna działalność prasy jest wyjątkiem, a nie regułą” – podsumowują badacze z Cardiff.

Nie mówimy tu o dziennikarstwie śledczym, ale zwyczajnych praktykach oceniania wiadomości, weryfikacji faktów, zachowywania równowagi, krytycznego podejścia i zadawania pytań, docierania do źródeł itp., które teoretycznie stanowią istotę rutynowego, codziennego dziennikarstwa¹⁹.

A co z ludźmi odpowiedzialnymi za depesze agencyjne – skrzętnymi dostarczycielami surowych materiałów, które wszyscy inni potem przetwarzają? Większość z nich pracuje dla Press Association, brytyjskiej agencji prasowej, gdzie produkuje się do dziesięciu artykułów dziennie, często poświęcając na każdy z nich nie więcej niż godzinę.

Komercyjna presja, zepsucie panujące w korporacjach, demoralizacja władzy i skandale celebryckie kształtujące nasz dyskurs publiczny wystarczą, żeby każdy zamarzył o rewolucji w mediach. Nie dziwi więc to, że ludzie znajdują pociechę w utopii działań amatorskich – idei takiej sfery publicznej, gdzie nieprzyjemna kwestia pieniędzy zostaje pominięta, a sumienia dziennikarzy-obywateli pozostają podczas pracy nieskalane. Davies odrzuca tę wizję:

Chodzi o to, że praca reportera jest trudna – wymaga prawdziwych umiejętności, w tym bardzo skomplikowanych; potrzebuje nakładu czasu i innych zasobów. Sądzę też, że reporter powinien przed kimś odpowiadać.

Oczywiście, że pod auspicjami dziennikarstwa obywatelskiego można publikować bardzo dobre artykuły, przyznaje Davies, „ale zagrożenia są ewidentne”.

Jedno z tych zagrożeń stanowi idealizacja dziennikarzy-obywateli: wyobrażanie sobie ich jako bezstronnych i moralnie nieskazitelnych. Ale Davies wie, że problem leży dużo głębiej niż sztucznie podsycany konflikt amatorów z profesjonalistami, dziennikarzy z blogerami, papieru z cyfrą, starych mediów z nowymi, analogowych imigrantów i cyfrowych autochtonów. Pracujący w sieci dziennikarze ujawnili już wystarczająco afer – tu doprowadzając do dymisji prokuratora generalnego, tam kompromitując kongresmena – by wykazać, że tradycyjne media nie mają monopolu na posłuch w opinii publicznej. Wystarczy przejrzeć tytuły w kiosku, by odeprzeć argument o powiązaniu druku z wysoką jakością prasy: rozliczne publikacje żerujące na skandalach i skandalikach już dawno udowodniły, że jakość dziennikarstwa nie ma żadnego związku z jakimiś substancjalnymi właściwościami kartki papieru.

Problem utopijnego ideału tkwi w tym, że żądania natury ekonomicznej prześladujące dziennikarzy w starym modelu mediów przeniesiono na model cyfrowy, jeszcze je potęgując. Niezależnie od rodzaju tworzonej treści dziennikarze potrzebują wytchnienia od „ciennikarskiej” żarłoczności: więcej artykułów, więcej sensacji, więcej wszystkiego. Potrzebują czasu i miejsca, by przyjrzeć się tematowi z dystansu. A nade wszystko potrzebują wolności, by podążać za pomysłami, które niekoniecznie dokądś doprowadzą. W dziennikarstwie śledczym idzie się na żywioł i często wraca z pustymi rękami. […]

Niewygodna prawda jest taka, że internet tylko przyspieszył już i tak gwałtowne tempo rozwoju „ciennikarstwa”. Przyzwyczailiśmy się do natychmiastowych aktualizacji, streamingów wideo, blogowania na żywo i ćwierkania na Twitterze. Nacisk na reakcje, komentowanie i przyciąganie kliknięć oznacza, że dziennikarze pracują szybciej niż kiedykolwiek wcześniej i liczą każdą sekundę w wyścigu z czasem.

Dean Starkman w tekście dla „Columbia Journalism Review” potępił mechanizm, który nazywa „chomiczym kołowrotkiem” – obsesję „ruchu dla ruchu”, która wytwarza „masę bez myśli”. Starkman zauważa, że „Wall Street Journal”, nie licząc materiałów publikowanych tylko w sieci, w pierwszym półroczu 2010 roku wyprodukował tyle samo artykułów – 21 tysięcy – co w ciągu całego roku dekadę wcześniej, podczas gdy liczba zatrudnionych dziennikarzy spadła o 13 procent („WSJ” i tak poradził sobie tu dużo lepiej niż większość gazet, ponieważ skupia się na cennych informacjach z dziedziny finansów).

Starkman cytuje notatkę redaktora zarządzającego „WSJ” w tamtym czasie, Roberta Thomsona, wprowadzającą system zwany „URGENT” [„pilne”], który miał zmusić podwładnych Thomsona do pracy w coraz dzikszym tempie: „Nawet kilkusekundowa przewaga na starcie jest bezcenna dla handlowców czy maklerów – ten sam artykuł można dostosować do innych czytelników, ale jego wartość maleje z czasem”. W „epoce cyfrowo skompresowanych treści” – ostrzega – nie ma innej drogi; powolniejsze formy pozyskiwania wiadomości trzeba odesłać „do lamusa”. Mechanizm kołowrotka oznacza więc nie tylko pęd naprzód – kontynuuje Starkman – ale również porzucanie w tyle „śledztw, których nigdy nie zobaczymy, dobrej roboty przerwanej w połowie, niedopełnionej służby publicznej”.

W 2010 roku w ramach projektu na rzecz jakości dziennikarstwa (Project for Excellence in Journalism) prowadzonego w Pew Research Center opublikowano badanie dotyczące „ekosystemu wiadomości” w Baltimore. Wyniki nie odbiegały od rezultatów podobnych badań na temat produkcji wiadomości w innych miastach. „Wraz z upadkiem modelu ekonomicznego, który subsydiował zawodowe dziennikarstwo, liczba osób odpowiedzialnych za pozyskiwanie wiadomości w tradycyjnej telewizji, druku i radiu znacząco zmalała” – czytamy we wstępie do raportu. „Co – jeśli cokolwiek – rekompensuje te straty?”

Przyglądając się produkowaniu wiadomości w ciągu jednego tygodnia, badacze odkryli, że chociaż portali informacyjnych namnożyło się w sieci, to „większość «wiadomości», które otrzymują ich odbiorcy, nie zawiera żadnej oryginalnej treści”. Równo 95 procent artykułów zawierających nowe informacje pochodziło z mediów tradycyjnych, zwłaszcza jedynego lokalnego dziennika, „Baltimore Sun”. Źródła takie jak lokalne strony internetowe, blogi i Twitter funkcjonowały głównie jako „system powiadamiania i medium rozprowadzania wiadomości pochodzących skądinąd”, co przede wszystkim przyczyniało się do szybszego rozpowszechniania się wieści. „Szybsze rozprzestrzenianie wiadomości” – donosi raport PEJ – „wiązało się z trzema innymi trendami”.

Ponieważ wiadomości są publikowane szybciej, często bez dodatku samodzielnych odkryć dziennikarza, oficjalna wersja wydarzeń staje się coraz ważniejsza. Odkryliśmy, że oficjalne komunikaty prasowe zamieszczano w artykułach słowo w słowo, chociaż często tego nie odnotowywano.

W rosnącej internetowej komorze pogłosowej gubią się formalne procedury cytowania i uznawania autorstwa. Odnaleźliśmy liczne przykłady stron internetowych, gdzie publikowano nieopisane prace osób spoza redakcji, często z sugestią dokonania samodzielnej działalności dziennikarskiej – która faktycznie nie miała miejsca. Ślady takiego postępowania rozpoznaliśmy w tekstach dotyczących kilku tropionych przez nas ważnych doniesień medialnych.

Czasem ponownie wklejano lub linkowano artykuły już nieaktualne, jeśli w miarę rozwoju wydarzeń oryginalne redakcje dokonywały w nich aktualizacji.

Badacze z Pew potwierdzili wnioski Nicka Daviesa: pozorny dostatek stron internetowych niekoniecznie daje nam większy wybór. Tymczasem lokalne gazety, które dyktują warunki i ustalają ton relacji medialnych – tytuły takie jak „Baltimore Sun” oraz garstka czasopism branżowych skupionych na biznesie i prawie – dziś oferują znacznie mniej niż zaledwie kilka lat temu.

„Na przykład przez cały 2009 rok «Baltimore Sun» wyprodukowało 32 procent mniej artykułów na wszelkie tematy niż w 1999 roku i 73 procent mniej niż w 1991 roku, kiedy firma wciąż publikowała wydanie wieczorne i poranne, których redakcje ze sobą rywalizowały” – ostrzegają badacze z Pew.

Porównanie artykułów dotyczących jednego istotnego doniesienia w badanym tygodniu – cięć w budżecie stanowym – dowiodło, że w 2009 roku lokalne gazety w sumie wytworzyły zaledwie jedną trzecią liczby artykułów, która powstała ostatnim razem przy okazji podobnych cięć budżetowych w 1991 roku, natomiast samo „Baltimore Sun” tylko jedną siódmą.

Te dane niespecjalnie zaskakują, ponieważ niegdyś przykładny „Sun” za kadencji Sama Zella gwałtownie zmniejszył zespół redakcyjny w 2009 roku, zwalniając ponad 60 osób.

Stephen Janis uważa ponury obraz wyłaniający się z raportu Pew za uderzająco wierny. „To prawda: 90 procent start-upów internetowych tylko przekleja treści, zmienia ich kontekst, agreguje wiadomości albo pisze zaledwie krótki akapit lub po prostu wkleja link do innej strony” – komentuje. Natychmiast po zamknięciu „Examinera” Janis pracował przez krótki czas dla „Raw Story”, internetowego tytułu określającego siebie jako „śledczy ośrodek informacyjny”.

„Zanim się zorientowałem, zacząłem całymi dniami przesiadywać na kanapie, próbując wyciągnąć jakąś sensacyjkę z rządowych list mailingowych” – wspomina Janis, kręcąc głową.

Chcieli, bym opisywał incydenty z programów telewizyjnych i publikował artykuły w 9 minut, szybciej niż inne portale. Gdy poświęcałem pięć minut na poszukiwanie dobrej ilustracji, wydawca poganiał mnie na komunikatorze: „Co ty robisz, do cholery?!”

– śmieje się Janis. „Nie wytrzymałem tempa. Więc zdecydowałem, że to nie ma sensu. Nie tak się robi dziennikarstwo moim zdaniem. Ja wychodzę do ludzi, oni dają mi cynk do tekstów”. Chomiczy kołowrotek napędza się w następujący sposób: „Znajdujesz byle jaką najdrobniejszą nową informację i błyskawicznie ją publikujesz”.

„Huffington Post” i jego liczne wydania międzynarodowe chwalą się publikowaniem przeszło tysiąca dwustu artykułów dziennie, to ponad trzy razy więcej niż „New York Times”, największa redakcja USA (nie licząc postów na blogach). Już w 2010 roku, kiedy produkcja „Huff Post” stanowiła nieco więcej niż połowę tego, co obecnie, analityk mediów dla „Forbesa” Jeff Bercovici zdumiewał się tą liczbą: „Każdy pracownik «Huffpo» produkuje dziesięć razy więcej treści per capita niż pracownik «Timesa»”²⁰.

By osiągnąć takie wyniki, dziennikarze i dziennikarki „Huffington Post” muszą pracować szybko, powtórnie wykorzystując lub agregując treści z innych źródeł, kondensując artykuły do kilku akapitów albo kilkoma zdaniami opatrując materiały wideo. Takie posty zamieszcza się obok tekstów pisanych przez nieopłacanych blogerów z wielotysięcznej stajni „Huff Post”, przewidywalnie prymitywnych pokazów slajdów (są preferowanym formatem na stronach, których dochód z reklam zależy od liczby wyświetleń, a każdy slajd to kolejne kliknięcie) i – jak sugerują badacze z Cardiff – odgrzewanymi komunikatami prasowymi.

Strategia opisana przez Bercoviciego to podręcznikowy przykład „ciennikarstwa”:

By zrozumieć rakietowy wzrost „Huffpo”, należy przyjrzeć się jego bezkompromisowej optymalizacji narzędzi wyszukiwania, najnowocześniejszym technologiom integracji z serwisami społecznościowymi oraz wysoce efektywnej, wciąż ewoluującej platformie wydawniczej, która ułatwia redaktorom wypluwanie z siebie artykułów w zawrotnym tempie i w czasie rzeczywistym dostarcza im informacji zwrotnych pozwalających na maksymalizację ruchu na stronie²¹.

Kilka dni przed ogłoszeniem zakupu „Huffington Post” przez AOL za 315 milionów dolarów wyciekł w sieci dokument znany jako „ścieżka AOL”. Na pięćdziesięciu ośmiu stronach szczegółowo przedstawiono strategię redakcyjną opartą na zwiększeniu produkcji z 33 tysięcy artykułów miesięcznie do 55 tysięcy i wzroście liczby odsłon do 7 tysięcy na artykuł, by zapewnić rentowność inwestycji (potrzeba 7 tysięcy wyświetleń, by wyjść na zero przy artykule, za który autor dostał 25 dolarów; raport nie odnotował, jak redaktorzy mieliby monitorować tak szczegółowo przychody z każdego artykułu).

Redaktorom nakazano wybierać tematy ze względu na cztery kryteria: potencjał ruchu na stronie, potencjał zysku, jakość edytorską i czas wykonania. Natomiast od ekipy dziennikarzy wymagano podwojenia produkcji do dziesięciu artykułów dziennie. W celu zapewnienia sukcesu redaktorzy mieli „śledzić popyt na dany temat”, obserwując trendy za pomocą wyszukiwarek i mediów społecznościowych. „Wykorzystaj wiedzę redaktorską i własną ocenę do przydzielania tematów” – radził raport. „Na przykład: wyszukania «Macaulay Culkin» i «Mila Kunis» rosną, ponieważ para właśnie się rozstała – pisz artykuł o Macaulayu Culkinie i Mili Kunis”. Łączenie dwóch popularnych tematów w linkach podwójnie zachęca do klikania.

Następnym krokiem na ścieżce do sukcesu jest powiązanie kuszącej treści z nagłówkami zoptymalizowanymi z myślą o wyszukiwarkach²² – na przykład: „Lady Gaga bez spodni w Paryżu”. Po ogłoszeniu zakupu przez AOL rozeszły się pogłoski, że Arianna Huffington²³ będzie zmieniać swój system tak, by zrobić miejsce na „treści jakościowe”. Ale przykładowy nagłówek „Huff Postu” sprzed zakupu – „Taylor Momsen bez spodni przeklina w telewizji śniadaniowej” – pokazuje, że strategia nowego właściciela nie jest zbyt odległa od jej własnej²⁴.

Nowoczesny plotkarski moloch Gawker również składa hołd duchom napędzającym „ciennikarstwo”: skrótowości, sensacji, spłycaniu i szybkości. Choć autorzy tekstów czasem odchodzą od tego trendu w ostrych i szyderczych felietonach oraz nieczęsto publikowanych niezależnych esejach reporterskich, przeważająca większość treści pojawiających się na stronie jest tworzona w blasku wielkiego wyświetlacza, który w czasie rzeczywistym pokazuje liczbę odsłon, komentarzy i „unikalnych wejść” (nowych gości, którzy są dla reklamodawców cenniejsi niż same odsłony) – to wskaźniki determinujące premie pracowników i ich możliwości awansu.

W wywiadzie dla miesięcznika „Atlantic” założyciel Gawkera Nick Denton powiedział weteranowi dziennikarstwa Jamesowi Fallowsowi, że jego zdaniem podejście nastawione na potrzeby rynku może zaradzić problemom dziennikarskiego biznesu, przynajmniej jeśli chodzi o tematy takie jak „plotki, technologie, porady dotyczące seksu i tak dalej”. „Tylko nie te wartościowe. Nikt nie chce jeść nudnych warzyw. I nikt nie chce płacić za zachęcanie ludzi do jedzenia warzyw” – oświadczył Denton.

Ale spójrzcie na mnie. Kiedyś relacjonowałem polityczne przełomy z postkomunistycznej Europy Wschodniej, o której uczyłem się w Oksfordzie. A teraz mówię autorom tekstów, że liczby (czytelników) nie są po stronie wartościowych tematów. Nie możemy nawet napisać artykułu o potentatach takich jak Rupert Murdoch czy Barry Diller, chyba że wkleimy ich zdjęcie baraszkujących z jakąś młódką. (Kiedyś lubiłem te artykuły – zanim pojawiły się statystyki ruchu w sieci)²⁵.

Fallows, który niegdyś napisał zjadliwy, oskarżycielski tekst na temat mediów komercyjnych zatytułowany Breaking the News²⁶, widzi w Dentonie nowy typ potentata medialnego – kogoś, kto choć niekoniecznie świeci przykładem, to przynajmniej uczciwie przedstawia swoje podejście: nie składa górnolotnych deklaracji i nie odwołuje się do dobra publicznego. Jak przewiduje Fallows, wzorzec Dentona przetrwa (osiem portali składających się na amerykańską sieć Gawkera już generuje więcej ruchu niż internetowe wersje „Washington Post” i „USA Today”)²⁷. „Jego przedsięwzięcia i przesłanki za nimi stojące to esencja modelu, do którego dąży biznes informacyjny” – pisze Fallows. Media epoki Gawkera dostarczają tego, czego „chce” klient, zamiast tego, co „powinien” dostawać. […] Fallows ocenia, że przyszłość zostanie nieuchronnie ukształtowana przez to rozróżnienie.

Osiąga ono swoją kulminację w zjawisku internetowych farm treści. Jeśli kiedykolwiek zapytaliśmy o coś internet – na przykład jak zrobić suflet albo co powoduje problemy z wrastającymi paznokciami – najprawdopodobniej napotkaliśmy już ich wyroby. Założone w 2006 roku Demand Media oraz ich naśladowcy przez lata opublikowali miliony postów. Farmy treści nie wytwarzają żadnych artykułów o istotnej dla kogokolwiek zawartości – zamiast tego opierają się na danych dotyczących zapytań w internecie, aby oszacować, ile reklamodawcy są skłonni zapłacić za dostęp do pytających. Z zapytań algorytmy wytwarzają zadania dla tekściarzy, zaś zgromadzone w bazach danych tysiące wolnych strzelców wypluwają z siebie schematyczne i dostosowane do wyszukiwarek artykuliki po kilka dolarów za sztukę²⁸.

„Podczas gdy tradycyjne media skupiają się na dostarczaniu treści, które dopiero mogłyby spodobać się konsumentom, my nie mamy oporów przed podejmowaniem tematów już pożądanych” – głosi „manifest” Demand Media.

To podejście – bezwstydne uwodzenie czytelników i reklamodawców – zapewniło firmie początkową wycenę w wysokości 1,5 miliarda dolarów, gdy wchodziła na rynek, co ustawiło ją na równi z „New York Timesem”, którego zresztą potem przegoniła w wyścigu na kliknięcia. Choć od tamtego czasu Google potępił Demand Media i inne farmy treści za spamowanie sieci materiałami „niskiej jakości” i tak zmodyfikował swoje algorytmy, by odwieść firmy od tej działalności, to ostatecznie oba przedsiębiorstwa podjęły się zyskownego partnerstwa w dostarczaniu treści na YouTube²⁹.

Tak jak tradycyjne farmy treści wykorzystują wyszukiwarki internetowe, nowo powstające strony żerują na sieciach społecznościowych. Nikt nie robi tego lepiej niż Jonah Peretti, współzałożyciel „Huffington Post” stojący za stroną BuzzFeed, zbiorowiskiem lekkostrawnych gagów, list „top 10” i sponsorowanych treści z dodatkiem odrobiny bezbarwnego dziennikarstwa politycznego. Peretti, obecny król „zaraźliwych mediów”, jest prawdopodobnie jedyną osobą, która może rościć sobie pretensje do znajomości mechanizmu wirusowego rozchodzenia się treści w internecie, dzięki czemu dociera do ponad 130 milionów ludzi miesięcznie i pozyskuje sobie wsparcie czołowych inwestorów.

Udało mu się to dzięki dostosowaniu postów BuzzFeeda do łatwego dzielenia się nimi za pomocą Facebooka, który obecnie konkuruje z odesłaniami wyszukiwarek w zasilaniu ruchu sieciowego. „Nasza technologia napędza rozpowszechnianie treści za pomocą mediów społecznościowych, wykrywa trendy sieciowe i łączy ludzi w czasie rzeczywistym z najgorętszymi w danej chwili tematami” – chwali się zakładka „o nas” na stronie BuzzFeeda. W partnerstwie z firmami takimi jak General Electric i Taco Bell zintegrowany styl reklamy BuzzFeed „pomaga dobrym produktom wygrać internetowy konkurs popularności” i „przyspieszyć dzielenie się treścią”.

Przepis na dotarcie do tej grupy, którą Peretti nazywa „siecią znudzonych w pracy”, jest względnie prosty: treści powinny być „łatwe do zrozumienia, wygodne w dzieleniu się i zmuszające do interakcji”; lepiej, żeby nie odznaczały się zbyt wielką powagą („Trudno tworzyć wirusowe media – szczególnie na poważne tematy”); osoba tworząca treść powinna spędzić przynajmniej tyle samo czasu na wymyślaniu sposobu, jak promować post, co na jego pisaniu („Skupić się na mechanice rozpowszechniania się pomysłów, nie tylko na samych pomysłach); twórca ma być gotów do poświęcenia jakości na rzecz popularności („Najlepsze pomysły nie zawsze wygrywają” i „Jakość nie jest strategią wzrostu”).

Powinniśmy przypomnieć sobie koncepcję „sieci znudzonych w pracy”, kiedy słyszymy bicie na alarm w sprawie naszej zmniejszającej się zdolności skupienia uwagi i naszego coraz większego rozkojarzenia. Przemiany naszych zwyczajów konsumowania mediów są często konsekwencją zmieniających się okoliczności i możliwości. Na przykład suburbanizacja przyczyniła się do zabicia gazet popołudniowych, które wcześniej zwyczajowo kupowano w centrach miast i czytano w autobusie czy pociągu w drodze do domu, oraz do rozkwitu radia słuchanego w samochodach podczas codziennych dojazdów. Podobne przesunięcie dokonało się, gdy zamiast oglądania serwisów informacyjnych w telewizji czy czytania gazety w domowym zaciszu zaczęliśmy mieć możliwość konsumowania wiadomości i rozrywki na naszych przenośnych urządzeniach, gdziekolwiek jesteśmy, łącznie z biurem. Fakt, że ludzie coraz bardziej ciągną do mediów, z którymi mogą mieć kontakt w skradzionych dla siebie chwilach w pracy, nie jest znakiem jakiegoś fundamentalnego upadku duchowego ani dowodem na nieunikniony destrukcyjny wpływ technologii na nasze władze umysłowe.

Patrzący w przyszłość przedsiębiorcy trudzą się myśleniem wykraczającym poza tu i teraz i szukają następnej fazy ewolucji internetu. Zostawiamy w tyle czas rzeczywisty – obiecują programiści – i pędzimy w kierunku czegoś jeszcze bardziej fascynującego (czyżby czasu nierzeczywistego?). Wkrótce będziemy żyli w świecie, gdzie wyszukiwarki nie tylko odpowiedzą na nasze pytania, ale też poinformują nas o tym, jakie chcemy zadać.

„Wcale nie potrzebujemy, żebyście coś wpisali. Wiemy, gdzie jesteście. Wiemy, gdzie byliście. Możemy mniej więcej wiedzieć, co myślicie” – powiedział prezes Google Eric Schmidt. Technologia wyszukiwania już zaczyna przewidywać, oferując rezultaty, nawet zanim zaczniemy ich szukać, dobierając je na podstawie wiedzy o nas, naszych zwyczajach i naszych związkach społecznych (to już przecież bardzo wiele). Media przyszłości będą antycypować nasze potrzeby i przewidywać nasze zainteresowania, czytając w naszej zbiorowej nieświadomości i spełniając nasze pragnienia, zanim w ogóle poczujemy ukłucie, że czegoś nam potrzeba.

SŁAWEK BLICHIEWICZ: Będzie Pan tęsknił za prasą drukowaną?

NIC NEWMAN: A co z nią?

Podobno już nikt nie kupuje gazet.

Chyba nie jest tak źle, choć faktycznie media cyfrowe są już dla ludzi pierwszym źródłem informacji o tym, co się dzieje wokół. Rola prasy drukowanej po prostu się zmienia. Ciąży w stronę opinii, pogłębionej analizy.

Gazety nie wyginą?

Nie od razu. Papierowe wydanie nadal będzie istnieć, ale jako jedna z dostępnych wersji – prawdopodobnie jako część pakietu wydań na smartfony, tablety i newslettery. Niektórzy wciąż będą kupować wydania drukowane, ale będą one droższe i dość ekskluzywne, będzie z tego korzystała niewielka grupa ludzi.

A czy będę tęsknił za papierem? Nawet jeśli, to moja nostalgia będzie raczej nietypowa. Dziś zajmuję się mediami cyfrowymi, ale przez lata pracowałem w tradycyjnym radiu i telewizji. Od zawsze interesowało mnie, co dzieje się z mediami, ciekawił mnie ich rozwój i świeże pomysły. Szybko dostrzegłem internet. W połowie lat 90. stworzyłem serię programów dla BBC o tym, co wtedy nazywało się infostradą. Byłem tym bardzo podekscytowany, czułem, że to technologia przyszłości. Wróciłem do BBC i lobbowałem za stworzeniem profesjonalnego serwisu internetowego. Stałem się częścią zespołu, który w 1997 roku stworzył BBC News Online. Przez pierwszych pięć lat prowadziłem serwis informacji zagranicznych. Tam zrozumiałem i doceniłem nowe media, ich przełomowy potencjał i dostępne dzięki nim nowe sposoby opowiadania historii.

Rozmawiam z człowiekiem, który jest twórcą strategii cyfrowej BBC i zawodowo zajmuje się projektowaniem przyszłości mediów. Liczyłem, że znajdę u Pana co najmniej okulary rozszerzonej rzeczywistości i eksperymentalny smartwatch na nadgarstku.

Muszę pana rozczarować.

Bardzo potrzebuję tego do wywiadu, panie Newman.

Myślę, że pańska projekcja nie jest aż tak nierealna, ale dojdziemy do tego stopniowo. Moja intuicja jest taka, że po nowe środki przekazu masowo sięgamy dopiero, kiedy stare przestają nadążać za wydarzeniami, zaś te nowe są już na tyle doskonałe, że pozwalają nam realnie zaoszczędzić czas. Wystarczy przypomnieć sobie początki internetu – czytanie informacji trwało wieki, było niezgrabne i nieznośne, newsy wyglądały nieatrakcyjnie. Czytanie gazet papierowych wtedy wciąż było szybsze, łatwiejsze i po prostu przyjemniejsze. Wraz z przyśpieszeniem i usprawnianiem mediów cyfrowych odbiorcy zaczęli stopniowo przyzwyczajać się do nowego i przestawiać na czytanie w internecie. Co nie oznacza, że ludzie zupełnie porzucili stare nawyki.

Pan porzucił?

Mój kontakt z wiadomościami to miks nowych i starych mediów, wielu platform i nośników używanych w zależności od dnia i od tego, jaka jest skala i doniosłość wydarzeń politycznych. Dzisiaj słuchałem radia, przeglądałem strony na smartfonie. Używałem komputera, czytałem maile i linki, które wysłali mi przez noc znajomi, czytałem „New York Timesa” i kilka rzeczy związanych z moją pracą. A więc, jak pan widzi, znów bez rewolucji.

Ale coś tam Panu jednak ciągle miga.

To powiadomienia z Nuzzel, takiej aplikacji, która sczytuje mojego Twittera i na tej podstawie rekomenduje mi bezpośrednie linki do artykułów i innych treści.

Czyli nie odwiedził Pan dzisiaj żadnej strony głównej?

Nie. Poza stroną z wiadomościami sportowymi.

Dlaczego?

W niedawnym wywiadzie dla „The Economist” powiedziałem, że dzisiaj to nie ludzie śledzą media, lecz media ludzi. To zasadnicza i brzemienna w skutki zmiana. U źródeł mechanizmu przekazu medialnego nastąpiło przesunięcie od push do pull, co oznacza, że w tradycyjnym modelu to my, dziennikarze i nadawcy, rozprzestrzenialiśmy informacje po swojemu – transmitowaliśmy, publikowaliśmy, drukowaliśmy, emitowaliśmy. Dzisiaj to ludzie decydują i sami wybierają te wiadomości, które ich interesują: followując, subskrybując, lajkując. To postawiło branżę na głowie. Odbiorca nie czeka już biernie na wiadomości sygnowane przez nadawcę, to nadawca musi je wyselekcjonować, opakować, sformatować – na potrzeby rozmaitych mediów i platform społecznościowych, najróżniejszych urządzeń – i dostarczyć precyzyjnie tam, gdzie aktualnie są i czekają odbiorcy. Dziś trzeba być w ciągłym ruchu, ciągle szukać odbiorców.

Ale jak to zrobić, kiedy nie siedzą już oni przed telewizorem? Może pora już ogłosić śmierć masowego odbiorcy?

To przedwczesne. Jak pisałem w Digital News Report 2015 dla Instytutu Reutera, stopień prawdziwości tej diagnozy zależy od kraju, któremu się przyglądamy. Tendencja istotnie jest taka, że internet wyzwala i wzmacnia fragmentaryzację tak zwanej publiczności masowej. Ludzie znajdują w sieci najprzeróżniejsze nisze, mogą odkrywać i realizować najrzadsze nawet zainteresowania i pasje. Fragmentaryzacja dotyczy nie tylko kanałów dystrybucji, ale także źródeł informacji, a nawet samej treści komunikatów. Ale, co istotne, na razie nie jest to też trend ogólnoświatowy, bo na przykład w krajach takich jak Wielka Brytania nadal istnieją ogólnokrajowi nadawcy, jak BBC, którzy działają jednocześnie w telewizji, radiu i internecie, i dzięki temu mogą zebrać naprawdę ogromną publiczność.

Czy w takim razie tylko oni będą w stanie skutecznie przeprowadzić ważne kampanie społeczne, takie jak na przykład Keep it in the ground, ostatnia akcja klimatyczna „Guardiana”?

Bez wątpienia w tej chwili to media tradycyjne, a zwłaszcza radiowo-telewizyjne, są ciągle lepsze we wpływaniu na opinie szerokiego grona odbiorców. Do tego warto jednak już dodać scenariusz wieloplatformowości – to właśnie zrobił „Guardian” – czyli trafiamy do szerszej publiczności przez gazetę, a jednocześnie za pomocą mediów społecznościowych, które potrafią pomóc w błyskawicznym rozprzestrzenianiu lub uszczegóławianiu wiadomości, uderzamy do mniejszych grup odbiorców.

Opowiadamy tę samą historię, ale w różny sposób w zależności od medium. Różnicujemy odbiorców i cele. To bardzo wymagająca strategia, potrzeba do tego szybkiego przepływu informacji, różnorodnych kompetencji i sprawnego workflow w zespole. Ale przypuszczam, że tu leży przyszłość i klucz do sukcesu mediów.

Czyli jednak fragmentaryzacja?

Nie wyłącznie. Nawet w internecie nie zanika silna ludzka potrzeba bycia na bieżąco z tym, co dotyczy ogółu, ciągle szukamy powiązania wiedzy, kontekstu, dyskusji ze zbiorowością, w której żyjemy. Więc obie te tendencje – do uwspólniania i fragmentaryzacji – współwystępują w nowoczesnych mediach bez większych sprzeczności. To widać na przykładzie wyborów parlamentarnych czy prezydenckich. Debaty telewizyjne są zawsze dużym i masowym wydarzeniem, które potem jeszcze zyskują na sile i żywotności poprzez impet i zasięg mediów społecznościowych. Te dwa typy mediów dobrze współpracują, rozdmuchując niejednokrotnie wydarzenia na skalę większą, niż kiedykolwiek to miało miejsce w historii tradycyjnych mediów. Wydarzenia sportowe to kolejny przykład symbiozy telewizji i mediów społecznościowych oraz dowód na to, że nie znika potrzeba wspólnego doświadczania wydarzeń, a to zawsze oznaczać będzie duże grupy ludzi w jakiś sposób złączone ze sobą i przeżywające podobne emocje w tej samej chwili.

Gil Scott-Heron przestrzegał, że „Rewolucji nie będzie w telewizji” („The Revolution Will Not Be Televised”). A na Twitterze będzie?

W 2009 roku odbyły się masowe uliczne protesty w Iranie – ważne wydarzenie w polityce zagranicznej, zapowiedź arabskiej wiosny. Wówczas pierwszy raz na taką skalę mogliśmy oglądać w internecie nagrania z ulicznych zamieszek z tej części świata. Technologia odegrała tu fundamentalną rolę, bo inaczej te materiały nigdy by nie trafiły do mediów. To był kamień milowy. Dziennikarze w Europie i Stanach szukali kontaktów przez media społecznościowe, internet pełnił funkcję alternatywnego i natychmiastowego źródła informacji. Funkcjonował niczym portal przenoszący odbiorcę bezpośrednio w miejsce zdarzenia. Od tego momentu, ilekroć działo się coś ważnego, łącznie z arabską wiosną, dziennikarze uczyli się coraz lepiej wykorzystywać media cyfrowe jako źródło i sposób dystrybuowania informacji zarazem.

Również sami protestujący nauczyli się używać social mediów tak, by ich przekaz podjęli dziennikarze, a następnie nagłośniły media. Tak stało się też dwa lata później, w 2011 roku, kiedy zamieszki wybuchły w Londynie. Media społecznościowe znów odegrały newralgiczną rolę, uczestnicy korzystali z nich masowo, komunikując się, decydując, w jakie miejsca miasta się przenosić, a w jakie nie, gdzie jest bezpiecznie, a gdzie coś się dzieje. Pomiędzy 2009 a 2012 rokiem każde istotne wydarzenie polityczne było dla dziennikarzy okazją do odkrywania nowych zastosowań dla mediów społecznościowych.

A co z wiarygodnością tych przekazów. Ufać mediom społecznościowym – to znaczy właściwie ufać komu?

Cóż, to zależy. Rozmawialiśmy o mediach społecznościowych jako źródle informacji i wiele osób rzeczywiście tak z nich korzysta. Ale znacznie częściej kontakt z informacją w mediach społecznościowych jest wynikiem dość skomplikowanego procesu dystrybucyjnego, który nadal w mniejszym czy większym zakresie kontroluje konkretny nadawca. Ludzie odwiedzają media społecznościowe i tam klikają w odnośniki, które przekierowują na strony i napędzają ruch do wiarygodnych (lub nie) mediów. Media społecznościowe w tym procesie raczej nie produkują treści, są rodzajem platformy.

Natomiast jeśli chodzi o zaufanie, o które pan pytał, to mamy dane, którymi możemy się tu posłużyć. W 2014 i 2015 roku w Reuters Institute zadawaliśmy ludziom pytania dotyczące tego, czy ufają zawartości, którą odnajdują w mediach społecznościowych. Okazało się, że ludzie w największym stopniu ufają mediom, które lubią i znają, zaś nieufnie podchodzą do platform takich jak Facebook czy Twitter.

Jak to motywowali?

Ludzie nie potrafią sami ocenić, czy warto w coś wierzyć, czy nie. Mają świadomość, że wiele informacji w mediach społecznościowych jest niezweryfikowanych. Zbadaliśmy na przykład, jaki jest poziom zaufania dla tej samej treści czytanej w gazecie bądź na Facebooku. Rezultat: Facebook budził znacznie mniejsze zaufanie wśród badanych. A więc autorytet informacji w internecie zależy od wielu czynników: Kto przesłał mi tę wiadomość? Kto ją udostępnił? Czy inni też ją podają? Tych sygnałów jest wiele, razem pomagają ludziom ocenić, czy informacja w internecie jest wiarygodna, czy nie.

Zgoda, ale nadawcę i odbiorcę dzieli nie tylko sam środek przekazu. Czy wie Pan, kim jest Greg Marra?

No nie, nieszczególnie.

26-latek z Kalifornii, inżynier oprogramowania. Lubi budować roboty i strony internetowe. To on napisał algorytm NewsFeed decydujący o tym, jakie informacje pojawiają się codziennie na fejsbukowych tablicach miliarda ludzi. „Najpotężniejszy gatekeeper na świecie” powinienem chyba dodać…

Chyba jednak nie (śmiech), choć to bez wątpienia wpływowa postać, bo nasze badania pokazują, że ponad 41 procent wszystkich odbiorców dociera dziś do wiadomości poprzez Facebooka właśnie. Pamiętajmy jednak, że znaczenie ma też newsworthiness, czyli waga i ranga newsa.

A pieniądze? Facebook, Google, Apple – w obecnych warunkach rynkowych nikt z nimi nie wygra konkurencji na algorytmy. Czeka nas oligopol informacyjny?

Trochę pan dramatyzuje. W mediach zawsze dominowali najwięksi nadawcy i nie sądzę, by miało się to zmienić. Przed chwilą pojawiła się nowa aplikacja od Facebooka, Notify, próba utworzenia osobnej aplikacji stricte informacyjnej poza głównym wallem Facebooka. W cyfrowej przyszłości takich kompilatorów będzie coraz więcej, również tych pochodzących od niezależnej konkurencji. A tak długo, jak długo ta konkurencja będzie istniała, nie będziemy musieli martwić się o dominację jednego algorytmu, który będzie informację kontrolował – bo taką tezę tu pan postawił. Sam fakt istnienia algorytmu, który automatycznie selekcjonuje i wyświetla informacje na podstawie ich rangi i naszych preferencji, nie jest jeszcze rzeczą ani dobrą, ani złą. Ważniejsze jest to, czy mamy wybór algorytmów i czy potrafimy z nich świadomie korzystać.

Powtarza Pan, że te algorytmy będą coś sobie decydowały na podstawie „naszych preferencji”. To jak wiele będą o nas wiedziały? Jak dobre będą w czytaniu nam w myślach?

Dla menedżerów i właścicieli największych mediów na świecie idealna sytuacja byłaby następująca: każdy odbiorca, który odwiedza stronę internetową, widzi na niej coś innego, spersonalizowanego i dobranego pod siebie.

Tu pojawia się zagadnienie „czytania w myślach”, czyli mechaniki rekomendacji i zindywidualizowanych wydań gazety elektronicznej. Główne pytanie brzmi – jak to zrobić? Jakie rekomendacje, jakie zależności i połączenia, jak olbrzymie zbiory danych i jakie rozwiązania techniczne będą potrzebne do tego, by medium dostosować do pojedynczego użytkownika i użytkowniczki, dając im dokładnie taką treść, jakiej pragną?

I jak te dane należycie chronić i monitorować…

To prawda. Ochrona danych osobowych będzie wielkim wyzwaniem dla wydawców. Gromadzenie i przetwarzanie preferencji odbiorców to jednak tylko jeden ze sposobów indywidualizacji wydań. Wspominałem wcześniej, że sam korzystam z aplikacji o nazwie Nuzzel. Sprawdza ona, co czytają ci, których śledzę, i którzy śledzą mnie na Twitterze, i na tej podstawie sugeruje mi teksty. To bardzo efektywny sposób dostarczania informacji do wyspecjalizowanych niszy, choć bezużyteczny w przypadku obiektywnie ważnych informacji. Bo gdybym na przykład chciał dowiedzieć się czegoś o wybuchu bomby w Sharm el-Sheikh, to niekoniecznie byłby to najlepszy sposób…

Czyli na końcu i tak będzie potrzebny człowiek, żeby to wszystko przefiltrować, przygotować, zważyć ciężar informacji…

Niezależnie od tego, czy będzie to algorytm czy grupa dziennikarzy dokonujących wyboru, rola selekcjonera i weryfikatora informacji będzie coraz ważniejsza – ważniejsza niż kiedykolwiek. Powód tego jest prosty, mamy do przetrawienia dużo więcej informacji – i dezinformacji – niż kiedykolwiek wcześniej. W związku z tym ludzie potrzebują, żeby ktoś szybko i kompetentnie wybrał dla nich to, co najistotniejsze.

Natomiast co do tego, czy będzie to człowiek czy maszyna, mam dwie odpowiedzi. Po pierwsze – stare, dobre marki dziennikarskie i ich integralność pozostaną kluczowymi punktami odniesienia w świecie chaosu informacyjnego. Po drugie – zarówno badania, jak i codzienna praca dziennikarska dowodzą, że ogromna większość odbiorców woli człowieka w roli selekcjonera informacji. I to niezależnie od tego, czy mówimy tu o wydawaniu strony internetowej, aplikacji mobilnej czy newslettera z targetowanymi, spersonalizowanymi wiadomościami.

W 2014 roku w Los Angeles miało miejsce trzęsienie ziemi. Pierwszy artykuł na ten temat napisał bot zaprojektowany przez deweloperów „LA Times”. Materiał trafił na stronę główną i był współedytowany przez redaktorów. To kiedy zrobotyzujemy dziennikarstwo?

Cóż, pewna automatyzacja produkcji newsów będzie pewnie powszechniejsza ze względu na coraz większą dostępność baz danych. W ten sposób można tanio i szybko stworzyć krótkie, konkretne, bogate w dane formy, ale na pewno nie uda się w ten sposób tworzyć dziennikarstwa przeznaczonego dla szerszej publiczności. Ludzie oczekują kompozycji, syntezy, indywidualnego podejścia. Wydaje mi się, że mówienie o „robotyzowaniu dziennikarstwa” jest zbyt rozdmuchane. Większość dziennikarstwa, z jakim będziemy się stykać w nadchodzących latach, to będzie praca ludzi, a nie botów. To się szybko nie zmieni.

A kto i za co utrzyma to dziennikarstwo? Bo kiedy myślę o born-digital media, to myślę o agregatorach treści, memach z kotami i parafrazowanym, remiksowanym, materiale wziętym skądinąd. Aha, jest jeszcze Vice…

Wydaje mi się, że grupa born-digital media wcale nie jest jednorodna. Po pierwsze można powiedzieć, że wiele z tych firm, które odniosły najszybsze sukcesy, istotnie rozpoczęło swoją działalności jako kompilatory źródeł, producenci i redystrybutorzy treści – na przykład Yahoo czy MSN. Nazwijmy je portalami informacyjnymi pierwszej kategorii. Druga kategoria to ekspansywni (w większości amerykańscy) nadawcy, którzy usiłują stać się globalnymi graczami za sprawą konkretnego podejścia i ściśle określonych strategii dystrybucji treści – BuzzFeed, Huffington Post czy Business Insider. To próby wynalezienia uniwersalnego biznesowego formatu, który by dotarł do jak najszerszego grona czytelników. Trzecia grupa to kompilatory nowej generacji, o których już wspominaliśmy, a więc Apple News, Facebook, Google News. One zastąpią Yahoo i MSN. Wreszcie czwarta kategoria mediów cyfrowych to dziennikarskie start-upy, tworzone często przez samych ludzi mediów, również tych, którzy zrezygnowali z pracy u hegemonów. One są najczęściej zupełnie inne. Mają jasno określone cele. Przykładem niech będzie MediaPart we Francji, strona dziennikarstwa śledczego. Jest też NU.nl, najbardziej popularna strona newsowa w Holandii, inwestująca w oryginalne dziennikarstwo. Mamy El Español w Hiszpanii, który wystartował dosłownie kilka tygodni temu. Stworzył go Pedro J. Ramírez, założyciel i wieloletni redaktor naczelny „El Mundo”.

Jeśli chodzi o tę ostatnią grupę, to naturalnie pojawia się pytanie o to, w jaki sposób zdobyć pieniądze na start i utrzymanie się na rynku. Wiadomo, że takie medium nie zbierze potrzebnych środków z samych reklam, nie zamknie się też za paywallem. Myślę, że w tej chwili najlepszym rozwiązaniem dla tego rodzaju projektów jest mieszany model finansowania. Wspomniany El Español zebrał trzy miliony dolarów poprzez crowdfunding, resztę od inwestorów, fundatorów i z reklamy internetowej. Nowe media szukają dziś źródeł finansowania poprzez programy członkowskie, subskrypcje, rozmaite eventy, mikropłatności, płatną treść ekskluzywną, cross-selling, reklamę i marketing internetowy – na wiele różnych sposobów. Z naszych badań i obserwacji wynika, że dla wielu born-digitals na początku to sprowadza się do znalezienia czterech-pięciu stabilnych źródeł przychodu i opanowania korzystania z nich do perfekcji. Oczywiście trzeba przy tym rozsądnie zorganizować kwestię zatrudnienia i wielkości zespołu. Jeśli chce się mieć newsroom z kilkuset dziennikarzami, to utrzymanie takiego projektu byłoby bardzo, ale to bardzo trudne.

Najpierw mówi Pan, że będą potrzebni dziennikarze, niezależni nadawcy, że będzie oryginalna treść. A teraz, że dla dziennikarzy „etatów nie będzie”?

Nie jestem pewien, czy to właściwe postawiony problem. Ale jednak zacznę od wypowiedzenia tego zdania, niech ono wybrzmi: otóż uważam, że wielkie newsroomy będą musiały zmaleć. Nie wydaje mi się, żeby było możliwe utrzymanie internetowych magazynów z tak wieloma pracownikami, jak to miało miejsce w epoce tradycyjnych gazet. Zespoły muszą albo stać się mniejsze, albo wydawcy będą musieli stale zwiększać zasięg działania i szukać nowych źródeł dochodu. Więc tu mamy pytanie o to, czy tradycyjni dziennikarze będą tracić pracę. Ale drugie pytanie brzmi – czy nie będziemy w branży potrzebować znacznie więcej dziennikarzy, ale o innych kompetencjach (bardziej związanych z medium cyfrowym, pracujących w szerszym zakresie, w bardziej zróżnicowanych dziedzinach)? Fragmentaryzacja, o której mówiliśmy, pozwala na tworzenie nowych nisz, a poszerzający się rynek cyfrowy powinien dać szansę zarabiania pieniędzy większej liczbie ludzi, niekoniecznie tylko dużym markom i koncernom. Sądzę, że w ciągu następnych pięciu-dziesięciu lat pojawi się wiele nowych możliwości, a te stworzą nowe miejsca pracy. Nie powinniśmy dzisiaj aż tak bardzo skupiać się na ochronie „starych” miejsc pracy, ale raczej na tworzeniu jak największej liczby nowych.

Rynek sam zadba o bezpieczeństwo zatrudnienia?

Tu ważną rolę do odegrania będą miały transformujące się cyfrowo media publiczne. Można się spodziewać, że skoro nadawcy publiczni to gwarancja stabilnych pieniędzy, to będą one mogły podjąć ryzyko i działać w sposób, na jaki nie odważą się inni. Media publiczne to na pewno dobre miejsce na innowacje – wystarczy przykład BBC. BBC było innowatorem i zapewniło mediom komercyjnym wiele nowych doświadczeń i technologii, z których teraz mogą skorzystać. Ale tak naprawdę najważniejsze pytanie nie jest pytaniem o poszczególne sektory rynku…

…lecz o przyszłość całego ekosystemu informacyjnego?

Owszem. W ciągu pięciu-dziesięciu lat nadal będziemy używać druku, ale może on się stać czymś w rodzaju produktu premium. Na co dzień większość z nas będzie korzystać głównie ze źródeł cyfrowych. Smartfon, czy jakkolwiek będziemy nazywać to mobilne urządzenie za kilka lat, stanie się technologią definiującą naszą erę. Urządzenia i całą technologię mediów będziemy w coraz większej mierze nosić po prostu na sobie, a to oznacza zsynchronizowane ze smartfonem i podłączone non stop do sieci zegarki, okulary, biżuterię, elementy odzieży. Inna rzecz, jaka na pewno się zmieni, to sam format wiadomości, które będziemy musieli w tych zegarkach i różnych innych platformach pomieścić – tak, by nadal miały sens. To na pewno będzie wyglądało inaczej. Dodatkowo brak limitu danych, plany taryfowe i cała infrastruktura szybkiego internetu sprawią, że będziemy konsumować jeszcze więcej informacji i bardziej polegać na obrazach i przesyłanych z zawrotną prędkością materiałach wideo. Tak sądzę.

Jak już to wszystko wymyślimy na nowo i połączymy – nowe media, nowe modele biznesowe, nowe miejsca pracy, urządzenia i platformy – to co nam z tego wyjdzie? Śmieciowe kompilatory z mylącymi tytułami i zdjęciami kotów mającymi przyciągnąć kliki? Czy w tym nowym ekosystemie wciąż będziemy w stanie tworzyć dziennikarstwo dobrej jakości?

A na to pytanie nie znam odpowiedzi. (śmiech) Prawdopodobnie będziemy świadkami tworzenia najlepszego i najgorszego dziennikarstwa w historii tego zawodu jednocześnie.

Wśród filmów rywalizujących w wyścigu do Oscara za 2015 rok jest obraz zatytułowany Spotlight. Opowiada on historię grupy dziennikarzy z tytułowego działu pogłębionego dziennikarstwa śledczego z „Boston Globe”, którzy na początku pierwszej dekady XXI wieku odkrywają, że diecezja bostońska Kościoła rzymskokatolickiego konsekwentnie kryła księży pedofilów – tuszując ich przestępstwa, przenosząc ich z parafii do parafii, opłacając milczenie ofiar. Swój udział miał też w tym prawniczy establishment miasta, prokuratura i siły policji.

Film oparty jest na faktach, śledztwo gazety wstrząsnęło nie tylko Bostonem, ale całymi Stanami, a redakcyjny zespół Spotlightu został nagrodzony w 2003 roku Pulitzerem. Publikacje gazety zmusiły bostońską archidiecezję do zmierzenia się z roszczeniami ofiar – na pozasądowe ugody z 552 ofiarami seksualnego molestowania przez księży musiała wydać 85 milionów dolarów. Rok później Konferencja Biskupów Katolickich Ameryki zamówiła u niezależnych badaczy raport stwierdzający, że liczbę nieletnich ofiar przestępstw seksualnych popełnionych w Stanach przez katolickich duchownych w okresie 1950–2002 należy szacować przynajmniej na 11 tysięcy¹. Problem pedofilii wśród katolickich duchownych, a także jej świadomego i konsekwentnego ukrywania przed prawem i opinią publiczną przez władze kościelne stał się ogólnonarodowym tematem w Stanach, a potem na całym świecie.

W filmie Spotlight bardziej jednak interesująca od faktów, do których się odnosi, jest jego warstwa mitotwórcza. Obraz ten jest bowiem kolejną z amerykańskich produkcji budujących mit dziennikarza jako strażnika demokracji i społecznego porządku, na którym demokracja się opiera. Schemat tego mitu jest dość prosty. Można rozbić go na kilka punktów.

1. Rzeczywistość deformuje pewna anomalia. Z początku widać ją jedynie w dziwnych symptomach – w tym przypadku są to pojedyncze sprawy o molestowanie.

2. Symptomy te skrywają jednak znacznie głębiej ukrytą strukturę. W analizowanym przez nas filmie jest nią cała praktyka systemowego ukrywania kościelnej pedofilii.

3. Do odsłonięcia prawdy prowadzi dziennikarskie śledztwo. Prowadzący je dziennikarz (lub dziennikarze) styka się z oporem instytucji, z definicji mających stać na straży prawa i porządku społecznego.

4. Prowadzący dochodzenie dziennikarz kieruje się wolą prawdy, nie osobistym interesem. Filmowi dziennikarze praktycznie cały swój czas spędzają w pracy, jedzą szybko i byle jak, mieszkają skromnie, często samotnie.

5. Dziennikarz, odsłaniając prawdę, jednocześnie przemawia w imieniu słabych i pozbawionych głosu – tu marginalizowanych ofiar księży. Choć sam obraca się wśród elit (w Spotlight kościelnych, biznesowych i prawniczych elit Bostonu), to występuje wśród nich jako przedstawiciel prostego człowieka. W klasowym społeczeństwie amerykańskim dziennikarz reprezentuje zasadę demokratyczną.

6. Odsłonięcie prawdy uruchamia działania naprawcze, umożliwia usunięcie anomalii i potwierdzenie fundamentalnych, demokratycznych wartości Ameryki, których pewność anomalia na różne sposoby wcześniej kwestionowała.

ZA ZASŁONĄ POZORU

Mit dziennikarza pojawia się w kinie amerykańskim od klasycznego okresu Hollywood. Strukturę dziennikarskiego śledztwa ma również film wymieniany jako największe arcydzieło amerykańskiego (jeśli nie światowego) kina, Obywatel Kane (1941) Orsona Wellesa. Reporter Jerry Thompson dostaje w nim zadanie: wyjaśnić, co właściwie znaczy „różyczka” – ostatnie słowo wypowiedziane przed śmiercią przez tytułowego bohatera filmu, bajecznie bogatego magnata prasowego Charlesa Fostera Kane’a.

Thompson przetrząsa archiwa, czyta stare dokumenty, spotyka się ze znajomymi Kane’a z różnych etapów jego życia – słowem prowadzi śledztwo. Film Wellesa jest jednak znacznie bardziej rewizjonistycznie nastawiony wobec struktury, jaką powiela Spotlight. Śledztwo Thompsona ostatecznie nie wyjaśnia zagadki ostatnich słów prasowego magnata. Nie czyni rzeczywistości bardziej przejrzystą, nie rozwiewa wątpliwości co do właściwego znaczenia obecnych w niej niepokojących znaków, nie potwierdza prawomocności czołowych amerykańskich instytucji – takich jak polityka wyborcza, wolna prasa i tak dalej – i stojących za nimi ideałów i mitów. Raczej rzuca na nie cień i pozostawia widza w poczuciu wątpliwości. Obywatela Kane’a i Spotlight łączy jednak jedno: przekonanie, że rzeczywistość nie daje się wyjaśnić sama, że prawda kryje się pod jej powierzchnią. By poznać, jak społeczeństwo naprawdę funkcjonuje, trzeba odsłonić zasłonę i przyjrzeć się temu, co skrywała.

Jak zauważa Luc Boltanski, to przekonanie o prawdzie na temat społeczeństwa ukrytej za zasłoną staje się szczególnie szeroko obecne w kulturze popularnej pod koniec XIX wieku. Organizuje ono dwa przeżywające wtedy rozkwit gatunki skierowane do masowego czytelnika: prozę detektywistyczną i szpiegowską². Oba gatunki swoim centrum czynią domagającą się wyjaśnienia tajemnicę. W pierwszym ogniskuje się ona wokół zagadki kryminalnej rozwiązywanej w ramach śledztwa; w drugim wokół figury spisku (kierowanego przez obcych agentów, organizacje wywrotowe itd.), który także często powstrzymany zostaje właśnie za sprawą śledztwa prowadzonego przez przedstawiciela prawa.

Francuski socjolog zwraca także uwagę na to, że okres rozwoju tych gatunków prozy popularnej zbiega się z narodzinami nowoczesnych nauk społecznych. Te także stawiają sobie za zadanie dotrzeć za pomocą metod naukowych do prawdy, głębokich struktur i wzorów, kryjących się za fasadą społecznej rzeczywistości. Analiza Boltanskiego wychodzi od francuskiego terminu enquête, oznaczającego zarówno „dochodzenie”, „śledztwo”, jak i „wywiad”, „badanie”, „ankietę”. W ramach tego terminu spotykają się ze sobą warsztat i metoda pracy socjologa, szpiega i detektywa. I dziennikarza.

Schemat „mitu dziennikarza”, jaki można odnaleźć w filmie Spotlight, w dużej mierze pokrywa się ze schematem, jaki Boltanski odnajduje w swoich lekturach przygód Sherlocka Holmesa. Z jednym istotnym wyjątkiem. Holmes nie jest przedstawicielem klas ludowych wobec władzy, nie stoi na straży demokracji, tylko wartości tworzących klasowe społeczeństwo ery wiktoriańskiej, z jego nieprzekraczalnym podziałem na panów i sługi³. Usuwając anomalię, Holmes przywraca zasadę społecznego i klasowego podziału, usuwa zagrożenie dla liberalnego, lecz hierarchicznego społeczeństwa, przedmiotem jego zabiegów – w przeciwieństwie do amerykańskiego dziennikarza z Hollywood – nie jest ludowe poczucie sprawiedliwości, los pokrzywdzonych, ale porządek społecznej stratyfikacji.

DETEKTYW I KORESPONDENT

Cofając się do klasycznej ery Hollywood, do lat 40., widzimy, że ówczesne filmy budujące mit dziennikarza gatunkowo wiążą się właśnie z dwoma wymienionymi przez Boltanskiego gatunkami literackimi: prozą szpiegowską i kryminalną.

Jako pierwszy przykład można wymienić Korespondenta zagranicznego (1940) Alfreda Hitchcocka. Amerykański dziennikarz, Johnny Jones, zostaje wysłany przez swojego wydawcę – liberalnego Amerykanina przerażonego wzrastającą potęgą Hitlera – do Europy w sierpniu 1939 roku. Ma sprawdzić, jaka jest siła nazistów na kontynencie, czy faktycznie przygotowują się do wojny. Na miejscu Jones trafia na trop działającej między Londynem a Amsterdamem siatki szpiegowskiej pracującej dla nazistów. Porywa ona holenderskiego dyplomatę, torturami próbując wymusić od niego tajne informacje. Jones w brawurowym śledztwie demaskuję grupę. Film kończy się w momencie wybuchu wojny, Jones zostaje w Londynie, by informować Amerykę o konflikcie, o walce, jaką w imieniu całego „wolnego świata” na razie samotnie toczy Wielka Brytania.

Przykład powiązania figury filmowego dziennikarza z gatunkiem detektywistycznym można z kolei znaleźć w obrazie Henry’ego Hathawaya Dzwonić Northside 777 (1948). Ten oparty na faktach, momentami wręcz paradokumentalny, film przedstawia dziennikarza, P.J. McNeala, w imię interesów prostego człowieka podejmującego śledztwo w sprawie dawnego morderstwa, dzięki czemu naprawione zostają błędy policji sprzed lat. Wszystko zaczyna się od ogłoszenia wydrukowanego w prasie: matka osadzonego od 12 lat w więzieniu za morderstwo Franka Wieceka oferuje 5 tysięcy dolarów nagrody dla każdego, kto dowiedzie niewinności jej syna. Sprawie postanawia się przyjrzeć „Chicago Times”. Pracujący dla gazety P.J. rozmawia ze świadkami, bada akta i dawne zeznania sądowe. Spotyka się przy tym z oporem policji i władz stanu – nikt nie chce przyznać się do błędu z przeszłości. Niezamożny i nieustosunkowany Wiecek jest dla wszystkich wygodnym kozłem ofiarnym. Gdyby okazało się, że to jednak nie on zabił, polecieć musiałyby głowy osób znacznie bardziej wpływowych. Dziennikarskie śledztwo prowadzi jednak do podważenia zeznań kluczowego świadka oskarżenia i uwolnienia Wieceka.

Te dwa obrazy wyznaczają dwie janusowe twarze amerykańskiego filmu dziennikarskiego, dwa jego główne podgatunki. Oba budują mit dziennikarza i instytucji, dla których dziennikarz pracuje, jako najważniejszych strażników amerykańskiej demokracji. Pierwsza z tych twarzy zwrócona jest na zewnątrz, ku światu. W filmach wywodzących się z linii Korespondenta zagranicznego dziennikarz jest przedstawicielem amerykańskiej (czy szerzej: zachodniej) opinii publicznej wobec dramatycznych wydarzeń w odległym zakątku globu. Donosi o nich zachodniej opinii publicznej, reprezentuje wobec niej głos tych, którzy w skali globalnej głosu są pozbawieni. A jednocześnie często odkrywa przy tym winę własnego kraju: obojętność wobec zbrodni lub wręcz współudział w niej. Bohater takich narracji obraca się w środowisku przypominającym te znane z historii szpiegowskich. Tworzą je zachodni ekspaci w egzotycznych stolicach, zagraniczni korespondenci, dyplomaci, szpiedzy, handlarze broni, ludzie z półświatka, miejscowi politycy, przedstawiciele autorytarnych reżimów i walczący z nimi rewolucjoniści. Taką narrację można znaleźć na przykład w Roku niebezpiecznego życia (1982) Petera Weira (gdzie bohaterem jest Australijczyk) – filmie o nieudanym zamachu stanu przeciw dyktaturze Sukarno w Indonezji w 1965 roku; w Salwadorze (1986) Olivera Stone’a – traktującym o wojnie domowej w tytułowej środkowoamerykańskiej republice i zabójstwie arcybiskupa Romero przez wspierane przez Stany szwadrony śmierci; Polach śmierci Rolanda Joffe’a – obrazie pokazującym przejęcie władzy w Kambodży przez Czerwonych Khmerów; czy w poświęconej wojnie w Bośni Alei snajperów (1997) Michaela Winterbottoma.

Druga twarz filmu dziennikarskiego zwrócona jest do wewnątrz. W filmach biorących swój początek w Dzwonić Northside 777 obserwujemy świat zachodnich demokracji, w których dziennikarskie śledztwo ma przywrócić naruszone poczucie sprawiedliwości. W narracjach tych znów występuje ciekawa analogia do klasycznej prozy detektywistycznej. W prozie Arthura Conana Doyle’a obserwujemy rozszczepienie na dwie postaci stojące na straży porządku społecznego: reprezentującego aparat państwowy policjanta i prywatnego detektywa. Policjant, jak analizuje to Boltanski⁴, reprezentuje przepisy prawa; detektyw wkracza tam, gdzie szczegółowy przepis zawodzi, gdzie sprawa wymaga większej delikatności i taktu, niż te, na które jest w stanie zdobyć się wywodzący się z klas niższych policjant, a zagrożone są same zasady, z których poszczególne zapisy prawa wypływają.

Podobnie jest w filmie Hathawaya. Policja stoi na straży litery prawa (jest przy tym niekompetentna i skorumpowana), dziennikarz, choć jest osobą prywatną i nie posiada żadnych państwowych prerogatyw do działania, stoi na straży samych podstawowych zasad społecznych, z których poszczególne przepisy prawa wypływają. W tym wypadku niezbywalnych praw każdego do uczciwego procesu i demokratycznej zasady nakazującej z taką samą uwagą i rzetelnością podejść do sprawy ubogiego polskiego emigranta co do spraw możnych i potężnych.

Gdy skorumpowane wydają się wszystkie instytucje, na straży amerykańskiej demokracji stoi jeszcze zawsze zdolna naprawiać zło wolna prasa – tak najkrócej można streścić przesłanie narracji wyrastających z tego pnia.

TEZEUSZ I PSYCHONAUCI

Ten w sumie optymistyczny obraz Ameryki podważają lata 60. i 70: kontrkultura, gwałtowny spór polityczny ogniskujący się wokół takich kwestii jak prawa obywatelskie ludności czarnoskórej i wojna w Wietnamie, zabójstwa czołowych postaci życia politycznego (braci Kennedych, Martina Luthera Kinga), Pentagon Papers, wreszcie afera Watergate. Kino reaguje na te wszystkie wydarzenia serią narracji spiskowych, spisek staje się wtedy podstawową fabularną konstrukcją filmową. Spisek kwestionuje amerykański optymizm, przejrzystość amerykańskiej rzeczywistości. Narracja spiskowa odkrywa, jak bardzo Ameryka opanowana jest przez niemające nic wspólnego z demokracją grupy interesów. I że nie zawsze ma narzędzia, by sobie z tym poradzić.

W narracjach spiskowych pojawia się oczywiście także postać dziennikarza. Kto lepiej niż prowadzący śledztwo dziennikarz nadaje się na figurę ujawniającą spisek przed widzem? Jednak w przeciwieństwie do filmu Hathawaya sama dziennikarska interwencja w latach 70. nie zawsze wystarcza, by przywrócić społeczny porządek i ocalić zagrożone demokratyczne wartości. Tak dzieje się w Syndykacie zbrodni (The Parallax View, 1974) Alana J. Pakuli, w którym młody, pełen zapału dla swojej pracy dziennikarz Joe Frady podejmuje śledztwo w sprawie tajemniczego zabójstwa kandydata na prezydenta. Odkrywa, że oficjalna wersja o samotnym strzelcu nie ma sensu, a za zbrodnią stoi tajna organizacja zajmująca się politycznymi mordami na zlecenie, tytułowa Parallax Corporation. Dziennikarz nie tylko nie jest jednak w stanie zdemaskować złowieszczej organizacji, ale pracując w niej pod przykryciem, pada jej ofiarą, staje się kozłem ofiarnym obwinionym za kolejny mord na ważnym polityku.

Jednocześnie to właśnie lata 70. przynoszą najmocniejsze w kinie amerykańskim potwierdzenie klasycznego mitu dziennikarza i wolnych mediów. Chodzi oczywiście o Wszystkich ludzi prezydenta (1976), także wyreżyserowanych przez Pakulę. Film stanowi dramatyzację dziennikarskiego śledztwa, które doprowadziło do ujawnienia afery Watergate. Powtarza on czołowe zręby mitu dziennikarza jako strażnika demokracji i amerykańskiego projektu. Mimo głębi sięgającej najwyższych szczytów władzy korupcji ery Nixona Ameryka ciągle może liczyć na swoją wolną prasę – zdaje się mówić film. Woodward i Bernstein – młodzi, ambitni, ascetyczni, oddani wyłącznie pracy – podążają za prawdą, nie kierując się przy tym żadnymi „patologicznymi” pobudkami. Ich szefowie troszczą się tylko o dziennikarską rzetelność i misję gazety – także nie kieruje nimi ani ekonomiczna, ani polityczna kalkulacja.

Paranoje mają strukturę labiryntu. Jak zauważa Lyotard, „labirynt nie jest stałą konstrukcją architektoniczną: tworzy się on natychmiastowo w każdym miejscu i czasie […], gdzie tylko pojawia się strach”⁵. W latach 70. w amerykańskim kinie wykwita cały szereg takich labiryntów strachu. Kino radzi sobie z nimi przez coraz bardziej fantastyczne, odrealnione narracje. Na ich tle Bernstein i Woodward wydają się jak Tezeusz znajdujący wyjście z labiryntu paranoi, ich śledztwo jest jak nić Ariadny, pokazująca całej zagubionej Ameryce drogę do wyjścia. Stawką afery Watergate i filmu Pakuli okazuje się – jak analizował to Jean Baudrillard – przywrócenie samej nadszarpniętej zasady rzeczywistości⁶. Dla francuskiego teoretyka ta restytucja zasady rzeczywistości ma dwuznaczny politycznie wymiar: przedstawia ona jako skandal coś, co w istocie nie jest skandalem, a jedynie normalną pracą systemu. Umacnia iluzję, że władza czy kapitał dają się kontrolować przez umowę społeczną. Woodward i Bernstein „stawiają przed kapitałem lustro […] w nadziei, że da się on na to złapać, […] na fantasmagorię umowy społecznej, i wypełni swe zobowiązania wobec całego społeczeństwa”⁷.

Odwrotną strategię pod tym względem przyjmuje inny dziennikarski film radzący sobie z podważeniem zasady rzeczywistości w Ameryce epoki kontrkultury: Las Vegas Parano (Fear and Loathing in Las Vegas, 1998) Terry’ego Gilliama. Jest to adaptacja powieści Huntera S. Thompsona, kontrkulturowego dziennikarza, twórcy stylu gonzo – w miejsce skrupulatnej, pozbawionej emocji dziennikarskiej relacji preferującego subiektywny punkt widzenia i groteskowe deformacje rzeczywistości.

W narracji Thompsona/Gilliama dziennikarz, by zrozumieć Amerykę ery Nixona (powieść i film rozgrywają się w 1971 roku), musi stać się psychonautą. Prawda o Ameryce kryje się w narkotycznym delirium. Za podszewkę rzeczywistości zajrzeć pozwalają nie operacje rozumu czy kontakt z dobrze poinformowanymi informatorami, ale narkotyczne odurzenie. Być może cała Ameryka jest „złym tripem”, a z labiryntu paranoi nie ma wyjścia, nie ma żadnej nitki Ariadny prowadzącej do utraconej na zawsze zasady rzeczywistości.

EUROPEJSKI CYNIZM

Porównując kino amerykańskie z tym, jak z doświadczeniem politycznego wzburzenia przełomu lat 60. i 70. radziło sobie kino europejskie, dostrzeżemy, że na Starym Kontynencie filmowcy przyjmowali do prasy stosunek o wiele bardziej cyniczny. W Europie trudno znaleźć narrację przywracającą wiarę w siłę demokratyczno-liberalnych instytucji, w rodzaju Wszystkich ludzi prezydenta.

Najbardziej kontrastowy z obrazem Pakuli obraz prasy w demokracji liberalnej daje Marco Bellocchio w filmie Dajcie sensację na pierwszą stronę (Sbatti il monstro in prima pagina, 1972). Bohaterem jest tu nie idealistyczny dziennikarz, ale cyniczny redaktor mediolańskiego dziennika. Wysługuje się stojącym za pismem kapitalistom o faszystowskich powiązaniach, którzy dążą do eskalacji napięcia w kraju i wytworzenia społecznego przyzwolenia na zamach stanu wprowadzający „rządy silnej ręki”. Redaktor organizuje kampanię oszczerstw mającą obciążyć śmiercią młodej dziewczyny – córki szanowanego w mieście lekarza i akademika – jej kochanka anarchistę. Redaktor nie ukrywa, że jego celem nie jest informowanie społeczeństwa, ale ochrona interesu klasy panującej. „Myślisz, że to Marks i Engels wymyślili wojnę klas?! My toczymy ją już od dawna!” – krzyczy w pewnym momencie do jednego ze swoich podwładnych. Obraz cynicznego dziennikarza tabloidu, który niszczy życie bohaterki – robotnicy uwikłanej w romans z działaczem radykalnej lewicy – a następnie zostaje przez nią zabity w afekcie i zostaje obwołany męczennikiem wolności słowa pojawia się z kolei w Utraconej czci Katarzyny Blum (1975) Volkera Schlöndorfa i Margarethe von Trotty.

Portrety cynicznych dziennikarzy pojawiają się oczywiście także w kinie amerykańskim. Cynizm, fałszowanie dowodów, manipulacja bohaterami, których historię się sprzedaje czytelnikom, rzadko mają jednak w kinie amerykańskim charakter systemowy, wynikają raczej z moralnych niedostatków dziennikarzy niż z wady samego systemu czy miejsca prasy w systemie kapitalistycznym – tak jak ma to miejsce w filmie Bellocchia.

POLSKI DZIENNIKARZ BEZSILNY

Jak na tej osi idealistyczna Ameryka–cyniczna Europa sytuuje się kino polskie? Wprowadza ono trzecią figurę – dziennikarza bezsilnego, który nie jest w stanie ani stać na straży demokracji jak bohaterowie Pakuli, ani kształtować rzeczywistości z taką swobodą, jak robił to bohater Bellocchia.

Dziennikarką bezsilną jest Agnieszka z Człowieka z marmuru (1976) Wajdy. Film ma strukturę śledztwa zapożyczoną z Obywatela Kane’a. Jednak prawdy o proletariackim herosie ery stalinizmu nie przysnuwa tu – jak u Wellesa – sama nieprzejrzystość rzeczywistości, ale interwencja autorytarnej władzy. Cyniczny telewizyjny redaktor zamyka projekt Agnieszki i nie pozwala mu ujrzeć światła dziennego. Media w PRL-u widzianym w filmie Wajdy nie są zwierciadłem, przystawianym władzy w imię społeczeństwa, ale narzędziem rządowej propagandy, mającym nad społeczeństwem sprawować kontrolę. Dziennikarka, która przy pomocy mediów chce do prawdy dążyć, zostaje od razu zablokowana przez bezpośrednią, cenzorską ingerencję czynnika politycznego.

Ten motyw bezpośredniej interwencji władzy czyniącej dziennikarza bezsilnym wraca w kinie III RP. Najbardziej wyraźnym tego przykładem są Gry uliczne (1996) Krzysztofa Krauzego. Dziennikarz Telewizji Prywatnej (sic!) prowadzi śledztwo w sprawie zabójstwa Stanisława Pyjasa, którego główne pytanie brzmi: „Kim był donoszący na kolegów ze Studenckiego Komitetu Solidarności tajny współpracownik bezpieki o pseudonimie Ketman”?⁸. Dziennikarz w trakcie śledztwa nie tylko natyka się na dawnych esbeków ulokowanych wygodnie w nowym systemie, ale odkrywa również, że być może całą obecną sprawą teczki Ketmana manipulują dawne i nowe służby. Choć wycofuje się w życie prywatne, zanim zdąży cokolwiek ujawnić opinii publicznej, i tak zostaje zamordowany w biały dzień na krakowskim Rynku – jak się mamy domyślać, wiedział za dużo. Dziennikarskie śledztwo niczego nie zmienia, a jedynie odsłania trwanie i potęgę postkomunistycznego układu.

Jeszcze inną wizję dziennikarskiej bezsilności przedstawia Człowiek z żelaza (1981) Wajdy. O wiele bardziej subtelną i być może, przy całej anachroniczności tego filmu, całkiem dobrze rezonującą z naszymi współczesnymi problemami. Bezsilność redaktora Winkla nie wynika bowiem z brutalnej, cenzorskiej ingerencji władzy. Winkel najpierw zostaje przez władzę wysłany, by spreparować oszczerczy materiał na temat strajkującej stoczni. W toku śledztwa „nawraca” się jednak na sprawę stoczniowców i odcina się od władzy. Ale gdy to robi, odrzuca go także strona solidarnościowa, która rozpoznaje w nim kapusia. W ostatniej chwili widzimy go, jak snuje się bezdomny i bezużyteczny pod bramą gdańskiej stoczni po podpisaniu porozumień sierpniowych. Niepotrzebny ani władzy – która wie, że przynajmniej na razie musi odejść od najbardziej obcesowych form propagandy i dezinformacji – ani „Solidarności” – wspólnocie opierającej się wszelkiej polityce zapośredniczenia i reprezentacji, niechętnej spojrzeć na siebie w zapośredniczonym odbiciu dziennikarskiego oka.

WEJŚCIE SYGNALISTY

Podobne obrazy bezsilności trudno znaleźć w kinie amerykańskim. Wyjątkiem jest film Michaela Manna Informator (1999). Jego bohater Lowell Bergman jest wydawcą programu 60 minut, emitowanego w jednej z wielkich stacji. Bergman jest weteranem roku ’68, studenckich protestów i kontrkultury. Wierzy, że w telewizji kontynuuje innymi środkami dawną walkę o bardziej sprawiedliwą, równościową Amerykę.

Bergman trafia na dokumenty dostarczone przez insidera przemysłu tytoniowego, które pokazują, że bossowie wielkich firm doskonale zdawali sobie sprawę ze zdrowotnego ryzyka i świadomie je ukrywali. Dociera do zwolnionego z pracy w jednej z korporacji naukowca, Jeffreya Wiganda, i nagrywa z nim wywiad. Stacja boi się jednak reperkusji prawnych ze strony producentów papierosów. Emituje materiał bez wywiadu z Wigandem, choć jednocześnie ujawnia go jako źródło. Koncerny rozpoczynają negatywną kampanię przeciw naukowcowi, nieznani sprawcy grożą jego rodzinie.

Bergman podejmuje trudną walkę ze swoją stacją o ocalenie dobrego imienia informatora i emisję materiału. Choć mu się to udaje, to na koniec nie mamy – jak w wypadku Wszystkich ludzi prezydenta – wrażenia potwierdzenia demokratycznej zasady i umocnienia prawomocności amerykańskich instytucji. Choć Bergmanowi uda się w końcu przeforsować materiał w integralnej formie, rozczarowany odchodzi ze stacji. Widz ma zaś wrażenie, że telewizja jest częścią problemu korporacyjnej Ameryki, nie instytucją, dzięki której problem ten mógłby zostać rozwiązany. Bezsilność Bergmana ciągle jest jednak bezsilnością „starego typu”: bezsilnością pojedynczego dziennikarza w potężnych mediach, których społecznej, opiniotwórczej i ekonomicznej pozycji w amerykańskiej sferze publicznej nic jeszcze nie zagraża.

Informator wprowadza ważną figurę, z którą dziennikarz w kinie często współpracuje: to figura sygnalisty, whistleblowera, który będąc w środku dużej instytucji i widząc w niej nieprawidłowości, podejmuje ryzyko, by poinformować o tym opinię publiczną – na ogół za pośrednictwem mediów. Za sprawą Edwarda Snowdena i Chelsea Manning problem sygnalistów szczególnie silnie wraca w ostatnich latach w debacie publicznej, a wraz z nią w kinie.

Choć postaci sygnalistów pojawiają się w tym filmie na marginesach, to problem ich znaczenia dla demokracji i tego, jak ich chronić, pojawia się także w filmie poświęconym postaci Juliana Assange’a, zatytułowanym Piąta władza (2013)⁹. WikLeaks, czołowe przedsięwzięcie Assange’a, jest w nim przedstawione jako próba zbudowania platformy umożliwiającej sygnalistom ujawnianie nieprawidłowości. Platforma ta ma być przy tym niezależna także od tradycyjnych mediów i ich biznesowych uwikłań. Assange na ekranie (a pewnie w dużej mierze i w rzeczywistości) zdaje się wierzyć, że społeczeństwo obywatelskie nie potrzebuje medialnych gatekeeperów, by poznawać prawdę i wpływać na władzę.

HAKER I DZIENNIKARZ ALBO CZY TRADYCYJNE MEDIA NAPRAWDĘ SĄ MARTWE

W Piątej władzy dziennikarz spotyka się z nową figurą stojącą na straży demokratycznej zasady: hakerem. Obie figury reprezentują inną rzeczywistość techniczną: z jednej strony słowo pisane i druk, z drugiej technologie cyfrowe i globalna sieć. Ale prawdziwa różnica tkwi w odmiennych układach sił społecznych, jakie artykułują się w każdej z tych figur.

Dziennikarz śledczy jest produktem dwudziestowiecznego, regulowanego przez państwo kapitalizmu. Haker jest produktem jego rozpadu. Dziennikarz działa w ramach instytucji i prawa (prasowego, cywilnego itd.). Podlega hierarchicznej strukturze, która kontroluje jego pracę i także ponosi za nią prawną odpowiedzialność. Podstawową procedurą prawdy jest dla dziennikarza śledztwo: spotkania z informatorami, źródłami, analiza dokumentów. Haker działa sam lub w horyzontalnej sieci, w której spontanicznie tworzą się hierarchie. Opiera się instytucjonalizacji. Działa poza prawem, o ile nie zostanie schwytany, nie odpowiada przed nikim za swoje działania. Choć także posługuje się właściwym dziennikarstwu riserczem, to podstawową, odróżniającą go od dziennikarza metodą produkcji prawdy jest kradzież wrażliwych danych.

Politycznie dziennikarz jest figurą bliską socjaldemokracji czy amerykańskiemu liberalizmowi. Całe jego działanie opiera się na przekonaniu – przywołując znów metaforę Baudrillarda – że podstawiając kapitałowi lustro, można zmusić go do respektowania umowy społecznej. Haker takiej wiary nie żywi. Zanim opowie się po stronie lewicy czy prawicy, jest zawsze już spontanicznie anarchistyczny i libertariański. Nie wierzy, by coś mogło powściągnąć władzę kapitału. Na jego przemoc odpowiada własną.

Kino, instytucja także pochodząca z ery regulowanego kapitalizmu, z przyjęciem i umitycznieniem figury hakera, tak jak kiedyś umityczniła postać dziennikarza, ma problem. Jeśli wprowadza bohatera hakera, to parując go z dziennikarzem i tworząc scenariusz ich udanej współpracy – jak w Dziewczynie z tatuażem, adaptacji powieści Stiega Larssona przedstawiającej obraz wspólnego śledztwa hakerki Lisbeth Salander i klasycznego dziennikarza śledczego, Mikaela Blomkvista. Podział haker–dziennikarz zostaje tu też przełożony na różnicę seksualną, a konflikt między tymi dwiema rolami społecznymi „pogodzony” za pomocą klasycznego hollywodzkiego scenariusza „produkcji pary”¹⁰.

Także w Piątej władzy Assange zostaje sparowany z dziennikarzami „Guardiana” i „New York Timesa”. Obie te redakcje zostają przedstawione w filmie jako odpowiedzialne instytucje, stojące na straży publicznego interesu, kontrastujące z histrionicznyn, egotycznym Assange’em. To im łatwiej mierzyć się z władzą niż samotnemu Assange’owi, którego rządom łatwiej jest unieszkodliwić niż potężne redakcje. „Pogłoski o śmierci tradycyjnych mediów wydają się mocno przesadzone” – mówi film.

Ale jednocześnie medium, w którym działa Assange – internet – osłabia ekonomiczne podstawy tradycyjnych mediów, zwłaszcza prasy. Obniża także społeczną pozycję i wagę zawodowych dostarczycieli treści na rzecz hobbystycznych blogerów, youtuberów i social media ninjów. Filmowe obrazy na razie raczej wypierają ten proces. Dobrym przykładem takiego wyparcia jest film Stan gry Kevina Macdonalda z 2009 roku. Prowadzący śledztwo w sprawie znajomego polityka klasyczny dziennikarz śledczy Cal McAffrey zostaje zmuszony do prowadzenia go razem z pracującą dla jego gazety młodą blogerką Dellą Frye. Dziennikarz gardzi nią i światem lekkiego, niepoważnego, nieopartego na faktach czy pracy z informatorami, internetowego dziennikarstwa, jakie uprawia młoda dziewczyna. Jednak, jak mówi Calowi naczelna: „Ona w przeciwieństwie do ciebie jest wygłodniała, tania i dostarcza tekst co godzinę”. A argument ekonomiczny jest bardzo ważny dla gazety przeżywającej problemy finansowe i wykupionej przez nowych, zorientowanych głównie na zysk właścicieli. Jednak wszystkie te zagrożenia dla tradycyjnej roli i modelu prasy zostają w filmie odsunięte. Cal robi z Delli solidną dziennikarkę, wbrew korporacyjnym naciskom udaje się im opublikować artykuł demaskujący korupcję na Kapitolu i nielegalne praktyki prywatnej firmy wojskowej.

Upewniająco wobec tradycyjnych mediów i mitu dziennikarza działała także Piąta władza. Tymczasem „Guardian” – gazeta, która odegrała czołową rolę w upublicznieniu dokumentów dostarczanych przez Manning i Snowdena – stracił tylko w ostatnim roku 100 milionów funtów¹¹. Finansową podstawą gazety jest wspierający ją fundusz inwestycyjny, dysponujący ponad 700 milionami funtów kapitału. Jeśli jednak gazeta będzie przynosić straty w tym tempie, ten żelazny kapitał wyczerpie się w ciągu 10 lat. Zarząd pisma planuje zredukować koszty jego funkcjonowania w tym roku o jedną piątą, także przez zwolnienia.

„Guardian” nie jest jedynym pismem z takimi kłopotami. Jeśli tradycyjne media, zwłaszcza prasa, nie znajdą nowego modelu biznesowego odpowiadającego na wyzwania sieci, dziennikarz jako strażnik publicznego interesu i demokracji może stać się mitem w najbardziej dosłownym sensie tego słowa – pamiątką po poprzednim okresie kapitalizmu i demokracji, tak obcą naszym czasom jak radia lampowe. Możliwe oscarowe triumfy Spotlight pozwolą wrócić na chwilę do ostatnich momentów złotego okresu prasy, ale oglądając ten film, pamiętajmy, że to już historia. Być może o wiele bardziej na czasie jest obraz Winkla z Człowieka z żelaza – bezsilnego dziennikarskiego ronina, niepotrzebnego ani władzy i biznesowi (gdyż niezdolnego skutecznie manipulować społeczeństwem), ani opinii publicznej, coraz bardziej przekonanej, że w dobie sieci 2.0 zawodowi producenci treści, eksperci, gatekeeperzy i dziennikarze śledczy są jej tak samo zbędni, jak bohater Wajdy jest zbędny „Solidarności” w chwili jej triumfu.

W pierwszy piątek maja długa kolejka ludzi z branży reklamowej i medialnej ciągnęła się nowojorską 22 ulicą zachodnią. Stali w oczekiwaniu na Shane’a Smitha, 45-letniego brodatego i nieokrzesanego współzałożyciela Vice’a. Jeden z najbardziej ekstrawaganckich prezesów ze świata mediów miał tam coś do ogłoszenia.

Okazją było Digital Content NewFronts, korporacyjna impreza, na której firmy medialne pokazują reklamodawcom, co zaplanowały w branży cyfrowej. Niektórzy prezesi przyszli w zapiętych koszulach i blezerkach, Smith pojawił się w czarnym T-shircie, a spod rękawa wystawał mu tatuaż.

CUDOWNE DZIECI SIECI IDĄ DO KABLÓWKI

W zabawnej i pełnej sprośnych dowcipów prezentacji, w której nie zabrakło również Spike’a Jonze’a, nominowanego do Oscara filmowca i dyrektora kreatywnego Vice’a, Smith przedstawił całą masę nowych programów lifestyle’owych z millenialsowymi gwiazdami. Marc Maron, cyniczny komik znany z podcastów, w których jeden na jednego rozmawia z rozmaitymi celebrytami, będzie miał program z wywiadami; Ellen Page, hollywoodzka gwiazda znana z Incepcji czy Juno, która w 2014 roku ogłosiła, że jest lesbijką, będzie prowadziła program podróżniczy LGBT „Gaycation”.

W przeciwieństwie jednak do masy programów newsowych i kulturalnych, które Vice wypuszcza online, te programy mają być emitowane na nowym kablowym kanale Vice’a w sieci A&E, która zapłaciła niezłą sumkę 250 milionów dolarów za 10 procent akcji firmy Smitha. Na najważniejszym wydarzeniu branży reklamowej mediów cyfrowych wielkie nowiny od Vice’a zabrzmiały niemal anachronicznie – cudowne dzieci mediów online miały trafić do kablówki.

Nie tylko te programy przenoszą się do telewizji. Vice coraz mocniej stawia też na twarde newsy. Pod koniec marca 2015 firma ogłosiła podpisanie umowy z HBO, która chce poszerzyć swoją ofertę dokumentalną i dać Vice’owi codzienny 30-minutowy program informacyjny.

Vice pławi się w pieniądzach z tych umów i w prestiżu płynącym z wejścia do tradycyjnego medium. A&E i HBO chcą zwiększyć oglądalność wśród uwielbiających Vice’a millenialsów. Poza tym to wcale nie najgorszy moment na wejście w świat newsów. Niedawno zawieszony został mocny gracz z NBC – Brian Williams, newsroom Al-Dżaziry to jeden wielki bałagan, a CNN idzie na rekord faux pas wygłoszonych na antenie w ciągu jednego tygodnia.

Ich upadek przypadł akurat na wzrost Vice’a. Smith już dawno stwierdził, że chce, by Vice był „następnym MTV, ESPN i CNN połączonym w jedno”. W 2015 roku zaczęło stawać się to rzeczywistością. Vice nie jest już „czadowym” cyfrowym outsiderem, ale sprawnie zarządzanym globalnym imperium napędzanym milionami dolarów od inwestorów i reklamodawców, które w połączeniu z bezczelnością zdecydowanie wyróżniają Vice’a na tle upadających świątyń tradycyjnych mediów.

Atrakcyjność Vice’a wśród cennej publiczności millenialsów wynika z założenia, że Vice jest prawdziwy i surowy, a nie plastikowy i schludnie opakowany jak cała reszta mainstreamowych mediów. Być może jednak bardziej zgodne z prawdą byłoby stwierdzenie, że Vice po prostu opakowuje się dużo sprytniej niż niemal cała reszta wielkich firm medialnych.

„Vice bardzo sprytnie potrafił ustawić swoją pozycję i swój obraz w mediach”, twierdzi Eunice Shin, dyrektorka Manatt Digital Media, firmy consultingowej i zarządzającej venture capital dla firm medialnych. „A wszystko to w określonym celu”.

Vice do perfekcji opanował masową produkcję autentyczności w celach komercyjnych. Jednak redakcyjne standardy ulegają zmianie w momencie, gdy celem nie jest już bycie firmą z branży rozrywkowej, ale wiarygodnym źródłem informacji.

Vice wierzy, że jest gotowe na to wyzwanie. Alex Miller, globalny szef działu produkowania treści, mówi, że firma wydoroślała. „Wraz z rozwojem przychodzi poczucie odpowiedzialności”, powiedział mi ostatnio w jednej z otoczonych szklanymi ścianami sal konferencyjnych Vice’a. „W miarę jak czas leci, już nie sądzę, że bycie wesołkowatym, głupkowatym, jest cool. Kiedy patrzysz na naszą planetę i jej stan, to wymaga uwagi. Wymaga pieczołowitości. Wymaga też pewnego poziomu powagi”.

Czy wciąż aktualne jest do znudzenia powtarzane hasło Vice’a, żeby robić to, co „mądre w głupi sposób, a to, co głupie w mądry”? „Sądzę, że po prostu wszystko robimy mądrze, przynajmniej mam taką nadzieję” – mówi Miller.

CZY CHCIAŁBYŚ ZOSTAĆ SZCZĘŚCIARZEM?

Siedziba Vice’a to liczący prawie trzy tysiące metrów kwadratowych zespół zaadaptowanych magazynów na Williamsburgu, rejonie Brooklynu – hipsterskiej stolicy Stanów Zjednoczonych. Smith, który mimo wielokrotnych próśb nie znalazł czasu na rozmowę ze mną, nazwał swoje biuro dla 425 pracowników „sweat-shopem dla zaufarian (trustafarians)”, a kulturę firmy „przypominającą kazirodczą rodzinę”.

Wnętrze doskonale pasuje do stylu Vice’a: surowe, a jednak wypolerowane. W pokoju spotkań znajdziemy wypchanego niedźwiedzia, wspomnienie po kręceniu teledysku. Kiedy byłem tam w kwietniu, słynny biurowy bar był chwilowo nieobecny – oczekiwał na mające nadejść wkrótce przenosiny do miejsca, które będzie dwa razy większe niż dotychczasowe.

Pierścienie z logo Vice’a nosi się w całym biurze. Nowi pracownicy podpisują niestandardową umowę, z której dowiadują się między innymi, że „seksualnie prowokujące i inne nieodpowiednie obrazy, nagrania wideo i audio są regularnie obecne w biurach Vice’a”. Firma organizuje eventy w rodzaju charytatywnej partyjki ping-ponga między redaktorem Benjaminem Shapiro a Gusem Wennerem z „Rolling Stone’a” albo imprezy z okazji dwudziestych urodzin, gdzie występował raper Lil Wayne. Przed imprezą Smith osobiście rozdawał pracownikom koperty z 1500 dolarami w gotówce.

Dla młodych dziennikarzy dołączenie do Vice’a oznacza imprezowe życie przy okazji ważnej roboty. Podczas gdy większość nowych mediów kojarzy się ze ściemnionymi agregatorami treści i tanim moralizowaniem hot takes. Tymczasem pracownicy Vice’a – średnia wieku 26–27 lat – robią długie dokumenty, jeżdżą po całym świecie, a przy tym wystrzegają się losu żebrzącej o kliki farmy treści. Gdy stare media walczą, by przystosować się do technologii cyfrowej, Vice rzuca się w eksperymenty z Google Glass, podaje newsy w trybie virtual reality w Sundance i odpala nowe produkty w rodzaju Broadly, mającego niedługo zadebiutować wortalu dla kobiet – pierwszego w historii tej firmy zbudowanej raczej na męskiej niefrasobliwości. Smith dał dziennikarzom nieco optymizmu, rzadkość w dzisiejszym mrocznym świecie mediów. Jak powiedział mi były pracownik: „Jako młoda osoba masz szansę dojść nieco wyżej i robić rzeczy, których nie zrobisz, stojąc w miejscu za starymi i bardziej doświadczonymi dziennikarzami”.

Dzięki 6,5 miliona dolarów zachęt podatkowych za stworzenie 525 miejsc pracy na Williamsburgu machina Vice’a też rośnie. Vice opisał swoje pensje jako „konkurencyjne w porównaniu z innymi rosnącymi firmami medialnymi”, ale wielu pracowników jest tu najwyraźniej dla pracy i kultury firmy, nie dla pieniędzy.

„Będąc tutaj, masz poczucie, że jesteś szczęściarzem” – powiedział mi jeden były pracownik. „To, czego nie dostaniesz w gotówce, otrzymasz w cool factorze, a poza tym możesz uczestniczyć w ich imprezach”.

„To przypomina kult” – mówi mi inny były pracownik.

Vice niekoniecznie ma największą publiczność w świecie mediów (dane z comScore pokazują w maju 2015 roku 32,4 miliona unikalnych użytkowników ze Stanów, w porównaniu z 74,7 miliona BuzzFeeda, choć nie uwzględnia to zasięgu Vice’a na YouTube, w telewizji i mediach społecznościowych), ale na pewno tę najbardziej trendy i dużo pieniędzy. Ta prywatna firma jest warta co najmniej cztery miliardy dolarów, jak powiedział Smith dziennikarzom „The New York Times”. Gazeta donosiła również, w oparciu o wewnętrzne dokumenty firmy, że Vice spodziewa się w 2015 roku przychodu rzędu 915 milionów dolarów.

Nie umyka to uwadze starych mediów. „Chcemy się od nich uczyć”, mówi Nancy Dubuc, prezes i CEO sieci A&E, w nowojorskim Paley Center for Media. „Mówią do pokolenia, z którym bardzo chcemy nawiązać kontakt”.

Vice prezentuje obraz dojrzałej, otwarcie korporacyjnej organizacji, która zachowała młodzieńczy wigor. Wyzwaniem w miarę rozwoju sieci 36 globalnych oddziałów z 1500 pracownikami jest, jak zdystansować się od rubasznych początków, a jednocześnie zachować wystarczająco dużo tej reputacji, żeby scementować i rozbudować swoją władzę nad wierną publicznością.

Ta właśnie zagadka zaprząta głowy menedżerów firmy. Ellis Jones, pierwsza kobieta redaktorka naczelna „Vice Magazine”, mówi, że jej zadaniem było „znaleźć sposoby na dotarcie do większej publiczności, która mogła widzieć, jacy byliśmy 10–15 lat temu”. Magazyn pozostał ostatnim bastionem bezguścia Vice’a, nawet gdy firma przeszła już do formatu telewizji informacyjnej – Last Words, modowa rozkładówka z 2013 roku pokazująca zabijające się pisarki, została później wycofana – ale ostatnie dwa numery poświęcono prozie i zmianom klimatycznym.

Vice znajduje się na osobliwej pozycji: nie bardzo przypomina to, czym był przez większość swojej historii, a jednak ma interes w przekonywaniu, że tak naprawdę to wcale tak bardzo się nie zmienił.

CZY MARTWY GOŁĄB PORADZI SOBIE W HBO?

Żeby zrozumieć zmianę, jaka dokonuje się w Vice, wyobraźcie sobie, że znany z MTV Jackass zamiast popaść w zapomnienie produkuje teraz dokumenty na wyłączność o ISIS prosto z Syrii i Iraku. Vice.com wciąż przesadnie często zajmuje się pracownikami seksualnymi – weźmy choćby tekst Dwadzieścia godzin w nowojorskim klubie ze striptizem – ale najostrzejsze materiały stopniowo są kastrowane.

Do swojego obecnego wcielenia Vice dotarł okrężną drogą. Powstał w 1994 roku jako „Głos Montrealu”, kontrkulturowe pismo finansowane z państwowych zasiłków, które było dość bezczelne w generowaniu szumu wokół siebie. Publikowało teksty w rodzaju Geje czy dziewczyny?, w którym dwóch mężczyzn z zawiązanymi oczami musiało zgadnąć, czy obciąga im kobieta czy mężczyzna; albo stałą rubrykę Obrzydliwy słój, w której składniki takie jak strupy z twarzy były miksowane z martwym gołębiem, wkładane na całe tygodnie do słoika i dokumentowane. Kiedy pismo oskarżano o małą różnorodność autorów, to – jak powiedział zajmującemu się mediami Jessemu Brownowi współzałożyciel Vice’a Gavin McInnes, którego drogi ze Smithem i Surooshem Alvim rozeszły się w 2008 roku za sprawą „różnic twórczych” – McInnes pisał pod „czarnymi” albo kobiecymi pseudonimami. To było ostre, bezrefleksyjnie obraźliwe, a dla swojej publiczności – cool.

W 2006 roku Vice uruchomił Przewodnik Vice’a po podróżowaniu i zwrócił swoją uwagę na publikowanie materiałów wideo online. W 2009 roku firma otrzymała zastrzyk kapitału private equity i zaczęła się profesjonalizować. Dawny szef Viacomu Tom Freston został doradcą, a reprezentować Vice’a zaczął słynny hollywoodzki agent talentów Ari Emanuel. Fareed Zakaria z CNN-u oraz gospodarz talk-show Bill Mahler dołączyli wraz z BJ Levinem (znanym z produkcji reality shows w rodzaju Project Runway) jako producenci serii dokumentów powstających we współpracy z HBO, która umieściła Vice’a na kulturalnej mapie.

Dziś większość treści Vice’a żyje w sieci na dziesięciu stronach lub wortalach, które obejmują wszystko – od Fightlandu poświęconego MMA, po Thumpa poświęconego elektronicznej muzyce tanecznej. Choć Vice zaczynał jako pismo, teraz produkuje głównie materiały wideo, a jego najlepsze treści to minidokumenty publikowane również na YouTube. Jego flagowym produktem nie jest jednak żadna strona, ale seria półgodzinnych dokumentów na HBO, pomyślana pierwotnie w stylu „60 minutes spotyka Jackassa”.

Vice News, kolejny wortal uruchomiony w marcu 2015, zdążył już zdobyć nagrody Webby, Peabody i National Magazine Award i zaliczyć wywiady z prezydentem Barackiem Obamą, wiceprezydentem Joem Bidenem i Jamesem Mitchellem, nazywanym architektem programu przesłuchań CIA. Dzięki informacyjnemu programowi na HBO newsy niedługo będą konsumować jeszcze więcej zasobów spółki.

Jednak gdy Vice coraz mocniej stawiał na poważne dziennikarstwo, rosły też problemy. Mur między redakcją a działem reklamy, z którego Vice dostaje większość swoich przychodów, może być dziurawy. Ponad rok temu Charles Davis, redaktor Vice’a, który został zwolniony po dwóch miesiącach, opublikował na Twitterze maila od innego redaktora z Vice’a, w którym można przeczytać, że każdy tekst, w którym pojawia się znana marka, musi trafić do generalnego menedżera Hosi Simona, nawet jeśli ta marka nie ma reklamowych relacji z Vice’em. Otrzymał tego maila po zaakceptowaniu tekstu od freelancera, w którym wzywano do bojkotu NFL. Choć redaktor, który był autorem maila, pisał, że wedle jego doświadczenia Simon „zgadza się na niemal wszystko”, Davis twittował, że „z jego doświadczenia wynika, że za każdym razem – dosłownie każdym – kiedy musiał pokazać tekst komuś z góry, tekst spadał”. Davis twierdził, że cztery jego teksty zostały uwalone, kiedy pracował w Vice jako redaktor i freelancer, łącznie z tekstem o naruszeniach prawa pracy w South by Southwest, który ostatecznie poszedł na Salon.com.

Vice przyznał się do uwalenia tekstów Davisa, ale oznajmił, że nie miało to nic wspólnego z konfliktami między newsową a biznesową stroną działalności firmy. „Te maile wyglądały nieciekawie, ale nieciekawe w tym jest raczej to, że nie ma tu żadnej ustalonej polityki [dotyczącej pisania o markach]” – powiedział mi były pracownik Vice’a. „Raczej każdy stara się chronić swój tyłek i ma nadzieję, że nie podpadnie niewłaściwym ludziom”.

Vice zbiera też baty za to, że nie do końca informuje bohaterów swoich dokumentów, że biorą udział w materiałach sponsorowanych. W jednym zabawnym przypadku film z 2012 roku na temat aktywistów z Chicago, którzy chcą powstrzymać walki gangów, był sponsorowany przez grę wideo, której hasło reklamowe brzmi: „Zemsta rozwiązuje wszystko”. Po tym jak pochodzący z Chicago reporter Jason Pretchel ujawnił tę sprawę, Vice wycofał materiał ze strony.

Vice kroczy po cienkiej linii oddzielającej rozrywkę od dziennikarstwa; przez większość swojej historii zajmował się raczej tym pierwszym, teraz chce być znany z tego drugiego. Rozrywka jest dziś dla dziennikarstwa kluczowa, ma ułatwić konsumowanie informacji. Momentami program na HBO przypominał biedaturystykę, gdzie pijani hipsterzy rozbijają się po trzecim świecie – to wszystko, co tak wściekało świętej pamięci Davida Carra, który w spektakularny sposób zglanował Smitha i jego kolegów w dokumencie Page One z 2011 roku (cztery lata później Carr przyszedł do firmy, pisząc pod wpływem głośnego filmu o ISIS „ostatnie wydarzenia sugerują, że Vice śmiertelnie poważnie traktuje robienie prawdziwych newsów, które ludzie, tak, nawet młodzi ludzie, będą faktycznie oglądać”). Jednak zazwyczaj Vice zapewnia odpowiedni ładunek rozrywki, robiąc ze swoich korespondentów gwiazdorów ich własnych reportaży, co z jednej strony pozwala widzom lepiej się wczuć, ale z drugiej może być postrzegane jako pyszałkowate.

W pochodzącym z 2011 roku dokumencie Shane Smith jedzie do Libii, spotyka rebeliantów walczących z siłami ówczesnego dyktatora Muammara Kadafiego i dociera do portowego miasta Mistrata położonego nieco ponad 12 mil od linii frontu. Pod koniec filmu kreatywny montaż sugeruje, że Smith wybiera się samochodem w stronę linii frontu, choć według źródeł z pierwszej ręki Smith wcale tam się nie udał. Według tego źródła na spotkanie z bojownikami pojechał tylko kamerzysta, choć Smith z offu mówi: „wreszcie dotarliśmy na front” i „kiedy byliśmy tam, otrzymaliśmy wiadomość, że zaraz ma się zacząć duża ofensywa”. „Dochodzimy do kwestii montażu, a w Vice montaż zawsze ma służyć rozrywce” – mówi źródło. „Nie ma w tym żadnej tajemnicy: [Shane Smith] nie jest dziennikarzem, ale showmanem”. Mimo wielu próśb Vice nie zdecydował się tego skomentować.

Innym razem dawna pracownica redakcji opowiadała o tworzeniu materiału dotyczącego pracowników seksualnych w jednym z krajów rozwijających się, gdzie została wysłana do klubu ze striptizem. Proszono ją również, by udawała prostytutkę, ale odmówiła. „Chcieli robić z tego sensację i wykorzystać te pracownice seksualne w sposób, na który nie mogłam się zgodzić”. Innym razem producent prosił ją, żeby więcej przeklinała do kamery.

Ten przypadek wskazuje na inne pretensje wnoszone przez niektórych obecnych i dawnych pracowników Vice’a: że to wciąż klub dla chłopców. Dane z 2014 roku pokazują, że jego publiczność jest w 2/3 męska, w pierwszym sezonie serii na HBO nie było ani jednej korespondentki; w ostatnim trzecim sezonie mamy trzy kobiety na dziesięć.

Obecni i dawni pracownicy byli też niezadowoleni, że Vice publikuje prace fotografa Terry’ego Richardsona, wieloletniego współpracownika, który pracował dla Vice’a ostatnio w 2013 roku, ale był oskarżany przez wiele modelek o molestowanie seksualne. Według rzecznika prasowego firma odcięła się od Richardsona. W 2014 roku artysta graffiti David Choe, który czasem był gospodarzem materiałów Vice’a, mówił w swoim podcaście o zmuszeniu masażystki do seksu oralnego, choć wielokrotnie powiedziała „nie”. Choe napisał później, że sytuacja była zmyślona i była to „kiepska historyjka w stylu bezmózga”. Rzecznik prasowy Vice’a odpowiedział: „Już z nim nie pracujemy”.

Nancy Ashbrooke globalna dyrektorka HR-u w Vice napisała w mailu do naszej redakcji, że molestowanie seksualnie „nie pojawiło się”, odkąd pracuje w firmie. „Nie zajmowaliśmy się żadnym przypadkiem molestowania seksualnego. Szczerze mówiąc, nie wiedziałam, czego się spodziewać, kiedy zjawiałam się w Vice, ale profesjonalizm, szacunek i zaangażowanie, które tu zobaczyłam, są niesamowite i nie odstają, a może nawet są lepsze od innych zawodników w tej branży”.

Jak widać, firma starannie pilnuje swojego publicznego wizerunku. Pisząc ten tekst, rozmawiałem z ponad 20 obecnymi i byłymi pracownikami lub współpracownikami Vice’a. Wielu nie bardzo chciało rozmawiać, a niektórzy nie mogli mówić z powodu odpowiednich klauzul zamieszczonych w umowach z firmą. Według Capital New York wewnętrzna instrukcja mówi, że wszyscy pracownicy mają zakaz rozmawiania z mediami bez zezwolenia i „muszą natychmiast zgłosić wszystkie zapytania ze strony mediów dotyczące interesów Firmy dyrektorowi ds. komunikacji albo starszemu menedżerowi, zanim w jakikolwiek sposób odpowiedzą na te zapytania”. Jake Goldman, dyrektor ds. komunikacji Vice’a i były zastępca sekretarza prasowego burmistrza Nowego Jorku Michaela Bloomberga, zorganizował moje wywiady z dwoma redaktorami i reporterem Vice’a, a potem w nich uczestniczył. Wydaje się więc, że mimo wszystkich roszczeń do autentyczności, Vice chce tylko takiej uwagi, którą sobie starannie wybiera.

RACZEJ CHILIJSKI ŁOSOŚ NIŻ KONGRES

Marka Vice’a w branży wideo została zbudowana na stylu, który firma nazywa „zanurzeniem” – to ostentacyjnie surowa estetyka, która odpowiada publiczności pełnej nieufności wobec błyszczącego i schematycznego programowania. Jak do tej pory wydaje się, że wszystko, do czego Vice zastosował swoją formułę, stało się bezpretensjonalne. Jednak telewizyjne wiadomości to najwyższy produkt pretensjonalności tradycyjnych mediów, świat teatralnych wypowiedzi, gładkich przejść i prowadzących z przesadnym makijażem. Nie ma nic bardziej odległego od chamskich korzeni Vice’a.

Na razie Vice News są dostępne tylko w sieci, redaktorzy trzymają się tematów, które odpowiadają młodej publiczności, takich jak brutalność policji, zmiana klimatyczna i protesty studenckie. Codzienna „kapsułka”, zbiór wiadomości z całego świata zamknięty w dwóch i pół minucie, raczej wspomni o połowach chilijskiego łososia niż walkach wewnątrz Kongresu.

Większość materiałów wideo to krótkie doniesienia, na przykład z Ukrainy, albo 20–30 minutowe dokumenty z odpowiadającym publiczności gospodarzem w wieku około 25 lat mówiącym z niedowierzaniem o tym, co widzi. Jak pokazał sukces kryminalnego podcastu Serial, poczucie uczciwego opowiadania ma naprawdę dużą moc oddziaływania. W wywiadach dla Vice’a kamera jest równie często zwrócona w stronę reportera, co w stronę bohatera.

Wrażenie, że wszystko to zostało sklejone spontanicznie, nadaje materiałowi charakter plotki opowiadanej przez przyjaciela, nawet jeśli historia jest już znana. Materiał jest dobrze zmontowany, nakręcony w jakości HD niczym w tradycyjnych mediach, ale wydaje się nieoficjalny, jak w mediach społecznościowych. Pod koniec kwietnia 2015 pod lupą znalazły się wybory w Wielkiej Brytanii, pokłosie trzęsienia ziemi w Nepalu oraz ulice Baltimore.

25 kwietnia protesty, które wybuchły po tajemniczej śmierci Freddiego Graya w policyjnym areszcie, zaczęły przybierać bardziej drastyczną postać – niektórzy demonstranci niszczyli szyby samochodów i rzucali kamieniami w policję. Trzy dni później Monica Villamizar z Vice’a zaczęła pokazywać demonstracje na livestreamie.

Prowadzący tu nie gwiazdorzy, nie ma też starannej kompozycji ujęć, tylko dwie godziny spędzone na podążaniu za reporterem i kamerzystą. Kamera się trzęsie, czasem nie trzyma ostrości, a uliczne oświetlenie sprawia, że ciężko dojrzeć twarze wielu wywiadowanych. Widać jednak, jak ekipa Vice’a podchodzi do miejscowych, jest świadkiem rabowania sklepu na rogu ulicy i rozmawia o tym, co kręcić dalej. Jest to surowe, ale uczciwe: można zajrzeć za kulisy uprawiania dziennikarstwa i zobaczyć, co dzieje się na ulicach.

W tym i czterech innych materiałach wideo – niektóre ścięto mocniej do 10 lub 15 minut – nie dowiadujemy się wiele nowego o rasowej dynamice sytuacji w Baltimore lub o konsekwencjach protestów (choć niektóre teksty zajmują się też tymi sprawami), dostajemy jednak dogłębne poczucie, jakie jest to miejsce. Widzimy, jak wielu ludzi protestuje na ulicy i jak wysyłają obydwiema rękami środkowe palce w stronę policji, widzimy błysk potu na 32-letnim mieszkańcu Baltimore, który chce, żeby media sobie poszły, i milczący szereg oddziałów policji z pałkami i przezroczystymi tarczami.

Zbliżający się program na HBO będzie jednak największym wyzwaniem dla reporterskich zdolności Vice’a. Wieczorne wiadomości to zupełnie inna para kaloszy niż robienie dokumentów i materiałów wideo do sieci, do czego wyszkoleni są pracownicy Vice’a. To format rządzący się bardzo ścisłymi regułami, które trzeba spełnić, mając na uwadze szalone deadline’y. A na dodatek to będzie najbardziej tradycyjna produkcja, jaką kiedykolwiek Vice robił. Elastyczność polegająca na obejściu cyklu newsowego i wypuszczeniu online materiału dowolnej długości i w dowolnym momencie zostanie utracona. Trzeba się też będzie nauczyć produkowania codziennych wiadomości. Vice News będzie musiał zwiększyć produkcję w swoich biurach na całym świecie. Najlepiej jak do tej pory przyjęty materiał Vice’a to film Państwo Islamskie, w którym reporter Medyan Dairieh spędził trzy tygodnie z ISIS, formalnie przypomina raczej dłuższe dokumenty Vice’a niż codzienne wiadomości.

„Myślę, że da się zachować podejście Vice News i włożyć je w codzienną formę, sądzę, że tego właśnie chce HBO i dlatego do nas przyszli” – mówi Kevin Sutcliffe, szef programu newsowego Vice’a na Unię Europejską. „Oczywiście cykl newsowy, to, co dzieje się na świecie, będzie stanowić ważną część tego programu. Jak sobie z tym poradzimy i z której strony podejdzie do tego Vice News, to jak myślę, najważniejsza rzecz, nad którą obecnie pracujemy”.

Vice jest znany raczej z tego, że idzie na całość, a dziennikarstwo informacyjne wymaga jednak powagi i ostrożności. „Jest to kulturowo przeciwstawne wszystkiemu, co Vice robił przez ostatnie 20 lat” – powiedział mi członek redakcji Vice’a. „Nie powiedziałbym, że redakcja newsowa jest jakimś brzydkim kaczątkiem, ale jest istotna różnica między nią a resztą budynku”.

Danny Gold, gwiazda Vice News, który nadawał z Sierra Leone, Gwinei i Liberii, wspomina rozmowę rekrutacyjną z redaktorem naczelnym Jasonem Mojicą: „Pamiętam, jak zapytałem go «Czy będzie to coś, co mają oglądać i czytać ludzie tacy jak mój tata?» On odpowiedział, że tak. Tym mnie kupił”.

Sutcliffe nie był zbyt rozmowny na temat tego, jak dokładnie Vice planuje przełożyć swoje rozumienie internetu na wiadomości telewizyjne – „Jeszcze za wcześnie, by o tym mówić”. Zasugerował jednak, że tradycyjne wiadomości, które w 30 minut dostarczają wszystkiego, co powinieneś wiedzieć danego dnia, niekoniecznie muszą być celem Vice’a. „Owszem, istnieje publiczność, która przychodzi na określony program o określonej porze, ale coraz więcej ludzi jest w pełni poinformowanych w ciągu dnia, ponieważ wchodzą w newsy” – mówi. Rzecznik HBO powiedział nam, że szef ich ramówki Michael Lombardo był zbyt zajęty, żeby porozmawiać o programie Vice’a.

Wiadomości są ważnym narzędziem budowania marki, zwłaszcza dla kogoś, kto stara się porzucić wizerunek złego chłopca. Są jednak także towarem. Sutcliffe przyznaje, że Vice News wchodzi na rynek „uzbrojony” w publiczność millenialsów z innych kanałów firmy. „Jesteśmy pewni, że jest całkiem sporo ludzi, którzy są spragnieni wiedzy o świecie” – mówi. „Po prostu nikt nie mówił do nich w języku, który cokolwiek dla nich znaczy”.

Vice News emituje reklamy przed materiałami i programy sponsorowane, ale Sutcliffe nie mówi, jak zarabia, ani czy jest rentowny. „W pierwszym roku chodzi raczej o poszerzanie widowni” – mówi.

Jeśli ktoś może sprawić, żeby millenialsi oglądali telewizję, to właśnie Vice. Jednak wcale nie dlatego, że podejście firmy do wiadomości jest znacząco inne. Wiele z jej oferty ma dużo więcej wspólnego z tradycyjnymi mediami, niż sugerowałby wizerunek firmy, włączając w to nieco bezpłciowe wywiady – z szefem Banku Światowego Jim Yong Kimem czy przywódcą kanadyjskiej Partii Liberalnej Justinem Trudeau [obecnie premierem Kanady – przyp. red.] – które mogłyby się pojawić w każdej telewizji informacyjnej. Wciąż jednak Vice potrafi mówić językiem, który przemawia do ich widowni. „Chodzi po prostu o opowiadanie historii głosem, który są w stanie usłyszeć millenialsi” – mówi Shin z Manatt Digital Media.

CZY BIBLIA HIPSTERÓW MOŻE STAĆ SIĘ POWAŻNYM MEDIUM?

Być może najbardziej znaczącą zmianą w podejściu Vice’a była próba przejścia od wizerunku medium trendy – w czasach pisma nazywano je „biblią hipsterów” – do medium prawdziwego. Widzowie mogą nie ufać mass mediom, ale w epoce przeładowania informacjami potrzebują, żeby ich wiadomości dobierał ktoś zaufany. Materiał wideo, który wydaje się prawdziwy, trafia widzom do trzewi, przebija się przez internetowy szum i dobrze udostępnia w mediach społecznościowych.

Również reklamodawcy pożądają pozorów autentyczności, a reklama, historycznie rzecz biorąc, była sednem Vice’a. Może ona przyjąć formę reklam wideo – najszybciej rosnący format reklamowy, odpowiedzialny za 27 procent wydatków reklamowych według Pew – albo sponsoringu całych programów lub wortali. Casper Mattresses sponsoruje na przykład podcast na Motherboardzie, stronie Vice’a poświęconej technologii, podczas gdy producent układów scalonych Intel sponsoruje The Creator’s Project, czyli wertikal poświęcony przyszłości sztuki.

Vice News w większości trzyma się z dala od programów sponsorowanych, oprócz The Business of Life, programu o finansach indywidualnych sponsorowanego przez Bank of America, oraz On the Line, w którym Skype płaci Vice’owi za używanie ich technologii. On the Line, cotygodniowy program na żywo na YouTube, w którym ludzie używają Skype’a, żeby porozmawiać z reporterami Vice’a o najnowszych materiałach, sprawia, że Vice prezentuje się szczerze i podbija gwiazdorski status reporterów. A jednak jedyna wzmianka na temat sponsoringu to zdanie „Przy wsparciu Skype’a” na stronie internetowej Vice News przy opisie programu. Ani trailery programu, ani opisy na YouTube, ani co więcej nic podczas samego programu nie wspomina o sponsoringu Skype’a, chociaż to logo pojawia się w lewym górnym rogu ekranu za każdym razem, gdy ktoś się łączy. Vice nie odpowiedział na wielokrotnie ponawiane prośby o komentarz do tej sytuacji.

W dzisiejszym światku sponsorowanych treści kłopotliwe powiązania między działem reklamy a redakcją nie są czymś niezwykłym. BuzzFeed miał kłopoty w kwietniu 2015, kiedy odrzucił dwa materiały krytyczne wobec kampanii reklamowej mydła Dove, podczas gdy Unilever, czyli właściciel tej marki zapłacił za materiały sponsorowane na ich stronie. Różnica między nimi a Vice’em daje się sprowadzić do reakcji obu firm. W efekcie skandalu z Dove’em, redaktor BuzzFeeda Ben Smith wysłał do zespołu wiadomość, którą później puścił też na Twitterze. „Schrzaniłem to” – napisał, a potem przywrócił odrzucone materiały. On i właściciel BuzzFeeda Jonah Peretti również dali długi wywiad J.K. Trotterowi z Gawkera.

Tymczasem kiedy dotarłem do Charlesa Davisa, krótkotrwałego redaktora Vice’a, który zajmował się kontrowersyjnym materiałem o bojkocie NFL, powiedział mi, że dalej nie wie, dlaczego materiał został odrzucony. Podobnie Jason Prechtel z chicagowskiego pisma internetowego Gaper’s Block powiedział, że Vice nigdy w pełni nie odpowiedział na jego pytania dotyczące dokumentu o ludziach walczących z przemocą gangów, który był sponsorowany przez brutalną grę Dishonored. Vice publicznie nie odpowiedział na zarzuty grupy Cure Violence, że nikt nie poinformował ich o tym, że film zostanie wykorzystany do promocji gry. Prechtel napisał nam w mailu, że „Korzystanie przez Vice’a ze «specjalistów od komunikacji» i rzeczników prasowych zamiast umożliwić mi kontakt z filmowcami z Eye For an Eye [sponsorowana strona internetowa Vice’a] jest dokładnie takim posunięciem, jakiego spodziewasz się ze strony firmy PR-owej, a nie telewizji informacyjnej, która wierzy w transparentność i odpowiedzialność”.

Dla Vice’a wszystko, co podważa ich autentyczność, jest nie tylko pechową prasą, ale uderzeniem w same podstawy ich wiarygodności jako firmy. Obecnie firma rozkwita: to warte wiele miliardów dolarów przedsiębiorstwo, które wciąż jest opisywane jako awanturnicze lub „czadowe”. Na tym polega ironia i problem Vice’a. Żeby podtrzymać pozory bycia oryginalnym towarem – wśród pracowników, widzów, inwestorów i mediów – musi być jednocześnie buntowniczy i niezawodny, musi mieć wiarygodność „New York Timesa” i wygląd kolegi od kieliszka. Vice musi wyważyć te często przeciwstawne wartości, w miarę jak kroczy drogą w przyszłość medialnego giganta pełną gębą.

MICHAŁ SUTOWSKI: Do działu zagranicznego „Gazety Wyborczej” trafiłaś w połowie lat 90. Jak sama mówisz – chciałaś kompetentnie opisywać ludziom świat. Potem zostałaś korespondentką wojenną. Czy reporterzy i korespondenci wojenni faktycznie tylko opisują świat? A może stoi za tym jakaś misja, żeby świat nie tylko opisywać, ale też zmieniać?

MIŁADA JĘDRYSIK: To zależy, o jakim czasie mówimy, i o jakim kawałku świata. Kiedy zaczynałam pracę, istniało przekonanie, że dziennikarz działu depeszowego powinien świat tylko opisywać – dziś to brzmi naiwnie, ale wtedy naprawdę wydawało się nam to możliwe. Połowa lat 90. w Polsce to czas, kiedy powstała, a właściwie wybuchła „Gazeta Wyborcza”. Nie mówiło się wtedy jeszcze o jej hegemonii, za to wszyscy byli w szoku, jak duże jest zapotrzebowanie na media, które nie mówią głosem ocenzurowanym i propagandowym, a przy tym jednostajnie nudnym, jak media w PRL.

Naprawdę nie było w „Polityce” czy „Kulturze”, tej warszawskiej, ciekawych reportaży, korespondencji wojennych, ale też na przykład felietonów?

Sama się wychowałam na „Polityce” i „Kulturze”, mam na myśli raczej gazety codzienne. Z jakichś powodów ludzie się rzucili na „Gazetę Wyborczą”. Jeśli porównać język pierwszych numerów „Gazety” z tym, jakiego wówczas używała „Trybuna Ludu” czy „Życie Warszawy” – to była rewolucja. Bardzo długo uczyliśmy się pisać tak, żeby to się dobrze czytało. Ale faktycznie panowało przekonanie, że jesteśmy pośrednikiem tłumaczącym, co się dzieje wszystkim, którzy nie mają czasu, by to wszystko samodzielnie zgłębiać i drążyć… „Gazeta” na początku miała korespondentów wszędzie – nie tylko w Pradze, Berlinie czy Moskwie, ale też w Sztokholmie, Paryżu, Londynie i Waszyngtonie. Szła na to większość budżetu działu zagranicznego, wzorowanego wtedy wyraźnie na anglosaskim modelu dziennikarstwa.

Styl BBC?

Tak, czyli starasz się być maksymalnie obiektywny, zachowywać dystans do opisywanych wydarzeń. Co zresztą w przypadku BBC czy „The New York Times” jest czasem doprowadzone do absurdu. Pisanie „pan bin Laden” o Osamie albo opisywanie pojmania groźnego przestępcy w stylu „policjant trzymał nogę na karku pana Smitha” jednak brzmi niewłaściwie albo przynajmniej komicznie. Takie podejście budzi też kontrowersje: do BBC ciągle były pretensje, że o członkach Hamasu jego dziennikarze mówią per „bojownicy”, a nie „terroryści”.

Jednak BBC to elementarz dziennikarstwa, choć dziś chyba mało kto o tym pamięta, biorąc pod uwagę stan polskich mediów: każda informacja musi zostać potwierdzona co najmniej przez dwa niezależne źródła, nie mówiąc już o tym, że nie wolno przepisywać cudzych treści. My też korzystaliśmy z informacji agencyjnych, ale wtedy na dole tekstu pisaliśmy, że powstał na bazie depeszy Reutersa, AFP czy AP. Nie istniała kultura copy-paste, nie tylko dlatego, że nie było to tak proste jak dzisiaj.

Czy poza BBC jakiś inny model traktowaliście jako potencjalny wzór?

Nie za bardzo. Miałam kontakt z mediami włoskimi, które jak na nasze standardy były straszne: napuszone, wyniosłe. W tamtych realiach dziennikarz był „mistrzem pióra”. Byli to zwykle panowie – z wyjątkiem Oriany Fallaci – bardzo dostojni, w krawaciku, którzy chodzili na kolacje i rozmawiali z ambasadorami czy innymi VIP-ami, a potem pisali elaboraty udające trochę wywiad anglosaski, ale tylko na pozór. Artykuł o polityce zaczynał się na przykład od tego, że ktoś siedzi przy stole negocjacyjnym i na jego twarzy pokerzysty nie drga żaden mięsień, ma starannie opiłowane paznokcie i tak dalej. Niesłychany przerost formy nad treścią. A samą treścią była – co też jest bolączką wielu polskich mediów głównego nurtu – polityka rozumiana jako walka buldogów, bez choćby próby strukturalnych czy systemowych wyjaśnień różnych zjawisk. Bo jedyny system, jaki znała włoska prasa, to był „układ”. Co ciekawe, pozycja gazet codziennych we Włoszech jest bardzo silna i nie ma tam w ogóle tabloidów. Tematykę tabloidową wchłonęły właśnie gazety głównego nurtu. Na jednej stronie czytamy o wielkiej polityce, a na drugiej o jakimś głośnym zabójstwie. Oba materiały napisane w tym samym stylu. Wiedziałam, że nie chcę pisać w ten sposób.

OK, mamy zatem trzy punkty odniesienia – BBC, Włochy i PRL. Do tego dochodzi schyłek bloku wschodniego i modna idea „końca historii”, co Timothy Snyder pięknie określił jako cocktail party heglism. Czy w takich warunkach mieliście w latach 90. poczucie, że pisząc o wydarzeniach na świecie, macie instrumenty naprawy tego świata? A może nie trzeba już go naprawiać, skoro historia się skończyła, a dziennikarze są od tego, żeby po prostu informować czytelnika…

W dziale depeszowym, od którego zaczynałam, rzeczywiście chodziło raczej o poinformowanie czytelnika. Dział opinii funkcjonował odrębnie, tak jest zresztą do dzisiaj. Oczywiście można argumentować, że sam dobór tematów już jest światopoglądowym wyborem. Obiektywizm jest kategorią subiektywną… Na stypendium w instytucie dziennikarstwa na Rutgers University napisałam nawet pracę – na podstawie relacji medialnych z wojen bałkańskich, głównie wojny w Bośni – jak unikać przechyłu na korzyść jednej ze stron konfliktu. Nie jest to łatwe, bo człowiek nie jest robotem, posiada emocje, pada ofiarą cognitive bias, co każe mu filtrować informacje tak, a nie inaczej.

A poza tym, czy „opisać” i „zmieniać” to faktycznie kwestie rozdzielne? Jeśli ktoś trafiał na wojnę, to mówił sobie, że „trzeba to światu opisać”, że „ludzie powinni się o tym dowiedzieć”. Ale po co? Przecież właśnie po to, żeby coś się zmieniło. Niewielu ma aż tak egotyczne pobudki, żeby jeździć w rejon konfliktu wyłącznie w celu zdobycia sławy i skosztowania adrenaliny. Płacą ci za to, że realizujesz się poprzez informowanie opinii publicznej w swoim kraju o tym, co dzieje się gdzieś na świecie, i robisz to, jak najlepiej potrafisz.

To zapytam konkretniej – czy jeżdżąc do Jugosławii, mieliście poczucie, że jedziecie naprawiać świat? Byliście dziennikarzami zaangażowanymi? Niejeden reporter właśnie tam zaczynał działalność publiczną; najbardziej błyskotliwy przykład to Samantha Power, która potem doradzała Clintonowi, a teraz jest ambasadorem USA przy ONZ.

Wojna towarzysząca rozpadowi Jugosławii była pierwszym konfliktem na taką skalę po II wojnie światowej. Miał być „koniec historii”, a tu nagle takie kuku… Zapanowało przerażenie – widać było, jak to rusza opinię publiczną. I nagle w Jugosławii pojawiło się całe pokolenie najlepszych dziennikarzy swoich czasów z Europy i Stanów Zjednoczonych: Marie Colvin, Mark Danner, Ed Vulliamy, David Rohde. Wielu z nich zaangażowało się emocjonalnie. Zdarzało się, że adoptowali dzieci z Sarajewa, wielu moich znajomych Brytyjczyków poślubiło Bośniaczki i zabrali je ze sobą z tego piekła.

To była dla dziennikarzy trudna wojna – w pewnym momencie wszyscy bili się ze wszystkimi, Serbowie, Chorwaci i Muzułmanie, każdy z każdym. Łatwo było popaść w stereotypy rodzaju „bałkański kocioł”, „odwieczna nienawiść”. Żyliśmy wcześniej mitem Jugosławii, a opinia publiczna niewiele wiedziała o zaszłościach z czasów II wojny i wcześniejszych; mało kto rozumiał złożone powody rozpadu państwa.

Ale jak konflikt jest bardzo złożony, to chyba nie sprzyja zainteresowaniu? Skoro nie wiadomo, o co chodzi?

Takie opowieści potrzebują silnego przekazu, który się ludziom z czymś kojarzy, jakiejś hiperhistorii. I tą hiperhistorią stały się serbskie obozy. Serbowie zaczęli czystki etniczne w środkowej i wschodniej Bośni, zdolnych do walki mężczyzn więzili, kobiety często gwałcili. Po jakimś czasie dotarli tam zachodni dziennikarze. W brytyjskich mediach pojawiły się zdjęcia, w tym słynna – ikoniczna dziś – fotografia przedstawiająca przerażająco wychudzonego więźnia stojącego za ogrodzeniem z drutu kolczastego. To wzbudziło natychmiastowe skojarzenia z II wojną światową i hitlerowskimi obozami koncentracyjnymi.

Publikacji tego zdjęcia towarzyszyły różne teorie spiskowe. Niesłuszne?

Całkowicie. Promowały je środowiska i gazety finansowane częściowo przez lobby serbskie, częściowo przez Moskwę. Zawsze też znajdą się użyteczni idioci, których można wykorzystać w celach propagandowych, to typowa historia wojny informacyjnej. Fakty są takie, że odpowiedzialni za przemoc w tych obozach zostali skazani prawomocnymi wyrokami Trybunału ONZ ds. Zbrodni Wojennych w byłej Jugosławii. W każdym razie zdjęcia te wstrząsnęły opinią publiczną.

To było jeszcze przed Srebrenicą?

Dużo wcześniej, w lecie 1992 roku. Wskutek oburzenia, jakie wywołało ujawnienie serbskich czystek, na szerszą skalę pojawiły się tam siły międzynarodowe. Sarajewo, cały czas oblężone, nadawało się na kolejny symbol, silny jak blokada Leningradu. Ale potem minęły trzy lata, podczas których w środkowej Bośni i Hercegowinie z Muzułmanami zaczęli walczyć także Chorwaci. ONZ nie miała mandatu, żeby prowadzić tam jakkolwiek efektywne działania. Nastąpiło zmęczenie tematem. Pisałam o tym przez trzy lata i właściwie mogłam się ograniczyć do kopiuj-wklej z poprzedniej notki. Nic się nie zmieniało. Z tego właśnie czasu pochodzi słynna anegdota o „wielkiej przewalance”…

Chodzi o słynną „analizę polityczną” Konstantego Geberta?

Tak. W Chorwacji doszło do skomplikowanej roszady politycznej, którą Kostek chciał szczegółowo opisać. Ówczesny szef działu zagranicznego Paweł Ławiński zaprotestował, że przecież ludzie nic z tego nie zrozumieją, na co Kostek obiecał, że opisze rzecz zrozumiale. Całą rozmowę słyszał redaktor prowadzący, który potem najwyraźniej nie przeczytał tego, co dostał, tylko od razu wstawił na kolumnę.

Przypomnijmy może co lepsze kawałki: „…okazało się, że politycy z Zajednicy nachapali się za bardzo u żłoba i narozrabiali za granicą”. No i to mistrzowskie zakończenie: „w końcu się okazało, że zdrajców jest mniej niż myślano. I kiedy zgodnie z umową Mesić i jeszcze jeden ważny się odsunęli, to Zajednica powiedziała «wała» i w ogóle nie dopuściła do żłoba nikogo; ani ważnych zdrajców, ani ich kumpli. Mesić został na lodzie i drze ryja. Ale jaja”.

No właśnie. Szczęśliwie to były czasy trzech wydań „Gazety” – oddawanych do drukarni w różnych godzinach, w zależności od miejsca sprzedaży. Wydanie warszawskie, to znaczy najpóźniejsze, poszło już bez tego tekstu i dzięki temu nie dotarło do chorwackiej ambasady. Uniknęliśmy międzynarodowego skandalu.

Konstanty Gebert zrobił sobie jaja z nieśmiertelnego argumentu redaktorów, że dany temat jest za trudny i ludzie tego nie zrozumieją. Ale żarty żartami, a tutaj mieliśmy sytuację, w której konflikt jest naprawdę skomplikowany i wielopłaszczyznowy, a do tego nikt na poziomie polityki międzynarodowej nie ma pomysłu, co z nim zrobić. Co to właściwie znaczy dla reportera, który jedzie na miejsce, by to opisać?

Przede wszystkim to, że musi przekonać do wyjazdu swoich znudzonych tematem redaktorów, co nie było łatwe. Mimo dobrych chęci dziennikarzy do opinii publicznej przebijały się niemal wyłącznie highlighty typu oblężenie Sarajewa czy obozy.

Te migawki z telewizyjnych „Wiadomości” pamiętam do dziś, choć miałem wtedy 7–10 lat: zmasakrowany targ w Sarajewie, obozy i faceta za drutami, no i bardzo często pokazywane ujęcie odpalania pocisku z moździerza – klęczący żołnierz wrzuca pocisk do środka i szybko zasłania uszy…

Chyba chodzi ci o słynną scenę z filmu Pawła Pawlikowskiego, przypomnianego ostatnio w telewizji publicznej z okazji Oscara dla Idy. Niestety taki sposób przekazywania informacji nieuchronnie prowadził do coraz większych uproszczeń. Na początku wojny, wskutek informacji o serbskich czystkach, opinia publiczna Zachodu jednoznacznie opowiedziała się po stronie bośniackich Muzułmanów, a przeciwko Serbom. Późniejsze rajdy Nasera Oricia, bośniackiego komendanta ze Srebrenicy, na okoliczne serbskie wioski nie pasowały do tej układanki. Te rajdy to była zresztą przyczyna serbskiej zemsty na ludności Srebrenicy – oko za oko, choć w nieporównywalnej skali. Jednak takie niuanse gdzieś się gubiły. Serbowie do dziś czują się zresztą pokrzywdzeni tym, jak byli przedstawiani w zachodniej prasie.

Słusznie?

Mają do tego prawo, choć w sporej części to wina władz bośniackich Serbów, które – obawiając się, że dziennikarze zobaczą to, czego nie chcieli im pokazać, przestały ich wpuszczać. Owszem, można było zrobić wywiad z Karadżiciem, ale żądał za to ciężkich pieniędzy! To też wypaczało obraz tego, co działo się na miejscu.

Obrazy cierpienia ofiar działają na emocje – czy jeśli najpierw zobaczysz ofiary muzułmańskie, nie jesteś skazana na odchylenie „antyserbskie”?

Emocje są nieobiektywne, to prawda. Trudno się nie solidaryzować z ofiarą – a to wpływa na to, jak selekcjonujesz informacje. To zupełnie normalne i trudno nie dać się temu ponieść, tym bardziej że zwykle w ogóle nie zdajesz sobie z tego sprawy. Ale jeśli chodzi o stronniczość przekazu, ważniejsze są przeszkody strukturalne. Sama natura zmian w mediach zmierza do uproszczenia przekazu. Kiedy byłam na stypendium w USA, niemal dostałam zawału, gdy włączyłam telewizję, a tam dziennikarz mówił o jakichś zamieszkach. To chyba było Kosowo – na ekranie widać było płonące domy, a pan prowadzący powiedział jedynie, że rzecz dzieje się na Bałkanach – zupełnie nie informując, kto, z kim, gdzie dokładnie i dlaczego! Jedynym sensem i przekazem są tu płonące domy… Na tym przede wszystkim polega infotainment, to znaczy zredukowanie przekazu do rzeczy budzących emocje.

W jednym z wywiadów mówisz, że lata 90. to jedyny okres, kiedy polscy korespondenci i reporterzy pojawili się na wszystkich wojnach i we wszystkich punktach zapalnych, „niczym meteory”, bo przed 1989 był tylko Kapuściński i Giełżyński…

Była też Monika Warneńska, korespondentka „Trybuny Ludu” w Wietnamie, po tej „dobrej” stronie oczywiście.

Do Wietnamu jeździł też Andrzej Brycht. Choć zdaje się, że niczego tam nie napisał, tylko pił i łapał choroby weneryczne. Ale jeśli dobrze rozumiem, w PRL wyjeżdżała bardzo ograniczona liczba ludzi. I oto mamy rok 1989 i nagle polskie media mają mnóstwo pieniędzy, żeby wysyłać swoich korespondentów za granicę? Przecież nawet wtedy były to ogromne koszty.

Nigdy nie byliśmy tak bogaci jak wielkie firmy – „Le Monde”, „Der Spiegel” czy „The New York Times”. Nie mieliśmy też zachodniej tradycji sięgającej korespondentów z wojny krymskiej czy kompromitacji generała Custera pod Little Big Horn. W latach 90. XX wieku mogliśmy jednak konkurować z zachodnimi redakcjami. W biurze prasowym w Prisztinie Tim Judah, jeden z tych autorów, którzy zrobili karierę na wojnie w Jugosławii, dziwił się, skąd właściwie wzięło się tam tylu dziennikarzy z Polski. Przecież w latach 80. w Bejrucie nie było ich w ogóle… W 2003 roku czasie inwazji na Irak na miejscu było kilkanaście polskich ekip. Moją redakcję stać było na to, żeby utrzymywać korespondentów w Bagdadzie przez wiele miesięcy.

Czyli wcale nie było tak, że w połowie lat 90. pieniądze miała „Wyborcza”, a potem długo długo nic?

Nie. Wiele mediów wysyłało swoich korespondentów za granicę. To był ten dobry czas. Skończyło się to około roku 2008, kiedy internet zaczął odbierać papierowi dochody i czytelników. Jednocześnie tabloidyzowały się media elektroniczne, również tracąc zainteresowanie polityką zagraniczną.

OK, czyli przez pierwsze 20 lat transformacji prasa papierowa żyła w dostatku ze względu na rynek reklamowy. Ale co z czytelnikami? Z tego, co wiem, na portalach internetowych najsłabiej „klikają się” tematy z zagranicy. Dlaczego jeszcze w połowie lat 90. czytano te Wasze elaboraty?

Szczerze? Nie wiem. Nie mieliśmy wtedy narzędzi, by przeprowadzić wnikliwą analizę czytelnictwa. W „GW” w tym czasie nikt za bardzo nie wierzył w badania fokusowe, więc po prostu nie mieliśmy pojęcia, co dzieje się z tekstem po jego opublikowaniu. W tamtych czasach medium interakcji pomiędzy dziennikarzem a czytelnikiem były listy. Te na tematy zagraniczne nie przychodziły do redakcji zbyt często. Pamiętam tylko jeden: kiedy w 1992 roku Wojtek Jagielski po raz pierwszy pojechał na Kaukaz, na czołówce znalazł się fragment jego reportażu z wojny. To była chyba Osetia Północna, świetnie napisany reportaż z pola bitwy. Do redakcji przyszedł wtedy dramatyczny list. Starszy pan drżącą ręką pisał, że dotąd szanował Michnika i „Gazetę”, a teraz jest zbulwersowany, że współpracujemy z komunistami winnymi stanu wojennego i prześladowania Polski…

Ale co ma Osetia Jagielskiego do prześladowania Polski?

List zaczynał się słowami: „Panie Michnik, jak pan mógł wysłać do północnej Osetii generała Wojciecha Jaruzelskiego?”.

Ile mniej więcej listów przychodziło wtedy do Gazety?

Bardzo dużo. Dziesiątki, setki dziennie. Poza tym w „Gazecie Stołecznej” była jeszcze telefoniczna opinia publiczna. Można było nagrać swoją opinię, która potem drukowana była w gazecie.

Skoro do działu zagranicznego listy nie przychodziły, nie wiedzieliście, jakie tematy szczególnie interesują czytelników i czy w ogóle jakieś. Więc kiedy Adam Michnik z Heleną Łuczywo uznali, że temat jest ważny i potrzebny, to Miłada Jędrysik i Konstanty Gebert jechali na miejsce i pisali?

Mniej więcej. Choć raczej kiedy Miłada Jędrysik czy Konstanty Gebert uznali coś za ważne, to redaktorzy im wierzyli.

Wierzyli Ci, chociaż przyszłaś do redakcji „z ulicy”?

Nie od razu, ale po kilku latach, kiedy zdobyłam doświadczenie, już tak.

A kiedy przyszły badania klikalności?

Kilka lat temu wyszła w Polsce książka Chłopcy Murrowa. Na frontach wojny i dziennikarstwa, bardzo pouczająca. Ed Murrow to ten dziennikarz, który „załatwił” senatora McCarthy’ego, demaskując w swoim programie telewizyjnym jego antykomunistyczną paranoję, znany nam z filmu Good night and good luck. „Chłopcy Murrowa” to ekipa, która w czasie wojny pracowała z nim w radiu, ustanawiając standard świetnych, kompetentnych korespondencji. Później większość z nich przeszła do telewizji. Wraz z telewizją zaczęły się badania sprawdzające oglądalność, wszystko poszło w stronę rozrywki i infotainmentu, dla uczniów Murrowa zabrakło miejsca. Schyłek jakościowego dziennikarstwa nie wiąże się wyłącznie z internetem. Zaczął się o wiele wcześniej.

Czyli można powiedzieć, że wraz ze szczegółowymi badaniami ratingów?

Pewnie tak, choć lepiej zapytać o to specjalistę od historii mediów.

Implikacja tej tezy jest bardzo konserwatywna. Sugeruje, że lud jest generalnie ciemny, tylko do pewnego momentu po prostu nie byliśmy tego świadomi. A potem przyszły fokusy i ratingi, no i okazało się, że król jest nagi.

Tak uznali ludzie od ratingów, właściciele i wydawcy mediów. Mnie się wydaje, że za bardzo obniżają poprzeczkę, równając do coraz niższego poziomu.

Czy były wówczas tematy, które nie mogłyby zostać w „Gazecie” opublikowane? Pisaliście o tych rajdach Muzułmanów na wioski serbskie wokół Srebrenicy?

Tak. Linia „Gazety” opierała się przecież, także, a może przede wszystkim w odniesieniu do naszej własnej przeszłości, na słynnym eseju Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy Jana Józefa Lipskiego. Byliśmy przekonani, że nie można przemilczać złych rzeczy. Problem był innego rodzaju. Dziś wydaje mi się, że byliśmy za bardzo jednomyślni – ten podział na złych Serbów i dobrych Muzułmanów tak bardzo wrył się w nasze mózgi, że za mało było miejsca na krytyczną refleksję. Nie przypominam sobie, żeby ktoś z „Gazety” napisał tekst przeciwko interwencji NATO w Jugosławii w 1999 roku. Nikomu nawet nie przyszło do głowy, że można być przeciw bombardowaniom Belgradu i Niszu. Cywilne ofiary uznawaliśmy za zło konieczne. Ja też w to wierzyłam. Do dzisiaj uważam, że mimo wszystko to było najlepsze możliwe wyjście z albańsko-serbskiego konfliktu. Okupione niestety – ale tego dowiedzieliśmy się potem – exodusem serbskiej ludności z Kosowa. Ale prawda jest taka – wynika to z wielu badań – że konflikty etniczne najskuteczniej kończy radykalne rozwiązanie.

Dopiero przy Iraku miałam wątpliwości.

Rozumiem, że poparcie tej interwencji wynikało z kalkulacji geopolitycznej. Były naciski na to, jak o Iraku pisać?

W naszym dziale pisało się teksty informacyjne, na które na pewno nie było żadnego nacisku. Ale rzeczywiście, w przypadku Iraku większość osób w redakcji uważało, że interwencja tam jest potrzebna.

Pojawił się krytyczny tekst Jacka Kuronia, ale był on zdecydowanym votum separatum. A jakie były wówczas Twoje osobiste odczucia?

Na poziomie intuicji byłam przekonana, że Saddam nie ma broni chemicznej, a to był główny pretekst do inwazji. A poza tym uważałam, że nawet gdyby ta broń faktycznie tam była, nie odważyłby się jej użyć.

Będąc na miejscu, miałaś chyba lepsze podstawy formułowania ogólnych ocen niż Paweł Smoleński czy Paweł Wroński zza biurka w Warszawie. Biorąc pod uwagę, że linia „Gazety” była taka, że interwencja jest dobra i słuszna, Twoje opinie mogły różnić się od tych pisanych z Warszawy.

Teatr wydarzeń był za duży. Siedząc w Kuwejcie czy Iraku, widziałam tylko jego wycinek. Z kolei dziennikarze, którzy dostali irackie wizy, byli ściśle kontrolowani przez reżim – nikt nie mógł zobaczyć niczego, czego nie chciano mu pokazać. Podobnie zresztą było z władzami serbskimi w Prisztinie w czasie nalotów NATO.

Na oficjalne wiadomości z frontu patrzyłam z założenia krytycznie, bo miałam już doświadczenie, jeśli chodzi o propagandę wojenną. Podczas wojny o Kosowo kampanię dezinformacji prowadziło przecież także NATO. Było to dość brutalne zderzenie z rzeczywistością dla korespondenta z kraju, który dopiero co z fanfarami został do tego paktu przyjęty.

NATO też dezinformowało?

Jamie Shea, ówczesny rzecznik NATO, kiedy w pierwszych dniach nalotów informował o prześladowaniach Albańczyków, powiedział, że Serbowie zabili między innymi Batona Haxhiu, redaktora naczelnego „Koha Ditore”, najważniejszej niezależnej kosowskiej gazety. Baton Haxhiu żyje do dzisiaj. Wypuszczanie takich niesprawdzonych informacji miało nastawić zachodnią opinię publiczną przeciwko Serbom. To dość powszechna praktyka, bo uważa się, że w wypadku przyłapania na kłamstwie koszt i tak jest mniejszy niż rezygnacja z próby sterowania opinią publiczną, która kieruje się emocjami. Więc nauczyłam się ostro filtrować informacje napływające przy okazji konfliktów. Ostatnio pewien sympatyk sprawy kurdyjskiej wyrzucił mnie ze znajomych na Facebooku, bo podałam w wątpliwość informacje o śmierci bohaterskiej obrończyni Kobane, ale zdaje się, że nie miałam racji. Pewnie zachowuję się już jak ci pasterze, którzy nie przyszli na pomoc dowcipnisiowi, któremu wilk porwał owce, bo już tyle razy ich nabierał, że to się dzieje…

W Iraku zdarzało się, że już spałam, albo nie było ze mną kontaktu, a na miejscu redaktorzy dopisywali coś do moich tekstów na podstawie depeszy agencyjnych. Raz mi dopisali pogłoskę o ataku chemicznym, innym razem chyba o szyickiej rebelii w Basrze – klasyk wypuszczony po to, żeby obniżyć morale wroga – a tu cisza, spokój, nic się nie dzieje.

Czy w „Gazecie”, która miała linię pro-NATO-wską, nie było problemu z kontrowaniem tych informacji i propagandy?

Nikt tam nie miał złej woli, jeśli już, to mniejsze doświadczenie z wojny informacyjnej plus silne przekonanie, że NATO ma rację.

Uważanie czegoś za ogólnie słuszne nie usprawiedliwia powtarzania propagandowych bzdur.

Nie rzucałabym pierwsza kamieniem. Bardzo łatwo paść ofiarą dezinformacji, kiedy się jest na nią podatnym, bo pasuje do układanki, w którą się akurat wierzy. To klasyczny confirmation bias.

Podsumujmy okres sprzed upowszechnienia internetu w Polsce. Czy reporterzy i korespondenci wojenni polskiej prasy i telewizji mieli decydujący wpływ na opinię publiczną w tych kluczowych konfliktach? Mówiąc kolokwialnie – czy urabiali ją, ustawiali jej punkt widzenia? A może żyli we własnym świecie?

Oczywiście, że mieli, skoro nie było innych dużych kanałów dystrybucji informacji. Trudno mi odpowiadać w imieniu wszystkich mediów z lat 90., ale fakt, w „Gazecie” trochę żyliśmy we własnym bąbelku. Ale jeżeli chodzi o wojnę w Bośni, głosy proserbskie – Serbów mieszkających w Polsce lub inne, które do nas docierały, były osłabione przez to, że w przeważającej mierze były nacjonalistyczne. Teraz wiem, że trzeba było się i w nie bardziej wsłuchać, co zresztą by nie zmieniło generalnej oceny wydarzeń na Bałkanach. To serbscy nacjonaliści rozpoczęli wojnę w Bośni i wcześniej w Chorwacji i to oni ponoszą największą winę za zbrodnie wojenne.

W polskich mediach głównego nurtu w ogóle trudno było znaleźć głosy, które potępiałyby interwencję w Jugosławii. Kiedy profesor Adam Schaff napisał list w tym duchu, informacja szybko dotarła do Belgradu. Znam nastawionych prozachodnio Serbów, którzy uważali, że naloty to jedyny sposób, by pozbyć się Miloševicia i wejść na drogę demokracji. Jednak zdecydowana większość oczywiście nie była zachwycona – mówiąc eufemistycznie – gdy na głowę spadały im bomby. Moja rozmówczyni z Belgradu cieszyła się więc: „słyszałam, że wasz wybitny filozof napisał list przeciwko bombardowaniu Jugosławii”.

On był w Jugosławii znany poprzez krąg filozofów praxis.

Pewnie dlatego uważano, że w Polsce ma popularność równą Kołakowskiemu… Tak czy inaczej, analizując sytuację, zawsze sugerujesz się tym, co działo się wcześniej. W czasie wojny w Kosowie wszyscy mieli z tyłu głowy skuteczność interwencji w Bośni. A poza tym to przecież fajnie, kiedy międzynarodowy żandarm robi porządek ze złymi facetami.

Kiedy mówimy o tych trzech interwencjach, widać jednak, że najbardziej dramatyczne skutki miała ta w Iraku.

Na ten temat ważne książki napisali Paweł Smoleński i Mariusz Zawadzki, Ty pisałaś korespondencje, ale był to już ostatni Twój wyjazd zagraniczny. Chodziło tylko o problemy zdrowotne? A może po prostu czas korespondentów, reporterów wojennych i w ogóle jakościowego dziennikarstwa się skończył?

Książkę napisali też Jacek Kaczmarek i Marcin Firlej, którzy przejechali linię frontu, nie zauważając jej, po czym zostali złapani przez ludzi Saddama… A ja musiałam odczekać ponad 10 lat, aż mi się te irackie i bałkańskie doświadczenia „ułożyły” w książce Inny front.

A co do schyłku jakościowego dziennikarstwa – jeszcze za wcześnie, żeby organizować mu pogrzeb. Ale po kolei. Kryzys mediów drukowanych rozpoczął się w 2008 roku. W przypadku „Gazety Wyborczej” widać to bardzo wyraźnie. W najlepszych czasach średnia sprzedaż dzienna dochodziła do 440 tysięcy egzemplarzy, dziś to 160 tysięcy. Polska prasa z różnych przyczyn weszła w głębszy dołek niż zachodnie gazety. Nasza tradycja dziennikarstwa i czytelnictwa jest bardzo płytka, a wolny rynek zniszczył ją dyktaturą klikalności. Ale zarówno telewizja publiczna, jak i telewizje komercyjne, jeśli chodzi o sprawy zagraniczne, zaczęły obniżać standardy jeszcze wcześniej niż prasa.

Te tematy zaczęły znikać?

Zaczęły znikać albo traktowano je w skrajnie uproszczony sposób. Sam Waldemar Milewicz był prekursorem takiego emo-dziennikarstwa…

A jednak przebijał się do oblężonego Groznego. Pamiętam ujęcie chyba z 1999 roku, mówił na tle czołgu ze spaloną głową pod gąsienicą. Między innymi dzięki niemu wojna w Czeczenii utkwiła w pamięci wielu ludzi w Polsce. Pierwsza i druga wojna czeczeńska to jeszcze są wojny powszechnie pamiętane, a całkiem niedawno nikt nie pamiętał o trwającej już piąty rok wojnie w Syrii.

Wiadomo, w internecie przekaz się rozprasza. Nie tylko każdy może odbierać informacje, ale i każdy może je dostarczać. Myślę, że stąd bierze się jeden z głównych problemów z odbiorem wojny w Syrii. Mamy do czynienia z informacyjnym przeładowaniem i w związku z tym przestajemy reagować na naprawdę straszne zdjęcia dzieci, które padły ofiarą ataku chemicznego i miast zniszczonych jak Warszawa po obu powstaniach. Ludzki umysł się wyłącza, bo nie jest w stanie tego wszystkiego ogarnąć. Ale jest jeszcze druga sprawa. Wojna w Bośni, może jeszcze Kosowo, to były ostatnie sytuacje, kiedy muzułmanie zostali jednoznacznie uznani za ofiary. To wszystko działo się jeszcze przed bin Ladenem i wzrostem islamskiego ekstremizmu zagrażającego bezpośrednio Europie. Czy po 11 września zachodnie społeczeństwa jeszcze są w stanie zaakceptować przekaz, że wyznawcy islamu to ofiary? Coraz o to trudniej, tym bardziej że w Syrii bardzo szybko nastąpiła radykalizacja, pojawiło się Państwo Islamskie, które w swym okrucieństwie wydaje się ucieleśnieniem mokrego snu najbardziej rozhisteryzowanego islamofoba.

Dopiero fala syryjskich uchodźców w Europie wywołała zainteresowanie tym konfliktem – i empatię wobec cierpień Syryjczyków – ale już nie tak powszechną, jak w przypadku Bałkanów, ze względu na strach przed „islamską inwazją” na kontynent.

Fala uchodźców z Bliskiego Wschodu i Afryki do Europy to dziś jedna z najważniejszych kwestii. Szalenie złożona sprawa i bardzo dramatyczna. A Polacy wiedzą na ten temat tyle, ile pokażą Wiadomości – i napiszą znajomi na fejsie. Czyli w sumie niezbyt dużo. Wyobrażasz sobie jakiś rodzaj działania dziennikarskiego, które byłoby w stanie zmienić potoczną świadomość na ten temat?

Za to, co się dzieje, sytuacja w mediach jest odpowiedzialna w dużym stopniu – jeśli na temat wyznawców islamu otrzymujesz głównie wiadomości sensacyjne i krwawe, a w twoim kraju jest ich tak niewielu, że nie masz szans poznać ich obyczajów i tego, co myślą, to nie ma wyjścia, musisz się bać.

Mieliśmy antysemityzm bez Żydów, teraz mamy antyislamizm bez muzułmanów. Nie mówię, że nie należy bagatelizować zagrożenia radykalnym islamem. Ale zachowajmy proporcje, zwłaszcza gdy w grę wchodzi los ludzi uciekających od naprawdę strasznej wojny. A tego nie da się osiągnąć bez rzetelnej informacji.

Byłoby świetnie, gdyby wszystkie polskie media przyłączyły się do projektu pokazującego uchodźców z Syrii jako ludzi, a nie potwory. Na razie niektóre potrafią publikować merytoryczny informator o uchodźcach wraz z 39 innymi redakcjami i jednocześnie zarabiać na komentarzach pod tekstami wysyłającymi uchodźców do gazu.

No i nie ma sytuacji na Bliskim Wschodzie komu opisać. W jednym z wywiadów zwracałaś uwagę, że w Syrii nie było już polskich korespondentów, choć dekadę wcześniej w Iraku było ich kilkunastu.

Korespondentów nie ma, bo jeśli trafią w ręce ISIS, ryzykują utratę głowy. Cezurą dla nas było zabójstwo Waldka Milewicza. W pierwszych dniach po obaleniu Saddama w Iraku panował chaos, ale nikt nie robił dziennikarzom krzywdy. Kiedy zginął Waldek, wszyscy zrozumieli, że te czasy się skończyły, że zostaliśmy uznani za wrogów. W ostatnim czasie w Syrii straciło życie mnóstwo świetnych dziennikarzy i freelancerów. To też znak czasu – kiedy mediom skończyły się pieniądze na korespondentów, na wojnę zaczęli jeździć właśnie freelancerzy, którzy całą odpowiedzialność i ryzyko przejęli na siebie.

Ktoś może powiedzieć, że to nic nowego – niejeden dziennikarz pojechał do Bośni, nie mając żadnego doświadczenia i na własny rachunek. Okazywało się, że się do tego nadaje, ma odwagę i talent, więc na kolejną wojnę jechał już z plakietką dużej gazety…

Faktycznie, taki Kurt Schork, legenda wśród korespondentów wojennych lat 90., był szefem publicznego transportu w Nowym Jorku. Rzucił to dopiero w wieku 43 lat, żeby zostać korespondentem. I też nie od razu pracował dla Reutersa, początkowo wyjeżdżał jako freelancer. Ale wtedy istniała droga kariery – od freelancera do pełnoprawnego korespondenta – której dziś już praktycznie nie ma. Włoszka Francesca Borri napisała niedawno tekst, przedrukowany w „Magazynie Świątecznym” „GW”, w którym opisuje, jak wygląda praca freelancera w Syrii. Nie wiadomo, czy ktoś mu zapłaci za narażanie życia, ubezpieczyć musi się sam, nikt nie bierze za niego odpowiedzialności. Dzwonią – Porwali cię? Świetnie! Opisz, jak to wyglądało! Podziwiam ludzi, którzy są freelancerami. Tym bardziej że często podejmują się tego z powodów idealistycznych. Borri pracowała najpierw w NGO-sach, ale uznała, że trzeba alarmować opinię publiczną, co dzieje się w Syrii.

Wszystko wskazuje więc na to, że będzie to model obowiązujący. Korespondentów mają już tylko największe media – „The Guardian”, „Der Spiegel”, „The New York Times”, „Le Monde”. Reszta stawia na freelancerów. Czy w takich warunkach, przy rosnącej dominacji mediów internetowych, da się sensownie pokazywać ludziom to, co się dzieje w odległych miejscach?

Myślę, że każda redakcja, choćby z etycznego punktu widzenia, powinna czuć się lepiej, biorąc odpowiedzialność za losy dziennikarzy, ich tłumaczy i ich rodzin w wypadku, gdyby stało się bądź groziło im coś złego. Bo zarabiają, biorąc od freelancerów ich wstrząsające materiały. Inna sprawa, że w niektórych szczególnie niebezpiecznych miejscach freelancerzy-wariaci są ostatnią szansą, dziennikarze tam już nie jeżdżą, będąc zbyt łakomym kąskiem dla porywaczy.

Czy kogoś będzie w ogóle stać na tak drogie dziennikarstwo? Na to etyczne „branie odpowiedzialności” za autorów?

W przypadku „The New York Times”, który wprowadził system płatnych treści w internecie, to się zaczyna sprawdzać. Jeżeli masz globalny zasięg i milion użytkowników, to stać cię na to, żeby opłacać dziennikarzy – nie tylko ich wyjazdy, ale czas potrzebny na napisanie pogłębionego, zniuansowanego materiału. Tylko że pytanie, na ile ten model będzie się sprawdzał w przypadku mediów o zasięgu lokalnym, chyba jest wciąż otwarte.

A co z nowymi formami dziennikarstwa?

Moim ulubionym nowym zjawiskiem jest „człowiek router”. Można go też nazwać moderatorem mediów społecznościowych. To osoba, która filtruje magmę informacji płynącą bezpośrednio od dziennikarzy obywatelskich, czy po prostu z internetu. Świetnym przykładem takiego „człowieka routera” jest Andy Carvin. Jeszcze jako dziennikarz National Public Radio był bardzo aktywny na Twitterze i kiedy pojawiały się niesprawdzone informacje na dany temat, szerowane przez tysiące użytkowników, weryfikował je i uczył tego samego społeczność Twittera. Odegrał ważną rolę w czasach arabskiej wiosny.

To taki weryfikator propagandy?

Wyobraźmy sobie następującą sytuację, korygując ją o postęp technologiczny. Mamy 1999 rok, rozpoczyna się interwencja w Kosowie. Przed kamery wychodzi Jamie Shea i mówi o śmierci Haxhiu. Wszyscy zaczynają o tym twittować. Natomiast Andy Carvin postanawia informację najpierw sprawdzić. Szuka potwierdzenia w drugim źródle, jakichś zdjęć. To właśnie robił wielokrotnie podczas wydarzeń na egipskim placu Tahrir. Krążyło wiele niezweryfikowanych informacji, po czym Andy rozkręcał akcję ich potwierdzania. Mając dziesiątki tysięcy followersów na całym świecie, angażował do tego tłumy, ludzie tłumaczyli mu wpisy z arabskiego. Świetnie sprawdzało się to także przy okazji weryfikowania zdjęć. Na wojnie zawsze jest mnóstwo sfabrykowanych fotografii – odcięta głowa z konfliktu sprzed 10 lat podpisana aktualną datą robi za ikonę bieżących wydarzeń.

A z czego Carvin żył, to freelancer?

Był menedżerem mediów społecznościowych w NPR, teraz przeszedł do First Look Media, niezależnej organizacji dziennikarskiej, i wciąż zajmuje się kurowaniem social mediów pod kątem dziennikarskich standardów. Drugim takim „człowiekiem routerem” jest fotograf Brandon Stanton, który prowadzi fotoblog „Humans of New York”. Zaczął od zdjęć mieszkańców Nowego Jorku, opatrzonych podpisami, w których opowiadali swoje historie. Ale potem wymyślił, że jeżdżąc na wakacje, będzie pokazywał ludzi z krajów, w których przebywa. W tym roku pojechał m.in. do Pakistanu. Wiadomo, jaki jest obraz Pakistanu w mediach amerykańskich – ukrywał się tam bin Laden, ciągle ktoś się wysadza w powietrze.

Czwarty sezon serialu Homeland doskonale pokazuje, co Amerykanie sądzą o Pakistanie.

No właśnie. Stanton zaczął więc pokazywać różnych ludzi, przedstawiać ich historie. Na przykład 50-letni, łysy i bezzębny pan siedzący z małą dziewczynką i chłopcem w pięknych, ludowych strojach opowiadał, że jest dla nich mamą, tatą, babcią i dziadkiem, bo ojciec pracuje na saksach w Europie, a matka umarła na zawał. I on musi te dzieci usypiać, bo bez niego nie zasną. Stanton przedstawił też Syedę Ghulam Fatimę, aktywistkę prowadzącą walkę z tak zwanym bonded labour, szczególną formą niewolnictwa, w której praca przymusowa na przykład przy produkcji cegieł jest formą spłaty długu. Ona sama była tego ofiarą, potem zaczęła pomagać innym…

Ludzie to czytają?

Tak, ta historia o pracy za długi błyskawicznie zebrała 500 tysięcy lajków na Facebooku. Stanton zawstydził wszystkie światowe media, pokazując fascynującą opowieść o Pakistanie, zupełnie inną od znanego z mediów obrazu tego kraju. O kolejnym wybuchu w Islamabadzie media zawsze napiszą, ale kto chciałby napisać o takiej kobiecie? Może „Wysokie Obcasy”, bo już inne pisma dla kobiet… Facet wspaniale gra na ludzkich emocjach i ma 15 milionów fanów na Facebooku. Dla Fatimy i jej fundacji zebrał ponad 2 miliony dolarów. Tacy ludzie są potrzebni.

A Stantonowi kto za to płaci? Z czego utrzymuje się taki ludzki router?

Zaczynał od fotobloga, a kiedy wzrosła mu liczba oglądających, wydał to w formie książki, która była bestsellerem. Może nie czerpie z tego milionów, ale to jego pasja. Jest połączeniem społecznika z dziennikarzem. Natomiast Andy Carvin, kiedy pracował w NPR, był opłacany, choć również ze względów misyjnych, a nie komercyjnych.

Podałaś przykład człowieka, który pomaga ludziom weryfikować informacje i propagandę – to brzmi bardzo obiecująco. Ale mi wtedy przyszedł do głowy Smoleńsk i oddolne, spontaniczne działania, kiedy to internauci „demaskowali kłamstwa” rządu Donalda Tuska. Nie mam wrażenia, żebyśmy stali się dzięki temu bogatsi poznawczo czy bardziej świadomi politycznie…

Ale inni poświęcali czas, żeby obalać spiskowe pseudoteorie. Zawsze będą Amerykanie przekonani, że to Żydzi dokonali zamachu na WTC i Polacy pewni, że to bomba helowa zabiła prezydenta. Przykład Carvina pokazuje, że coś jednak można zrobić, żeby nieprawdziwe wiadomości się nie rozprzestrzeniały. Choć u nas, przy tak potężnym spolaryzowaniu społeczeństwa, nie sądzę, by ktoś miał wystarczający autorytet i siłę perswazji, by przekonać wszystkich do jednej wersji wydarzeń.

Stanton pojechał do Pakistanu, potem do Iranu. A co z wysyłaniem korespondentów z Polski? Już nie mówię o Iranie, ale przecież na wschodzie Ukrainy toczy się wojna kluczowa z punktu widzenia naszych bezpośrednich interesów, a ludzi na miejscu mamy jak na lekarstwo: Paweł Pieniążek, Piotr Andrusieczko…

Będziemy wysyłać korespondentów, kiedy wróci przekonanie, że warto inwestować w jakościowe media. Moim zdaniem cała sytuacja z uchodźcami z Syrii na tyle przestraszyła środowiska medialne, że już jesteśmy blisko konsensu co do tego, że jakościowe dziennikarstwo jest nam koniecznie potrzebne. To ostatnia pozycja w arkuszu Excela, na której powinno się oszczędzać.

A skąd w Polsce wziąć na to pieniądze? Za co media mają wysyłać ludzi do Donbasu, na Lampedusę, na granicę grecko-turecką czy serbsko-węgierską?

Jeśli chodzi o paywall w internecie, chyba ciągle nie wiemy, czy w Polsce taki model mógłby się utrzymać. Jesteśmy dopiero na początku rozwoju takiego modelu. W przypadku „New York Timesa” utrzyma się na pewno. „GW” niedawno ogłosiła, że 77 tys. osób wykupiło jej internetowy abonement. To bardzo dobry wynik, zobaczymy, co dalej. Paywall jest dobrym rozwiązaniem, bo jeśli ciężar utrzymania mediów spoczywa bezpośrednio na czytelniku, a nie na reklamie, to sprzyja ich niezależności. Panem staje się czytelnik. A poza tym pojawiają się pierwsze inicjatywy „dosypywania” pieniędzy do wartościowego dziennikarstwa. Od niedawna działa Towarzystwo Dziennikarskie, które utworzyło Fundusz Mediów wspierający jakościowe projekty, które nie znajdują finansowania w tradycyjnych redakcjach. Coś takiego nieźle funkcjonuje już w różnych formach w Stanach Zjednoczonych, które mają bardzo długą tradycję filantropii. Pytanie brzmi, na ile Funduszowi Mediów uda się pozyskać sponsorów wśród biznesu. Zobaczymy. Tak czy inaczej, trzeba szukać alternatywnych modeli.

Paywall plus fundacje i organizacje pozarządowe?

Dobrze byłoby mieć też odpolitycznione media publiczne. Mówię to z przekąsem, bo raczej się na to nie zapowiada. Telewizja publiczna to komercyjno-polityczna tragedia, mimo długoletnich obietnic Platformy. Teraz reformę, która w swym duchu brzmi całkiem dobrze, zapowiada PiS, który chce telewizję uniezależnić od reklam. Na razie zastąpił stare kadry swoimi. Obejrzałam jedno wydanie „Wiadomości” i wydało mi się infantylne, oprócz tego, że tendencyjne. Ale oczywiście media publiczne z natury rzeczy są najlepiej predystynowane do tego, żeby wyznaczać i utrzymywać wysokie standardy.

A reportaże i długie formy przeżyją w internecie?

Badania czytelnictwa w Stanach Zjednoczonych pokazują, że jest zainteresowanie długą formą, wciąż jest sporo czytelników przyzwyczajonych do esejów i pogłębionych wywiadów. W Polsce nikt takich badań nie robił, ale kiedy reportaż zaczął znikać z polskich mediów, nastąpił boom na literaturę faktu. To również wskazuje, że „jest komu” to czytać.

Da się z tych długich form wyżyć w Polsce?

Nie za bardzo, zwłaszcza jeśli w poprzednim życiu wziąłeś kredyt na mieszkanie, a kształcenie dzieci też kosztuje.

Na warsztatach w swojej szkole reportażu Mariusz Szczygieł i Wojciech Tochman mówią uczestnikom, że ten rodzaj literatury rośnie w siłę, że to się będzie czytać. A jednocześnie założyli szkołę reportażu, nie będąc w stanie wyżyć z samego pisania.

Akurat Szczygieł jest prawdopodobnie jednym z tych nielicznych, którzy są w stanie wyżyć z pisania reportaży. Pisarze mogą być zadowoleni, gdy sprzedadzą 30–40 tysięcy egzemplarzy, nie mówię tu oczywiście o autorach bestsellerów gatunkowych. Ale ilu jest takich reportażystów? Na to się nakłada coraz skromniejsza liczba etatów w mediach. Widziałabym w tym zresztą jedno ze źródeł obecnej polaryzacji dziennikarzy. Nie chodzi tylko o kwestie światopoglądowe. Jest wielu ludzi, którzy pracowali kiedyś w „Gazecie”, a gdy ta podziękowała im za współpracę, dziwnym zrządzeniem losu stali się bardzo prawicowi. Wielu moich dawnych kolegów nie mówi mi dziś „cześć” i to jest naprawdę przykre. Inna sprawa, że za wczesnych gazetowych czasów uważaliśmy, że wszyscy mają takie poglądy jak my.

Był kiedyś taki żart – jak Unia Wolności mogła przegrać wybory, skoro ja nie znam nikogo, kto by na nią nie głosował?

Trochę tak to wyglądało.

Ta dzisiejsza polaryzacja dotyczy wyłącznie podziału na PiS i PO?

Chyba nie. Młodsze pokolenie, które pojawiło się w Gazecie, jest bardziej na lewo. Nie wygląda, żeby głosowali na Platformę.

À propos młodego pokolenia. Mówiłaś w jednym z wywiadów, że Ciebie fachu uczył Konstanty Gebert. Kogo uczyłaś Ty?

No właśnie. Na tle całego kryzysu mediów dodatkowo pojawiła się jeszcze luka pokoleniowa. Ja nie miałam już kogo uczyć. W pewnym momencie rozejrzałam się dookoła i stwierdziłam, że nie widzę w „Gazecie” nikogo przed czterdziestką. A potem kryzys w mediach spowodował falę redukcji. Zwolniono najbardziej doświadczonych i najlepiej zarabiających, a kiedy przyszli nowi, mało zostało tych, którzy mogli ich uczyć. A szkoda, bo z przenoszenia dobrych doświadczeń starych mediów do nowych wszyscy odnieśliby korzyść.

Czy widzisz w młodym pokoleniu dziennikarzy ludzi, którzy są przyszłością tego sektora? Mam na myśli media elektroniczne, działające w nowy sposób.

Cenię sobie to, co wy robicie, ale was nie obejmuje dyskurs przymuszonej tabloidyzacji, bo macie niezależne źródła finansowania. Jeśli mowa o papierowych mediach komercyjnych, to myślę, że sporo pracy, jeśli chodzi o wprowadzenie do obiegu nowych idei, wykonał „Magazyn Świąteczny” „GW” i weekendowy magazyn „Dziennika Gazety Prawnej”. Nie chodzi jednak tylko o idee. Są tam teksty teoretycznie „staromediowe”, jak na przykład głośny wywiad Maćka Stasińskiego z Markiem Belką albo wywiady Grzegorza Sroczyńskiego. Ale one są „staromediowe” jedynie ze względu na długość. Choć rozmówcy nie są bardzo „popowi”, jednak jest tam wiele emocji. Dziennikarz nie stara się sprawiać wrażenia mądrego, światłego, pośrednika pomiędzy czytelnikiem a autorytetem – za to widać, że przejmuje go temat, że reaguje tak samo jak czytelnicy, przemawia w ich imieniu. Trochę tak robiła Teresa Torańska, ale jednak nie dyskutowała z ekonomistami o pensji minimalnej i wieku emerytalnym. To jest zupełnie nowomediowe. I tak to chyba będzie wyglądało w przyszłości – niebłahy temat w nowym opakowaniu.

DOMINIK SIPIŃSKI: Na czym polega dziennikarstwo analityczne?

MARK SCHAPIRO: Centralny koncept polega na tym, że dziś wszyscy żyjemy w burzy informacyjnej – internet i inne nowe media dostarczają nam zbyt wielu informacji, a to zaburza naszą zdolność do połączenia kropek, do zrozumienia, co jest ważne, a co ważne nie jest. Z tego założenia wynika, że dziennikarz to ktoś, kto musi wyjaśnić czytelnikowi znaczenie wielu różnych zdarzeń i faktów, nie wystarczy, że tylko je opisze. Tradycyjne dziennikarstwo można przyrównać do portu, który umożliwia wejście do świata zdarzeń, dziennikarstwo analityczne to łódź, która pozwala wypłynąć z tego portu i nawigować świadomie po świecie. Uważam, że takie dziennikarstwo jest niezwykle fascynujące, ale przede wszystkim potrzebne.

Dlaczego?

Wynika to z dwóch zjawisk, z którymi mamy dziś do czynienia. Po pierwsze, upadają tradycyjne formy wspierania i finansowania dziennikarstwa. Po drugie, wraz z eksplozją nowych źródeł informacji następuje upadek tradycyjnych mediów. Ten rozkwit nowych form nie jest przejrzysty, nie ma struktury i wartości, którą miały tradycyjne media. Tradycyjne media dostarczały nam tych informacji, które same uznały za ważne. Teraz my sami musimy je filtrować. Ta zmiana wymusza nową rolę dziennikarzy – oni muszą pomagać czytelnikom zidentyfikować to, co ważne. Ale nie tylko „co”, również „dlaczego to coś jest ważne”. Dziennikarzom analitycznym stawiamy zadanie – muszą wykorzystać swoją wiedzę i swoje umiejętności osądu, by wybrać ważne fakty, wytłumaczyć je i pomóc czytelnikowi zinterpretować ich konsekwencje.

Ale czym różni się to od tradycyjnego dziennikarstwa? Przecież w „starych” mediach było dokładnie tak samo.

To prawda, w zasadzie chodzi o to, co tradycyjnie nazywaliśmy „dobrym dziennikarstwem” – czyli bardzo dobry research plus umiejętność postawienia właściwych pytań odpowiednim osobom. Ale różnica, przynajmniej jeśli chodzi o to, jak uczy się dziennikarstwa, dotyczy tego, że w dziennikarstwie analitycznym bardzo ważną pozycję zajmuje głos samego dziennikarza. Twórca musi wykorzystywać swoją wiedzę, by zbudować sobie pozycję autorytetu i przekazywać wiedzę czytelnikowi. Tradycyjne dziennikarstwo pretenduje do obiektywizmu. Dziennikarstwo analityczne nazwałbym raczej „subiektywnym z dowodami”, musi za nim stać skrupulatny research i rzetelność.

Uczysz dziennikarstwa, na co dzień otacza Cię raczej klasyczna forma oparta na obiektywizmie i na tym, że dziennikarz raczej „schodzi z pola widzenia”. Skąd pomysł, żeby uczynić rolę dziennikarza bardziej widoczną?

To prawda, uprawiałem bardziej tradycyjne dziennikarstwo śledcze. Zawsze interesowały mnie mechanizmy funkcjonowania tego świata, a w szczególności nadużycia władzy powodujące nierówności i niesprawiedliwości, zwłaszcza w sprawach dotyczących środowiska naturalnego. Kto nadużywa władzy i po co? – to wciąż najważniejsze pytanie, które sobie zadaję. Jednak po pewnym czasie zauważyłem, że koncentrowanie się na jednym „złym uczynku” czy „złej instytucji” ma swoje poważne ograniczenia – zwykle sytuacja jest znacznie bardziej skomplikowana i mamy do czynienia z wieloma warstwami przenikających się interesów. Podejście analityczne opiera się na innych pytaniach niż śledcze: zamiast „kto to zrobił”, pytamy, „jak do tego doszło”. Jako dziennikarz badasz kolejne poziomy, zadajesz kolejne pytania o ekonomiczne, polityczne, kulturowe interesy stojące za danym problemem. W wielu kwestiach inspiracją są dla mnie naukowcy, którzy nieustannie testują rozmaite hipotezy, podstawiają nowe zmienne, nowe wzory i czynniki i w ten sposób sprawdzają wiarygodność „wiedzy powszechnej”. To samo muszą robić dziennikarze analityczni: zrozumieć, jak wygląda „wiedza powszechna”, zidentyfikować miejsca, gdzie coś tu może nie grać, a potem w nich drążyć.

Wspomniałeś o swoim własnym doświadczeniu z dziennikarstwem dotyczącym kwestii środowiska naturalnego. Czy możesz podać przykład, jak w tym konkretnym przypadku działa dziennikarstwo analityczne?

Uważam, że w pisaniu o zmianie klimatu już dawno skończył się czas zwykłego dziennikarstwa śledczego. Wiadomo, kto jest winny – przemysł oparty na węglu i ropie. Wiemy nawet o tym, że zaledwie 90 znanych z nazwy i siedziby firm odpowiada za dwie trzecie światowej emisji dwutlenku węgla. Brakuje nam zatem nie tyle ustalenia, kto jest „zły”, ile znacznie głębszego zrozumienia, jak nasz obecny porządek ekonomiczny i polityczny jest związany z energetycznym status quo. Te powiązania nie zawsze są jasne. Brakuje też kogoś, kto podważy fałszywe założenia, wedle których status quo jest lepszy niż przyszłość oparta na energii odnawialnej (obejmuje to miedzy innymi mówienie, że paliwa kopalne są znacznie tańsze niż odnawialne). A to prowadzi do najważniejszego pytania: kto zyskuje, a kto traci na tych iluzjach? Wydaje mi się, że dziennikarstwo analityczne jest fundamentalne dla tego, by uczynić osoby z władzą odpowiedzialnymi za swoje działania, bo tylko dzięki połączeniu wiedzy i umiejętności dziennikarskich można pokazać mechanizmy ich działania.

Myślisz, że tak wygląda przyszłość dziennikarstwa? Porzucimy nasze aspiracje do obiektywizmu, a w zamian zaoferujemy czytelnikom „poparty dowodami subiektywizm”? Czy czytelnicy oczekują subiektywnych wiadomości?

Wiadomości nadal muszą być przekazywane przez dziennikarzy, którzy potrafią po prostu zdawać relację z tego, co faktycznie się dzieje. Ale pomyślmy o tym, jak o dwóch działach, które nie mogą bez siebie istnieć. Pierwszy przekazuje wiadomości o tym, co dzieje się na świecie. Drugi jest tworzony przez ludzi, którzy mają pogłębioną wiedzę i potrafią zanalizować te wiadomości, wytłumaczyć ich znaczenie. Bądźmy szczerzy – dziennikarstwo analityczne nie zdominuje branży, nie mamy w ogóle takich ambicji. Chcemy raczej pokazać, ile można zrobić dzięki dobremu wykorzystaniu własnej wiedzy. Nie zajmujemy się tym, co stało się wczoraj czy przez ostatni tydzień, patrzymy raczej w perspektywie ostatnich kilku miesięcy, roku. To nie znaczy jednak, że wydarzenia bieżące nas nie interesują. Tylko zawsze staramy się pytać – co stało się rok temu, że spowodowało takie, a nie inne wydarzenia wczoraj? Szczególnie ciekawe są te siły, których nie widać, które ukrywają przed nami długofalowe skutki swoich działań. Spośród standardowego zestawu pytań dziennikarskich nas interesują głównie dwa – jak i dlaczego, zdecydowanie bardziej niż kto, co i gdzie. Za to dodajemy nowe pytanie – jakie są skutki takiego zdarzenia? Zajęcia ze studentami zaczynam od narysowania na tablicy dwóch prostokątów – ten po lewej to zdarzenie początkowe, ten po prawej to zdarzenie końcowe. Przejście od jednego do drugiego to nigdy nie jest jedna linia, tylko raczej gęsta sieć różnorakich zależności.

Dziennikarstwo, które proponujesz, nie tylko zamazuje granicę między tym, co obiektywne, a tym, co subiektywne, ale też postuluje odejście od dyktatu breaking news. Skąd ten pomysł? Przecież newsy uważa się za istotę funkcjonowania mediów. To właśnie na newsy ścigają się poszczególne redakcje.

Zwróć uwagę, jak wielu czytelników już teraz zamiast czytać pierwsze, „newsowe” strony gazet, przeskakuje od razu do schowanych gdzieś w głębi wydania tekstów analitycznych. Coraz więcej gazet stara się rozwijać te działy. Jestem pewien, że też masz jakichś ulubionych dziennikarzy analitycznych, choć nie musisz zdawać sobie sprawy, że oni uprawiają akurat tę formę dziennikarstwa. Gdy ja czytam moich faworytów, nie zawsze zgadzam się z ich opiniami, ale im ufam, bo wiem, że ich teksty są poparte wiedzą i skrupulatnym sprawdzeniem faktów. No i pamiętajmy, że nie każda forma dziennikarstwa musi trafiać do gazet. Dziennikarstwo analityczne wymaga zupełnie innego zestawu umiejętności niż pisanie newsów, które ma być szybkie i zwięzłe.

Czy dziennikarstwo analityczne to jakiś wariant dziennikarstwa śledczego, tylko bardziej koncentruje się na procesach, a nie zdarzeniach?

Nie do końca, raczej powiedziałbym, że jest na odwrót. Najpierw trzeba rozróżnić te dwa typy dziennikarstwa – ja wywodzę się z dziennikarstwa śledczego, od wielu lat to robię, jestem w Center for Investigative Reporting. Wydaje mi się, że każdy dobry artykuł czy materiał śledczy będzie szukał powodów opisanych zdarzeń, będzie więc analityczny. Zarazem nie każdy tekst analityczny musi mieć charakter śledczy. Nie zawsze w analityce chodzi o to, by wskazać „tego złego”. Częściej esencją jest odrywanie jedna po drugiej warstw zaciemniających prawdziwy obraz spraw i działań poszczególnych aktorów. To właśnie ten brak transparentności pozwala rządom i firmom robić, co im się żywnie podoba. Nie chodzi więc o to, by wyśledzić winnych, ich może wcale nie być – chodzi o to, żeby przewiercić się przez te wszystkie warstwy i ujawnić coś, co nie musi być tajne, ale jest po prostu ukryte.

Dużo rozmawiamy o teorii dziennikarstwa analitycznego. Wspomniałeś przy innej okazji, że szansą dla tego typu dziennikarstwa są internet i publikacje specjalistyczne, ale wcześniej mówiłeś też o gazetach. Czy analityka dziennikarska jest obecna w medialnym mainstreamie?

Uważam, że dobrym przykładem jest „The Economist”. Moim zdaniem oni zajmują się niektórymi tematami w sposób analityczny. Czytasz wydanie i wiesz więcej niż tylko to, co się obecnie dzieje. Nawet w krótkich materiałach dziennikarze „The Economist” wchodzą pod powierzchnię newsów, a w długich zagłębiają się na kilka warstw w głąb. Oni nie zastępują gazet, tylko uzupełniają je i nadają znaczenie temu, co z gazet wyczytamy. Tak jak mówiłem wcześniej – nie musimy się zgadzać z opiniami autorów, ale wiemy, że to dobre dziennikarstwo analityczne.

„The Economist” to bardzo dobry tygodnik, ale jednak mocno elitarny. Jaką lekcję z naszej rozmowy mogą wyciągnąć ci, którym zależy na rozwoju dobrego dziennikarstwa, jego popularyzacji i demokratyzacji?

Jestem przekonany, że potrzeba dobrego dziennikarstwa analitycznego jest coraz większa. Zdają sobie z tego sprawę instytucje, fundacje i firmy finansujące dziennikarstwo – rośnie ilość pieniędzy płynących na tego typu media. Tego będzie coraz więcej, bo w świecie mediów nastąpiło rozdwojenie. Tradycyjne formy mediów upadły – no, może nie upadły, ale są w stanie głębokiego kryzysu na całym świecie. Tę przestrzeń wypełniają publikacje dawniej uznawane za elitarne, różne specjalistyczne magazyny branżowe, publikacje think tanków… One stają się coraz bardziej dostępne, nie tylko przetrwają, ale i w wielu przypadkach będą się rozwijać. Mówimy o elitarności, ale zwracam uwage, że elity to pojęcie coraz szersze. Każdy, kto skończy studia na uniwersytecie, jest już zdecydowanie członkiem takich elit. Ale mimo wszystko z definicji jest to dziennikarstwo skierowane do ludzi, którzy chcą wiedzieć więcej. Dobrzy dziennikarze analityczni muszą mieć wiedzę i umiejętności, by przekazać swoją treść innym, ale nie mogą konkurować o czytelników z tabloidami. Dlatego nie próbuję mówić o dziennikarstwie analitycznym jako o odpowiedzi na wszystkie problemy świata mediów. To tylko jeden z elementów całej układanki.

Kiedy myślimy o dziennikarstwie po końcu epoki papieru, prawdopodobnie pierwszym skojarzeniem będzie internetowe dziennikarstwo obywatelskie, czyli przede wszystkim informacyjne serwisy internetowe, które pozwalają internautom na współtworzenie zawartości. Do popularności tego rodzaju dziennikarstwa przyczynił się utworzony w 2000 roku południowokoreański serwis Ohmynews, którego twórca Oh Yeon Ho ukuł sam termin dziennikarz-obywatel. Jego sukces – głównie niezłe dochody z reklam, z których portal wypłaca dostawcom informacji niewielkie honoraria – zachęcił koncerny medialne na całym świecie do tworzenia podobnych stron.

Za pierwszy polski serwis dziennikarstwa obywatelskiego uznawana jest polskojęzyczna wersja Wikinews, która powstała w 2005 roku. Jednak na możliwość tworzenia informacji przez niezawodowych dziennikarzy nastawiły się w pewnym momencie także największe polskie portale internetowe. W 2007 roku Interia uruchomiła serwis Interia360.pl, od 2006 roku rozwijała się również sieć serwisów MM Moje Miasto. Warto zauważyć, że w rozumieniu polskiego prawa prasowego dziennikarze obywatelscy są jak najbardziej dziennikarzami – wystarczy, że zajmują się redagowaniem, tworzeniem lub przygotowywaniem materiałów prasowych na rzecz i z upoważnienia redakcji. Znaczy to, że dziennikarzom obywatelskim przysługują takie same prawa (na przykład prawo dostępu do informacji) i obowiązki (na przykład obowiązek zachowania szczególnej staranności i rzetelności przy zbieraniu i wykorzystywaniu materiałów prasowych) co zawodowym dziennikarzom. Co jednak z rzeszami niedziennikarzy, tworzących informacje i zarządzających nimi na portalach, które wymykają się jednoznacznemu sklasyfikowaniu jako serwisy wiadomości obywatelskich?

O dziennikarstwie internetowym (jeśli założymy, że sam termin „dziennikarstwa” jest jeszcze do utrzymania) można przecież (być może nawet dziś należy) myśleć dzisiaj szerzej. Ciekawej, inkluzywnej definicji dostarczają Bruns i Highfield (2012:17). Ich zdaniem dziennikarstwo obywatelskie odwołuje się do szeroko pojętych aktywności dziennikarskich, charakteryzujących się dobrowolnym wkładem szerokiej grupy użytkowników korzystających z technologii internetowych do koordynacji procesu publikacji oraz dzielenia się rezultatami swojej dobrowolnej pracy. Tutaj właśnie wkraczają serwisy internetowe, które niewątpliwie pełnią funkcje informacyjne, ale rządzą się zupełnie innymi zasadami niż klasyczne dziennikarstwo. To właśnie bohaterowie niniejszego tekstu: Reddit i Wykop, a także wszystkie pokrewne im strony.

WITAMY NA STRONIE TYTUŁOWEJ INTERNETU

Opisywanie portalu Reddit być może na pierwszy rzut oka nie jest oczywistym wyborem, jeśli za zadanie stawiamy sobie opowiedzenie, co czeka świat dziennikarstwa po końcu epoki papieru. Jednak ta platforma społecznościowa, która podaje, że przyciągnęła tylko w listopadzie 2015 199 milionów unikalnych użytkowników, ma 7,5 miliona podstron i ponad 9 tysięcy grup tematycznych (subreddits), prezentuje się jako „strona tytułowa internetu”, a także forum, które kwestionuje Twittera jako narzędzie szczególnie predysponowane do dziennikarstwa obywatelskiego i szybkich update’ów wiadomości¹. Każdy z zarejestrowanych redditorów, czyli moderatorów wolontariuszy sprawujących pieczę nad forami tematycznymi, może wrzucić do serwisu dowolne treści (powinny one jednak być zgodne z kodeksem etyki serwisu²), a inni czytelnicy oceniają je i komentują: im więcej pozytywnych głosów, tym bardziej widoczny dany post.

Dziesięć lat po założeniu serwisu, wiosną i latem 2015 roku, przetoczyła się przez niego fala buntu redditorów nazwana „AMAgeddonem”. Bezpośrednią przyczyną było nagłe zwolnienie przez firmę popularnej wśród moderatorów menedżerki subreddita AMA (Ask Me Anything), forum, na które zapraszane były osoby sławne, w tym między innymi Barack Obama, Bill Gates czy Madonna, i uczestniczyły w otwartym czacie z użytkownikami. W odpowiedzi moderatorzy licznych forów przestawili ich ustawienia na prywatne, co sprawiło, że stały się niedostępne dla szerszej publiczności. Moderatorzy wolontariusze, choć mają dostęp do kodu źródłowego i uprawnienia do zarządzania forami, to nie są wszechwładni: zatrudnieni przez Reddita administratorzy mają moc szybkiego usuwania treści czy zarządzenia szybkich poprawek w przypadku poważnych błędów technicznych. W przeciwieństwie do innych adminów, pisali rozjuszeni redditorzy, Victoria Taylor przejmowała się swoją rolą i zarządzała AMA nie tylko bardzo sprawnie, ale i w ścisłej współpracy z rzeszą zaangażowanych wolontariuszy. Ich gwałtowny sprzeciw po jej zwolnieniu nie zakończył się na demonstracyjnym zamknięciu części popularnych forów na dobę, ale przerodził się błyskawicznie w żądanie, by ustąpiła dyrektor generalna Ellen Pao. Pod petycją online w tej sprawie podpisało się ponad 200 tysięcy osób. Wskutek tych wydarzeń Pao ustąpiła, wcześniej przekazując w oficjalnym komunikacie przeprosiny za błędy Reddita w komunikacji z moderatorami³. Jak na ironię, Pao przez ostatnie lata pracować miała właśnie nad naprawą tychże błędów, jak również nad opracowaniem sposobu eliminowania niewłaściwych treści, między innymi obraźliwych w stosunku do kobiet – w poprzedniej fali sprzeciwu wycelowanej w nią stanowczo odmówiła zniesienia blokady założonej na kontrowersyjne subreddity.

Warto przyjrzeć się modelowi biznesowemu platformy. Jest to prywatna korporacja z około 70 pracownikami, którą tworzą jednak zasadniczo niezliczone rzesze „okazjonalnych dziennikarzy”. Niedługo po założeniu została kupiona przez koncern medialny, który w swoim portfolio ma zarówno wiodące publikacje papierowe (na przykład „The New Yorker”, „Vanity Fair”) jak i cyfrowe („Wired”, „Ars Technica”), jednak w 2014 roku uzyskał finansowanie w wysokości 50 milionów dolarów od inwestorów przede wszystkim z Doliny Krzemowej, a w 2015 jego wartość wyceniana była na 500 milionów dolarów. Jak dotąd zyski Reddita pochodziły z kilku źródeł: z reklam, których precyzyjne targetowanie umożliwia podział na tematyczne subreddity, członkostwa premium oraz – co najbardziej kontrowersyjne ze względu na przywiązanie do idei wspólnoty internautów, którzy są oddolnymi kuratorami treści – wplatanie w dyskusje płatnych treści PR-owych opłaconych przez reklamujące się firmy. Jednakże największym zasobem, który wyceniany jest na owe 500 milionów, jest ogromna sieć użytkowników, którzy codziennie wkładają mnóstwo pracy w to, by Reddit działał i miał najświeższe i najpopularniejsze treści precyzyjne skatalogowane według zainteresowań. Jak pokazuje awantura związana z nagłym zwolnieniem popularnej menedżerki, administrowanie stroną w większości jest domeną wolontariuszy (aktywnych moderatorów jest około 20 tysięcy⁴), którzy nawiązują kontakt z pracownikami zazwyczaj wtedy, gdy potrzebują pomocy z zadaniem, które leży poza zasięgiem ich możliwości. Dwuznaczność ich pracy dobrze ujmuje termin free labour (Terranova 2000), który oznacza pracę zarówno „wolną”, trudną do skontrolowania, jak i nieodpłatną.

Dziś, dwadzieścia lat po początku „bańki internetowej”, to, że aktywność użytkowników serwisów takich, jak YouTube, Facebook, Twitter czy Reddit w sposób bezpośredni wpływa na wartość tych firm, stało się rzeczą tak oczywistą, że niemal niezauważalną. Jak jednak odnotowuje włoska teoretyczka Tiziana Terranova, nie warto zatrzymywać się na uproszczonej i zbyt romantycznej narracji o złym kapitale, który swoimi mackami oplata autentyczną, oddolną wspólnotę – według niej chodzi raczej o mechanizm, który pozwala przełożyć kolektywną pracę (także tę kulturową) na strumień pieniędzy i ująć ją w ramy „kapitalistycznych praktyk biznesowych” (Terranova 2013:38). Jeśli mówimy o przemyśle kultury, to zaangażowanie użytkownika (czy konsumenta) w produkcję wartości (marki) nie jest niczym nowym – tylko wraz z pojawieniem się mediów społecznościowych widzialność i dostęp rosną wykładniczo. Za Terranovą uznajemy, że nazwanie aktywności rzesz nieopłacanych wolontariuszy (którzy w dodatku czerpią satysfakcję ze swojego zajęcia i nie są do niego przymuszani) pracą jest nie tyle nawet opisem empirycznym, ile wyborem politycznym.

WYKOPY NA ŁANACH ZBOŻA

Wykop to polski serwis internetowy, który odwiedzany jest (zgodnie z danymi z wyszukiwarki Wolfram Alpha) prawie 630 tysięcy razy dziennie. Został stworzony w 2005 przez Piotra Chmolowskiego, wówczas ucznia szkoły średniej, wraz z grupą programistów Yume.pl. Choć w kwietniu 2006 Chmolowski – wedle własnych deklaracji – nie miał jeszcze konkretnych planów odsprzedania serwisu, to latem tego samego roku jedynym właścicielem portalu stał się prywatny inwestor Tomasz Drożdżyński za pośrednictwem firmy Holenderski Garvest, funduszu inwestycyjnego typu private equity, który zainwestował w serwis kwotę 600 tysięcy złotych. Obecnie Wykop.pl należy do poznańskiej spółki z o.o. Wykop, wpisanej do rejestru przedsiębiorców w 2007 roku. Jej prezesem jest przedstawiciel funduszu, Arthur van Wijck Jurriaanse. W spółce udziały posiadał również Tomasz Drożdżyński, który w marcu 2008 przyznał, że wówczas Wykop.pl nie przynosił jeszcze dochodów. Od tamtego czasu wiele się zmieniło: Wykop – podobnie jak wszystkie portale, które chcą odnaleźć się w świecie nieodpłatnej dystrybucji treści i modeli freemium preferowanych przez pokolenie Y, Z i digital natives, handluje powierzchnią reklamową i danymi.

Do korzystania z Wykopu rejestracja nie jest wymagana, ale już dla aktywnego udziału w społeczności trzeba się zarejestrować i podać podstawowe informacje, które służą obrotowi danymi. Idea Wykopu – podobna do Reddita, na którym portal się w wielu aspektach wzoruje – polega na tym, że każdy z zarejestrowanych użytkowników może dodawać „znaleziska”, czyli informacje, które chce pokazać innym użytkownikom. Informacje te mogą pojawić się zarówno w wersji pisanej, jak i audio czy wideo. Na każde takie „znalezisko” użytkownicy oddają dodatnie lub ujemne głosy (wykopy/zakopy). Informacja trafia najpierw do „wykopaliska”, skąd – po uzyskaniu odpowiedniej liczby głosów (wykopów) – trafia na główną stronę, gdzie prezentowana jest całej społeczności. Algorytm tworzenia rankingu „znalezisk” nie został nigdy opublikowany i jest pilnie strzeżoną tajemnicą, podobnie (chociaż w znacznie mniejszej skali) jak algorytm matchowania na Tinderze czy PageRank Google.

Wśród użytkowników Wykopu znajdują się politycy, dziennikarze i celebryci (głównie mężczyźni między innymi Lech Wałęsa, Przemysław Wipler, Filip Chajzer czy Krzysztof Hołowczyc). Jednakże większość znanych użytkowników zarejestrowała się wyłącznie na tymczasowe akcje i tylko nieliczni z nich są aktywni regularnie. Na przykład podczas kampanii prezydenckiej w 2015 roku Wykop zaprosił wszystkich kandydatów do własnej wersji AMA, w której udział wzięli: Andrzej Duda, Janusz Korwin-Mikke, Marian Kowalski, Adam Jarubas, Janusz Palikot i Paweł Tanajno.

Wykopem, jak wszystkimi serwisami podobnego typu, wstrząsały kolejne fale kontrowersji. W 2012 roku administratorka Elfik32 usunęła wpis na mikroblogu zamieszczony przez jednego z użytkowników, którzy przytoczył kompromitującą wypowiedź moderatorki. Wpis usunięto z pobudek osobistych, przez co doszło do naruszenia regulaminu. Niefortunne wypowiedzi zostały przypomniane przez użytkowników, którzy potem zostali zablokowani. Wraz z kolejnymi blokadami inni użytkownicy przytaczali ponownie wypowiedzi oraz zamieszczali na portalu akty moderatorki Elfik32 na tle zboża. Wkrótce potem zamiast zamieszczania zdjęć Elfik32 dodawano znaleziska poświęcone zbożu. Część użytkowników usunęła konta i przeniosła się na konkurencyjne portale, ale tak zwaną aferę zbożową wykorzystało przedsiębiorstwo produkujące piwo Ciechan, publikując zdjęcia dostawy słodu. Po oświadczeniu dyrektora operacyjnego Wykopu doszło do przeprosin ze strony Elfik32 za niesłuszne bany.

Wykop.pl stał się także obiektem uwagi i krytyki za sprawą obrażania za pomocą memów i filmów na YouTube Jana Pawła II. Po zgłoszeniu przez grupy wykopowiczów przestępstwa do nowych filmów dołączono logo Wykop.pl, co miało sugerować, że autorami są użytkownicy portalu. Na początku marca 2011 roku doszło do włamania na strony Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi, gdzie umieszczono obraźliwe zdjęcia papieża. Włamanie powiązano z filmami na YouTube. Podobny atak został przeprowadzony 5 maja 2012 roku na oficjalnej stronie Centralnej Komisji Egzaminacyjnej. Rzeczniczka CKE zgłosiła sprawę na policję. 4 lipca 2015 roku na spotkaniu wykopowiczów we Wrocławiu część bawiących się zaśpiewała Barkę, wywołując tym samym kontrowersje na portalu.

W sierpniu 2015 grupa użytkowników koordynowała promowanie wpisów związanych z prawicą, korzystając między innymi z platformy komunikacyjnej Slack. Ta grupa zajmowała się „zakopywaniem” komentarzy osób określanych jako „lewacy”. Opracowano skrypty do przeglądarek, ułatwiające zautomatyzowane degradowanie komentarzy użytkowników z żądanej listy. Degradacji poddane były między innymi artykuły i komentarze publikowane w serwisie Wykop.pl przez program telewizyjny „Fakty TVN”. Istniało także wiele tropów wskazujących, że duża społeczność wykopowiczów wspierała komitet wyborczy Janusza Korwin-Mikkego i Wykop stał się główną stroną tego komitetu, odgrywającą ważną rolę propagandową w jego kampanii prezydenckiej.

DZIENNIKARSTWO JAKO ZADANIE POWSZECHNEGO INTELEKTU

Aktywność redittorów i wykopowiczów pokazuje jak w soczewce mechanizmy środowiska komunikacyjnego, w których funkcjonują newsy w internecie. Przede wszystkim zarówno interfejs Reddita, jak i Wykopu (chociaż tego drugiego w mniejszym stopniu) wygląda jak – nie przymierzając – kosz na śmieci, do którego trafiają zarówno treści poważne, jak i błahe albo wypowiedzi ironiczne, informacje podbudowane wiarygodnymi źródłami oraz memy lub plotki wywołujące często gwałtowną reakcję łańcuchową. Przykładowo w połowie grudnia 2015 wśród najpopularniejszych wątków Reddita znalazła się informacja o zwolnieniu pracowników korporacji Lexmark w Meksyku, którzy domagali się podwyżki o 6 pesos (chcieli zarabiać 120 pesos, około 7 dolarów, za dzień), jak i filmik z prezydentem Obamą prezentującym swój dowód tożsamości w lokalu wyborczym w 2012 roku, mem z popularnym amerykańskim aktorem opowiadającym o tym, jak przypadkowo włączył porno, czy wreszcie chałupnicze filmiki pokazujące domowe zwierzęta.

W miejsce charakterystycznego dla tradycyjnego dziennikarstwa gatekeepingu, czyli akceptowania treści prezentowanych publiczności przez redaktora, mamy tu do czynienia z zasadą gatewatching – regulującą produkcję treści dziennikarskich przez szerokie rzesze internautów, którzy wyszukują interesujące treści z wielu różnych źródeł; rozpowszechniają je, komentują i interpretują (Bruns 2008), angażując się w „przypadkowe akty dziennikarstwa” (Lasica 2003: 73). Rozwój społeczności został więc scedowany na „powszechny intelekt” (Marks 1986:574). Wpływa on na strukturę portali takich jak Reddit czy Wykop co najmniej w dwóch wymiarach. Po pierwsze, uogólniona praca intelektualna tłumu staje się bezpośrednią siłą wytwórczą dlatego, że przeczesuje on internet w poszukiwaniu ciekawych treści oraz – po drugie – ze względu na to, że użytkownicy portalu zbiorowo decydują o tym, jakie treści są najbardziej widoczne, a które zepchnięte w ciemne krańce internetu, a także katalogują chaotyczną wielość wątków w podfora tematyczne. Dla gospodarki postfordowskiej, jak pisze Paolo Virno (2001), powszechny intelekt – czy raczej jego tekstowe czy wizualne manifestacje – jest warunkiem koniecznym. Można tu zadać sobie zasadne pytanie, jakie są konsekwencje takiego stanu rzeczy dla funkcjonowania Reddita czy Wykopu?

Zauważmy, że nie jest tu łatwo oddzielić treści uznawane za niewłaściwe (na przykład pornografię) od tych bardziej społecznie akceptowanych i bliższych tradycyjnemu dziennikarstwu – co pokazuje analiza sieciowa wykonana na zlecenie „Guardiana”, te same osoby są moderatorami grup Advice animals i Breast envy czy „DYI” i Watch people die (Hern and Bengtsson 2015). Być może więc Reddit ma dwie twarze, ale wbrew popularnej opinii obie są dziełem tych samych osób. Wrzucając treści na Reddita czy Wykop, użytkownicy odtwarzają swój świat życia codziennego, w którym treści stricte dziennikarskie stanowią jeden z wielu wątków zainteresowań. Podobna tendencja jest charakterystyczna w ogóle dla mediów społecznościowych i ma zwrotny wpływ na świat profesjonalnego dziennikarstwa: na przykład Facebook ogłosił jesienią 2015 roku, że udostępni dziennikarzom narzędzie umożliwiające śledzenie ogromnej liczby aktów komunikacji⁵. Poprzez kuratorowanie treści oparte na słowach kluczowych i śledzeniu postów osób publicznych dziennikarze mają mieć możliwość „odsiania” okruchów informacji, które stać się mają „prawdziwymi” newsami, spośród ogółu treści rozrywkowej. Podobnie zresztą działa sam Reddit, decydując się na publikację magazynu internetowego „Upvoted” (https://upvoted.com), którego sam już tytuł podpowiada, skąd się biorą treści w nim umieszczane: są to materiały z subredditów, na które zagłosowało (na „up”) najwięcej użytkowników. Tylko że już pobieżna lektura artykułów, które odwołują się do publikacji umieszczonych i komentowanych na Reddicie, pozwala stwierdzić, że w wielu przypadkach tak nie jest – artykuły czasami bazują na postach „wypychanych do góry” przez nieliczne grono osób, a ich zakres tematyczny i sposób formułowania wypowiedzi zbliżone są do tradycyjnej gazety. W porównaniu do witryny Reddit, „Upvoted” ma formę bardziej uładzoną. Artykuły zawierają wprawdzie odniesienia do subreddita i nicka autora postu, w którym linkowano treść będącą ich podstawą, jednak posty te rozbudowane są do formy klasycznego artykułu podpisanego już przez nazwanego imieniem i nazwiskiem autora. Tak czy inaczej na „Upvoted” trafia jedynie niecałe 300 tysięcy internautów dziennie, co nie stanowi nawet jednego procenta odwiedzających Reddit.

Być może powodem tego jest fakt, że na „Upvoted” nie trafiają z pewnością treści kontrowersyjne, a z tych Reddit słynie. Ta specyfika jest pochodną sposobu, w jaki witryna opiera się na powszechnym intelekcie: niemal nieograniczony zakres tematyczny sprawia, że korzystają z niej szerokie rzesze użytkowników, skala zaś prowadzi do szybkiej cyrkulacji treści. Tym, co kuleje, jest weryfikacja źródeł. I tak na przykład zaangażowani redditorzy po zamachu podczas maratonu w Bostonie w 2013 roku włożyli mnóstwo wysiłku w przeszukiwanie internetu w poszukiwaniu sprawców – jednak na podstawie dostępnych danych (np. nagrań z kamer miejskich) wytypowali i upublicznili wizerunek niewłaściwych osób⁶.

Wykopowicze, którzy często nazywają siebie nawzajem nolife’ami kolekcjonującymi zdjęcia kotów (stąd popularny komentarz Everyday is caturday), także gustują w kontrowersyjnych, aczkolwiek przewidywalnych (bo nieustannie się powtarzających) komunikatach. Użytkownicy prowadzą długie i dość monotonne dyskusje pod każdym wykopem, które na ogół kończą się wymianą ogranych i kultowych wypowiedzi z następujących obszarów: teorie spiskowe („Nie mam konta na pejsbuku”, „Nie ma żadnej Neuropy!”), przekraczania granic poprawności politycznej i wprowadzania wątków rasistowskich („Są cycki – będzie główna”, „Wiecie, jakiś żart o murzynach na pewno rozładuje atmosferę!”), wyśmiewania kultu najnowszych technologii („Ajpod srajpod/ajfon grajfon/ajpad srajpad/łindołs srindołs”), wyśmiewania wszystkich, którzy nie są „na bieżąco” („było 10 lat temu w CD-Action”, „Stare, starsze niż węgiel”), podejrzliwość dotycząca oryginalności posta („fake”, „było.pl”, „duplikat”, „suchar”, „sam to dodałem!”), rzucania nonsensami („A słyszeliście o 4-kilogramowym arbuzie, który ważył 4,5 kilo?”, „nie mogę ci pomóc, jestem koniem”, „Sprzedam opla!”), mianowania się wzajemnie „januszami” i „mirkami” („Ale januszom tego nie wytłumaczysz”, „Fituje mireczki?”) oraz odwołań do Janusza Korwin-Mikkego („A Krul popiera lekką pedofilię, i co teras kuce?”). Kluczowa w wykopowym dialekcie jest fraza o „skomplikowanym systemie luster”, będąca wewnętrznym, niedorzecznym żartem wykopowiczów, który doprawdy trudno wytłumaczyć (dołączamy zdjęcie).

Skomplikowany system luster

KTO KONTROLUJE POWSZECHNY INTELEKT?

Kontrola nad wykopowiczami lub redditorami jest trudna nie tylko ze względu na skalę przepływu treści, ale też na to, że użytkownicy mają dostęp do kodu strony i możliwość decydowania o dostępności danego forum tematycznego przez opcję przestawienia go na prywatne. Głównym narzędziem kontroli nad treścią przez pracowników nad użytkownikami jest zamykanie kontrowersyjnych forów – w ciągu ostatnich paru lat działo się tak kilkakrotnie, między innymi gdy wyciekł zbiór intymnych zdjęć amerykańskich celebrytów, czy gdy Ellen Pao podjęła walkę z forami szerzącymi nienawiść, na przykład /r/fatpeoplehate. W tym ostatnim przypadku Reddit zalała fala zdjęć osób otyłych, także ich fotomontaże z twarzą dyrektor generalnej. Jednak specyficzna dynamika strony sprawiła, że te liczne wyrazy sprzeciwu były tyleż gwałtowne, co krótkotrwałe. W następstwie zamknięcia tych kontrowersyjnych forów – przez część użytkowników uznanego za cenzurę i niemożliwego do zaakceptowania – gwałtowny wzrost użytkowników zaobserwowała konkurencyjna strona Voat (gdzie błyskawicznie powstało między innymi forum Fat People Hate). Jednak nawet jeśli część redditorów uznała za stosowne opuścić tę platformę na rzecz bliźniaczo podobnej, to Reddit nie ucierpiał z tego powodu – a być może nawet jego wartość wzrosła.

Każe to zastanowić się, czy można powiedzieć o redditorach i wykopowiczach, że mają fałszywą świadomość? Postmarksistowska ekonomia polityczna jest popularnym narzędziem teoretycznym do analizowania pracy niematerialnej i jest to jedno z pytań, z którym próbuje się ona zmierzyć. Z jednej strony – tak, administratorzy Reddita czy Wykopu mają fałszywą świadomość: ich praca (niekoniecznie w sposób oczywisty definiowana jako taka) przyczynia się wszakże do zupełnie konkretnych wycen tych platform. Podążając tropem klasycznej koncepcji Marksa, redditorzy i wykopowicze mają fragmentaryczny obraz świata, w ramach którego sądzą, że ich aktywność online służy rozrywce (ich i innych uczestników tych forów), i nie zdają sobie sprawy ze związku ich pracy i produkcji zysków. Dzieje się tak dlatego, że portal w dyskretny sposób (dostarczając kod, strukturę strony, zapewniając wolność edycji)  o r g a n i z u j e  pracę użytkowników, czyniąc ją wartościową, podobnie jak w przypadku Facebooka (Beverungen, Böhm, and Land 2015:474).

Z drugiej strony wydaje się, że środki kontroli nad redditorami i wykopowiczami są bardzo ograniczone, zaś ich możliwości oporu potencjalnie bardzo dotkliwe dla właściciela platformy. Jednak to obietnica autentyczności, przyjemności i autonomii jest najsilniejszym środkiem kontroli przyciągającym ich i utrzymujących jako regularnych użytkowników tego medium (Fleming 2009; Land and Taylor 2011). Praca niematerialna – w pewnym zakresie przejmująca rolę tradycyjnego dziennikarstwa – stanowi środek produkcji dóbr udostępnionych do bezpośredniej konsumpcji (newsy, rozrywka), a jednocześnie reprodukuje niematerialną siłę roboczą – napędzając istnienie żywotnego forum, bez którego komunikacja nie byłaby możliwa (Böhm and Land 2012).

Jak zauważa Arvidsson (2006: 30), kapitał w formie symboli albo kompleksów znaczących (reklamy, marek, seriali telewizyjnych, muzyki i tym podobnych) jest uspołeczniony do tego stopnia, że staje się częścią każdego środowiska, biopolitycznym kontekstem, w którym toczy się życie. Drugą stroną tego zjawiska jest ewolucja życia wyłącznie w ramach tego kapitału: jego podmiotowość jest uspołeczniona do tego stopnia, że ono samo staje się jedynie środkiem cyrkulacji wartości.

Wreszcie, przykład obywatelskiego niedziennikarstwa opartego na wolnej pracy każe zastanowić się, jak potoczą się dalej losy monetyzowalnej działalności online. Obecnie często w debacie pojawia się termin zdecentralizowanych organizacji przyszłości – kolejnego etapu cyfrowej ekonomii. Sama koncepcja zainspirowana motywami decentralizacji opisanymi w książce Brafmana i Beckstroma Starfish And The Spider: The Unstoppable Power of Leaderless Organization (2006) oraz Benklerowska The Wealth of Networks (2006). Wiemy już, że big data dają nam wgląd w rozmaite formy aktywności, w tym biznes, zaś tak zwana ekonomia daru (czy też gospodarka współdzielona) polegać może na ich optymalnym wykorzystaniu. Platformy typu marketplace, łączące użytkowników, którzy świadczą usługi z tymi, którzy tych usług potrzebują (niewątpliwie zarówno Reddit, jak i Wykop do nich należą), eliminują tradycyjnych pośredników w biznesie. Najbardziej zagrażają dziś branżom konserwatywnym, których kapitał oparty jest na zaufaniu do instytucji. W nowej ekonomii zaufanie jest zdecentralizowane, a jego gwarantem nie jest żadna instytucja, lecz sam protokół działania taki jak BlockChain, czyli rozległa baza danych przechowująca informacje o zrealizowanych i zweryfikowanych transakcjach. Jest to baza zabezpieczona matematycznymi formułami, przechowywana na komputerach rozsianych po całym świecie. BlockChain to prawdopodobnie protokół internetu przyszłości, opartych na nim będzie coraz więcej internetowych transakcji. Wiemy także, że powtarzalne, algorytmizowane czynności zostaną zautomatyzowane. Już niedługo codzienne decyzje będą za nas podejmować prywatni binarni prokurenci: skarbnik, poseł, prawnik, także informator (chociaż niekoniecznie dziennikarz). Użytkownicy (na przykład dziennikarze i niedziennikarze aktywiści) będą mogli w prosty sposób definiować własne narzędzia (boty) dopasowane do swoich potrzeb. Takie boty będą zarządzać ruchem, zapytaniami, wykonywać proste czynności obliczeniowe i edytorskie. Tradycyjne centra władzy pozbawione dopływu aktualnych informacji powoli przestaną nimi być.

Wraz z pojawieniem się kryptowalut w rodzaju BitCoina, rozwojem crowdfundingu i postępującej decentralizacji informacji krystalizuje się format zdecentralizowanych organizacji przyszłości. Będą one oparte na ludzkim zaangażowaniu oraz wąsko specjalizowanej AI. Całość nadzoruje mechanizm z założenia niepodatny na korupcję (dzisiaj są to lajki – walidacja użytkowników). Praca w takiej organizacji może być aktywna i polegać na wykonywaniu przydzielonych zadań, wykrywaniu błędów w oprogramowaniu, etycznym hakowaniu – lub pasywna, związana ze współdzieleniem określonych dóbr, takich jak moc obliczeniowa, przestrzeń dyskowa czy pasmo internetowe. Dość posępnym preludium automatyzacji biznesu jest Amazon Mechanical Turk – crowdsourcingowy serwis zlecania prostych zadań, których z uwagi na niedoskonałość obecnej inteligencji komputerowej nie da się wykonać automatycznie, jak na przykład etykietowanie zbioru obrazków lub zweryfikowanie tłumaczenia. Pracownicy przeglądają zadania, tak zwane HIT-y (Human Intelligence Task), oferowane za konkretną (na ogół bardzo niską) cenę. Nie wiemy jeszcze dokładnie, jak będzie wyglądać pionierska zdecentralizowana organizacja informacyjna. Wiemy natomiast, że informacja (albo kontent) jest dobrem, które idealnie nadaje się do tego modelu. I wiemy, że Wykop czy Reddit to zaledwie wstępne zapowiedzi jego zastosowania.

Bibliografia

Arvidsson, Adam. 2006. Brands: Meaning and Value in Media Culture. London–New York: Routledge.

Benkler, Yochai. 2006. The Wealth of Networks. How Social Production Transforms Markets and Freedom. New Haven and London: Yale University Press. Retrieved November 1, 2012 (http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cbdv.200490137/abstract).

Beverungen, Armin, Steffen Böhm, and Chris Land. 2015. „Free Labour, Social Media, Management: Challenging Marxist Organization Studies”. Organization Studies 36(4):473–89.

Böhm, Steffen, and Chris Land. 2012. „The New ‘hidden Abode’: Reflections on Value and Labour in the New Economy”. The Sociological Review 60(2):217–40.

Brafman, Ori. 2006. Starfish And The Spider: The Unstoppable Power of Leaderless Organization. New York: Portfolio.

Bruns, Axel. 2008. Blogs, Wikipedia, Second Life and Beyond. From Production to Produsage. New York: Peter Lang.

Bruns, Axel, and Tim Highfield. 2012. „Blogs, Twitter, and Breaking News: The Produsage of Citizen Journalism”. Pp. 15–32 in Produsing theory in a digital world, edited by Rebecca Ann Lind. New York: Peter Lang.

Fleming, Peter. 2009. Authenticity and the Cultural Politics of Work. Oxford: Oxford University Press.

Hern, Alex, and Helena Bengtsson. 2015. „Reddit: Can Anyone Clean up the Mess behind ‘the Front Page of the Internet’?” The Guardian. Retrieved (http://www.theguardian.com/technology/2015/mar/12/reddit-can-ceo-ellen-pao-clean-up-the-mess).

Land, Chris, and Scott Taylor. 2011. „Be What You Want to Be: Branding, Identity and the Desire for Authenticity”. Pp. 35–55 in Branded Lives: The Productio and Consumption of Meaning at Work, edited by Matthew Brannan, Elizabeth Parsons, and Vicenza Priola. Cheltenham, UK – Northampton, MA, US: Edward Elgar Publishing.

Marks, Karol. 1986. Zarys krytyki ekonomii politycznej. Warszawa: Książka i Wiedza.

Terranova, Tiziana. 2000. „Free Labor: Producing Culture for the Digital Economy”. Social Text 18(2):33–57.

Terranova, Tiziana. 2013. „Free Labor”. Pp. 33–57 in Digital Labor. The Internet as Playground Factory, edited by Trebor Scholz. New York: Routledge.

Virno, Paolo. 2001. „General Intellect”. Pp. 146–52 in Lessico Postfordista, edited by Adelino Zanini and Ubaldo Fadini. Milan: Feltrinelli. Retrieved (http://www.generation-online.org/p/fpvirno10.htm).

Online:

https://www.reddit.com/comments/3cbo4m/

http://www.theguardian.com/technology/2015/jul/13/reddit-ama-chief-executive-steve-huffman-ellen-pao-subreddits

http://www.theguardian.com/technology/2015/jul/12/ellen-pao-reddit-trolls-feminist-silicon-valley

http://www.theguardian.com/technology/2015/jul/07/reddit-revolt-ellen-pao-fate

http://www.theguardian.com/technology/2015/mar/13/ellen-pao-gender-lawsuit-silicon-valley

http://www.theguardian.com/technology/2015/mar/12/reddit-can-ceo-ellen-pao-clean-up-the-mess

http://gawker.com/reddit-in-chaos-after-allegedly-firing-ama-coordinator-1715556970

http://recode.net/2015/07/03/reddits-latest-controversy-perfectly-captures-reddits-biggest-problem/

Technologiczne nowinki tanieją i rozprzestrzeniają się coraz szybciej. W niedawnej kampanii promującej czytelnictwo prezydentowa RP czytała Lalkę Prusa z książki papierowej, a głowa państwa – z tabletu. Jednak przekonanie, że urządzenia łączące funkcje telefonu i przenośnego komputera kupuje tylko wielkomiejska klasa średnia, którą w Polsce reprezentują Dudowie, mija się z prawdą.

To właśnie smartfon jest najważniejszym elementem wyposażenia tysięcy migrantów i migrantek w czasie ich przeprawy do Europy¹. Główną nagrodę w konkursie World Press Photo 2013 zdobyło zdjęcie Johna Stanmeyera przedstawiające afrykańskich migrantów, którzy w blasku księżyca szukają sygnału taniego somalijskiego operatora na plaży w Dżibuti. W 2012 roku posiadanie smartfona deklarowało 58 procent Chilijczyków i tyle samo obywateli Stanów Zjednoczonych, połowa mieszkańców Chin oraz Libii, a także 41 procent Libańczyków. Dla Polski ten wskaźnik wyniósł wówczas 29 procent², jednak szacuje się, że do początku tego roku Polacy i Polki kupili już ponad 19 milionów smartfonów³.

Już dziś ruch na internetowych stronach dzienników zapewniają przede wszystkim użytkowniczki smartfonów i tabletów. Ta tendencja dotyczy zarówno prestiżowych dzienników, jak i tabloidów. W styczniu 2015 roku strony „The Washington Post” miały 1,4 razy więcej odwiedzin z urządzeń, które można schować do kieszeni, niż z pozostałych. Dla „The Mirror” ten mnożnik wyniósł aż 1,8⁴. Sytuacja serwisów informacyjnych jest podobna: ruch na portalach CNN, Vice, Mashable czy Salon.com generują posiadaczki urządzeń mobilnych⁵.

PRASA W INTERNECIE: STAN GRY

Szacuje się, że na smartfony i inne urządzenia mobilne do 2014 roku ściągnięto łącznie 197 miliardów aplikacji. Dziesięć najczęściej pobieranych aplikacji w historii to produkty monopolistów sieci. Na pierwszym miejscu znajdziemy aplikację Facebook, podąża za nią Messenger tej samej firmy, a następnie YouTube, Instagram, Skype, WhatsApp, Find My iPhone, Google Maps, Twitter oraz iTunes University⁶.

Właściciele wymienionych w powyższym zestawieniu Facebooka i Twittera, a także opartych na przekazie wizualnym YouTube oraz Instagrama, przejęli rolę, jaką odgrywali niegdyś prasowi magnaci – sterowanie opinią publiczną i wywieranie wpływu politycznego. Wielkie koncerny z branży technologicznej, które zmonopolizowały narzędzia wyszukiwania i sieci społecznościowe, umacniają dzisiaj hegemonię nad środkami masowego przekazu. Inwestują w usługi agregowania artykułów prasowych, takie jak Flipboard, Facebook Instant Articles, Snapchat Discover, Apple News czy Google News. W rezultacie dwie trzecie przychodów z internetowych reklam w Stanach Zjednoczonych zgarnia pięć firm z branży technologicznej – Alphabet (dawniej Google), Facebook, Microsoft, Yahoo i AOL⁷.

Prasa weszła w Wiek Dystrybucji⁸, w którym zapewnienie docieralności stało się ważniejsze od wytwarzania przekazu. Żeby utrzymać rząd dusz, najwięksi wydawcy musieliby zainwestować w  obecność swoich treści we wszystkich dostępnych kanałach. A już teraz jest ich niemało. Czytelniczki wchodzą na strony internetowe dzienników na kilka sposobów: staromodnie wpisując adres witryny, przez wyszukiwarki, klikając w linki w sieciach społecznościowych, a od niedawna korzystając z usług wspomnianych wyżej agregatów treści.

Co mogą zrobić wydawcy, żeby w tym nowym medialnym pejzażu wybić się ponownie na pierwszy plan? Silne marki, takie jak Nieman Lab, jednostka badawcza na Uniwersytecie Harvarda wytyczająca kierunki rozwoju mediów informacyjnych czy równie innowacyjne imperium medialne rodziny Kardashianów⁹, budują swoją pozycję przez bezpośredni kontakt z odbiorcą. Poprzez aplikacje, newslettery¹⁰ i podcasty usiłują wyrwać się z sideł zastawianych przez technologicznych gigantów kontrolujących przepływ informacji w sieci.

CYFROWA GAZETA W KIESZENI

Ponad połowa czytelniczek prasy w Stanach Zjednoczonych jest przywiązana do gazet na papierze. Co dziesiąta czyta zarówno wydania tradycyjne, jak i cyfrowe. Na razie tylko awangarda 5 procent odbiorczyń prasy czyta ją wyłącznie na urządzeniach przenośnych¹¹. Statystyki pobierania aplikacji informacyjnych nie są wciąż spektakularne. W ciągu sześciu miesięcy 2014 roku pobrano 123 559 wydań „The New York Times” na urządzenia mobilne, co daje 686 pobrań dziennie. Nakład tradycyjnego wydania dziennika jest tysiąc razy większy¹².

W Polsce systematycznie spada czytelnictwo prasy papierowej, a spadek jest tylko nieznacznie wynagradzany przez większe zainteresowanie wydaniami elektronicznymi. W latach 2011–2014 sprzedaż wydań papierowych spadła o 36 procent, z 1 767 145 egzemplarzy do 1 286 987 egzemplarzy. Sprzedaż wydań elektronicznych wzrosła w tym okresie o dwie trzecie, ale wciąż daje to zaledwie około 29 tysięcy egzemplarzy miesięcznie – w rezultacie w 2014 roku nakład wydań papierowych 44-krotnie przeważał nakład wydań elektronicznych¹³. W październiku 2015 roku spośród dzienników najwięcej wydań elektronicznych sprzedawała „Rzeczpospolita” oraz „Dziennik Gazeta Prawna” – oba nieco poniżej 10 tysięcy egzemplarzy. Nakłady papierowe gazet były pięciokrotnie wyższe¹⁴. Spośród dziesięciu najbardziej poczytnych dzienników jedynie „Super Express” nie ma wersji elektronicznej.

Jednak wydawcy prasy mają interes w rozwijaniu zainteresowania czytelniczek czytaniem ich tytułów za pomocą specjalnych aplikacji co najmniej z dwóch powodów. Po pierwsze, aplikacje pozwalają ominąć współpracę z „pośrednikami” i kierować przekaz bezpośrednio do czytelniczek. Po drugie, angażują uwagę bardziej niż strony internetowe.

Na przeglądanie serwisów newsowych w internecie poświęcamy średnio 4 minuty i 60 sekund¹⁵. W kulturze hiperlinku rzadko zagląda się na gazetowe „jedynki”. Przeglądanie stron na urządzeniach przenośnych jest wyjątkowo uciążliwe. Dlatego w czasie godziny spędzonej nad smartfonem Amerykanki korzystają z wyszukiwarek zaledwie przez 7 minut, trzy kwadranse poświęcając na używanie pobranych lub wbudowanych w urządzenie aplikacji¹⁶.

Artykuł otwarty w przeglądarce na komputerze stacjonarnym lub laptopie musi konkurować o naszą uwagę z odtwarzaczem muzyki, edytorem tekstu i kilkoma innymi programami. Czytanie w aplikacji na smartfonie wymaga większego skupienia na wykonywanej czynności. A jeśli po lekturze uznamy, że tekstem warto podzielić się ze znajomymi, możemy go przesłać dalej za pośrednictwem esemesa, e-maila czy sieci społecznościowych – bez konieczności opuszczania aplikacji.

Co czwarta pobrana aplikacja jest otwierana tylko raz, jednak niektórym udaje się na stałe wpisać w codzienny rytm życia użytkowniczek. Świat cyfrowy odbija zależności i emocje, które wytwarzają się w świecie „rzeczywistym”. Najwierniejszymi użytkowniczkami aplikacji prasowych na smartfony są osoby, które silnie identyfikują się z danym tytułem. Najwięcej cyfrowych abonentek spośród amerykańskich tygodników ma nobliwy „The New Yorker”, którego czytanie należy do rytuału inteligencji i klasy średniej¹⁷.

KORZYŚCI DLA CZYTELNIKÓW

Popularyzacja czytania prasy za pomocą aplikacji ma wiele zalet dla wydawców. Czy jednak przynosi korzyści czytelnikom? Czy ma szansę na podniesienie poziomu treści, które do nas docierają? Są ku temu pewne przesłanki.

Urządzenia przenośne nie służą, wbrew pozorom, tylko do odbierania powiadomień. Dobrze czyta się na nich dłuższe gatunki. Aplikacje są przyszłością przekazywania instant news, ale mogą też pomóc w rozwijaniu zainteresowania dłuższymi formami. Kultura update’u nie wyklucza kultury refleksji, o czym świadczy popularność Kindle czy Readability, umożliwiających zachowywanie do przeczytania na później tekstów, które zwróciły naszą uwagę. Dzięki aplikacji Daily Art dostajemy informacje o jednym dziele sztuki dziennie. Dlaczego nie mógłby to być esej? Technologia umożliwia szybsze rozprzestrzenianie się tekstów kultury – w tym niekiedy bardzo dobrych tekstów.

Aplikacje mogą przyczynić się do promowania wysokiej klasy dziennikarstwa nie tylko przez zachęcanie czytelników do lektury dłuższych form, ale też poprzez ułatwianie pracy dziennikarkom. Tak jak nie każdą stać na slow food, nie każda sprekaryzowana dziennikarka może sobie pozwolić na slow journalism¹⁸, czyli kilkumiesięczną pracę reporterską i badawczą owocującą materiałem godnym Pulitzera. Aplikacje mobilne służą nie tylko do nagrywania i edytowania dźwięku czy obrazu. Umożliwiają też wyszukiwanie informacji w bazach danych i archiwach, ułatwiają weryfikację źródeł, przyspieszają tłumaczenia z różnych języków lub orientację w terenie.

Szczególnie obiecujące dla dziennikarstwa śledczego – które coraz częściej bywa dziennikarstwem danych – są narzędzia ułatwiające dostęp do informacji publicznej, statystyk, rejestrów, a nawet zbieranych przez prywatne i publiczne podmioty big data. Amerykańska organizacja pozarządowa Pro Publica wypełnia swoją misję wspierania niezależnego dziennikarstwa śledczego w interesie publicznym między innymi poprzez opracowanie data driven news app. Dollars for Docs to baza danych dotyczących sponsorowania lekarzy przez firmy farmaceutyczne. Debt by Degrees umożliwia sprawdzenie, jak w ponad 7 tysiącach szkół wygląda system stypendialny dla najuboższych uczniów, a FEC Itemizer bierze pod lupę finansowanie komitetów wyborczych.

***

Coraz więcej z nas ma smartfony, na które pobieramy aplikacje. Większość z nich służy zabijaniu czasu, ale niektóre umożliwiają zdobycie rzetelnej wiedzy o świecie i ułatwiają zaangażowanie się w jego kształtowanie. W epoce monopolizacji przepływu informacji w sieci aplikacje prasowe są na pewno szansą dla wydawców – mogą pozwolić im zachować resztki finansowej, a co za tym idzie redakcyjnej, niezależności. Jeśli czytanie prasy na nośnikach mobilnych może przyczynić się do przetrwania kilku tytułów, które jeszcze szanujemy, nie warto płakać po papierze.

W 2010 roku podczas 27 Kongresu Chaosu Komunikacji w Berlinie dwójka aktywistów-artystów – Julian Oliver i Danja Vasiliev – wpada na pomysł, by naprawiać fakty. Nie te w realnym świecie, ale te pojawiające się w mediach – kontrolowane, selekcjonowane i sterowane. Oliver i Vasiliev postanowili sami przejąć kontrolę nad systemem i wpłynąć na „wiarygodność” dowolnie wybranych portali informacyjnych w obrębie zaatakowanej przez ich urządzenie sfery hotspotu.

JAK TO DZIAŁA?

W styczniu 2011 aktywiści tworzą prototyp urządzenia. Kształtem przypomina ono niewinną wtyczkę do kontaktu, jakich wiele widujemy w ścianach biur, lotnisk, bibliotek czy kawiarni. Praktycznie nie ma szans, by ktokolwiek mógł się zorientować. Dodatkowo powstaje serwis online umożliwiający zdalną kontrolę treści za pomocą prostego interfejsu. Nie trzeba przebywać w pobliżu zhakowanej przestrzeni wirtualnej, by nią manipulować, i można w ten sposób kontrolować właściwie dowolną liczbę urządzeń umieszczonych w przeróżnych miejscach wolnodostępnych sieci. Zbudowanie takiej wtyczki kosztuje około 50 euro. Naprawiać fakty może w zasadzie każdy, bowiem autorzy pomysłu na stronie projektu www.newstweek.com podają dokładną instrukcję, jak stworzyć podobne urządzenie. Takie jest też przesłanie projektu – chodzi o to, by oddać władzę medialną w ręce obywateli. Oni mają regulować „prawidłowy” przepływ faktów, jeśli bowiem media nie działają sprawnie, demokracja również nie działa. Oprogramowanie projektu „Newstweek” może być odtwarzane na każdym komputerze z systemem GNU lub Linux. Autorzy przygotowali je tak, by każdy, kto zechce z niego skorzystać, przy odpowiedniej dozie cierpliwości i pomysłowości mógł praktycznie zmienić całą zawartość wybranej przez siebie strony medialnej. Dotyczy to również zdjęć – z pomocą URL zdjęcia, które odczytujemy w postaci tekstu w HTML, możemy je swobodnie zamienić na inny URL. Manipulacja działa jednak lokalnie. Zhakowana przestrzeń i zawartość nie będzie już widoczna, gdy ktoś postanowi podzielić się sensacyjną wiadomością na portalach społecznościowych.

WŁADZA

Na czym polega władza w systemie sieciowym? Jak projekt typu „Newstweek” może stać się ogniwem wpływającym na dynamikę relacji między członkami społeczeństwa sieciowego?

Przypominając słowa Foucault z Trzeba bronić społeczeństwa, można powiedzieć, że władza krąży, bo władzę sprawuje się w sieci aktywnie i zmiennie, zaś jednostki znajdują się w pozycji, która każe władzy podlegać i ją sprawować. Projekty typu „Newstweek” pozwalają uzmysłowić, jak bardzo władza kryje się w obszarze związanym z dystrybucją i tworzeniem informacji, który obecnie jest jednym z najważniejszych surowców społecznych i gospodarczych. Wyobraźmy sobie sytuację, że grupa kilkudziesięciu haktywistów decyduje się skorzystać z urządzenia „newstweekowego” i jeszcze przed wyborami parlamentarnymi zmienia strategiczne informacje w głównych portalach informacyjnych we wszystkich punktach wolnodostępnego internetu na przykład Warszawy. Nawet jeśli po jakimś czasie okazałoby się, że informacje te nie są prawdziwe, mogłyby one wpłynąć na wynik wyborów (przypomnijmy słynny przypadek „dziadka w Wehrmachcie” czy innych przedwyborczych „wrzutek”). To, co dzieje się w przestrzeni medialno-wirtualnej, ma coraz istotniejsze znaczenie w kontekście wpływów i sił oddziaływania na decyzyjność obywateli. Dziś władza rozumiana jako sprawczość krąży rozproszona, jest dużo bardziej płynna i zmienna niż władza, którą zdobywa się poprzez jasno i klarownie zdefiniowane zasady, typu wybory. „Newstweek” jest narzędziem, które pokazuje, w jaki sposób funkcjonuje dziś zarządzanie władzą rozproszoną.

Siła sprawcza „Newstweeka” bardzo mocno będzie zależała od strategii rozprzestrzenienia informacji o projekcie. Z tym wiąże się druga ważna kwestia. Edwin Bendyk w Antymatrixie odwołuje się do szeregu badań, z których jasno wynika, że rozprzestrzenianie się informacji w sieci jest zgodne z zasadami sieci bezskalowej. Podobnym przykładem jest epidemia AIDS – jeśli chcemy powstrzymać rozprzestrzenianie się tej choroby, nie uda nam się to dzięki masowej immuniacji, tylko dzięki zlokalizowaniu kluczowych postaci, tak zwanych aktywnych węzłów, które doprowadzają do epidemii. Badania Alberta-László Barabásiego na temat systemu sieci metabolicznych bakterii i nicienia uzmysławiają nam jeszcze jedną ważną cechę działania i odporności sieci bezskalowych. Większość cząsteczek biorących udział w procesie metabolicznym wspomnianych mikroorganizmów uczestniczy zaledwie w jednej lub kilku reakcjach chemicznych, tylko nieliczne jak na przykład cząsteczki wody, odgrywają ważną rolę poprzez to, że uczestniczą w większości reakcji. Podobnie, jeśli chcemy zarazić sieć naszym wirusem informacyjnym, musimy znaleźć taką wodę, czyli najbardziej aktywny portal medialny, superwęzeł i właśnie tam zmienić informacje, by osiągnąć pożądany przez nas skutek.

Trzeci aspekt związany jest z zasadami kształtowania się opinii publicznej. Nie wystarczy jedynie przejąć superwęzeł, który będzie szerzył „nasze” informacje. Ludzie mają skłonność do budowania swojej opinii na podstawie wymiany osobistej z innymi członkami społeczności. Ważna jest w tym przypadku również struktura sieci społecznych, by dana idea została rozprzestrzeniona i przyjęta. Należy daną informację również propagować poza strukturami superwęzła, zarówno w przestrzeni tradycyjnej rozmowy, jak i w systemie portali społecznościowych. Te dodatkowe kanały komunikacji będą funkcjonować jako echa tego, co wypuszczone w przestrzeń wirtualną za pomocą taktyki przechwycenia superwęzła.

HOMO IRRETITUS I HAKERSTWO SPOŁECZNE

Hakerstwo społeczne, do jakiego można zaliczyć działalność dwóch berlińczyków, przypomina nam, jak mocno jesteśmy uwikłani w społeczeństwo informacyjne. Człowiekiem sieci jest każdy z nas, choć niewątpliwie ci ekspansywniejsi tworzą w niej rodzaj aktywnego węzła, propagującego hakerski model wymiany będący jednocześnie podwaliną rozproszonej władzy społeczeństwa obywatelskiego. Etyka hakerska przede wszystkim charakteryzuje się działaniem, w którym strategia dzielenia się staje się też podstawą do uznania przez resztę społeczeństwa sieci. Podobnie jak w społeczeństwach mrówczych liczy się tu dużo bardziej cała społeczność niż jednostka, liczy się zbiorowa inteligencja, która stanowi źródło tworzenia silnej sieci społecznej. Żyjesz, o ile jesteś uwikłany w sieć. Liczy się zbiór ról, które odgrywasz. Wszyscy znamy działalność WikiLeaks, której zasadą naczelną jest upublicznianie najważniejszych tajnych dokumentów, które poświadczają ukrytą przed światem prawdę. Edward Snowden, który przeprowadził jeden z najbardziej głośnych przypadków demaskacji tajnych działań rządu USA – ujawniając program inwigilacyjny PRISM – nie dokonałby tej operacji bez całej sieci powiązań, między innymi z Laurą Poitras (aktywistką i reżyserką filmu o nim) czy Glennem Greenwaldem (prawnikiem i dziennikarzem, który przyczynił się znacznie do rozprzestrzeniania zebranych przez Snowdena tajnych dokumentów między innymi na stronie https://theintercept.com).

Warto w tym kontekście wspomnieć też o dokonaniach Paola Cirio – jednego z bardziej znaczących młodych haktywistów włoskich. Jego artystyczny projekt Loophole for all dotyczący funkcjonowania rajów podatkowych polegał między innymi na tym, że upublicznił wiedzę na temat tego, w jaki sposób płacić mniejsze podatki, oraz stworzył firmę, która oferowała pomoc w wykupieniu firm związanych z rajem podatkowym na Kajmanach (www.Loophole4All.com). Jego celem była demokratyzacja przywilejów korporacji, które korzystają z zamorskich rajów podatkowych (oczywiście dodatkowym założeniem stojącym za projektem było to, że funkcjonowanie takich rajów jest możliwe i tolerowane tylko i wyłącznie dlatego, że know-how nie jest powszechnie dostępny), a projekt można zaliczyć do podobnej grupy, co projekty popularnych Yesmenów. Wszystkie powyższe działania są przykładem mrówczego dzielenia się wiedzą, budowania i wzmacniania odpowiedzialności i funkcjonalności w sieci w celu budowania nowych punktów połączeń, realnego wpływu na kształtowanie się dynamicznych zależności.

NIEBO NAD PORTEM MA BARWĘ EKRANU

Daniel Bell już u samych początków społeczeństwa postindustrialnego zauważył, że najczęściej wykonywaną pracą w dzisiejszych czasach jest przetwarzanie informacji. Zdolność wyboru i doboru informacji, umiejętnego ich przesiewania, stała się kluczową cechą pożądaną nie tylko w sektorze twórczym, ale w każdej dziedzinie wykorzystującej kapitał wiedzy (w tej roli zdolność przesiewania danych zastąpiła cenioną wcześniej oryginalność). Selektywność jest też kluczowa i charakterystyczna dla mocy sprawczej projektu „Newstweek”. Aktualność tej pracy, precyzyjne wpasowanie się projektu w krajobraz współczesnych struktur funkcjonowania rzeczywistości zostały dostrzeżone i nagrodzone między innymi Golden Nica w 2011 roku w kategorii sztuki interaktywnej na festiwalu Ars Electronica w Linzu w Austrii. Projekt zajął też drugie miejsce na Share Festival (2011) we Włoszech. Według autorów „Newstweek” reprezentuje świeży wymiar prasowej manipulacji w czasach, gdy informacje są coraz bardziej rozproszone i dosłownie „unoszą się w powietrzu” za pośrednictwem sieci Wi-Fi. Jest to strategia, która może być wykorzystywana przez tych, którzy chcą „naprawić fakty”, bo wiedzą, że wiadomości są nieprawdziwe albo tendencyjne, a jednocześnie nie wymaga takich nakładów finansowych, jak choćby założenie własnego medium i jego rozpowszechnienie.

Można potraktować „Newstweek” jako czystą zabawę czy ironiczny komentarz przypominający to, co na polskim rynku oficjalnie robi „ASZdziennik”. Jednak poza możliwością zabawy informacją medialną projekt ten ma uzmysłowić nam poziom wrażliwości struktur medialnych, jak również to, jak mocno jesteśmy uwikłani w rzeczywistość sieci, w której „nasze niebo nad portem ma barwę ekranu monitora nastrojonego na nieistniejący kanał”.

Muzeum Historii Żydów Polskich Polin powstawało przez ponad dwadzieścia lat. Nad koncepcją wystawy pracowało wielu wybitnych historyków. Stworzyli wystawę na temat tysiącletniej historii Żydów na terenach polskich, której merytorycznie trudno coś zarzucić, jest ona jednak niemal niemożliwa do przyswojenia. Brakuje w niej muzealnej narracji.

Historia opowiadana jest tu przez cytaty z tekstów pochodzących z danego okresu historycznego pozostawione jednak niemal bez komentarza. Wraz z rysunkami tworzą one historyczny komiks wypełniający wszystkie ściany, a czasem też podłogi i sufity muzealnych sal. Tworzy to wizualny chaos, powiększany jeszcze przez multimedialne projekcje. Trudno w tym wszystkim zorientować się, które wydarzenia czy zjawiska są szczególnie ważne i jak się ze sobą łączą.

Na pewno jest to muzeum atrakcyjne. Zwiedzający dobrze się bawią, drukując na prasie strony dawnych żydowskich ksiąg i zaglądając do wnętrza drewnianej gęsi na zainscenizowanym targu. Ten wizualny i treściowy nadmiar utrudnia jednak zrozumienie opowiadanej historii.

„Muzeum życia”, jak je nazywają jego twórcy, znajduje się na terenie dawnego getta, dokładnie na drodze, którą pędzono Żydów na Umschlagplatz i stamtąd wywożono do Treblinki. Naprzeciw niego stoi pomnik Bohaterów Getta, symbol pamięci o Zagładzie. Jednak widać go tylko z okna galerii wystaw czasowych, które jest zwykle zasłonięte, by nie rozpraszać widzów. Umieszczona w podziemiu wystawa główna nie przypomina zwiedzającym o szczególnym miejscu, w jakim się znajdują. Na całej wystawie nie znajdziemy ani jednego przedmiotu odnalezionego podczas badań archeologicznych w miejscu przyszłego muzeum. Jak ciekawe obiekty tam znaleziono, można się było przekonać na pokazywanej w Polin wystawie czasowej. Wszystko to jednak schowano do magazynów, a gruz pochodzący z ruin przedwojennej dzielnicy żydowskiej wyrzucono i zastąpiono gruzem sztucznym.

Na wystawie w ogóle bardzo niewiele jest oryginalnych obiektów historycznych. Zamysł twórców był taki, że narracja wystawy nie będzie zależeć od tego, jakie zbiory uda się zgromadzić, tylko od decyzji kuratorów poszczególnych galerii. Eksponaty potraktowano raczej jako ilustracje do historycznego wywodu niż przedmioty łączące nas z dawnymi czasami. Nawet te obiekty, które znalazły się na ekspozycji, często nie są pokazane z należytą starannością. Szczególnie widać to na przykładzie malarstwa w galerii międzywojennej. Obrazy wybitnych żydowskich artystów są ściśnięte na ścianie wąskiego korytarzyka w taki sposób, że nie da się ich obejrzeć z właściwej odległości. Znaleziono za to miejsce na wielkie ekrany i projekcje multimedialne. Marcin Kaliński postanowił sprawdzić, jak wygląda wystawa, kiedy się te projekcje wyłączy.

Jeśli ja nie będę dbał o siebie, to kto o mnie zadba? Jeśli zaś tylko o siebie dbam, to kimże jestem? A jeśli nie teraz, to kiedy?

Sentencje ojców (Pirkei Awot 1:14)

Nie obrażaj nikogo i w niczym nie przesadzaj, bo nie masz człowieka, który by nie miał swojej godziny, i nie masz rzeczy, która by nie miała swego miejsca.

Sentencje ojców (Pirkei Awot 4:3)

Ten pomnik

…to dylemat.

…to szkółka leśna.

…to proces.

…może być lasem.

…może być niepowodzeniem.

Opis projektu, który zwyciężył w konkursie na upamiętnienie Polaków ratujących Żydów podczas okupacji niemieckiej.

SKĄD WZIĘŁA SIĘ INICJATYWA POMNIKA?

Pomysł postawienia pomnika upamiętniającego polskich „Sprawiedliwych wśród Narodów Świata” został zaprezentowany przez Stowarzyszenie „Dzieci Holocaustu” w Polsce, grupę osób, które przeżyły Shoah jako dzieci, wiele z nich dzięki pomocy Sprawiedliwych¹. Pomysł podchwycił Zygmunt Rolat, polsko-amerykański filantrop będący również ocaleńcem z Shoah, w ostatnich latach mocno zaangażowany w inicjatywy związane z upamiętnieniem Holocaustu w Polsce. Ogłosił on, że przeznaczy własne środki i zajmie się zbieraniem funduszy na pokrycie kosztów budowy pomnika. Jego inicjatywa znalazła poparcie ówczesnego prezydenta Polski Bronisława Komorowskiego. Zarazem jednak spotkała się ona z mocną krytyką ze strony żydowsko-polskich intelektualistów z powodu planowanej lokalizacji na Muranowie, czyli na terenach dawnego getta warszawskiego. Dziś te tereny są nie tylko osiedlem mieszkaniowym, ale również bardzo ważnym punktem na mapie warszawskich upamiętnień Holocaustu i miejscem, gdzie powstało Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Rolat ogłosił, że pomnik ma zostać zbudowany tuż obok dwóch pomników upamiętniających powstanie w getcie warszawskim (pochodzącego z 1946 roku pomnika autorstwa Leona Suzina oraz pomnika z 1948 roku autorstwa Natana Rapaporta) i otwartego w 2013 roku muzeum POLIN. Krytycy wskazywali, że te tereny, i tak już przeładowane pomnikami nieżydowskimi, powinny zostać zarezerwowane dla upamiętnienia cierpienia Żydów. – Polskie bohaterstwo powinno zostać uhonorowane gdzie indziej. Rolat jednak upierał się przy wybranej przez siebie lokalizacji głównie ze względów reprezentacyjnych i z powodu liczby potencjalnych turystów, którzy mogliby obejrzeć pomnik:

Lokalizacja pomnika wzbudziła wiele kontrowersji w naszych kręgach. Przekonywałem innych, że pomnik, gdyby wybudować go gdzie indziej, byłby odwiedzany tylko przez niewielu gości muzeum. Może co dwudziesty podjąłby trud, by go zobaczyć i dowiedzieć się czegoś o Sprawiedliwych².

Argumentów Rolata nie uznano za przekonujące i wielu Żydów polskiego pochodzenia rozsianych po całym świecie walczyło z tak wybraną lokalizacją. Powstały krytyczne wobec pomysłu grupy na Facebooku, napisano wiele tekstów prasowych, swoje oświadczenia w tej sprawie publikowali intelektualiści, rabini i przywódcy żydowskiej mniejszości³.

Nie bacząc na krytykę, w 2013 roku Rolat założył Fundację Pamięć i Przyszłość, która miała przeprowadzić konkurs zatytułowany „Ratującym – Ocaleni”. Jego celem miała być budowa pomnika „wszystkim Polakom, którzy ratowali Żydów podczas niemieckiej okupacji”, zlokalizowanego „w Warszawie (Polska) na Muranowie w otoczeniu POLIN – Muzeum Historii Żydów Polskich”⁴. Był w tym jednak pewien haczyk: tytuł akcji „Ratującym – Ocaleni” mylnie zakładał, że istnieje jakaś kategoria *My – wspólnota ocalonych i ich potomków, która pragnie wyrazić wdzięczność Sprawiedliwym. Tymczasem taka wspólnota nie istnieje, ponieważ Żydzi, którzy utożsamiają się z potrzebą postawienia takiego pomnika, są mocno podzieleni.

TEN POMNIK MOŻE BYĆ LASEM

Nie wiedząc wiele na temat krytyki, z jaką spotkała się inicjatywa postawienia pomnika, wzięliśmy udział w konkursie i zaproponowaliśmy posadzenie w parku obok muzeum POLIN (miejsce zaproponowane w konkursowym briefie) sporego lasu. Po tym, jak wybrano nas do finałowej piątki, zaczęło do nas docierać coraz więcej kontrowersji. Początkowo zastanawialiśmy się nad wycofaniem z konkursu, ale ostatecznie uznaliśmy, że byłoby to zbyt łatwe wyjście z sytuacji. Po pierwsze doceniliśmy fakt, że inicjatywa budowy pomnika nie wyszła od polskich władz, ale od ocalonych. Po drugie pomyśleliśmy, że koniec końców sytuacja nie jest aż tak zła. Wszyscy uczestniczący w dyskusji na temat pomnika zgadzali się przecież co do fundamentalnej idei tej inicjatywy: Sprawiedliwym należy się upamiętnienie.

Po bliższym zbadaniu sytuacji zdaliśmy sobie sprawę, że zbudowanie takiego pomnika jest przede wszystkim kwestią pilną. Czas płynie i siedemdziesiąt lat po końcu nazizmu zarówno ocalonych, jak i ratujących jest coraz mniej. Zatem pomnik należy postawić jak najprędzej. Tu pojawił się jednak dylemat: nie jest to łatwe zadanie, które można wykonać w pośpiechu. Zbudowanie pomnika „Ratującym – Ocaleni” wymagałoby czasu, potrzebnego zarówno na stworzenie *My, jak i na wspólne podjęcie decyzji dotyczących wrażliwych i istotnych spraw, takich jak choćby to, do kogo ma być adresowany ten pomnik⁵ czy, przede wszystkim, wybór najodpowiedniejszej lokalizacji. Wierzyliśmy, że ten dylemat nie był gorzką pigułką do przełknięcia, ale raczej jego wyjątkową cechą, którą trzeba włączyć do pomysłu samego pomnika.

W związku z tym zmieniliśmy naszą propozycję: pomnik miał być wieloetapowym procesem. W momencie uroczystego odsłonięcia pomnik nie miał być lasem, ale raczej szkółką leśną, wizją lasu umiejscowioną tuż obok Muzeum POLIN. Składałby się z gęsto rozmieszczonych rzędów dwuletnich sadzonek drzewek będących reprezentacją drzewostanu Warszawy – tak ścisłe zasadzenie drzewek wymaga rozsadzenia ich po dwóch latach, żeby mogły dalej rosnąć. Po odsłonięciu pomnika jako szkółki leśnej miała zostać uruchomiona debata społeczna mająca na celu wykreowanie wspomnianego *My i podjęcie decyzji dotyczących przyszłości pomnika-lasu w centrum Warszawy, to znaczy umożliwiających mu stanie się lasem. Pomnik byłby więc nie tylko szkółką leśną lub lasem, lecz również procesem; kruchość szkółki byłaby nieodłączną częścią pomnika, czymś, bez czego nie mógłby osiągnąć zamierzonego wymiaru.

Las miał być sadzony stale w drodze procesu partycypacyjnego, w którym mieli uczestniczyć członkowie *My oraz polskiego społeczeństwa obywatelskiego. Pomnik, utrzymywany przez miasto Warszawa i prywatnych wolontariuszy, Żydów i nie-Żydów, miał pełnić funkcję papierka lakmusowego, pozwalającego zbadać stan pamięci o Sprawiedliwych w państwie polskim i społeczeństwie obywatelskim. Las mógł przyjąć dowolny kształt: mieściłyby się w nim dwie polany, które odzwierciedlałyby dwa pomniki powstania w getcie warszawskim. Miało to przypominać o tych, którym nie udzielono pomocy, których nie ocalono i – w przypadku przeniesienia pomnika do innej stałej lokalizacji – o miejscu, gdzie powstał. Pomysł umieszczenia lasu w mieście był kluczowy, ponieważ oddawał alienujący charakter pomagania czy ratowania Żydów, co robiła tylko garstka Polaków, często izolowana po wojnie za sprawą polskiego antysemityzmu. Gdyby nie powstało żadne *My, nie powstałby las i idea pomnika spaliłaby na panewce. To niepowodzenie zostałoby oddane w postaci szkółki leśnej, która nigdy nie stałaby się lasem i efemerycznej natury rosnących w niej drzew, które nie zostałyby przesadzone w miejsce, gdzie mogłyby wyrosnąć. Potencjalna niezdolność wyrażenia wdzięczności przez *My była zatem od początku nieodłączną częścią naszej propozycji.

TEN POMNIK MOŻE BYĆ NIEPOWODZENIEM

Jury konkursu uznało naszą propozycję za najlepszy projekt⁶. Stało się tak wbrew rekomendacji Zygmunta Rolata, który gościł na posiedzeniu jury i oznajmił, który projekt podobał mu się najbardziej⁷. Wydarzenia następujące po decyzji jury ujawniły niezadowolenie Fundacji Pamięć i Przyszłość oraz jej prezesa z wyniku konkursu. Zaplanowana natychmiast po decyzji jury konferencja prasowa, na której miano ogłosić wyniki konkursu, została w ostatniej chwili odwołana. Dwa dni później ukazało się oświadczenie: „Zarząd Fundacji Pamięć i Przyszłość został poinformowany o wyborze najlepszej pracy dokonanego [sic!] przez Jury konkursowe i swoją decyzję ogłosi w stosownym czasie”⁸. Tydzień później podjęto próbę przedstawienia naszego projektu jako niespełniającego warunków konkursu:

Rolat, 84, powiedział […], że zwycięski projekt został «drastycznie zmieniony» po wybraniu go do grona finalistów […]. Tym samym, jego zdaniem, w momencie, gdy członkowie jury oddawali na niego swój głos, nie spełniał już warunków uczestnictwa w konkursie. Określił go mianem nowego, „szóstego” uczestnika finału konkursu, który nie powinien być brany pod uwagę razem z pięcioma pierwotnymi finalistami⁹.

Choć to twierdzenie było przesadzone i niemożliwe do utrzymania, stało się jasne, że Zygmunt Rolat i jego fundacja nie chcą zrealizować naszej propozycji. Konstanty Gebert, rzecznik prasowy fundacji i członek jej trzyosobowego zarządu, poinformował nas, że musimy drastycznie zmienić naszą koncepcję, w przeciwnym razie fundacja jej nie zaakceptuje. Nasza propozycja urządzenia w Warszawie warsztatu, podczas którego zajęlibyśmy się obawami fundacji, została odrzucona, podobnie jak ponawiana wielokrotnie prośba o osobiste spotkanie z Zygmuntem Rolatem w celu przedyskutowania naszej propozycji. 31 lipca fundacja oznajmiła, że projekt wybrany przez jury nie będzie realizowany. Miesiąc później Zygmunt Rolat oświadczył, że prowadzi „poważne rozmowy z dwoma, trzema ważnymi twórcami” i że w ciągu dwóch, trzech miesięcy zostanie ogłoszone „kto ten pomnik zaprojektuje i kiedy nastąpi odsłonięcie”¹⁰.

UPAMIĘTNIENIE JAKO PARTNERSTWO PUBLICZNO-PRYWATNE

Kiedy pracuje się nad pomnikami w przestrzeni publicznej, trzeba być gotowym na wszystko. Ponieważ prawa do tej przestrzeni rości sobie wiele osób, z których każda walczy o swoje interesy, wydarzenia mogą potoczyć się niespodziewanym torem. Niepowodzenie było jednym z możliwych rezultatów wpisanych w nasz projekt od samego początku – pod postacią potencjalnej niemożności stworzenia owego *My, które mogłoby wspólnie podejmować decyzje dotyczące pomnika. Ostatecznie projekt „Ratującym – Ocaleni” faktycznie nie powiódł się, ale z innych powodów. Żeby przeanalizować to niepowodzenie, warto przyjrzeć się momentowi, w którym rodziła się ta inicjatywa, która nie była przedsięwzięciem czysto publicznym ani czysto prywatnym, lecz czymś w rodzaju partnerstwa publiczno-prywatnego dotyczącego upamiętnienia. Ta specyfika musiała mieć przemożny wpływ na projekt – zarówno w razie jego sukcesu, jak i porażki.

Określenia partnerstwo publiczno-prywatne (PPP) używa się do opisania rozmaitych form współpracy między podmiotami publicznymi a prywatnymi – przede wszystkim przy finansowaniu dóbr publicznych lub publicznej infrastruktury (np. w wypadku szkoły budowanej przez prywatnego przedsiębiorcę i wynajmowanej publicznemu operatorowi). Projekty PPP są często krytykowane za tajność szczegółów kontraktów, brak parlamentarnej kontroli, podatność na korupcję i niedostatki demokratycznej legitymizacji. Struktura PPP może być ograniczająca, ponieważ kiedy pojawia się krytyka, inwestorom prywatnym często zależy przede wszystkim na chronieniu własnych interesów przed światem zewnętrznym. Staje się to wysoce problematyczne w sferze publicznej, w świecie akademickim, sztuki współczesnej i kultury, ponieważ podmioty w tych dziedzinach muszą być w stanie myśleć krytycznie i wypowiadać się otwarcie. Co jednak oznacza PPP w kontekście upamiętnienia w przestrzeni publicznej? Dlaczego ten model jest interesujący dla inicjatywy wybudowania w Warszawie pomnika Sprawiedliwych?

Upamiętnienie wydarzenia tak potwornego jak Shoah nie jest zadaniem łatwym i wymaga niesłychanej odpowiedzialności, zwłaszcza w przypadku działania w przestrzeni publicznej. Polscy narodowcy podjęli szereg prób wykorzystania czynów Sprawiedliwych wśród Narodów Świata dla swoich politycznych celów, które często bywały antysemickie czy antyjudaistyczne¹¹. Z tego powodu większość polskich Żydów jest dość wrażliwa na tym punkcie. To, że idea pomnika została przedstawiona przez grupę reprezentującą osoby osobiście dotknięte przez te historyczne wydarzenia i podjęta przez filantropa będącego ocalonym, było uznawane za coś pozytywnego, ponieważ zmniejszało prawdopodobieństwo politycznego przejęcia pomnika przez narodowców. A jednak temu nie zapobiegło! To właśnie niebezpieczeństwo politycznego przejęcia projektu było jedną z kontrowersji otaczających inicjatywę budowy pomnika i przyczyną szeroko rozlanej niezgody na zaplanowaną lokalizację pomnika.

Przyjrzyjmy się podmiotom zaangażowanym w przedsięwzięcie PPP o nazwie „Ratującym – Ocaleni”. Pierwszym podmiotem (tym publicznym) są polskie władze reprezentowane przez władze państwowe i miasto Warszawę. Ich rola polega na ofiarowaniu terenu pod budowę, zatwierdzeniu projektu pomnika oraz planów budowlanych, a także utrzymywaniu pomnika po uroczystym odsłonięciu. Władze sygnalizowały swoje poparcie, ale pozostały niezbyt zaangażowane w miarę rozwoju sytuacji. Drugim podmiotem (tym prywatnym), zgodnie z nazwą, byli ocaleni i ich potomkowie: Stowarzyszenie „Dzieci Holocaustu” (pomysłodawcy), Fundacja Pamięć i Przyszłość (która pomysł przekuła w projekt), przyszli darczyńcy (których poszukiwać miał Zygmunt Rolat) i inni członkowie polsko-żydowskiego społeczeństwa obywatelskiego, którzy identyfikowali się ze sprawą budowy pomnika Sprawiedliwym i włączyli się do dyskusji na ten temat¹². Zebranie wszystkich tych podmiotów było obiecującym początkiem budowy pomnika mającego w znaczący sposób upamiętnić Sprawiedliwych. Niestety wszystko potoczyło się inaczej.

FEUDALIZM W PRZESTRZENI PUBLICZNEJ

Ostatecznie model PPP nie zadziałał, ponieważ jeden z aktorów grał raczej pod siebie niż w duchu partnerstwa. Pierwszym błędem Zygmunta Rolata było ignorowanie głosów krytyki dotyczących wybranej lokalizacji pochodzących od uznanych badaczy Holocaustu, historyków i ekspertów ze społeczności polsko-żydowskiej. Sporządzony na potrzeby międzynarodowego konkursu brief nawet nie wspomniał o innej lokacji niż ta obok Muzeum POLIN. Jego drugim błędem było pojawienie się na posiedzeniu jury i wskazanie, który projekt podoba mu się najbardziej, co podważyło niezależną pracę jurorów. Trzecim błędem było zlekceważenie ich decyzji i niedostrzeżenie, że wybrany projekt daje mu szansę naprawienia pierwszego błędu bez utraty twarzy. Jednak prawdopodobnie najważniejszym błędem Zygmunta Rolata było uznanie siebie za eksperta, który sam zadecyduje o wyglądzie pomnika.

Wszystkie te niezręczności mogły się pojawić ze względu na brak reakcji ze strony jakiegokolwiek czynnika regulacyjnego. To rzuca światło na niebezpieczeństwo pojawienia się mechanizmów feudalnych w projektach PPP¹³. Niczym innym niż feudalizmem jest bowiem pominięcie wszystkich zapisanych reguł i uzgodnień poczynionych z zaangażowaną w proces publicznością, na którą złożyła się nie tylko polsko-żydowska społeczność i jury konkursu, lecz również 136 zespołów złożonych z architektów i artystów z 16 różnych krajów, którzy zainwestowali swój czas, energię i pieniądze, wierząc, że uczestniczą w poważnym konkursie. Działania Zygmunta Rolata kolidują z koncepcją publicznego pomnika, ponieważ są całkowitym zaprzeczeniem demokratycznego pojmowania upamiętnienia i przestrzeni publicznej – przestrzeń publiczna należy do publiczności (którą zawsze trzeba stworzyć), a nie do pojedynczej osoby.

Co więcej, ewolucja projektu podnosi również pytania dotyczące odpowiedzialności związanej z filantropią w przestrzeni publicznej. Filantropi zachowujący się niczym wszystkowiedzący eksperci wydają się ekscentrycznym pomysłem. Kiedy działają w pojedynkę, na przykład budując coś na swojej działce, ich zachowanie, nawet najbardziej dziwaczne, jest uprawnione; można nawet spoglądać na nie z sympatią. W tym wypadku jednak chodzi o przestrzeń publiczną w europejskiej stolicy, co więcej o jedno z najsilniej historycznie obciążonych miejsc – miejsce, gdzie doszło do Shoah. To nie jest własne podwórko Rolata. Filantrop, który nie rozumie tej różnicy i tego, co z niej wynika, mija się ze swoim powołaniem. Zygmunt Rolat powinien zmienić nazwę inicjatywy, której przewodzi, z „Ratującym – Ocaleni” raczej na „Ratującym – Ja, jeden z ocalonych”.

TEN POMNIK TO PROCES

Co przyniesie przyszłość? Najprawdopodobniej Zygmunt Rolat zrobi to, co ogłosił, i zaprezentuje wybrany przez siebie projekt pomnika, który stanie obok muzeum POLIN. Możemy się spodziewać „tradycyjnego pomnika z kamienia, stali i betonu”¹⁵ – monumentalnego, reprezentacyjnego i modernistycznego. Jakąkolwiek formę ten pomnik przyjmie, władze Warszawy, o ile mają choć krztynę przyzwoitości, nie powinny zaakceptować wyboru Rolata ze względu na wszystkie wątpliwości, które powstały podczas projektu i płynącą zewsząd krytykę dotyczącą zakładanej lokalizacji pomnika. Byłoby jednak szkoda, gdyby inicjatywa postawienia pomnika w ten sposób spaliła na panewce, ponieważ wszyscy są zgodni, że Sprawiedliwi zasługują na upamiętnienie.

Urzeczywistnienie współczesnego i niefeudalnego upamiętnienia w przestrzeni publicznej jest możliwe. Pierwszym i najważniejszym krokiem do tego celu byłoby stworzenie *My złożonego z ocalonych i ich potomków, jak również z instytucji takich jak Muzeum POLIN czy Żydowski Instytut Historyczny. Ważne, żeby dotrzeć również do trzeciego pokolenia Holocaustu [wnuków ocalonych – przyp. red.] – w Polsce istnieje wiele rozwijających się organizacji skupiających młodych Żydów. Czy Zygmunt Rolat i Fundacja Pamięć i Przyszłość będą częścią owego *My, jest sprawą otwartą. Zależy to nie tylko od tego, czy będą gotowi podzielić się swoją nieograniczoną władzą, lecz nawet bardziej od tego, czy okażą się chętni do uznania innych za równorzędnych partnerów i negocjować z nimi bez założonej z góry konkluzji. Lokalizacja pomnika to wciąż kwestia kluczowa, o której debatować powinni *My. Czy znajdzie się w granicach dawnego getta warszawskiego, czy też poza nim – to się okaże. Oczywiście byłoby możliwe pozostanie przy projekcie wybranym przez jury, zwłaszcza że pomnik powinno się zbudować niezwłocznie z powodu wieku ocalonych. Posadzenie szkółki leśnej można załatwić nawet przy skromnym budżecie. Dodatkowe szukanie funduszy można włączyć w proces negocjowania przyszłości pomnika; negocjacje te można prowadzić, gdy będą rosły sadzonki.

Przy okazji debaty wokół pomnika pojawiły się również i inne dobre pomysły. Paradoksalnie, jeden z nich został zgłoszony przez Fundację Pamięć i Przyszłość, która nie zrozumiała naszej propozycji, zakładając, że na wyznaczonym miejscu ciągle będzie działała szkółka dostarczająca pamiątkowe drzewka dla całego kraju, skoro przecież historia Sprawiedliwych ciągle się pisze. Ktoś inny wpadł na pomysł stworzenia mobilnego pomnika, który podróżowałby po całym kraju, a jeszcze inny zaproponował zbudowanie 6532 rozproszonych pomników, po jednym dla każdego Polaka uznanego za Sprawiedliwego wśród Narodów Świata przez Jad wa-Szem. Cokolwiek z tego wyniknie, mamy nadzieję, że publiczne upamiętnienie polskich Sprawiedliwych zostanie dokonane jak najszybciej, że będzie to upamiętnienie zgodne ze współczesnym i postreprezentacyjnym podejściem do upamiętniania¹⁶, demokratycznie ujmujące przestrzeń publiczną i – przede wszystkim – upamiętnienie, do którego nie będzie się stosować problematyczne stwierdzenie Roberta Musila, że „nie ma na świecie nic bardziej niewidocznego niż pomnik”¹⁷.

W pierwszej połowie 2015 roku Europa była zajęta radykalnymi ruchami emancypacyjnymi (Syrizą i Podemosem), w drugiej uwagę skierowano z kolei na „humanitarną” kwestię uchodźców. Temat walki klas zamieciono pod dywan i zastąpiono kulturalno-liberalnym problemem tolerancji i solidarności. Jednak po zamachach terrorystycznych z piątku 13 listopada nawet ta tematyka (wciąż powiązana z ważkimi kwestiami socjoekonomicznymi) została przesłonięta prościutką opozycją zjednoczonych sił demokratycznych wciągniętych w bezlitosną wojnę przeciw siłom terroru.

Łatwo sobie wyobrazić, co będzie dalej: paranoiczne poszukiwanie agentów ISIS pośród uchodźców (media już radośnie ogłosiły, że dwóch terrorystów dotarło do Europy przez Grecję). W efekcie największymi ofiarami paryskich zamachów staną się sami uchodźcy, a prawdziwymi zwycięzcami, ukrytymi za banałami w stylu Je suis Paris, obie strony totalnej wojny. Powinniśmy potępić paryskie zamachy właśnie nie tylko angażując się w pokazy solidarności przeciw terroryzmowi, ale upierając się przy pytaniu cui bono? (kto skorzystał?).

Nie ma tu miejsca na „głębsze rozumienie” terrorystów z ISIS (coś w stylu: „ich godne potępienia czyny są w gruncie rzeczy reakcją na brutalną interwencję Europy”); trzeba ich nazwać po imieniu: to islamo-faszystowski odpowiednik europejskich antyimigracyjnych rasistów – obie te grupy są dwiema stronami tej samej monety. Przywołajmy na powrót kwestię walki klas – a jedynym na to sposobem jest domaganie się globalnej solidarności z wyzyskiwanymi.

Impas, w którym znalazł się globalny kapitalizm, staje się coraz bardziej namacalny. Jak się z niego wyrwać? Fredric Jameson zaproponował ostatnio globalną militaryzację społeczeństwa jako sposób na emancypację: demokratycznie zmotywowane ruchy oddolne wydają się skazane na porażkę, więc może najlepiej przełamać zaklęty krąg globalnego kapitalizmu przez „militaryzację”, która wiązałaby się z zawieszeniem samoregulującej siły gospodarki. Możliwe, że obecny europejski kryzys uchodźczy przyniesie okazję do zweryfikowania tej propozycji.

Wiemy tyle, że aby powstrzymać chaos, potrzeba koordynacji i organizacji na wielką skalę, co oznaczałoby nie tylko (choć również) budowę nowych centrów dla uchodźców w krajach usytuowanych w pobliżu źródeł kryzysu uchodźczego (Turcja, Liban, wybrzeże Libii), dostarczenie środków transportu tym, którym zezwolono na wjazd do Europy, oraz rozdzielenie ich do potencjalnych krajów przyjmujących. Wojsko to jedyny podmiot gotowy do zorganizowanej realizacji takiego zadania. Twierdzenie, że taka rola wojska pachnie stanem wyjątkowym, jest zbędne. Kiedy dziesiątki tysięcy ludzi przemierzają gęsto zaludnione obszary bez ładu i składu i tak mamy stan wyjątkowy – w takiej właśnie sytuacji znajduje się obecnie część Europy. Szaleństwem byłoby zatem myśleć, że taki proces można pozostawić samemu sobie. Uchodźcom trzeba jakoś dostarczyć choćby prowiant i opiekę medyczną.

Przejęcie kontroli nad kryzysem uchodźczym oznacza złamanie wielu lewicowych tabu. Na przykład prawo do „swobodnego przemieszczania się” powinno zostać ograniczone, chociażby z tego powodu, że w rzeczywistości nie dotyczy już ono uchodźców, których swoboda przemieszczania zależy od przynależności klasowej. Kryteria przyjęcia i osiedlenia muszą być sformułowane klarownie i precyzyjnie – kogo i w jakiej liczbie przyjąć, gdzie kogo przesiedlić i tak dalej. Sztuką jest odnaleźć złoty środek między spełnianiem życzeń uchodźców (chodzi o przyjmowanie ich do krajów, w których już mają krewnych itp.) a możliwościami poszczególnych państw.

Kolejne tabu, z którym musimy się zmierzyć, dotyczy norm i reguł. Faktem jest, że większość uchodźców wywodzi się z kultury, która jest nie do pogodzenia z zachodnioeuropejskim rozumieniem praw człowieka. Wiadomo, że tolerancja (wzajemny szacunek dla cudzej wrażliwości) tu nie zadziała: dla muzułmańskich fundamentalistów  n i e   d o   z n i e s i e n i a  są bluźniercze rysunki i obrazoburczy humor, które uważamy za część naszej wolności. Analogicznie dla zachodnich liberałów niemożliwe do zniesienia są liczne praktyki kultury muzułmańskiej.

Mówiąc w skrócie, robi się gorąco, kiedy członkowie wspólnoty wyznaniowej uważają  s a m   s t y l   ż y c i a   i n n e j   w s p ó l n o t y  za bluźnierczy czy oszczerczy, niezależnie od tego, czy stanowi bezpośredni atak na ich religię. Tak jest, gdy muzułmańscy ekstremiści atakują gejów i lesbijki w Holandii czy w Niemczech, i tak jest, gdy tradycyjny obywatel Francji odbiera kobietę okrytą burką jako atak na swoją francuską tożsamość; dokładnie z tego powodu nie mogą usiedzieć cicho, gdy w swoim otoczeniu spotkają kobietę z zakrytą twarzą.

By ograniczyć tego rodzaju sytuacje, trzeba zrobić dwie rzeczy. Po pierwsze, sformułować obowiązujące każdego minimum standardów i norm, do których należałyby: wolność religijna, ochrona indywidualnej wolności przed grupowym naciskiem, prawa kobiet i tak dalej – bez obawy, że takie normy zostaną odebrane jako „eurocentryczne”. Po drugie, musimy w obrębie tych granic bezwarunkowo domagać się tolerancji dla innych stylów życia. A kiedy nie zadziałają normy ani komunikacja, należy zastosować siłę prawa w każdej jej formie.

Trzeba przemóc kolejne tabu, dotyczące zrównywania każdego odwołania do europejskiego dziedzictwa z kulturowym imperializmem i rasizmem. Pomimo (częściowej) odpowiedzialności Europy za sytuację, przed którą uciekają uchodźcy, nadszedł czas, by porzucić lewicowe mantry krytykujące eurocentryzm.

Lekcja ze świata po 11 września jest taka, że sen Francisa Fukuyamy o globalnej liberalnej demokracji dobiegł końca, a na poziomie światowej gospodarki korporacyjny kapitalizm zatryumfował na całym globie. Kraje Trzeciego Świata, które przyjęły ten porządek, są tymi, których wskaźniki gospodarcze znacząco rosną. Maskę kulturalnej różnorodności podtrzymuje rzeczywisty uniwersalizm globalnego kapitalizmu; jeszcze lepiej, kiedy polityczny dodatek do globalnego kapitalizmu opiera się na tak zwanych „azjatyckich wartościach”. Globalny kapitalizm nie ma problemu z przystosowaniem się do mnogości lokalnych religii, kultur i tradycji. Ironia antyeurocentryzmu polega więc na tym, że w imieniu antykolonializmu krytykuje się Zachód w momencie, kiedy globalny kapitalizm wcale już nie potrzebuje zachodnich wartości kulturowych, by płynnie funkcjonować. Mówiąc krótko, rezygnuje się z zachodnich wartości, podczas gdy wiele z nich (egalitaryzm, prawa podstawowe, wolność prasy, państwo dobrobytu) po krytycznej reinterpretacji mogłoby posłużyć jako broń przeciw kapitalistycznej globalizacji. Czy zapomnieliśmy już, że cała idea komunistycznej emancypacji przepowiedzianej przez Marksa jest dogłębnie eurocentryczna?

Kolejne tabu, które warto porzucić, to uznanie każdej krytyki islamskiej prawicy za przypadek „islamofobii”. Starczy już tego patologicznego strachu wielu zachodnich liberalnych lewicowców obawiających się choćby posądzenia o islamofobię. Przykładem takiej patologii jest obwinianie Salmana Rushdiego za niepotrzebne prowokowanie muzułmanów – tym samym zrzucono na niego (przynajmniej częściową) odpowiedzialność za fatwę skazującą go na śmierć. Skutek takiego podejścia w podobnych przypadkach łatwo przewidzieć: im bardziej zachodni liberalni lewicowcy będą babrać się w swoim poczuciu winy, tym częściej muzułmańscy fundamentaliści będą oskarżać ich o hipokryzję i próbę ukrycia swojej nienawiści do islamu.

Układ ten doskonale powiela paradoks superego: im bardziej poddajesz się pseudomoralnym żądaniom sadystycznego i prymitywnego superego, tym bardziej jesteś winny moralnemu masochizmowi i identyfikacji z agresorem. Więc im bardziej będziemy tolerować islamski fundamentalizm, pod tym mocniejszą presją z jego strony się znajdziemy.

Można mieć pewność, że to samo dotyczy napływu imigrantów: im bardziej Europa Zachodnia się na nich otworzy, tym bardziej wpędzi się w poczucie winy, że nie przyjęła ich jeszcze więcej. Nigdy nie będzie ich dosyć. A co do tych, którzy już tu są – im więcej tolerancji okaże się ich stylowi życia, tym bardziej popadniemy w poczucie winy, że jesteśmy tolerancyjni nie dość.

POLITYCZNA EKONOMIA UCHODŹCÓW: GLOBALNY KAPITALIZM I MILITARNA INTERWENCJA

W ramach strategii długofalowej powinniśmy skupić się na czymś, co można nazwać „polityczną ekonomią uchodźców”. Oznacza to skupienie się na zasadniczych przyczynach leżących u podstaw dynamiki globalnego kapitalizmu i interwencji militarnych. Obecny chaos należy traktować jako prawdziwą twarz „NWO”. Rozpatrzmy kryzys żywnościowy, nękający obecnie „kraje rozwijające się”. Nie kto inny jak Bill Clinton wyjaśnił w 2008 roku w swoim wystąpieniu podczas spotkania ONZ z okazji Światowego Dnia Żywności, że o kryzys żywnościowy w wielu krajach Trzeciego Świata nie można obwiniać tych samych czynników co zazwyczaj – korupcji, niewydolności i interwencjonizmu państwa. Kryzys ten jest bezpośrednio związany z globalizacją rolnictwa. Zdaniem Clintona kryzys żywnościowy pokazuje, że „zawaliliśmy wszyscy, w tym ja, kiedy byłem prezydentem, traktując rośliny uprawne jak towary, a nie jako żywotne prawo światowej biedoty”.

Clinton bardzo wyraźnie oskarżył nie pojedyncze państwa czy rządy, ale długofalową globalną politykę prowadzoną przez dekady przez Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy czy inne instytucje gospodarcze. Taka polityka wymuszała na państwach afrykańskich i azjatyckich obniżanie rządowych dotacji na nawozy, nasiona i inne rolnicze środki produkcji. W efekcie najlepszą ziemię uprawną wykorzystywano do produkcji na eksport, co zagroziło samowystarczalności żywnościowej tych krajów. Wynikiem takich „strukturalnych dopasowań” była integracja lokalnego rolnictwa ze światową gospodarką, a efekt tego wszystkiego jest druzgocący: rolników wyrzucono z ich ziemi i zapędzono do slumsów przeznaczonych dla pracowników sweat-shopów, podczas gdy państwa coraz bardziej uzależniały się od importowanej żywności. Tym sposobem utrzymuje się je w postkolonialnej zależności i stają się mniej odporne na rynkowe wahania cen. Na przykład w zeszłym roku w górę poszybowały ceny ziaren w takich krajach jak Haiti i Etiopia – obydwa eksportują plony na biopaliwa, w następstwie czego ich ludność głoduje.

Chcąc uporać się z tymi problemami, trzeba wynaleźć nowe formy kolektywnych działań na wielką skalę; ani standardowa interwencja państwa, ani powszechnie chwalona samoorganizacja nie sprostają temu zadaniu. Jeśli problemu nie uda się rozwiązać, trzeba będzie poważnie rozważyć, czy nie dojdzie do nowej ery apartheidu, w którym zaciszne i bogate w zasoby części świata będą oddzielone od tych głodujących i znajdujących się wciąż w stanie wojny. Co powinni zrobić ludzie na Haiti i w innych miejscach, gdzie brakuje jedzenia? Czyż nie mają prawa do zbuntowania się z użyciem przemocy? Albo do zostania uchodźcami? Mimo wszystkich krytyk ekonomicznego neokolonializmu nadal nie jesteśmy w pełni świadomi wyniszczających efektów globalnego rynku dla licznych gospodarek lokalnych.

Co do otwartych (ale też nie do końca) interwencji militarnych, to ich skutki omawiano już wystarczająco często: chodzi o upadłe państwa. Nie byłoby uchodźców bez ISIS, a ISIS bez amerykańskiej okupacji Iraku i tak dalej. W swoim mrocznym proroctwie wygłoszonym tuż przed śmiercią pułkownik Muammar Kaddafi powiedział: „Teraz słuchajcie, ludzie z NATO. Bombardujecie mur, który stał na drodze migracjom z Afryki do Europy i na drodze terrorystów z Al-Kaidy. Tym murem była Libia. Rozbijacie ten mur. Jesteście idiotami i będziecie smażyć się w piekle za tysiące emigrantów z Afryki”². Czy nie stwierdzał tym samym czegoś oczywistego?

Rosyjska wersja wydarzeń (w gruncie rzeczy rozwijająca wersję Kaddafiego, mimo oczywistego posmaku pasta putineska) ma w sobie też coś z prawdy: Borys Dołgow z moskiewskiej fundacji Kultury Strategicznej powiedział rosyjskiej agencji prasowej TASS, co następuje:

To, że kryzys uchodźczy jest wynikiem polityki UE, widać gołym okiem… Zniszczenie Iraku, Libii i próby obalenia Baszara Asada rękami islamskich radykałów – tak wygląda polityka UE i USA, a setki tysięcy uchodźców są rezultatem takiej polityki³.

Podobnie dla TASS wypowiedziała się Irina Zwiagielskaja z Wydziału Studiów Wschodnich Moskiewskiego Państwowego Instytutu Stosunków Międzynarodowych:

Wojna domowa w Syrii i napięcia w Iraku i Libii napędzają falę uchodźców, ale to niejedyna przyczyna. Zgadzam się z tymi, którzy widzą w obecnych wydarzeniach trend w stronę kolejnej wielkiej wędrówki ludów, które opuszczają słabsze państwa o niewydajnych gospodarkach. To systemowe problemy zmuszają ludzi to porzucenia swoich domów i wyruszenia w drogę. A liberalne prawodawstwo europejskie pozwala wielu z nich nie tylko pozostać w Europie, ale też żyć z zasiłków bez konieczności szukania pracy⁴.

Jewgienij Griszkowiec, rosyjski pisarz, dramaturg i reżyser, zgadza się z nią na swoim blogu:

Ci ludzie są wykończeni, wściekli i upokorzeni. Nie mają pojęcia o europejskich wartościach, stylu życia czy tradycji, multikulturalizmie czy tolerancji. Nigdy nie zgodzą się na przestrzeganie europejskiego prawa. Nigdy nie okażą wdzięczności ludziom, do których krajów udało im się dostać z takimi problemami, ponieważ to właśnie te państwa najpierw urządziły w ich ojczyznach rzeź… Angela Merkel przysięga, że niemieckie społeczeństwo i Europa są przygotowane na możliwe problemy… To kłamstwo i nonsens!⁵

Choć jest w tym ziarno ogólnej prawdy, nie powinno się przeskakiwać od tego rodzaju ogólności do empirycznego faktu napływu uchodźców do Europy i po prostu przyjmować pełną odpowiedzialność Europy. Odpowiedzialność jest podzielona. Po pierwsze, Turcja prowadzi swoją, dobrze zaplanowaną grę polityczną (oficjalnie walcząc z ISIS, a skutecznie bombardując Kurdów, którzy naprawdę walczą z ISIS). Po drugie, mamy do czynienia z podziałem klasowym w samym świecie arabskim (bardzo bogata Arabia Saudyjska, Katar czy Emiraty niemal wcale nie przyjmują uchodźców). A co z Irakiem i jego milionowymi zapasami ropy? Jak z całego tego bałaganu wyłania się fala uchodźców?

Wiemy za to na pewno, że skomplikowana gospodarka związana z transportem uchodźców przynosi milionowe zyski. Kto ją finansuje? Kto udoskonala? Gdzie są europejskie służby wywiadowcze? Czy inwigilują to mroczne podziemie? Fakt, że uchodźcy są w rozpaczliwej sytuacji, w żadnym wypadku nie wyklucza faktu, że ich napływ do Europy jest częścią zaplanowanego projektu.

JASNE, NORWEGIA ISTNIEJE

Pozwolę sobie zwrócić się w tym miejscu do moich tak zwanych lewicowych krytyków, którzy za problematyczne uznają łamanie przeze mnie powyższych tabu w tekście zatytułowanym Norwegia nie istnieje⁶. Nick Riemer na łamach „Jacobina” potępia „reakcyjny nonsens”, który „promuję”:

Powinno być dla Žižka jasne, że Zachód nie jest w stanie przeprowadzić interwencji wojskowej w sposób, który pozwoliłby uniknąć „neokolonialnych pułapek nieodległej przeszłości”. Z kolei uchodźcy nie są wędrowcami na cudzej ziemi, ledwie tolerowanymi i przez to będącymi przedmiotami „gościnności”. Bez względu na obyczaje, które ze sobą przynoszą, powinny im przysługiwać takie same prawa jak członkom zróżnicowanych wspólnot, które tworzą Europę – to pluralizm całkowicie pominięty w zaskakującym odwołaniu Žižka do „zachodnioeuropejskiego stylu życia”⁷.

Twierdzenie leżące u podłoża tego stanowiska jest znacznie mocniejsze niż słowa Alaina Badiou, że qui est ici est d’ici (ci, którzy tu są, są stąd) – to bardziej coś jak qui veut venir ici est d’ici (ci, którzy chcą tu być, są stąd). Jednak nawet jeśli uznamy rację takiego stanowiska, to Riemer zupełnie ignoruje rzeczywisty sens mojej uwagi: oczywiście, że „powinny im przysługiwać takie same prawa, jak członkom zróżnicowanych wspólnot, które tworzą Europę” – pytanie tylko, które dokładnie „z takich samych praw”?

Skoro Europa walczy o pełne prawa osób LGBT i kobiet (prawo do aborcji, prawa do małżeństw homoseksualnych), to czy prawa te powinny być rozszerzone na osoby LGBT i kobiety spośród uchodźców, nawet jeśli są one sprzeczne ze „zwyczajami, które ze sobą przynoszą” (a oczywiście często takie są)? Nie powinniśmy umniejszać znaczenia tej kwestii: od Boko Haram przez Roberta Mugabego do Władimira Putina antykolonialna krytyka Zachodu coraz częściej wyraża się jako sprzeciw wobec „seksualnych” udziwnień Zachodu i żądanie powrotu do tradycyjnej hierarchii seksualnej.

Jestem oczywiście świadom, że natychmiastowy eksport zachodniego feminizmu i indywidualnych praw człowieka może posłużyć jako narzędzie ideologicznego i gospodarczego neokolonializmu (wszyscy pamiętamy, jak niektóre amerykańskie feministki wsparły amerykańską interwencję w Iraku jako sposób na wyzwolenie tamtejszych kobiet, tymczasem skutki są dokładnie odwrotne). Jednak absolutnie sprzeciwiam się wyciągnięciu stąd wniosku, że zachodnia lewica powinna pójść na strategiczny kompromis i po cichu tolerować takie „zwyczaje”, jak upokarzanie kobiet i osób LGBT, w imię „ważniejszej” antyimperialistycznej walki.

Riemer zarzuca mi (a także Jürgenowi Habermasowi i Peterowi Singerowi) wspieranie „elitarystycznej wizji polityki – oświecona polityczna klasa kontra rasistowski, ciemny lud”. Kiedy to przeczytałem, nie mogłem uwierzyć własnym oczom! Zupełnie jak gdybym nie poświęcił setek stron krytyce właśnie takiej europejskiej, liberalnej elity politycznej! A co do „rasistowskiego, ciemnego ludu” – potykamy się tu o kolejne lewicowe tabu: tak, niestety, olbrzymia część klasy pracującej w Europie jest rasistowska i antyimigrancka, to fakt, którego nie można uznać za efekt manipulacji dokonanej na z istoty swej „postępowej” klasie pracującej.

Końcowy argument Riemera brzmi następująco:

Fantazja Žižka o uchodźcach stanowiących zagrożenie dla „zachodniego” stylu życia, czemu można zaradzić za pomocą lepszej militarnej i ekonomicznej interwencji z zagranicy, jest najwyraźniejszą ilustracją tego, jak kategorie, według których przeprowadza się analizę, mogą uchylić drzwi reakcji⁸.

Co do zagrożeń związanych z interwencją militarną, jestem ich całkowicie świadom i również uważam usprawiedliwioną interwencję za prawie niemożliwą. Kiedy jednak mówię o konieczności radykalnej zmiany gospodarczej, nie chodzi mi oczywiście o interwencję analogiczną do militarnej, tylko o dogłębną, radykalną transformację globalnego kapitalizmu, która powinna rozpocząć się właśnie na Zachodzie. Każdy porządny lewicowiec wie, że to jedyne rozwiązanie – bez niego rozwinięty Zachód dalej będzie dewastować kraje Trzeciego Świata, miłosiernie zajmując się biednymi wśród rozbrzmiewających fanfar.

Biegnąca podobnymi torami polemika Sama Krissa staje się interesująca w momencie, gdy zarzuca mi on, że nie jestem prawdziwym lacanistą:

Można nawet twierdzić, że imigranci są bardziej europejscy niż sama Europa. Žižek wyśmiewa utopijne pragnienie dotarcia do Norwegii, która nie istnieje, i upiera się, że imigranci powinni zostać tam, gdzie ich wysłano. (Nie dociera do niego, że ci próbujący dostać się do konkretnego kraju mogą już mieć tam rodzinę albo znać tamtejszy język, że jest to inspirowane chęcią integracji. Ale czy nie dokładnie tak wygląda również działanie objet petit a [nieosiągalnego przedmiotu pragnienia]? Który lacanista mówi komuś, żeby porzucił swoje pragnienie dlatego, że jest ono nieosiągalne? Czy też imigranci nie są godni luksusu nieświadomości?) W Calais imigranci próbujący dostać się do Wielkiej Brytanii protestowali przeciw warunkom w ośrodkach z plakatami „Swoboda ruchu dla każdego”. W przeciwieństwie do równości płci czy ras swobodny przepływ ludzi przez państwowe granice jest teoretycznie uniwersalną europejską wartością, którą faktycznie wprowadzono w życie – ale, rzecz jasna, tylko dla Europejczyków. Protestujący zadają więc kłam tezie o Europie jako strażniczce uniwersalnych wartości. Žižek potrafi wyrazić ten europejski „styl życia” jedynie za pomocą nieostrych i transcendentnych ogólników, a w tym przypadku stają się one ciałem. Jeśli problem migracji to konflikt europejskiego uniwersalizmu z wstecznym i represyjnym partykularyzmem, partykularyzm znajdziemy w całości po stronie Europy… „Norwegia nie istnieje” to żadna teoretyczna analiza, tylko dobre rady szeptane do ucha europejskich biurokratów, którzy niekoniecznie są zainteresowani Lacanem. Mimo ciągłego podkreślania wagi „radykalnej zmiany ekonomicznej” epistolarna struktura tego tekstu udowadnia, że taka zmiana jest całkowicie poza dyskusją. Stąd upieranie się, że Norwegii nie ma i nigdy być nie może. Kapitaliści nie mają zamiaru jej tworzyć, a Žižek nie zamierza zwracać się do tych, którzy by mogli. Marksistowska odpowiedź powinna tymczasem brzmieć: jeśli nie ma Norwegii, sami musimy ją zbudować⁹.

„Imigranci są bardziej europejscy niż Europejczycy” to stara lewicowa teza, której również i ja często używałem, ale trzeba dokładnie wyjaśnić jej znaczenie. W rozumieniu moich krytyków oznacza ona tyle, że imigranci potraktowali zasadę „swobody przemieszczania się” poważniej niż Europejczycy. Jednak, ponownie, trzeba być w tej kwestii precyzyjnym. Mamy „swobodę przemieszczania się” w sensie swobody podróżowania, a nawet radykalniejszej swobody zamieszkania w dowolnym kraju. Jednak uchodźcom nie chodzi wyłącznie o swobodę podróżowania, a raczej o to, że „każdy ma prawo do zamieszkania w dowolnej części świata, a państwo, do którego się przeprowadza, ma obowiązek zapewnić mi utrzymanie”. UE gwarantuje (mniej lub bardziej) to prawo swoim obywatelom, a domaganie się rozszerzenia obowiązywania tego prawa na cały świat równa się domaganiu rozszerzenia Unii na cały świat.

Urzeczywistnienie tej wolności zakłada nic innego jak radykalną socjoekonomiczną rewolucję. Dlaczego? Pojawiają się nowe formy apartheidu. W naszym zglobalizowanym świecie swobodnie przemieszczają się towary, a nie ludzie. Już sam dyskurs wokół nieszczelnych murów i zagrożenia potopem obcokrajowców pokazuje, co jest fałszem kapitalistycznej globalizacji. Wygląda to tak, jak gdyby uchodźcy chcieli rozszerzyć globalną swobodę przemieszczania towarów jeszcze o ludzi, ale jest to niemożliwe z powodu ograniczeń nakładanych przez kapitalizm. Z marksistowskiego punktu widzenia swoboda przemieszczania się odnosi się do kapitalistycznej potrzeby „swobodnej” siły roboczej – chodzi o miliony ludzi wyciągniętych ze swojej wspólnoty w celu zatrudnienia w sweat-shopach. Świat kapitału odnosi się do indywidualnej swobody przemieszczania się w wewnętrznie sprzeczny sposób: kapitalizm potrzebuje „wolnych” jednostek jako taniej siły roboczej, a jednocześnie chce kontrolować ich ruch, ponieważ nie może przyznać takich samych praw i swobód wszystkim.

Czy domaganie się radykalnej swobody przemieszczania się właśnie dlatego, że nie przysługuje ona w ramach istniejącego porządku, jest dobrym punktem wyjścia do dalszej walki? Mój krytyk przyznaje, że żądanie uchodźców jest niemożliwe do spełnienia, jednak afirmuje je właśnie ze względu na tę niemożliwość – zarzucając mi przy tym nielacanowski, wulgarny pragmatyzm. Cały ten fragment o objet a jest po prostu śmiesznym teoretycznym nonsensem. „Norwegia”, o której mówię, nie jest objet a, a jedynie fantazją. Uchodźcy, którzy chcą dostać się do Norwegii, stanowią typowy przypadek ideologicznej fantazji – formacji wyobrażeniowej, która zaciemnia wszelkie wewnętrzne sprzeczności. Wielu z uchodźców chciałoby zjeść ciastko i mieć ciastko: po prostu oczekują najlepszego ze strony zachodniego państwa dobrobytu, chcą jednocześnie zachować swój określony tryb życia, choć niektóre z jego kluczowych założeń są nie do pogodzenia z ideologicznymi fundamentami zachodniego państwa dobrobytu.

Niemcy lubią wyrażać potrzebę kulturowej i społecznej integracji z uchodźcami. Jednak – to kolejne tabu do złamania – ilu uchodźców naprawdę chce się integrować? Co jeśli przeszkodą w drodze do integracji wcale nie jest zachodni rasizm? (Notabene, wierność swojemu objet a w żaden sposób nie gwarantuje autentyczności pożądania – nawet pobieżne przejrzenie Mein Kampf pokazuje, że Żydzi byli objet a Hitlera, a pozostał on jak najbardziej wierny projektowi ich anihilacji). Na tym polega błąd postulatu mówiącego, „jeśli nie ma Norwegii, sami musimy ją zbudować” – zgoda, możemy ją zbudować, ale nie będzie to owa fantazmatyczna „Norwegia”, o której marzą uchodźcy.

ZRYTUALIZOWANA PRZEMOC I FUNDAMENTALIZM

Mniej więcej w tym samym duchu atakujący mnie Sebastian Schuller zadaje pytanie: Czy Žižek dołączy do PEGID-y [niemiecki ruch Patriotycznych Europejczyków przeciwko Islamizacji Zachodu]¹⁰?

Na swoim blogu Schuller przypisuje mi słowa, których oczywiście nigdy nie napisałem: „Nie znam już żadnych klas, znam Europejczyków”. Musimy porzucić stereotyp uchodźców jako „proletariuszy, którzy nie mają nic do stracenia oprócz swych kajdan” i najeżdżają burżuazyjną Europę. Podziały klasowe istnieją zarówno w Europie, jak i na Bliskim Wschodzie, a kluczowe pytanie brzmi: jak oddziałują na siebie te różne klasowe dynamiki?

To prowadzi nas do zarzutu, że kiedy wzywam do krytyki ciemnej strony islamskiej prawicy, milknę na temat ciemnej strony świata europejskiego: „A co z krzyżami w szkołach? Co z podatkiem kościelnym? Co z różnymi chrześcijańskimi sektami głoszącymi absurdalne idee na temat moralności? Co z chrześcijanami, którzy głoszą, że geje będą się smażyć w piekle? To dziwaczny zarzut – ponieważ analogia między fundamentalizmem chrześcijańskim a muzułmańskim to temat nawet przesadnie analizowany w mediach (jak również w moich książkach).

Ale niech będzie. Przypomnijmy zatem, co stało się w angielskim Rotherham: w latach 1997–2013 co najmniej 1400 dzieci padło tam ofiarą brutalnego molestowania seksualnego. Dzieci w wieku nawet 11 lat były gwałcone przez wielu sprawców, porywane i wywożone do innych miast, bite i zastraszane: „oblewano je benzyną i grożono podpaleniem, grożono pistoletem, zmuszano do oglądania brutalnych gwałtów i straszono, że będą następne, jeśli komukolwiek powiedzą” – jak donosi oficjalny raport. Miały już miejsce trzy dochodzenia, które nie doprowadziły do niczego. W jednym z nich zauważono obawy członków rady miejskiej, że zostaną wzięci za rasistów, jeśli będą zeznawać w tej sprawie. Dlaczego? Ponieważ sprawcy byli niemal wyłącznie członkami pakistańskich gangów, a ich ofiary – nazywane przez sprawców „białą hołotą” – były białymi uczennicami.

Reakcje były do przewidzenia. Przede wszystkim przez uogólnianie, część lewicy powzięła każdą możliwą strategię, by zamazywać fakty. Stosując najgorszy z możliwych rodzajów politycznej poprawności, „Guardian” w dwóch tekstach użył wobec sprawców mglistego pojęcia „Azjaci”¹¹. Twierdzono, że nie chodzi o etniczność czy o religię, a raczej o dominację mężczyzny nad kobietą. „Kim jesteśmy, z naszą kościelną pedofilią i Jimmym Savile’em, żeby patrzeć z góry na pokrzywdzoną mniejszość?”. Czy można sobie wyobrazić skuteczniejszy sposób na oddanie pola UKIP-owi i innym antyimigranckim populistom, wykorzystującym lęki zwykłych ludzi?

Nie zauważono, że taki antyrasizm jest skutkiem skrywanego rasizmu, ponieważ protekcjonalnie traktuje Pakistańczyków jako istoty moralnie niższe, których nie powinny dotyczyć zwykłe ludzkie standardy.

Żeby wyjść z tego ślepego zaułka, trzeba zacząć od analogii między wypadkami z Rotherham a pedofilią w Kościele katolickim. W obydwu przypadkach mamy do czynienia ze zorganizowaną, a nawet zrytualizowaną działalnością wspólnoty. W przypadku Rotherham jeszcze celniejsza może być inna analogia. Jednym z przerażających skutków niewspółczesności na różnych poziomach życia społecznego jest wzrost systematycznej przemocy wobec kobiet. Przemoc ta jest charakterystyczna dla określonych społecznych kontekstów i nie jest przemocą przypadkową, lecz systemową – przebiega wedle pewnego wzoru i niesie ze sobą jasny przekaz. Jak zauważyła Arundhati Roy¹² – choć słusznie przerażają nas gwałty zbiorowe w Indiach, przyczyną tak jednomyślnej reakcji moralnej na nie było to, że gwałciciele pochodzą z niższych kast. Ponieważ jednak światowy rozgłos przemocy wobec kobiet jest podejrzany, być może warto byłoby rozszerzyć naszą perspektywę i wziąć pod uwagę inne podobne zjawiska.

Seryjne morderstwa kobiet w Ciudad Juárez na pograniczu Stanów Zjednoczonych i Meksyku to nie pojedyncze patologiczne przypadki, ale zrytualizowane działanie, część subkultury lokalnych gangów skierowana przeciw młodym kobietom pracującym w nowych montowniach. Morderstwa te to oczywiste przykłady maczystowskich reakcji na pojawiającą się klasę niezależnych, pracujących kobiet: przemieszczenie społeczne w wyniku prędkiej industrializacji sprowokowało brutalną reakcję mężczyzn, którzy odbierają ten rozwój jako zagrożenie. A istotnym elementem wszystkich tych przypadków był nie spontaniczny wybuch surowej, brutalnej energii, która zerwałaby łańcuchy zwyczajów cywilizacji, lecz coś wyuczonego, narzuconego z góry, zrytualizowanego, będącego częścią zbiorowej, symbolicznej istoty społeczności. „Niewinny”, publiczny punkt widzenia stłumił nie okrutną brutalność czynu, ale jego „kulturalny”, rytualny charakter symbolicznego zwyczaju.

Ta sama perwersyjna logika społeczno-rytualna działa, kiedy hierarchowie Kościoła katolickiego utrzymują, że przypadki pedofilii na każdym kontynencie, choć godne potępienia, stanowią wewnętrzną sprawę Kościoła i niechętnie współpracują z policją w toku śledztwa. Hierarchowie Kościoła mają w pewnym sensie rację. Pedofilia wśród katolickich księży nie jest czymś, co dotyczy jedynie osób, które przypadkowo (czyt. indywidualnie) wybrały zawód księdza, ponieważ tak się jakoś złożyło. To zjawisko dotyczące Kościoła katolickiego jako instytucji i jest wpisane w samo jego funkcjonowanie jako instytucji społeczno-symbolicznej. Nie dotyczy ono „prywatnego” nieświadomego jednostki, lecz „nieświadomego” całej instytucji. Dzieje się to nie dlatego, że instytucja, by przetrwać, musi dostosować się do patologicznej rzeczywistości życia libidalnego, lecz dlatego, że jest czymś potrzebnym instytucji do rozwoju. Można sobie śmiało wyobrazić „normalnego” księdza (nie pedofila), który po latach posługi angażuje się w pedofilię, bo nakłania go do tego sama logika instytucji. Taka „instytucjonalna nieświadomość” określa wypartą ciemną stronę, która, właśnie jako wyparta, podtrzymuje instytucję publiczną przy życiu (w wojsku ta ciemna strona przejawia się obscenicznymi, zseksualizowanymi rytuałami „fali”, które pomagają utrzymać solidarność grupy)¹³. Innymi słowy, nie chodzi po prostu o to, że z powodu konformizmu Kościół próbuje tuszować kompromitujące skandale pedofilskie: broniąc się, Kościół broni swojego najskrytszego, obscenicznego sekretu. Identyfikowanie się z tym sekretnym obliczem instytucji jest kluczowe dla samej tożsamości katolickiego księdza: jeśli ksiądz na poważnie (a nie jedynie retorycznie) zdradzi sekret, wyklucza się tym samym z kościelnej wspólnoty. Nie jest już „jednym z nas”. Analogicznie, kiedy w latach 20. XX wieku ktoś z Południa USA donosił policji na Ku-Klux-Klan, wykluczał się ze wspólnoty poprzez zdradę podstawowej solidarności.

Powinniśmy podejść do wydarzeń w Rotherham w taki sam sposób, ponieważ mamy tu do czynienia z „polityczną nieświadomością” pakistańskiej młodzieży muzułmańskiej. To nie jakiś rodzaj przemocy chaotycznej, lecz przemoc zrytualizowana o dokładnych zarysach ideologicznych. Grupa młodzieży, która doświadcza marginalizacji i podporządkowania, mści się na dziewczynach z klasy niższej grupy dominującej. Jak najbardziej można postawić pytanie, czy w ich religii i kulturze znajdują się elementy otwierające drogę do przemocy wobec kobiet – bez oskarżania samego islamu (który sam w sobie nie jest bardziej mizoginistyczny niż chrześcijaństwo). W wielu islamskich krajach czy społecznościach można zaobserwować, jak przemoc wobec kobiet współbrzmi z ich subordynacją i wykluczeniem z życia społecznego.

Ostre narzucenie hierarchii różnic płciowych jest głównym punktem programu wielu fundamentalistycznych grupek i ruchów. Ale powinniśmy zastosować te same kryteria w stosunku do obydwu stron (chrześcijańskiej i muzułmańskiej), nie bojąc się przyznać, że nasza świecka liberalna krytyka fundamentalizmu jest splamiona fałszem.

Krytyka religijnych fundamentalizmów w Europie i Stanach to stary temat o niezliczonych wariacjach. Popularność samozadowolenia, z którym liberalna inteligencja wyśmiewa się z fundamentalistów, przesłania prawdziwy problem, jakim jest ukryty wymiar klasowy tej sytuacji¹⁴. Odpowiednikiem tego wyśmiewania się jest patetyczna solidarność z uchodźcami i nasze nie mniej fałszywe i żałosne samobiczowanie. Prawdziwym wyzwaniem byłoby wybudowanie mostu między „naszą” a „ichniejszą” klasą pracującą. Bez tej jedności (w której zawiera się i krytyka, i samokrytyka z obydwu stron) właściwa walka klas stacza się do poziomu starcia cywilizacji. Dlatego właśnie musimy porzucić kolejne tabu.

Związane z uchodźcami obawy i troski tak zwanych zwykłych ludzi często wyśmiewa się jako przejaw rasistowskich uprzedzeń, jeśli nie po prostu jako neofaszyzm. Czy naprawdę powinniśmy pozwolić PEGID-zie i spółce być jedynymi, którzy ich wysłuchają?

Co ciekawe, ten sam motyw stanowi podstawę „radykalnie” lewicowej krytyki wygłaszanej pod adresem Berniego Sandersa: jego krytykom przeszkadza właśnie jego bliski kontakt z drobnymi rolnikami czy innymi ciężko pracującymi mieszkańcami Vermont, którzy zazwyczaj popierają w wyborach republikańskich konserwatystów. Sanders jest gotów wsłuchać się w ich obawy i troski, a nie uznać za białą rasistowską hołotę.

SKĄD POCHODZI ZAGROŻENIE?

Wsłuchanie się w zmartwienia zwykłych ludzi oczywiście w żaden sposób nie pociąga za sobą konieczności uznania podstawy ich stanowiska – zawartej w myśli, że zagrożenie dla ich życia pochodzi z zewnątrz, od obcokrajowców, od „innych”. Zadanie polega raczej na nauczeniu ich, by uznali swoją odpowiedzialność za własną przyszłość. By wyjaśnić tę kwestię, podam przykład z innej części świata.

Nowy film Udiego Aloniego Junction 48 (premiera w 2016 roku) zajmuje się kłopotliwą sytuacją młodych „izraelskich Palestyńczyków” (Palestyńczyków wywodzących się z rodzin, które zostały w Izraelu po 1949 roku), których życie codzienne obejmuje ciągłą walkę na dwóch frontach – zarówno przeciw opresji ze strony państwa izraelskiego, jak i przeciw fundamentalistycznym naciskom we własnej wspólnocie. Główną rolę gra Tamer Nafar, znany izraelsko-palestyński raper, który w swoich utworach kpi z tradycji zabójstw honorowych palestyńskich dziewcząt przez palestyńskie rodziny. Dziwna rzecz spotkała Nafara w czasie niedawnej wizyty w Stanach. Po tym, jak Nafar wykonał na UCLA piosenkę przeciw zabójstwom honorowym, jacyś antysyjonistyczni studenci potępili go za promowanie syjonizmu. Dodali, że jeśli faktycznie dochodzi do zabójstw honorowych, to jest za nie odpowiedzialny Izrael, ponieważ to izraelska okupacja zmusza Palestyńczyków do życia w prymitywnych, upokarzających warunkach. Nafar odpowiedział na to z godnością: „Kiedy krytykujecie mnie, krytykujecie moją wspólnotę po angielsku, żeby zaimponować waszym radykalnym profesorom. Ja śpiewam po arabsku, żeby chronić kobiety z mojego osiedla”.

Co istotne w stanowisku Nafara, nie tylko bierze on w obronę palestyńskie dziewczyny doświadczające rodzinnej przemocy, ale pozwala im na walkę we własnej sprawie, na podjęcie ryzyka na własną rękę. Film Aloniego kończy się mroczną zapowiedzią zabójstwa honorowego po tym, jak dziewczynka decyduje się wystąpić na koncercie wbrew woli rodziny.

W filmie Spike’a Lee o Malcolmie X jest taki wspaniały epizod: po przemowie Malcolma X w college’u podchodzi do niego biała studentka i pyta, co może zrobić, by wspomóc walkę o prawa czarnych. On odpowiada: nic. Nie chodzi tu po prostu o to, że biali nie powinni nic robić. Powinni raczej z góry pogodzić się z tym, że wyzwolenie czarnych ma być dziełem samych czarnych, a nie czymś ofiarowanym im w prezencie przez dobrych białych liberałów. Tylko wychodząc od akceptacji tego faktu, biali mogą jakoś pomóc czarnym. Oto właśnie chodziło Nafarowi: Palestyńczycy nie potrzebują protekcjonalnego wsparcia ze strony zachodnich liberałów, a jeszcze mniej potrzebują milczenia o „zabójstwach honorowych” w ramach „szacunku” zachodniej lewicy dla palestyńskiego stylu życia. Narzucanie zachodnich wartości jako uniwersalnych praw człowieka i szacunek dla innych kultur, bez baczenia na okrucieństwa związane czasem z tymi kulturami, to dwie strony tej samej ideologicznej mistyfikacji.

By naprawdę podkopać ksenofobię, trzeba odrzucić jej główne założenie, że każda grupa etniczna ma jakąś swoją „Nativię”. 7 września 2015 roku na Fox News Sarah Palin udzieliła gospodarzowi programu Fox and Friends Steve’owi Doocyowi takiego oto wywiadu:

– Uwielbiam imigrantów. Ale podobnie jak Donald Trump uważam, że jest ich, cholera, za dużo w tym kraju. Amerykanie pochodzenia meksykańskiego, Amerykanie pochodzenia azjatyckiego, rdzenni Amerykanie – zaburzają proporcje kultur w porównaniu z tym, jak było w czasach Ojców Założycieli. Myślę, że powinniśmy podejść do tych grup i grzecznie spytać: nie moglibyście wrócić do domu? Nie moglibyście oddać nam naszego kraju?

– Sarah, wiesz, że cię uwielbiam – wtrącił się Doocy – i uważam, że to świetny pomysł odnośnie do Meksykanów. Ale gdzie mają wyjechać rdzenni Amerykanie (Native Americans)? Nie mają właściwie dokąd wrócić, prawda?

Na co Sarah odpowiedziała:

– Cóż, myślę, że powinni wrócić do Nativii, czy skąd tam przyjechali. Liberalne media traktują rdzennych Amerykanów jak jakichś bogów. Jak gdyby mieli jakieś automatyczne prawo do przebywania w tym kraju. A ja mówię: jeśli nie nauczą się zejść z koni i nie zaczną mówić po amerykańsku, też powinni zostać odesłani do domu¹⁵.

Niestety, szybko okazało się, że ta historia – zbyt dobra, by mogła być prawdziwa – była genialną mistyfikacją „Daily Currant”. Jak to się mówi: nawet jeśli to nie jest prawdziwe, to jednak dobrze wymyślone. W swojej komicznej naturze ukazało to ukryte fantazje, na których opiera się światopogląd antyimigrancki: we współczesnym chaotycznym, zglobalizowanym świecie miejsce wadzących nam ludzi jest w „Nativii”. Tę wizję zrealizowano w RPA w formie bantustanów – terytoriów oddanych czarnym mieszkańcom. Biali z RPA utworzyli bantustany, planując nadać im niepodległość, jednak zapewniając czarnym mieszkańcom utratę obywatelstwa RPA na obszarach kontrolowanych przez białych. Choć bantustany nazwano „krajami ojczystymi” czarnych ludów Południowej Afryki, poszczególne czarne społeczności przydzielano do „ojczyzn” w brutalnie arbitralny sposób. Bantustany stanowiły 13 procent terytorium RPA, starannie wyselekcjonowane, by nie zawierały źródeł żadnych istotnych minerałów – bogata w zasoby reszta pozostała w rękach białej populacji. Black Homelands Citizenship Act z 1970 roku formalnie mianował wszystkich czarnych Południowoafrykańczyków obywatelami swoich małych „ojczyzn”, nawet jeśli żyli w „białej Południowej Afryce”, i anulował ich południowoafrykańskie obywatelstwo. Z punktu widzenia apartheidu rozwiązanie było idealne: biali posiadali większość ziemi, a czarnych uznano obcokrajowcami we własnym kraju i traktowano jako imigrantów, których w każdej chwili można odesłać do „ojczyzny”. Sztuczność całego procesu aż kłuje w oczy. Czarnym społecznościom nagle powiedziano, że nieatrakcyjna i jałowa ziemia jest ich „prawdziwym domem”. Dziś, nawet jeśli na Zachodnim Brzegu miałoby powstać państwo palestyńskie, czyż nie będzie dokładnie takim bantustanem, którego formalna „niepodległość” posłużyłaby tylko do tego, aby zdjąć z izraelskich władz odpowiedzialności za dobrobyt żyjących tam ludzi?

Trzeba jednak dodać, że multikulturalistyczne czy antykolonialne usprawiedliwianie innych „stylów życia” również opiera się na fałszu. Tego typu usprawiedliwienia przykrywają antagonizmy istniejące w obrębie każdego z owych stylów życia, tłumacząc akty przemocy, seksizmu, rasizmu jako wyraz konkretnego stylu życia, którego nie mamy prawa oceniać według obcych, na przykład zachodnich kryteriów.

Wystąpienie Roberta Mugabego, prezydenta Zimbabwe, przed Zgromadzeniem Ogólnym ONZ to typowa antykolonialna wymówka używana w celu usprawiedliwienia brutalnej homofobii:

Respektowanie i stanie na straży praw człowieka to obowiązek wszystkich państw chroniony w Karcie Narodów Zjednoczonych. Karta ta nigdzie nie przyznaje jednym prawa do osądzania innych w kwestii wywiązywania się z tych uniwersalnych obowiązków. W związku z tym odrzucamy upolitycznienie tej ważkiej sprawy i stosowanie podwójnych standardów w celu represjonowania tych, którzy śmią myśleć i działać niezależnie od samozwańczych prefektów naszych czasów. Odrzucamy tak samo próby zapisania nam „nowych praw”, które są sprzeczne z naszymi wartościami, normami, tradycjami i wierzeniami. Nie jesteśmy gejami! Współpraca i wzajemny szacunek przyczynią się do rozwoju praw człowieka na całym świecie. Konflikty, szkalowanie i podwójne standardy – nie¹⁶.

Co może znaczyć stanowcze twierdzenie Mugabego „Nie jesteśmy gejami!” w związku z faktem, że również w Zimbabwe z pewnością żyje wielu gejów? Znaczy to, oczywiście, że geje zostają zdegradowani do roli uciskanej mniejszości, której czyny często po prostu są zagrożone karą. Można jednak zrozumieć logikę, która za tym stoi: ruch gejowski rozumie się tu jako kulturalny wpływ globalizacji, ale też kolejny sposób, w jaki globalizacja podkopuje tradycyjny kształt społeczeństwa i kultury. W efekcie walka z gejami jawi się tu jako walka antykolonialna.

Czy to samo nie dotyczy choćby Boko Haram? Niektórym muzułmanom wyzwolenie kobiet wydaje się najwidoczniejszym elementem destrukcyjnego wpływu kapitalistycznej modernizacji. Dlatego też Boko Haram, którą to nazwę można z grubsza i opisowo przełożyć jako „Zachodnia edukacja [zwłaszcza kobiet] jest zakazana”, postrzega siebie jako narzędzie walki z destrukcyjnym wpływem modernizacji, kiedy narzuca reguły hierarchii płci.

Pozostaje zagadką, dlaczego muzułmańscy ekstremiści, bez wątpienia narażeni na wyzysk, dominację i inne niszczące czy upokarzające aspekty kolonializmu, za cel obrali akurat to, co (przynajmniej dla nas) jest najlepszą częścią zachodniego dziedzictwa – nasz egalitaryzm i wolności osobiste? Możliwe jednak, że ich cel jest dobrany idealnie: tym, co czyni liberalny Zachód nieznośnym, jest nie tylko jego praktyka wyzysku i brutalnej dominacji, ale również, by dolać oliwy do ognia, to, że Zachód przebiera tę brutalną rzeczywistość w jej przeciwieństwo – wolność, równość i demokrację.

Reakcyjna obrona pewnego konkretnego stylu życia przez Mugabego ma swoje lustrzane odbicie w działaniach Viktora Orbána, prawicowego premiera Węgier. 3 września 2015 roku usprawiedliwiał on zamykanie granicy z Serbią jako akt obrony chrześcijańskiej Europy przed muzułmańską inwazją¹⁷. Był to ten sam Orbán, który w lipcu 2012 roku mówił o konieczności wybudowania w Europie Środkowej nowego systemu ekonomicznego:

Miejmy nadzieję, że z bożą pomocą nie będziemy musieli wynaleźć nowego rodzaju systemu politycznego w miejsce demokracji, który trzeba byłoby zastosować, by przetrwała nasza gospodarka… Współpraca to kwestia siły, nie woli. Być może są kraje, w których sprawy mają się inaczej, na przykład w Skandynawii, ale taki półazjatycki kocioł ludów jak nasz można zjednoczyć tylko za pomocą siły.

Ironiczny wymiar tych zdań nie uszedł uwadze starych węgierskich dysydentów: kiedy w 1956 roku Armia Radziecka ruszyła na Budapeszt, by zdławić antykomunistyczne powstanie, sygnał wysyłany na Zachód przez przywódców okupowanych Węgier brzmiał „Bronimy tu Europy!” (rzecz jasna przed azjatyckim komunizmem). Teraz, po upadku komunizmu, chrześcijańsko-konserwatywny rząd robi wroga z zachodniej, multikulturowej, konsumenckiej liberalnej demokracji, za którą stoi współczesna Europa Zachodnia, i wzywa do nowego, bardziej naturalnego, wspólnotowego porządku, który zastąpiłby „burzliwą” liberalną demokrację ostatnich dwóch dekad. Orbán już wyraził swoją sympatię do „kapitalizmu azjatyckich wartości”, jak chociażby Putinowskiej Rosji, więc jeśli Europa dalej będzie naciskać na Orbána, łatwo można sobie wyobrazić, jak ten wysyła na Wschód sygnał: „Bronimy tu Azji!”. (By dodać ironicznego smaczku – czyż współcześni Węgrzy, z rasistowsko zachodnioeuropejskiego punktu widzenia, nie są potomkami wczesnośredniowiecznych Hunów? – Attyla do dziś pozostaje na Węgrzech popularnym imieniem).

Czy istnieje sprzeczność między tymi dwoma Orbánami: Orbánem przyjacielem Putina, który ma żal do liberalno-demokratycznego Zachodu, i Orbánem – obrońcą chrześcijańskiej Europy? Otóż nie. Oba oblicza Orbána dowodzą – jeśli wciąż trzeba tego dowodzić – że głównym zagrożeniem dla Europy nie są muzułmańscy imigranci, tylko jej antyimigranccy, populistyczni obrońcy.

A zatem, być może Europa powinna pogodzić się z paradoksem swojej demokratycznej otwartości opartej na wykluczeniu: „nie ma wolności dla wrogów wolności” – jak to dawno temu wyraził Robespierre? Co do zasady, to oczywiście prawda, ale trzeba być w takim wypadku szczególnie ostrożnym. W pewnym sensie masowy morderca z Norwegii, Anders Breivik, słusznie wybrał swój cel: nie atakował obcokrajowców, ale tych członków własnej społeczności, którzy byli zbyt tolerancyjni wobec intruzów. To nie obcokrajowcy są bowiem problemem – jest nim nasza (europejska) tożsamość.

Choć obecny kryzys Unii Europejskiej wygląda na kryzys gospodarczy i finansowy, jest on w swoim podstawowym wymiarze kryzysem  i d e o l o g i c z n o-p o l i t y c z n y m.  Porażka referendów dotyczących unijnej konstytucji dekadę temu dała wyraźny sygnał, że wyborcy odbierają Unię Europejską jako „technokratyczny” związek gospodarczy, pozbawiony jakiejkolwiek wizji zdolnej do zmobilizowania ludzi. Aż do niedawnej fali protestów od Grecji po Hiszpanię jedyną ideologią zdolną do zmobilizowania tu ludzi była obrona Europy przed imigrantami.

W drugim obiegu zgorzkniałych lewicowych radykałów krąży idea będąca łagodniejszym powtórzeniem zauroczenia terroryzmem z lat po maju 1968: chodzi o szalony pomysł, że tylko radykalna katastrofa (najlepiej ekologiczna) może obudzić masy i w ten sposób nadać nowy impet radykalnej emancypacji. Najnowsza wersja tej idei odnosi się do uchodźców: tylko napływ naprawdę dużej liczby uchodźców (i ich rozczarowanie tym, że Europa oczywiście nie będzie w stanie zaspokoić ich oczekiwań) może ożywić europejską radykalną lewicę.

Uważam tę teorię za nieprzyzwoitą: pomijając już, że taki rozwój wydarzeń ożywiłby tylko antyimigrancką agresję, prawdziwie szalony w tym projekcie jest pomysł wypełnienia luki po radykalnym proletariacie jego importem z zagranicy, by w rezultacie nasza rewolucja odbyła się dzięki rewolucyjnemu podmiotowi z importu.

W żaden sposób nie wynika z tego, rzecz jasna, że powinniśmy zadowolić się liberalnym reformizmem. Wielu liberalnych lewicowców (jak choćby Habermas), którzy opłakują zachodzący na naszych oczach upadek Unii, idealizuje jej przeszłość: „demokratyczna” Unia, której stratę opłakują, nigdy nie istniała. Niedawna polityka Unii, jak na przykład wymuszanie polityki cięć budżetowych na Grecji, to desperackie próby dopasowania Europy do nowego globalnego kapitalizmu. Typowa liberalno-lewicowa krytyka UE – Unia jest w porządku, tylko ten deficyt demokracji… – zdradza tę samą naiwność, którą przejawiali krytycy krajów postkomunistycznych: w gruncie rzeczy popierali je, problemem był tylko deficyt demokracji. W obydwu przypadkach „deficyt demokracji” był i jest konieczną częścią globalnej całości.

Jednak w tym przypadku jestem jeszcze bardziej sceptycznym pesymistą. Kiedy ostatnio odpowiadałem na pytania czytelników niemieckiego dziennika „Süddeutsche Zeitung”¹⁸ dotyczące kryzysu uchodźczego, najwięcej uwagi przyciągały te dotyczące demokracji, ale z prawicowo-populistycznego punktu widzenia: „Gdy Angela Merkel wygłaszała swój słynny apel zapraszający do Niemiec setki tysięcy ludzi, jaką miała demokratyczną legitymację?”; „Jakim prawem tak radykalnie zmienia życie codzienne Niemców bez żadnej demokratycznej konsultacji?”. Nie chcę tu rzecz jasna popierać antyimigranckich populistów, chodzi mi raczej o wskazanie ograniczeń demokratycznej legitymizacji. To samo dotyczy również tych, którzy popierają radykalne otwarcie granic: czy są oni świadomi tego, że skoro nasze demokracje są demokracjami w ramach państw narodowych, a ich żądanie oznaczałoby de facto zawieszenie funkcjonowania państw narodowych – tym samym wymuszają gigantyczną zmianę w krajowym status quo bez demokratycznej konsultacji ze społeczeństwem? (Odpowiedzieliby oczywiście, że uchodźcom powinno się dać prawo głosu, ale taka odpowiedź nie może być zadowalająca, ponieważ byłoby to możliwe dopiero po tym, jak uchodźcy zostaną już włączeni do systemu politycznego.) Podobny problem wiąże się z apelami o transparentność unijnych decyzji: obawiam się, że skoro w wielu krajach większość społeczeństwa była przeciw redukowaniu greckiego długu, reprezentanci tych krajów przy upublicznieniu negocjacji w UE opowiadaliby się za jeszcze ostrzejszymi środkami w stosunku do Grecji.

Dochodzimy tym samym do starego problemu: co dzieje się z demokracją, jeśli większość skłania się do głosowania na rasistowskie i seksistowskie prawa? Nie bójmy się takiej oto konkluzji – nie powinniśmy a priori wiązać polityki emancypacyjnej z formalno-demokratycznymi procedurami legitymizacji. Ludzie często NIE wiedzą, czego chcą, nie chcą tego, o czym myślą, że tego chcą, albo chcą nie tego, czego powinni chcieć. Nie ma tu łatwych rozwiązań.

Bez wątpienia żyjemy w ciekawych czasach.

MICHAŁ SUTOWSKI: W latach 50. i 60. ekonomiści z tak zwanej polskiej szkoły rozwoju, tacy jak Michał Kalecki czy Ignacy Sachs, opracowywali plany modernizacji gospodarek i uprzemysłowienia krajów Trzeciego Świata. Ćwierć wieku później plany transformacji dla samej Polski pisano już na Zachodzie. Dziś trudno sobie wyobrazić polskich badaczy przygotowujących plany naprawy świata, które ktoś chciałby z zainteresowaniem czytać. Jak to możliwe, że pół wieku temu na peryferiach Europy powstał ośrodek myśli ekonomicznej, który inspirował i kształcił decydentów i ekspertów od Indii, przez Ghanę, po Mongolię?

MAŁGORZATA MAZUREK: Źródeł polskiej szkoły rozwoju można szukać jeszcze w XIX wieku. W 1888 roku powstała słynna książka Nędza Galicyi w cyfrach i program energicznego rozwoju gospodarstwa krajowego Stanisława Szczepanowskiego. Jej autor był przemysłowcem z branży naftowej zagłębia borysławsko-drohobyckiego; jako pierwszy zaprzągł badania statystyczno-gospodarcze i język cyfr do repertuaru rodzimej argumentacji politycznej w przedmiocie „jaka ma być Polska”. A mówiąc ściślej: co zrobić z Galicją, która niedługo wcześniej uzyskała autonomię w ramach Austro-Węgier. Szczepanowski w swojej książce nakreślił mapę świata ujętego w liczby i na tej mapie umieścił Galicję – obok „Bengalii”, Chin i południowych Włoch.

Ale one nie leżą obok siebie.

Pod wieloma względami uznawano je jednak za podobne do Galicji: jako przeludnione, rolnicze i biedne. Skojarzenie z południem Włoch jest dość oczywiste, ale indyjski, a właściwie brytyjski Bengal też nie znalazł się w tym zestawieniu przypadkowo: Stanisław Szczepanowski po studiach w Wiedniu wyjechał do Wielkiej Brytanii, gdzie zatrudniono go w India Office, w którym pracował też John Stuart Mill i wielu innych angielskich liberałów. Autor Nędzy Galicyi… był pod ich ogromnym wpływem intelektualnym, ale też dzięki swemu miejscu pracy zyskał niespotykaną w Europie Środkowej i Wschodniej skalę porównawczą. Pozwoliła mu ona stwierdzić, że „ze wszystkich krajów na całej kuli ziemskiej praca rolnika najmniej wydatną jest w Galicyi” oraz że produkcja na głowę ludności rolniczej jest u nas niższa niż w kolonialnym Bengalu. A pamiętajmy, że było to w czasach klęski suszy w Indiach, z którą imperium brytyjskie zupełnie sobie nie poradziło – w efekcie czego zginęły miliony ludzi. To był przełomowy okres, bo Brytyjczycy właśnie przestawiali się na bezpośrednie zarządzanie imperium – w latach 50. XIX wieku rozwiązywano Brytyjską Kompanię Wschodnioindyjską. Szczepanowski był w epicentrum tych wszystkich wydarzeń. Niedługo po swoim powrocie do Galicji organizuje pierwsze odwierty, zatrudnia robotników i staje się przedsiębiorcą – i aktywnym publicystą.

Szczepanowski jako pierwszy zrozumiał, że nędza Galicji to nie jest tylko problem galicyjski?

Tak – że nie dotyczy wyłącznie peryferii imperium Habsburgów; że „zacofanie”, o którym zaczyna się mówić głośno w XIX wieku, to problem ogólnoświatowy, a Galicja to tylko jedno z miejsc, gdzie przybiera ono wyjątkowo ostre formy. Wtedy właśnie tworzyły się zręby myślenia łączące losy Europy Wschodniej z resztą świata. Zaczęto ten problem ujmować w sposób naukowy: oto terytorium, na którym dominuje niskowydajna gospodarka wiejska i mieszka masa bardzo biednej ludności, dla której nie ma zatrudnienia.

I chodzi o to, jak sprawić, by powstały dla nich miejsca pracy?

Nie, wtedy jeszcze angielscy liberałowie i ich naśladowcy o tym nie myślą – o miejscach pracy zacznie się dyskutować później, w czasach Keynesa. Pod koniec XIX wieku panuje powszechne przekonanie, że problem nędzy takiej jak galicyjska rozwiązuje wędrówka ludności w poszukiwaniu lepszego życia.

Migrację postrzega się jak mechanizm automatyczny?

John Stuart Mill, którego intelektualnym spadkobiercą był Szczepanowski, wymyślił „hydrauliczną” teorię przeludnienia: jeśli gdzieś jest za dużo ludzi, to w naturalny sposób przenoszą się w miejsca niedoludnione. W podtekście było oczywiście kolonialne myślenie o rzekomo „pustych” Azji i Afryce jako terenach do podbicia i zagospodarowania. Na podobnej zasadzie w ówczesnej ekonomii neoklasycznej funkcjonowała idea gospodarki jako systemu zmierzającego do naturalnej równowagi. Pamiętajmy też, że przełom wieków XIX i XX to czas wędrówki ludności w wymiarze globalnym. Także z Galicji mnóstwo ludzi wyemigrowało na stałe, głównie do Ameryki Północnej i Południowej.

Ale potem wybuchła I wojna światowa i globalną wędrówkę ludów szlag trafił.

Nie od razu, aczkolwiek USA w 1924 faktycznie zamknęły granice dla przybyszów – nie tylko tych z Europy Wschodniej, ale też z Azji. Liga Narodów, Stany Zjednoczone, a zwłaszcza Wielka Brytania podtrzymywały werbalnie doktrynę wolnego przepływu ludności i kapitałów, ale wraz z Wielkim Kryzysem i tam zwyciężył protekcjonizm gospodarczy i restrykcje imigracyjne.. Jak się wydawało – ostatecznie.

I tak niepodległa Polska po I wojnie światowej odziedziczyła Galicję z demografią i gospodarką w stanie sprzed 1914 roku – ale granice państw były już zamknięte, więc zabrakło emigracyjnego wentyla.

Tak wtedy myślano. I właśnie to radykalnie zmieniło kontekst i sens idei zawartych w Nędzy Galicyi… Szczepanowski był bowiem liberalnym nacjonalistą – w anglosaskim rozumieniu tego słowa – i zakładał, że polski przemysł, będący wehikułem narodowej modernizacji, mają budować rzutcy Polacy, taka nowa klasa średnia. Oczywiście taka, która dopiero powstanie.

„Polska” klasa średnia – to znaczy mówiąca po polsku, etnicznie polska czy po prostu lojalna wobec przyszłego państwa polskiego?

No właśnie: Stanisław Szczepanowski był liberalnym patriotą, dalekim od rasowego rozumienia narodu. Nie zmienia to faktu, że jego projekt modernizacyjny miał pewne niepokojące elementy. Skoro idealnym podmiotem narodowego rozwoju miał być polskojęzyczny obywatel, rzutki przemysłowiec – to co z pozostałymi obywatelami? Czy uznać za ludzi drugiej kategorii? Wizja industrializacji według Szczepanowskiego wykluczała chłopów, bo on uważał ich za element niedożywiony, a więc „słaby” biologicznie – podobny do chłopów Bengalu. Wówczas o ludności chłopskiej i z prawa, i z lewa myślano w ten sposób, to znaczy w kategoriach, które dziś nazwalibyśmy biopolitycznymi. Do tego nie było wcale oczywiste, kim – w sensie etnicznym – ci chłopi są. Z jednej strony koniec XIX wieku to epoka wielkich ruchów narodotwórczych, także na prowincji; z drugiej strony bynajmniej nie stawiano znaku równości między „tutejszymi” chłopami a Polakami. Druga „problematyczna” w tej wizji grupa to oczywiście Żydzi – według Szczepanowskiego słaby materiał do dźwigania Galicji z nędzy.

Tezy jego książki dobrze pasują do programu endecji: chodzi o to, żeby nowoczesny polski kapitalizm zbudowali polscy kupcy, rzemieślnicy i przemysłowcy.

W pewnym sensie tak, choć Szczepanowski z pewnością nie organizowałby bojkotu ekonomicznego wobec Żydów ani nie nawoływał do pogromów. Niemniej swoją książkę pisał w warunkach otwartych granic i względnie swobodnego przepływu ludności; ta sama książka czytana w czasach granic zamkniętych mogła prowadzić do wniosków bliskich endecji.

A mogła prowadzić do innych?

Spory o nędzę w Galicji i innych częściach dawnej Rzeczpospolitej dziedziczą pewne wątki po fundamentalnej dla nauk społecznych i myśli politycznej debacie maltuzjanistów z marksistami. Główne nurty myślenia na ziemiach polskich nawiązywały do jednych albo drugich. Szczepanowski był uczniem angielskich liberałów, którzy, czytając Malthusa, wierzyli, że rozmiary populacji to klucz do wyjaśnienia problemu ubóstwa. Zdaniem marksistów z kolei maltuzjanizm to tylko ideologia burżuazyjna odwracająca uwagę od realnego konfliktu między robotnikami i kapitalistami, a samo „przeludnienie” jest dla kapitalistów wygodnym terminem, za którym kryje się po prostu, tania „rezerwowa armia pracy”.

Zwolennicy jednej opcji planują masową emigrację, zwolennicy drugiej – organizują na miejscu walkę klas?

To bardziej skomplikowane, co pokazuje na przykład postać Ludwika Krzywickiego, ojca-założyciela polskiej socjologii i tłumacza pierwszego tomu Kapitału. To był bardzo eklektyczny badacz społeczny. W Lipsku studiował u psychologa Wilhelma Wundta, fascynował się zooantropologią – a zarazem, jako głęboko zanurzony w Marksie, odrzucał maltuzjańską biopolitykę. Krzywicki na zjawisko migracji patrzył wielostronnie: dostrzegał proces tworzenia się rolnego i miejskiego proletariatu, pochylał się nad jego losem jak typowy wschodnioeuropejski inteligent tamtych czasów, ale zarazem się zastanawiał: co to właściwie oznacza, że masa galicyjskich chłopów jedzie na saksy? Jego ogólna interpretacja była typowa dla ówczesnych marksistów – to etap budowania kapitalizmu, który nas w końcu przybliży do socjalizmu. Cały proces jest bolesny, ale ma swój „postępowy” wymiar: ponad połowa migrujących robotników to kobiety, chłopki zrywają więzi z parafią, wychodzą spod klosza księdza i ojca i dostają szansę emancypacji; w wielkich gospodarstwach rolnych Niemiec się usamodzielniają… Według liberałów, a potem także endeków, ludzi można było przesuwać choćby na inny kontynent, żeby tylko zrobić miejsce dla wybrańców – pionierów kapitalizmu lub jednorodnego etnicznie państwa narodowego; chłoporobotnicy stanowili w tej układance ruchomy czynnik produkcji. Myślenie Krzywickiego zmierzało w inną stronę – to właśnie egzystencji robotników poświęcał on niemal całą uwagę. I to on zainspirował, zwłaszcza w Kongresówce, widzenie świata większości radykalnej inteligencji.

I ten spór – endeckich maltuzjanistów z socjalistycznymi marksistami – określał debatę na temat szans rozwojowych Polski w II RP?

Jeśli przyjrzymy się politycznemu pejzażowi Polski międzywojennej, to dostrzeżemy co najmniej jedną jeszcze kluczową opcję. Pamiętajmy bowiem, że tak Szczepanowski i jego następcy, jak i Krzywicki ze swymi uczniami chcą uprzemysłowienia, które traktują jako motor narodowego rozwoju – inaczej tylko widzą prowadzące do niego drogi. W tle jednak mamy II RP jako zlepek terytoriów trzech imperiów, którego przyszłość jest bardzo mglista. Sam Józef Piłsudski był pesymistą w kwestii, czy to państwo w ogóle może przetrwać. Cały jego obóz co najmniej od końca lat 20. wyobraża sobie przyszłą wojnę totalną…

Ale przecież rozwój przemysłowy ściśle się wiąże z kwestią potencjału militarnego.

A jednak elity, które naprawdę rządzą Polską, od Władysława Grabskiego począwszy, a na piłsudczykach skończywszy, widzą to nieco inaczej. Według nich Polska musi być krajem rolniczym, bo ma tak mały potencjał przemysłowy, tak małe kapitały i rodzimy majątek, że nie będzie w stanie konkurować z potęgami przemysłowymi. Z tego powodu w międzynarodowym podziale pracy powinna się wyspecjalizować w eksporcie towarów rolniczych, przy jednoczesnym założeniu, że problem bezrobocia, zwłaszcza tego na wsi, rozwiąże masowa emigracja. II RP podpisuje w tej sprawie umowy z Francją i innymi krajami imigracyjnymi, a do tego na forum międzynarodowym prezentuje się jako kraj emigracji i forsuje nową doktrynę emigracyjną, opartą tym razem na planowym, a nie wolnym przepływie ludzi między państwami. Liga Narodów te starania do pewnego stopnia wspierała.

Zaraz, przecież Centralny Okręg Przemysłowy miał służyć właśnie stworzeniu miejsc pracy w Polsce – i przemysłowemu właśnie uzbrojeniu armii.

COP zaczęto budować bardzo późno, w połowie lat 30. – właśnie po to, żeby zmodernizować armię. W niemal całej polityce gospodarczej II RP priorytetem nie była nigdy jakość życia mas, ale równowaga budżetowa i stabilny pieniądz; do 1935 roku byliśmy jednym z najbardziej ortodoksyjnie trzymających się standardu złota krajów na świecie. Dla ówczesnej władzy – niewątpliwie także ze względu na pamięć hiperinflacji z początku lat 20. – w centrum uwagi był stabilny budżet i zrównoważony bilans płatniczy, społeczeństwo zaś, według słów jednego z urzędników Ministerstwa Skarbu, było „zmienną niewiadomą”, zjawiskiem drugorzędnym wobec zjawisk monetarnych. Takiej optyce dodatkowo sprzyjała mentalność obozu rządzącego, w której panował wyraźny podział na elitę i masę. Problem zaczął się, kiedy o tej masie zaczęto myśleć w kategoriach armii – dopiero wówczas urzędnicy nieco trzeźwieli… Bardzo krytycznie pisał o tym między innymi Krzywicki w przedmowie do wydanych przez Instytut Gospodarstwa Społecznego Pamiętników chłopów.

Ani autorytaryzm, ani elitaryzm władz nie wyklucza myślenia w kategoriach „przyspieszenia” czy skoku modernizacyjnego.

Piłsudski uważał, że Polska jest krajem biednym, zniszczonym wojną, zahibernowanym, co wykazuje na przykład profesor Waldemar Paruch w rewelacyjnej książce Myśl polityczna obozu piłsudczykowskiego. W jego przekonaniu skoro ani koniunktura, ani kryzys nie są wytwarzane w Polsce, to i Polska nie ma wielkiego pola manewru. Może jedynie dryfować, ograniczać konsumpcję, nie zadłużać się – i może kiedyś pojawią się pożyczki z zagranicy czy większe inwestycje zagraniczne. Powtarzał zresztą te tezy za profesorem Adamem Krzyżanowskim czy Rogerem Battaglią, dyrektorem Centralnego Związku Galicyjskiego Przemysłu Fabrycznego. Samego Piłsudskiego gospodarka interesowała niewiele.

Ale Battaglia promował uprzemysłowienie, nie mówiąc o Eugeniuszu Kwiatkowskim, który jest przecież ikoną przemysłowej modernizacji Polski.

Bo w rządowym mainstreamie też toczyły się spory. „Aktywiści”, do których należał na przykład Stefan Starzyński, forsowali uprzemysłowienie, a przy tym niekoniecznie oparte na kryteriach etnicznych, jak to miało miejsce u Szczepanowskiego, endeków, a z czasem także w części Obozu Zjednoczenia Narodowego.

A Kwiatkowski?

Z nim sprawa jest złożona. Jego myślenie nosiło jednak piętno Szczepanowskiego, bo na przykład w jego planie piętnastoletnim była mowa o polonizacji miast. W ogóle rozwój II RP miał dotyczyć przede wszystkim etnicznych Polaków: niemal wszystkie siły polityczne i eksperci podtrzymywali diagnozę o przeludnieniu, względnie o nadwyżce ludnościowej. Pod koniec lat trzydziestych, sanacja i endecja otwarcie mówiły o „sztucznym przeludnieniu”, które rzekomo powodowali Żydzi. Był to jedynie podparty naukowym językiem pretekst do wyłączenia Żydów poza nawias praw obywatelskich i społecznych. Notabene warto pamiętać, że planowanie Kwiatkowskiego było raczej przestrzenno-geograficzne niż stricte ekonomiczne – inaczej niż po II wojnie światowej. Obejmowało na przykład program morski, program rozwoju ziem wschodnich… Twórca Gdyni niejako z przymusu – będąc zwolennikiem polityki deflacyjnej i silnej waluty – zaczął pragmatycznie uznawać, że państwo jest jednak czynnikiem niezbędnym rozwoju.

Czy lewica ekonomiczna miała jakiś wpływ na myślenie ówczesnych ludzi władzy?

Środowiska ekspercko-inteligenckie Warszawy, które znam najlepiej, gromadziły się wokół GUS, kierowanego przez Edwarda Szturm de Sztrema, a potem także w Instytucie Badania Koniunktur Gospodarczych i Cen profesora Edwarda Lipińskiego, w kierowanym przez samego Krzywickiego Instytucie Gospodarstwa Społecznego czy przy Wolnej Wszechnicy. Ciążyli w tamtym kierunku także ludzie z Krakowa, jak Oskar Lange czy PPS-owiec Władysław Malinowski. Ich pomysły były w wyraźnej kontrze do opcji rządowej i nie miały szans na realizację. Niemniej to właśnie ci ludzie mieli w ręku diagnozę tego, czym jest Polska. Jako pierwsi wykazali, że rządowa obsesja na punkcie zadłużenia, stabilności waluty i równowagi budżetowej dotyczy jedynie wycinka rzeczywistości związanej z rynkiem. Wskazywali jednocześnie, porównując Polskę z sąsiednimi Niemcami, że zjawiska wielkoprzemysłowe i nowoczesny rynek kapitałowy obejmują zaledwie niewielką część realiów gospodarczych II RP, bo wieś jest w zasadzie wyłączona z tego obiegu. To oznaczało z kolei, jak przekonywali Michał Kalecki z Ludwikiem Landauem, że także kryzys gospodarczy w Polsce trzeba analizować innymi kategoriami niż w USA czy Niemczech, a w „Polsce B” – wtedy się pojawia termin – inaczej niż w „Polsce A”. Kalecki dowodził, że nie ma żadnego automatyzmu rynkowego, dzięki któremu gospodarka mogłaby samoczynnie wrócić do równowagi, że deflacyjna polityku rządu jest zabójcza i wreszcie, że osią myślenia o gospodarce powinna być nie równowaga budżetowa, ale tworzenie miejsc pracy.. Stąd wzięły się badania na temat dochodu społecznego.

To wszystko były herezje dla ekonomistów rządowych?

W dużej mierze tak. Będący nieco w cieniu Kaleckiego Ludwik Landau łączył teorię ekonomiczną z badaniami statystycznymi na temat społeczeństwa. W publikowanych pod pseudonimem w „Przeglądzie Socjalistycznym” artykułach mówił w 1932 roku: spójrzmy na mapę świata i zapytajmy, komu się udało. I odpowiadał: krajom uprzemysłowionym. A jaka jest przyszłość kraju, który tak jak Polska skazuje się na pozostawanie wśród gospodarek rolniczych w globalnym podziale pracy? W książce Gospodarka światowa Landau udowadniał, że tylko wejście na ścieżkę intensywnego uprzemysłowienia może przybliżyć Warszawę do Paryża, Berlina czy Londynu. On to wszystko pisał z pełną świadomością, że czekają nas błędy i wypaczenia wiążące się z industrializacją, ale był też wielkim optymistą, bo wierzył, że dzięki temu można stworzyć socjalizm.

Bo socjalizm jest sprawiedliwszy?

Sprawiedliwszy i efektywniejszy: dorobkiem ówczesnej lewicy ekonomicznej była dobrze sformułowana teoria socjalizmu, z analizami Oskara Langego na temat tego, jak stworzyć imitację rynku z planistą jako zastępstwem ceny. Kalecki był bardziej umiarkowany; jego przełomowe Próby teorii koniunktury czytano jako jeden z wariantów ekonomii keynesowskiej.

I w tych wszystkich rozważaniach czynnik etniczny, względnie narodowościowy, był nieobecny?

Faktycznie, nie można uciec od pytania o to, jakie były ograniczenia myślenia ekonomistycznego, w którym aktorzy gospodarczy i społeczni niejako pozbawieni są tożsamości kulturowej. Czy takie myślenie w ogóle miało sens w Polsce międzywojennej, gdzie konflikty etniczne były tak gwałtowne? Trudno je zredukować do sporów „zastępczych”. Oni też sobie stawiali to pytanie. Ludwik Landau napisał w 1937 roku tekst w jidysz dla pisma „Jidishe Ekonomik” pod egidą Żydowskiego Instytutu Naukowego, w którym żydowscy uczeni rozwijali własną ścieżkę myślenia o gospodarce i społeczeństwie. Landau miał związki z tym środowiskiem; wileński Instytut obejmował między innymi sekcję gospodarczo-statystyczną, prowadził własne statystyki, publikował swoje wydawnictwa. Tacy ludzie jak bundowiec Wiktor Alter czy sam Landau, zasymilowany Żyd, włączali dyskusję w środowiskach żydowskich do ogólnej debaty na temat rozwoju Polski. Kiedy z kolei w latach 30. próbowano utworzyć Front Ludowy, bundowcy i socjaliści mówili głośno o kwestii żydowskiej jako części dylematów rozwojowych i uprzemysłowienia. Nie dało się zatem problemu etniczności zupełnie pominąć.

Lewicowych pomysłów na rozwój nie dało się w II RP zrealizować, ale w czasie II wojny światowej spore środowisko ekonomistów z naszego regionu zaczęło w Wielkiej Brytanii pracować nad planami modernizacji krajów zacofanych. Dlaczego spadkobiercy Szczepanowskiego i Krzywickiego znów zaczęli myśleć o krajach ubogiego, jak byśmy dziś powiedzieli, Południa?

Koncepcje rozwoju krajów położonych „między Rosją, Niemcami a Włochami”, jak to zdefiniował Paul Rosenstein-Rodan, dobrze wpisywały się w ówczesne myślenie aliantów o przyszłym porządku powojennym. Ekonomistów z Europy Południowo-Wschodniej i Wschodniej zaproszono do współpracy w takich ośrodkach jak Chatham House czy Nuffield College po to, żeby tworzyli plany nowej Europy po zakończeniu wojny. Z początku Brytyjczycy i Amerykanie wyobrażali sobie, że nasz region będzie pod ich wpływem. Kiedy jednak w imię Realpolitik zgodzili się oddać Europę Wschodnią pod kontrolę Związku Radzieckiego, Europa Wschodnia i Bałkany stały się ni mniej, ni więcej jak hipotetycznym modelem problemu zacofania. Uważano, że ta część świata odzwierciedla, na zasadzie pars pro toto, problemy innych światowych obszarów zacofania. Skądinąd „Europa rolnicza” w opisach Rosensteina-Rodana, ale też wcześniej Landaua – który notabene do Anglii nie dotarł i zginął w Warszawie na ulicy w 1944 roku – oznaczała też europejskie Południe. Niemniej ekonomiści z naszych stron byli dla zachodnich aliantów wymarzonymi partnerami. Jako uczeni byli ciekawymi rozmówcami dla swoich brytyjskich kolegów, bo mówili tym samym językiem i często uczyli się na zachodnich uczelniach, śledzili na bieżąco zachodnią teorię nauk ekonomicznych – a z drugiej strony mieli empiryczne rozeznanie, jak te kraje „półkapitalistyczne” faktycznie działają, jak reagują na kryzysy i jak funkcjonują w światowym podziale pracy. Zarazem – w odróżnieniu na przykład od obszarów kolonialnych – suwerenne kraje wschodnioeuropejskie zobowiązane były gromadzić i upubliczniać dane na użytek organizacji międzynarodowych, przez co tworzyły własne nowoczesne aparaty statystyczne, dokonywały spisów ludności i tym podobne. Dzięki temu Europa Wschodnia – dzięki paradoksalnemu połączeniu nowoczesnej nauki z rodzimym „zacofaniem”, nadawała się jako obszar do testowania, mierzenia i szacowania różnych modeli ekonomicznych, z założeniem ich przeniesienia gdzie indziej. I właśnie dlatego w Londynie czasów wojny, gdzie pracowali ekspaci z Bułgarii, Jugosławii czy Polski, tworzyły się zręby nowoczesnej ekonomii rozwoju.

Socjalistycznej czy kapitalistycznej?

Mówimy tu o anglo-amerykańskiej wizji świata. Tworzone przez Rosensteina-Rodana plany odbudowy Europy, także Wschodniej, były częścią szerszej wizji powojennego porządku politycznego, w którym dominować miały przede wszystkich Stany Zjednoczone i w mniejszym zakresie borykające się z bankructwem moralnym i finansowym imperium brytyjskie. Co nie zmienia faktu, że w Związku Radzieckim ekonomiści tacy jak Jewgienij Warga prowadzili swoje własne, niekoniecznie podporządkowane doktrynie marksistowskiej, badania nad gospodarką światową. Ważniejsze jest jednak to, że aż do początku II wojny światowej Anglicy i Amerykanie wcale nie myśleli o rozwoju w kategoriach uprzemysłowienia krajów zacofanych. W Lidze Narodów, która reprezentowała głównie interesy Wielkiej Brytanii, a za pośrednictwem Fundacji Rockefellera była też pod wpływem USA, jeszcze w końcu lat 30. myślano o problemach tak zwanej rolniczej Europy głównie w kontekście migracji ludności i osadnictwa kolonialnego.

Rosenstein-Rodan w słynnym tekście o „wielkim pchnięciu” z 1943 roku też wskazuje, że nie należy w krajach biednych kopiować tych gałęzi przemysłu, zwłaszcza ciężkiego, które są już bardzo rozwinięte na Zachodzie. I że częściowa migracja do krajów zasobnych w kapitał będzie konieczna.

Bo taki był horyzont epoki: uprzemysłowienie widziano głównie w perspektywie państwa narodowego. W perspektywie międzynarodowej, w międzywojennej Genewie, dominował zaś paradygmat emigracji, choć cała empiria zamkniętych granic temu przeczyła; jeśli planowano coś organizować, to raczej masowy transfer ludności niż masowe inwestycje. Jednocześnie kraje zacofane traktowano jako potencjalnie niebezpieczne, bo może się w nich zagnieździć komunizm. Osiadli i skupieni w gospodarstwach rodzinnych chłopi mieli być naturalnym buforem bezpieczeństwa przeciwko bolszewickiej rewolucji ze Wschodu. Polska międzywojenna była w tych międzynarodowych sporach, powtórzmy, bardzo aktywna: z jednej strony chcieliśmy zostać spóźnioną potęgą kolonialną i domagaliśmy się, aby po I wojnie światowej niemieckie kolonie dostały się nam jako odszkodowanie; z drugiej strony promowaliśmy prawo „narodów nierozwiniętych” do migracji. I kiedy urodzony w Krakowie, a wykształcony w Wiedniu Paul Rosenstein-Rodan załatwiał Langemu stypendium w USA, ale także kiedy Anglicy zwracali się do polskich, węgierskich, bułgarskich czy jugosłowiańskich ekspertów już w czasie wojny – emigracja wciąż była traktowana jako najlepsza opcja.

Do czasu.

Tak, aż w końcu zrozumiano, że ten scenariusz będzie trudny do zrealizowania w skali międzynarodowej. I wówczas Paul Rosenstein-Rodan pisze swój słynny artykuł o problemach industrializacji wschodniej i południowo-wschodniej Europy z tezą, że zamiast międzynarodowego funduszu na rzecz finansowania emigracji trzeba sfinansować uprzemysłowienie krajów zacofanych na miejscu. To wszystko jest jeszcze w wersji light, nie ma mowy o rozwoju ciężkiego przemysłu – bo i mocodawcy autora tekstu boją się, że nazbyt zmieni to światowy podział pracy. A przecież Brytyjczycy i Amerykanie chcieli zachować swoje monopole i przewagi konkurencyjne. Nasi eksperci, jak Kalecki, ale także Rumun Mihail Manoilescu nie mieli w tej kwestii złudzeń. Wszyscy wiedzieli jednak to, co pisał dawniej Landau: że kraj rolniczy w świecie urządzonym tak, jak w latach 30., może w najlepszym razie dryfować, w najgorszym zaś grawitować ku jeszcze większej nędzy.

Twórcy przyszłej „polskiej szkoły rozwoju” zjeżdżają, choć nie od razu, do nowej Polski. Po to, żeby budować „odwilżowy” socjalizm?

Dzięki świetnej edycji dzieł zebranych Kaleckiego pod redakcją Jerzego Osiatyńskiego wiemy dobrze, że Kalecki najpierw pracuje w sekretariacie Narodów Zjednoczonych, doradza między innymi w Izraelu, uznawanym wtedy za obszar „słabo rozwinięty”. Przyjeżdża do Polski, podobnie jak dużo od niego młodszy Ignacy Sachs z Brazylii, w roku 1954. Warto podkreślić, że obaj wracają jeszcze przed odwilżą, a Michała Kaleckiego zaprasza do Polski Hilary Minc, kiedy Październik to wciąż odległa perspektywa.

Ale już wiadomo, że innej Polski nie będzie, że „Polska jest nad Wisłą”.

Tak, choć pewną rolę odegrało to, że panująca wówczas w USA zimnowojenna ideologia maccartyzmu pozbawia go posady w Sekretariacie ONZ. Jednocześnie w Polsce dokonuje się uprzemysłowienie – oczywiście w wariancie bez Żydów i innych mniejszości narodowych – w ramach stalinowskiego planu sześcioletniego. Co ciekawe, kierującemu wówczas gospodarką Hilaremu Mincowi bliżej było w tych sprawach do Kwiatkowskiego niż Kaleckiego. Pracował wcześniej w departamencie planowania w przedwojennym Ministerstwie Skarbu i opracowywał dane o przestrzennym rozmieszczeniu „przeludnienia” rolnego dla GUS-u. To, że militarna industrializacja była forsowna, wynikało oczywiście z nacisków radzieckich, ale było też realizacją – jakkolwiek perwersyjną – wizji przedwojennych.

Niedługo potem następuje jednak odwilż i wydaje się, że dla nieortodoksyjnych doradców ekonomicznych otwiera się pole manewru.

Szybko rozumieją jednak, że wprawdzie ich dyskusje i doradztwo są tolerowane przez władze, ale nie mają żadnego wpływu na realną politykę gospodarczą. Charakterystycznym tego przykładem był tak zwany plan perspektywiczny, używany później na warszawskiej SGPiS jako pomoc dydaktyczna, ale nigdy nierozważany nawet przez kręgi decydenckie. Opisali to niedawno student Kaleckiego Marcin Kula oraz Ignacy Sachs w swoich arcyciekawych wspomnieniach pod tytułem Trzeci brzeg. Kalecki z Czesławem Bobrowskim prowadzą wtedy słynne seminarium w pałacyku Rady Ministrów, na które ściągają ekonomiści młodszego pokolenia, tacy jak Włodzimierz Brus czy Kazimierz Łaski. Niemal od razu po zakończeniu powojennych wojaży wracają do problematyki rozwoju światowego – Oskar Lange już w 1954 roku jedzie do Indii, gdzie doradza premierowi Nehru i tworzy plany uprzemysłowienia dla jego kraju. Do grona „latających ekspertów” należą też Kalecki i Bobrowski. Działają jako swoisty hit eksportowy PRL, ponieważ władze cynicznie traktowały rodzimą ekonomię rozwoju jako walutę w relacjach z Trzecim Światem i próbowały wepchnąć ją w gorset państwowej „dyplomacji kulturalnej” czy po prostu międzynarodowej gry o wpływy; przejawem tego były raporty, co prawda zdawkowe, które nasi eksperci musieli zdawać ze swoich wyjazdów. Zainteresowanie Trzecim Światem – mimo całego tego kontekstu – jest dla nich pociągające głównie dlatego, jak się zdaje, że mogą w tej sferze swobodnie zgłaszać pomysły i się rozwijać. Podobnie było z architektami, którzy zaczęli wówczas jeździć na przykład do Ghany, gdzie projektowali masę nowoczesnych budynków. Na uniwersytecie w Akrze wydział ekonomiczny stworzyli od podstaw ludzie od Kaleckiego. Naukowcy z Europy Wschodniej pojawili się tam na miejscu Brytyjczyków i Amerykanów, bo prezydent Kwame Nkrumah uważał, że będąc specami od planowania gospodarczego – modnego wówczas na całym świecie, a nie tylko w bloku wschodnim – jednocześnie rozumieją problemy byłych krajów kolonialnych i z nimi sympatyzują. To było o tyle słuszne, że nasi ekonomiści z tej tradycji sami traktowali Polskę jako obszar poddany wielokrotnej nieraz kolonizacji, rolniczy i zacofany, a jednocześnie wpisany w światowy podział pracy.

Piszesz, że plany modernizacyjne, jakie Polacy przygotowywali wtedy dla Mongolii czy wyimaginowanej „Kakaolandii”, za którą kryła się rolnicza monokultura Ghany, to były „scenariusze samostanowienia”. Próbowano pomóc tym krajom wybić się na gospodarczą niepodległość?

W pewnym sensie tak, przy czym drogi uzyskania tej niezależności miały różne warianty. Niektórzy doradcy, także zachodni, sugerowali forsowną industrializację bez względu na koszty. Byli też doradcy bardziej umiarkowani, jak Kalecki, którzy rozumieli konieczność wypośrodkowania między środkami na inwestycje i na bieżącą konsumpcję.

Czasem też próbowali sprowadzać swych gospodarzy na ziemię. Niezbyt zresztą skutecznie – Kubańczycy trzykrotnie zawyżyli wskaźniki wzrostu, które w planie modernizacji ich gospodarki założył właśnie Kalecki.

To prawda, ich plany zazwyczaj jednak szły do szuflady, wdrażano je w wersji nie do poznania, ewentualnie używano jako podręczników planowania, co wiemy z licznych anegdot uczniów Kaleckiego. Zarazem ci ekonomiści rozumieli, że problemy krajów takich jak Ghana – monokultury eksportowej uzależnionej od wahań koniunktury na światowych rynkach kakao – nie dają się rozwiązać tylko na poziomie lokalnym. Księżycowe plany produkcji kauczuku tam, gdzie go nie ma, czy przetwórstwa mango, które owocuje osiem lat po zasadzeniu – to był tylko jeden problem. Kalecki wiedział bowiem, że są granice planowania w jednym kraju, że trzeba zmienić cały układ światowy – notabene w Ameryce Łacińskiej zaczęto myśleć o teorii rozwoju zależnego w latach 50., a w Europie Wschodniej i na Bałkanach pisano o tym już przed II wojną światową… Tamten świat spod znaku zimnej wojny był dość brutalnie skonstruowany: inwestycje sfinansować mógł ZSRR bądź w dużo większym zakresie USA, względnie Bank Światowy. I w tych warunkach oenzetowski UNCTAD, gdzie prawą ręką jej szefa, Raúla Prebischa był przedwojenny współpracownik Oskara Langego i Landaua, Władysław Malinowski, próbował budować kompromis sprzecznych interesów tak, by kraje Trzeciego Świata nie były zdane wyłącznie na jedno bądź drugie mocarstwo.

W latach 60. w Warszawie działał niesłychanie prężny ośrodek intelektualny. Przez sześć lat organizowano, sponsorowany przez ONZ, Wyższy Kurs Planowania Gospodarczego dla Planistów i Ekonomistów z krajów gospodarczo mniej rozwiniętych, przyciągający młodych naukowców z krajów Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej. Pracował Międzyuczelniany Zakład Problemowy Gospodarki Krajów Słabo Rozwiniętych i odbywało się wspomniane już seminarium. Na zajęcia przyjeżdżały takie tuzy, jak Maurice Dobb, Joan Robinson, Paul Rosenstein-Rodan i czy młody Amartya Sen. Co z tego wszystkiego pozostało?

Środowisko Michała Kaleckiego na fali czystki marcowej zostało rozbite, część osób po prostu została wyrzucona z pracy. Sam Kalecki został poddany haniebnej procedurze weryfikacyjnej, którą zorganizowały władze partyjne SGPiS, w której postawiono mu fałszywy zarzut… plagiatowania Keynesa. Kalecki zrezygnował z pracy w tej uczelni. Dwa lata później zmarł. Ignacy Sachs wyemigrował do Francji, gdzie pracował w paryskiej EHESS, współpracując jednocześnie z różnymi agendami ONZ. Jemu i części jego kolegów emigrantów udało się znaleźć pracę w świecie zachodnim, a ich wiedza powędrowała za nimi. Do Francji wyjechał też Jerzy Tepicht, wielki znawca ekonomiki rolnictwa, afrykanista Stefan Strelcyn po Marcu uczył w londyńskiej School of Oriental and African Studies. W końcu dostał profesurę w Manchesterze. Kazimierz Łaski wykładał w Austrii, Włodzimierz Brus – w Oksfordzie. Zbudowane w latach 60. instytucje zostały zlikwidowane – obok wymienionych także Studium Afrykanistyczne UW, bardzo ważna część całego kompleksu, mimo że instytucje zajmujące się problematyką rozwoju działały dalej pod nowym szyldem i w nowym składzie. Z dawnego środowiska pasjonatów krajami Trzeciego Świata pozostali pojedynczy ludzie: Jerzy Osiatyński przygotowywał monumentalne wydanie Dzieł zebranych Kaleckiego; nad problematyką historii gospodarczej „zacofania” pracował sam Witold Kula i jego uczeń, Jacek Kochanowicz. Warto wspomnieć dawne doktorantki Kaleckiego, profesor Joannę Kotowicz-Jaworską i Teresę Kozak oraz najważniejszą w Polsce ekspertkę do spraw ekonomiki rozwoju, Zofię Dobrską. Podobnie Marcin Kula, słuchacz Wyższego Kursu, który swojej pracy doktorskiej musiał bronić poza SGPiS… Zarazem pamięć o tym środowisku i jego osiągnięciach jest w Polsce słabo rozpowszechniona. W czasie kolejnych obchodów rocznicy wydarzeń marcowych pisywało się zwykle o Leszku Kołakowskim czy Bronisławie Baczce, ale ekonomistów i badaczy rozwoju wspomina się nieczęsto. A to przede wszystkim oni sprawili, że nasza humanistyka była otwarta na świat, w najlepszym tego słowa znaczeniu.

To znaczy: zajmowała się światowymi problemami? Poza własnym podwórkiem?

Więcej – rozumiejąc, że problemy lokalne można zrozumieć tylko w globalnym kontekście, polscy ekonomiści w latach 60. posługiwali się narzędziami światowej nauki po to, żeby diagnozować problemy, których Zachód często nie potrafił nawet ująć pojęciowo. Kluczem do ich osiągnięć jest właśnie globalna perspektywa, która w produkcji intelektualnej – od Szczepanowskiego, przez Landaua, po Kaleckiego i Sachsa – była wciąż obecna. Właśnie na tym szukaniu przełożenia między sytuacją Europy Wschodniej a globalnym Południem czy, jak się wówczas mówiło, Trzecim Światem, polegał intelektualny i ideowy kosmopolityzm, który wciąż jest tak unikalny, fascynujący, a zarazem bliski.

MAGDA MAJEWSKA: Bibliotek szkolnych jest w Polsce ponad 20 tysięcy, bibliotek publicznych ponad dwukrotnie mniej – 8 tysięcy, tymczasem to o bibliotekach publicznych sporo się mówi, w nie inwestuje, dużo się w nich zmienia. Natomiast jeśli chodzi o biblioteki szkolne – mam wrażenie, że nie wykorzystuje się ich potencjału, a przecież to jest miejsce, z którym każde dziecko musi się zetknąć. Z czego wynika, że ten potencjał nie jest wykorzystywany?

GRAŻYNA WALCZEWSKA-KLIMCZAK: Myślę, że pani wrażenie jest słuszne. Biblioteki szkolne były do tej pory trochę pomijane. Ale zaczyna się to zmieniać. Przypomnę, że 26 maja 2015 rząd przyjął program MEN „Książki naszych marzeń”, który w 2015 roku zakładał dofinansowanie bibliotek szkolnych w wysokości 20 milionów ze środków własnych MEN-u i 4 miliony ze środków samorządowych. Myślę, że to efekt wieloletnich zabiegów zarówno nauczycieli bibliotekarzy, jak i środowiska bibliotekarskiego (skupionego w Towarzystwie Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich) o to, żeby dostrzec potencjał bibliotek szkolnych i zastanowić się, jak te biblioteki wspierać. Po wielu zabiegach ze strony środowisk zainteresowanych upowszechnianiem czytelnictwa MEN dołączył też do Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa na lata 2016–2020, co oznacza, że program ten obejmie również biblioteki szkolne. A już w 2014 roku w ramach programu pilotażowego przeznaczono 3 miliony złotych ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na zakup nowości do bibliotek publicznych, które podjęły partnerstwo z bibliotekami szkolnymi. Myślę, że program „Książki naszych marzeń” korzysta z tych doświadczeń¹.

Jaką funkcję powinny pełnić biblioteki szkolne? Jaka jest ich rola?

Biblioteki szkolne powinny pełnić w szkole dwie równorzędne funkcje – wspieranie kultury informacyjnej uczniów i wspieranie rozwoju zainteresowań czytelniczych.

A jak to powinno wyglądać w praktyce? Jak działa taka wzorcowa szkolna biblioteka?

Przede wszystkim powinna być osadzona w samym centrum życia szkoły. Wszystkie biblioteki, które znajdują się w centrum komunikacyjnym szkoły, są automatycznie częściej odwiedzane przez uczniów. Natomiast jeśli biblioteka jest usytuowana gdzieś w piwnicy czy za salą gimnastyczną – znajduje się na obrzeżach życia szkolnego. Poza tym biblioteka musi tętnić życiem. Współcześnie ukazuje się tak wiele pięknych i mądrych książek dla dzieci i młodzieży. Właśnie te nowości powinna oferować szkolna biblioteka, książki, które są nagradzane, książki, o których się dyskutuje, książki, o których młodzi ludzie sami mówią na swoich blogach, które pojawiają się w rozmowach między rówieśnikami. Jeśli dzieci same między sobą polecają sobie książki – to ma zawsze większą moc niż to, co powie nauczycielka w szkole czy bibliotekarka. Chociaż oczywiście bibliotekarki też są bardzo ważne jako osoby pośredniczące pomiędzy całym obszarem literatury dla dzieci i młodzieży a czytelnikiem dziecięco-młodzieżowym. Dlatego istotne jest, by osoba pracująca w bibliotece czytała to, co kupuje, potrafiła doradzić, znała literaturę współczesną, była ekspertem od kultury informacyjnej i umiała rozbudzać i wspierać fascynację literaturą.

W idealnej bibliotece powinny też być osobne pomieszczenia przeznaczone na wypożyczalnię i czytelnię, a w czytelni łatwy dostęp do komputerów, a także do czasopism. W bibliotece szkolnej czasopisma dla dzieci i młodzieży są niezmiernie ważne, ponieważ świetnie wspomagają rozwijanie zainteresowań czytelniczych.

Dobre biblioteki szkolne to są też takie, które skupiają grupkę młodzieży wspierającą bibliotekarkę i razem z nią inicjującą różne działania na rzecz obecności biblioteki w życiu szkoły. Może to być prowadzenie gazetki szkolnej, jakiś zespół kabaretowy czy zespół teatralny, Młodzieżowy Dyskusyjny Klub Książki… Takie biblioteki promieniują na życie całej szkoły i budują jej tradycję.

Pamiętajmy też, że istnieje szereg dokumentów życia szkolnego, takich jak misja szkoły, program wychowawczy szkoły, program profilaktyczny szkoły, kalendarz imprez szkoły… Biblioteka powinna być obecna w każdym z nich. Wbrew pozorom to ma kolosalne znaczenie. Co oznacza taka obecność? Po pierwsze, że bibliotekarz czy bibliotekarka ma wsparcie swojego dyrektora, ma wsparcie zespołu nauczycieli, dla których pracuje, że świadomie planuje się rozwój szkoły, jej misję. Po drugie, coś, co jest zapisane w dokumentach życia szkolnego, jest również dostrzegane przez organizatora szkoły i weryfikowane.

Rozumiem, że trudno powiedzieć, jaki procent bibliotek tak właśnie wygląda. Ale czy możemy się pokusić o jakiś ogólny obraz?

Niestety na podstawie danych zbieranych przez System Informacji Oświatowej nie da się takiego obrazu stworzyć, a regularnych badań dotyczących bibliotek szkolnych nie ma. Myślę, że więcej na ten temat mogłaby powiedzieć prezes Towarzystwa Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich. Ja widziałam biblioteki w różnych szkołach: w miejskich, wiejskich, w miejscowościach będących siedzibą gminy… I ten obraz jest bardzo zróżnicowany. Od bardzo dobrej biblioteki, która znajduje się w centrum życia szkolnego, którą chwali się dyrektor szkoły, o której mówią uczniowie, do takiej, która jest usytuowana gdzieś na poddaszu, od trzech lat nie miała pieniędzy na zakup nowości, nie prenumeruje żadnych czasopism, gdzie trudno jest ściągnąć dzieci, bo takie miejsce po prostu nie jest dla nich atrakcyjne.

Bardzo wiele bibliotek mogłabym zaliczyć do typu, który nazwałam „biblioteką ukrytego potencjału”. Same bibliotekarki, w zależności od tego, jakie są potrzeby szkoły i środowiska lokalnego, starają się tę swoją bibliotekę w sposób specyficzny dostosować do środowiska, w którym pracują. Raz będzie to biblioteka pełniąca trochę rolę świetlicy dla dzieci, które przyjeżdżają do szkoły przed rozpoczęciem lekcji, bo wcześniej przyjeżdża autobus, lub czekają na ten autobus po zajęciach. W bibliotece mają miękkie meble, poduszki, mogą się położyć, mogą sobie wziąć książkę z półki, bo jest łatwy dostęp… To jeden rodzaj takiego ukrytego potencjału. Są biblioteki szkolne, które gromadzą regionalne zabytki związane z kulturą danego środowiska i siłą rzeczy taka biblioteka staje się trochę izbą regionalną. Są biblioteki, które świadomie inwestują w księgozbiór metodyczny dla nauczycieli. Widziałam takie małe wiejskie biblioteki, w których są na przykład świetne książki z Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego – takie, na które w wielkomiejskich bibliotekach publicznych trzeba czekać w czytelni.

A czy wiemy coś więcej o głównych bolączkach bibliotek szkolnych?

Przygotowując raport na temat bibliotek szkolnych, wykorzystałam dane gromadzone w Systemie Informacji Oświatowej – przy czym to są dane z września 2012 roku. Dzięki nim można z grubsza powiedzieć, jak to wygląda. Biedniejsze są biblioteki w środowiskach wiejskich. W lepszej sytuacji są biblioteki szkół ponadgimnazjalnych, a najtrudniejsza była sytuacja bibliotek szkół gimnazjalnych. Co dziesiąte gimnazjum nie ma biblioteki ani dostępu do biblioteki. Co jedenaste liceum w Polsce w 2012 roku nie miało biblioteki szkolnej ani dostępu do niej. Oznacza to, że ponad 150 tysięcy uczniów (dzieci i młodzieży) nie ma dostępu ani do książki, ani do informacji. Wyobraźmy sobie takie ponadstupiędziesięciotysięczne miasteczko gdzieś w centrum Polski!

Warto też wspomnieć, że został zahamowany proces komputeryzacji bibliotek szkolnych. Widać to wyraźnie, jeśli porównamy lata 2010 i 2012. A dostęp do komputerów w bibliotece to istotna kwestia, bo choć w szkołach są pracownie komputerowe, to zamyka się je na przerwach. Natomiast biblioteki szkolne są otwarte dla dzieci przez cały czas pracy i właśnie na przerwach dzieci mogłyby tam korzystać z komputerów.

Wreszcie, jak wspomniałam wcześniej, są biblioteki, które przez trzy kolejne lata nie mają żadnych pieniędzy, żeby zakupić nowości książkowe.

Zatrzymajmy się na moment przy kwestii dostępu do biblioteki szkolnej. Jeśli dobrze rozumiem – szkoła ma obowiązek prowadzenia biblioteki lub zapewnienia dostępu do biblioteki. Tymczasem całkiem sporo szkół się z tego obowiązku nie wywiązuje.

Ten obowiązek dotyczy organów administracji samorządowej, które prowadzą szkoły. Tymczasem są też przecież szkoły prowadzone przez organizacje pozarządowe, organizacje wyznaniowe, właścicielami i organizatorami szkół bywają osoby prywatne. I właśnie ci organizatorzy częściej nie zapewniają w swoich szkołach dostępu do biblioteki – problem ten dotyka 30 procent szkół prowadzonych przez organizacje pozarządowe, tyle samo przez organizacje wyznaniowe i ponad 40 procent szkół, których organizatorami są osoby prywatne albo spółki z o.o.

Ich ten obowiązek nie dotyczy…

Nie dotyczy. Ale powiedziałabym, że obecność biblioteki świadczy o tym, na ile światli są organizatorzy tych szkół. Poza tym widzę tu zadanie dla rodziców, którzy powierzają dziecko opiece szkoły – to oni powinni być zainteresowani, żeby w takiej placówce była świetnie wyposażona, nowoczesna biblioteka.

Wróćmy jeszcze do warunków lokalowych, w jakich działają biblioteki szkolne. Jak to wygląda?

Bardzo różnie. W najtrudniejszej sytuacji są biblioteki szkół wiejskich: małe biblioteki, gdzie trudno jest wygospodarować dwa pomieszczenia na wypożyczalnię i czytelnię, co w zasadzie jest ambicją i marzeniem każdego bibliotekarza szkolnego. Średnio w całej Polsce biblioteka szkolna zajmuje niewiele ponad 50 metrów kwadratowych; a wiadomo, co można zmieścić na takiej powierzchni… Bardzo ważny jest swobodny dostęp dzieci do księgozbiorów: nie zawsze się to udaje w sytuacji, gdy jest tak niewiele miejsca.

A co Pani myśli o pomyśle łączenia bibliotek szkolnych i publicznych, forsowanym parę lat temu przez Michała Boniego, wówczas ministra administracji i cyfryzacji? Ten projekt wywołał wielkie protesty, ponieważ interpretowano go jako krok do likwidacji bibliotek w szkołach. Choć wydaje się, że w świetle obowiązujących rozwiązań ustawowych to nie było tak naprawdę możliwe, ten protest pokazywał bardzo dużą nieufność w stosunku do samorządów. Podejrzewano, że będzie to pretekst do oszczędności, do zwolnień nauczycieli bibliotekarzy, pracujących na podstawie Karty nauczyciela. Czy jednak odrzucając ten pomysł w całości, nie wylano dziecka z kąpielą?

Z pewnością w małych ośrodkach, gdzie jest słaba biblioteka szkolna i słaba biblioteka publiczna, myślenie o ich połączeniu daje jakąś nadzieję na poprawę. Ale to wcale nie znaczy, że jak połączymy dwie słabe biblioteki, to wyjdzie z tego jedna biblioteka silniejsza. Ona nadal będzie wymagać wsparcia. Natomiast bardzo ważna jest współpraca między tymi instytucjami. Gdy razem z Pracownią Bibliotekoznawstwa prowadziłam wizyty studyjne w ramach programu badawczego „Model obsługi czytelniczej w gminie”, wszędzie tam, gdzie dwie biblioteki współpracowały ze sobą, czytelnictwo dzieci i młodzieży było wyższe – zarówno w bibliotece szkolnej, jak i publicznej. Kiedy biblioteka publiczna miała pieniądze na zakupy, konsultowała z biblioteką szkolną, co jest potrzebne. Jeśli bibliotekarki znają wzajemnie swój księgozbiór, mogą odsyłać czytelnika do drugiej placówki. W mniejszych miejscowościach te biblioteki nie są zwykle bardzo od siebie oddalone. Oczywiście w środowiskach wiejskich bardzo często jest tak, że biblioteka w szkole jest jedyną biblioteką. Ale tam, gdzie mamy i bibliotekę szkolną, i publiczną, konieczne jest wypracowanie mądrego modelu współpracy między nimi. Trzeba pamiętać, że biblioteki szkolne nie są samodzielnymi jednostkami organizacyjnymi, tylko integralną częścią szkoły, nie mogą więc aplikować o żadne dodatkowe pieniądze, ale w partnerstwie z bibliotekami publicznymi już mogą to robić i bibliotekarze chętnie korzystają z tego zielonego światła.

Chciałam jeszcze zapytać o dostępność i czas pracy bibliotek. Wygląda to bardzo różnie. Z czego to wynika? Ze stosunku dyrekcji do biblioteki?

Nie tylko dyrekcji, ale i organizatora szkoły. Pełen etat pracy bibliotekarza obejmuje 30 godzin zegarowych, nie lekcyjnych. Jeśli rozłożymy to na pięć dni w tygodniu i jeśli nauczyciel pracuje na pełen etat, to taka biblioteka jest dostępna dla dzieci praktycznie przez cały dzień, kiedy odbywają się lekcje w szkole. Jeśli natomiast bibliotekarze są zatrudnieni tylko na część etatu, to biblioteka będzie czynna krócej. Jeśli nauczycielki łączą pracę w bibliotece z etatem nauczycielskim, to taka biblioteka też pracuje znacznie krócej. Nie ma uniwersalnych regulacji, które by mówiły, że jeśli mamy w szkole księgozbiór wielkości 15 tysięcy książek, to ten księgozbiór musi obsługiwać nauczyciel pracujący na pełen etat. Było to regulowane przez MEN do 1997 roku, ale potem ministerstwo się z tego wycofało. W związku z tym wszyscy ci, którzy odpowiadają za funkcjonowanie szkoły, musieli wprowadzać własne regulacje formalnoprawne związane z etatem nauczyciela-bibliotekarza. Te regulacje były najprzeróżniejsze i niektóre samorządy faktycznie przyjmowały wielkość księgozbioru za czynnik decydujący o wymiarze pracy bibliotekarza. I tu trafiamy na paradoks, bo z jednej strony mówimy o tym, że księgozbiór biblioteki szkolnej powinien zawierać nowości, a nie stare książki, które odkurzane stoją na półkach od lat, a z drugiej – ani dyrektor szkoły, ani bibliotekarz nie będzie usuwał książek ze swojego księgozbioru, jeżeli jego etat zależy od liczby woluminów w bibliotece. Lepsze rozwiązania to takie, w których bierze się pod uwagę liczbę czytelników lub zadania biblioteki.

Jak by Pani podsumowała obecną sytuację bibliotek szkolnych?

Myślę, że coś drgnęło. Te wszystkie dyskusje czemuś posłużyły. Nawet pomysły, przeciw którym się buntowano, skutecznie zmobilizowały środowisko nauczycielskie, nie tylko nauczycieli bibliotekarzy. Być może jesteśmy u progu mądrego wspierania bibliotek szkolnych. Na pewno ważnym krokiem jest ich włączenie do Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa². Niestety na bardziej szczegółowe dane z nowego Systemu Informacji Oświatowej trzeba będzie jeszcze poczekać, ponieważ ten system dopiero rusza. Myślę, że w tym roku będziemy wiedzieli więcej.

A jak wyglądają nasze biblioteki szkolne na tle Europy?

Sprawa bibliotek szkolnych w Europie to temat na osobną rozmowę. Dwa lata temu bardzo ciekawy raport na ten temat powstał w Hiszpanii. Tam jest bardzo dużo bibliotek klasowych. Dysponują nimi szkoły, które nie mają biblioteki szkolnej. W każdej klasie jest biblioteczka, którą zarządza nauczyciel opiekujący się zarówno klasą, jak i pracownią. Jakie są tam wyniki badań czytelnictwa? Najwięcej czytają uczniowie szkół podstawowych – u nas też – potem jest kryzys w szkołach gimnazjalnych – u nas też – i u nas w Polsce w liceach dzieci wracają do książek, a w Hiszpanii już nie. Czyli coś takiego dobrego robimy w polskich bibliotekach szkolnych – a może nie tylko szkolnych – że starsza młodzież wraca do bibliotek. Ale to jest tylko i wyłącznie intuicja. Nie mamy takich badań, które by były badaniami porównawczymi do tego raportu hiszpańskiego. Ale to daje do myślenia.

DZIEŃ STO CZTERDZIESTY DRUGI

Wszyscy jesteśmy botami? Zgoda. Ale dlaczego niemieckimi? Po pierwsze dlatego, że sam jestem botem z Torunia, a tamtejsze boty zawsze mieszały się z niemieckimi, wbrew wysiłkom Jarosława Kaczyńskiego i jego urzędników przysłanych z Kongresówki czy z Kresów (ci byli jeszcze gorsi). Miasto to założyli na prawie magdeburskim osadnicy z Zachodu mieszający się powoli z miejscową ludnością („Niemców” i „Polaków” jeszcze wówczas nie było i kiedyś znowu nie będzie), więc język toruńskich botów był mieszanką germańskiego i słowiańskiego narzecza – z większą dawką łaciny, kiedy trzeba było pisać o jakichś bardziej abstrakcyjnych sprawach albo mówić do wiernych z ambony w kościele Janów, Jakuba czy Marii. Nawet Mikołaj Kopernik, który wyciągnął spod nóg człowieka ujutną ptolemejską Ziemię, tak jak kat usuwa klapę spod stóp wisielca, albo jak samobójca wykopuje krzesło spod własnych stóp, był potomkiem tej mieszanki „tutejszych” i Niemców. Żeby przywrócić to, co Kopernik naniszczył, trzeba mieć wodza i kult.

Po drugie parafraza wiadoma – z maja 1968.

Po trzecie – nawet Philip K. Dick w swoich dystopiach to Niemcom przypisywał autorstwo wszystkich maszyn, rakiet, technologii i oprogramowania przyszłości, autorstwo wszystkiego, co mechaniczne (biedni Niemcy, oni/my zawsze tak bardzo chcieli/śmy być humanistami, Tomasz Mann ze swoim Serenusem Zeitblomem, Goethe – humanista per se). Dick się mylił, pomimo bowiem von Brauna uruchamiającego amerykański program kosmiczny, pomimo wielu innych bardziej anonimowych von Braunów uruchamiających radziecki program kosmiczny i radzieckie programy rakiet balistycznych, to Anglosasi (jak zwykle) okazali się lepsi w dziedzinie odczarowania i mechanizacji. Wszystkie boty zawiadujące giełdami i wydziałami filozofii (poza żałosnymi wyjątkami francuskiej i włoskiej antynowoczesnej bohemy, znanej tu i ówdzie jako „teoria”) są dziś anglosaskie.

Zatem, po czwarte, to moje „wszyscy jesteśmy niemieckimi botami” to trochę anachroniczna, postmodernistyczna nostalgia za inną, bismarckowsko-wilhelmińską nowoczesnością sterowców z napędem odrzutowym, hal ludowych w stylu miasta Breslau, muzyki rockowej o nieodmiennie anachronicznym brzmieniu grup Rammstein i Laibach. Czy jest to zatem nostalgia za nowoczesnością liberalną, ale nie aż tak?

Nie, to jakiś dawny bot pracujący w głębi mojego bota dzisiejszego nadpisuje te anachroniczne dane, aktualne może jeszcze dziesięć czy nawet pięć lat temu. Dziś jestem zwolennikiem Oświecenia w jego najbardziej radykalnej wersji – „im jaśniej, tym zimniej” (cyt. za Thomas Bernhard), a do tego jeszcze „tym samotniej”. Definicja to właściwie polemiczna, ale wbrew pozorom nie wobec Oświecenia, tylko wobec kontroświeceniowej „ujutności”, ciepłej i półmrocznej austriacko-niemieckiej tradycji. Ze swoją nadwyżką retorycznej agresji definicja ta „obraża germański lud” (daleka parafraza za: Michał Sutowski, z którym polemizuję tak rzadko, że każdy, nawet najdrobniejszy spór między nami bardzo mnie ciekawi – jak dwa boty podobnie skonfigurowane, przy podobnych założeniach i danych, mogą tak się różnić na wyjściu?), a szczególnie najbardziej reprezentatywnego przedstawiciela tegoż ludu: „kołtuna w pumpach siedzącego przed swoją bawarską drewnianą chatą…”, w swoim Todtnauberg.

Bernhard nawet totalną autoalienację („stożek!”, „stożek!”) wolał od ujutnej „autentyczności” własnej narodowej tradycji. „Wolał” – z oczywistym naddatkiem agresji skierowanej przeciw własnej woli. „Stożek”, „im jaśniej, tym zimniej”… To nie są proste asercje, nawet jeśli nie jest to także proste odrzucenie – Oświecenia, anglosaskiej modernizacji, globalizacji, która zawsze jest także przemocą, nawet jeśli tę przemoc my – niemieckie boty – przyjmujemy z pokorą, bo ze skomplikowanego rachunku wyszło nam, że przemoc ujutnych, kontroświeceniowych peryferyjnych tradycji jest jeszcze większa i bez porównania bardziej ohydna.

„Bełkot miłości skrywający byle jaką przemoc”. Nie, czegoś takiego to my, niemieckie boty, nie lubimy najbardziej. To jest jak rdza na krzemowym pancerzu (krzem się utlenia, ale czy rdzewieje?, słownikowo to niemożliwe, rdza to chyba tlenek żelaza? – takie sztuczki nie mają nic wspólnego z językoznawczą refleksją, to jeszcze jedna, u mnie wręcz odruchowa, natrętna figura dystansu wobec siebie, wobec „autentyzmu istnienia”, wobec ciepła i przytulności, których w gruncie rzeczy nie lubię, są jak błąd w skomplikowanym równaniu, na początku drobny, ale z czasem powodujący coraz większe odchylenie od…).

Czy zamiast zatem „bełkotu miłości skrywającego byle jaką przemoc”, my, niemieckie boty, wolimy nagą przemoc liberalnej modernizacji oczyszczoną z wszelkiego bełkotu?

DZIEŃ STO CZTERDZIESTY TRZECI

Gdyby Ziemkiewicza, Skwiecińskiego, Żakowskiego, mnie, braci Karnowskich… w apogeum sporu kaczyzm–antykaczyzm zastąpić botami, czy zauważylibyście jakąś różnicę? Może tekstów byłoby więcej (jeszcze więcej?!). Zresztą chyba nie w przypadku Ziemkiewicza, bo ten, mimo organicznego chyba składu, generuje teksty tak obficie, że często zastanawiam się, czy jakaś niemiecka firma pod szyldem „Ziemkiewicz” już teraz nie promuje swojego bezkonkurencyjnie wydajnego bota.

Gdyby publicystów zastąpiły boty (kiedy to będzie, czemu jeszcze nie teraz?), sam ustawiłbym „Michalskiego” przy taśmie i stanął w cieniu, żeby się przez chwilę zastanowić. Nad sobą? Nad botem próbującym uprawiać kiedyś twórczość bardziej „literacką”, refleksję bardziej „osobistą”, bardziej „oryginalną”? Bot w cieniu bota, boty w cieniu botów, a wszystkie produkujące pod moim nazwiskiem i pod nazwiskami moich konkurentów, wrogów, przyjaciół (mam takich? czy na moim pancerzyku pozostała jeszcze jakaś rdza przyjaźni, przywiązań?).

Pozostaje problem zarobku. Czy boty zarabiałyby na mnie? Czy stać by mnie było na boty takiej jakości, żeby wytrzymały konkurencję z innymi botami i… zarabiały na mnie? Ale to definiowałoby mnie już zupełnie cynicznie, w stylu weimarskich dziennikarzy opisywanych z lubością przez Sloterdijka w Krytyce cynicznego rozumu. W metaforze globalnego Weimaru, którą od niego nieco skopiowałem. Bot od bota, nie przesadzajmy, przecież nie ma w tym nic złego. Kiedyś bot „Legutko” kopiował wszystko od bota „Allan Bloom”, wtedy był jeszcze jakoś ciekawy, teraz, kiedy kopiuje od bota „Roger Kimball”, od botów z „intelektualnego zaplecza Tea Party”, to już jest upadek kogoś, kto kiedyś potrafił wyprodukować choćby Spory o kapitalizm.

Teraz nie chciało mu się nawet wracać do Warszawy i walczyć. W Parlamencie Europejskim ustawił swojego bota na sali obrad plenarnych. Sam widziałem, jak ten bot gadał w imieniu botów z Frakcji Konserwatystów i Reformatorów (boty torysów pozwoliły mówić temu polskiemu botowi, żeby odwalił za nich całą brudną robotę, podczas gdy oni zajmują się negocjowaniem, co by tu można od rozmiękczonej Unii wyszarpnąć za uniknięcie Brexitu).

Bot zamiast mnie w życiu doczesnym i bot zamiast mnie w pokoju z pająkami, gdzie Raskolnikow, ja i wielu innych spędzimy ponoć całą swoją wieczność? Mogło być gorzej, nawet jeśli pająków zawsze strasznie się bałem, w zasadzie pomogła mi „etyka” (jeszcze jeden bot). Teraz zawsze przed poranną kąpielą, żeby pająków nie potopić we wrzątku, wyciągam je z wanny, gdzie nocą przychodzą do wodopoju. Robię to przy pomocy szczotki klozetowej lub gąbki, bo wciąż za bardzo brzydzę/boję się ich dotknąć, ale już to natręctwo (zdecydowanie lepsze imię dla bota niż etyka, moralność czy buddyzm) sprawia, że nawiązałem z nimi coś w rodzaju projekcyjnej więzi emocjonalnej. Zatem wieczność w pokoiku z nimi? Cóż, mogło być gorzej, ale i tak wolałbym, aby to niemiecki bot mnie tam przez całą wieczność zastąpił.

A co ja będę robił w tym czasie? I przez całą wieczność („kiedy czasu już nie będzie”)? „Poniedziałek – ja, wtorek – ja, środa – ja…”. Dziś wypadałoby nam powiedzieć („już wiemy”?): poniedziałek – bot, wtorek – bot, środa – bot… Ten zapis z Dziennika Gombrowicza demaskuje anachroniczną już dzisiaj kondycję autora.

Zastawić botami każde miejsce, gdzie kiedykolwiek pojawiłem się choćby przez moment – w przeszłości, w teraźniejszości, w przyszłości. Uruchomić je, żeby istniały tam za mnie. Przy moich bliskich i przy moich wrogach, w mojej pracy zawodowej i artystycznej. Może dlatego ta druga ugrzęzła, bo ponoć wymaga „autentyzmu”, ponoć wymaga „ja”, choć to wszystko bzdury, po prostu zabrakło mi profesjonalnego bota. Profesjonalnego bota stylu, profesjonalnego bota woli – żeby zrobiły to za mnie, żeby za mnie istniały. Witkacy, genialny portrecista wszystkich botów, sportretował też bota „improduktywa” (trochę swój autoportret, bo „improduktyw” to nie znaczy, że taki bot nie produkuje, czasem produkuje natrętnie, patrz „improduktywy” Bernharda, które nie potrafią się zamknąć).

A może przynajmniej miłości nie da się zastąpić botem? Może rezygnując z pracy zarobkowej, z twórczości, nawet z wieczności spędzonej w pokoju z pająkami, dzięki miłości wpadłbyś w „trans” (cyt. za: Manuela Gretkowska), który chciałbyś wiecznie przeżywać sam?

Ale „co to jest miłość?” (parafraza słów pewnego rzymskiego urzędnika trzeciej władzy). Hymn o miłości świętego Pawła czy Love is the Devil? Hymn o miłości z Listu do Koryntian czy „nie czynię dobra, którego pragnę, ale zło, którego nie chcę” z Listu do Rzymian? Które z tych słów opisują miłość? Miłość to nie eros – odpowiadają fachowcy – ale agape, caritas. Pierdu, mierdu, nawet Paweł z Tarsu („nawet”? on naprawdę był niezły) wie, że jednym i tym samym zderegulowanym botem miłości jest zarówno to, co opisuje w Liście do Koryntian, jak i to, co opisuje w Liście do Rzymian.

DZIEŃ STO CZTERDZIESTY CZWARTY

Ciekawe, że Kaczyński, posługując się tymi swoimi pastiszami Hitlera, Gomułki, Cyrankiewicza, proponując Kościołowi rolę Cerkwi, jak niedaleko od niego czyni to inny pastiszowy sokolnik peryferii Władimir Putin, ma jednak pełne przyzwolenie ze strony „antykomunistów” mojego pokolenia. Romaszewska słucha tego i nie protestuje, Horubała słucha tego i nie protestuje, Semka słucha tego i nie protestuje, Zaremba, Skwieciński, Pawlicki, Tomczyk… Ziemkiewicz nigdy nie był antykomunistą, więc to dla niego żaden problem, ale dla tamtych?

Po pierwsze, fascynuje ich faszyzm. Nawet Yeatsa, autora Drugiego przyjścia, które tu parafrazuję, fascynował faszyzm. Każdego z nas (prawie każdego, może nie każdego, ale mnie tak) w jakimś momencie naszego życia fascynował faszyzm, ten najwyższy polityczno-estetyczny wytwór niskiego europejskiego modernizmu. Może dlatego, że obiecywał, jak znów – niczym w średniowieczu (tylko w jego micie, w fantazji na jego temat), niczym w dawnych imperiach – staniemy się wszyscy jednym dziełem sztuki.

„Niepokornych” także fascynuje ta ucieczka z „liberalnej samotności” w Naród, w Państwo i Cerkiew Putina/Kaczyńskiego, ucieczka będącą późnoliberalnym, antyliberalnym pastiszem religii. Ale oprócz tego Skwieciński, Romaszewska, Horubała, Pawlicki i reszta wybaczają Kaczyńskiemu ten język pastiszujący Hitlera, Gomułkę, Cyrankiewicza, bo Kaczyński prowadzi ich ku obfitszym łowiskom. Po ośmiu latach spędzonych na pluszowym krzyżu. Romaszewska prześladowana przez Platformę na stanowisku szefowej niedofinansowanego Biełsatu; Skwieciński prześladowany przez Platformę usunięciem ze stanowiska prezesa PAP (zrobił go tym prezesem Kaczyński) i upokorzony pisaniem za pieniądze SKOK-ów, które dostaje od braci Karnowskich (on nie lubi chodzić pod nikim, a już szczególnie upokarzające jest dla niego chodzenie pod młodszymi od siebie); Krzysztof Skowroński usunięty przez Platformę ze stanowiska dyrektora III Programu Polskiego Radia (zrobił go tym dyrektorem Kaczyński) i skazany na posługiwanie się naprawdę wątłymi zasobami przejętego przez prawicę Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich; Horubała, który jako producent telewizyjny nawet produkcję programu Pospieszalskiego porzucił, kiedy mu TVP SA minimalnie ścięła budżet, bo „sprawa” to jedno, a pierwotna akumulacja kapitału rodzinnego to drugie; Pawlicki, ofiara gigantycznego kredytu we frankach narzuconego mu przez Brukselę i hitlerowców w 1939, która musi się odkuć.

Polityczne uwłaszczenie jest w Polsce zawsze największą siłą rządzących, największą siłą stabilizującą władzę. W skali całego kraju to kilkadziesiąt tysięcy stanowisk zależnych od polityki, osieroconych po koalicji PO–PSL. A przecież Kaczyński, w swojej koncepcji nowego etatyzmu, zamierza tę liczbę podwoić albo i potroić. Starczy dla wszystkich „niepokornych”, dla ich rodzin, pociotków, dla klientów władzy. 500 złotych za dziecko to oferta dla ludu, podczas gdy oferta dla pierwszego i drugiego szeregu żołnierzy to stanowiska prezesów, dyrektorów, produkcje filmowe i telewizyjne. Tu się nie bierze funkcji poniżej 10 000 miesięcznie, a bywają też funkcje powyżej 100 000.

Przepraszam, że w moim dzienniku ciągle jest w użytku Brechtowskie erst Fressen (Denn erst kommt das Fressen, und dann kommt die Moral [Wpierw trzeba żarcie dać, by zaspokoić głód, a później przyjdzie i na morał czas] – patrz drugi finał Opery za trzy grosze). Jednak właśnie też na tym erst Fressen („najprzód żryć!”) wyrastają domowe wojny antyliberalnej prawicy i jej PolskaWielkieProjekty. Jednego z tych wielkoprojektowiczów wyśmiewam od czasu, kiedy się dowiedziałem, że ten poczciwy niegdyś historyk z Ligi Republikańskiej dostał w nagrodę od Prezesa (za pośrednictwem Sejmiku Podkarpacia, który już wcześniej został opanowany przez PiS) funkcję dyrektora szpitala wojewódzkiego w Przemyślu. Szpital nosi imię Świętego Ojca Pio (katolicki uzdrowiciel jest idealnym patronem dla szpitala wojewódzkiego w Polsce).

Sam, będąc „pampersem” i będąc „antypampersem”, też musiałem, muszę i będę musiał łączyć perspektywę misji, czasem samobójczych, z odbieraniem pensji od przyjaciół i korporacji medialnych. Zatem jeszcze raz uściślę: erst Fressen oczywiście nie jest całą prawdą o nich/o nas, tak jak całą prawdą nie jest Baśń zimowa Heinego: „Ja znam tę melodię i znam ten tekst / I tych, co spłodzili tę odę / Każdy z nich cichcem winko pił / A innym zalecał wodę…”.

Kończy się to słowami, że „niebo jest dla wróbli”. Ten żydowsko-niemiecki prekursor Nietzschego miał sporo racji, ale nie wszystko jednak w religii i ideologii to erst Fressen czy „niebo dla wróbli”. Dlatego zresztą w mojej zupełnie szczątkowej i dziwacznej „religijności” jestem zwolennikiem – raczej obsesyjnym maniakiem – ikonoklazmu, który jako jedyny może to, co w religii i ideologii nie jest wyłącznie „najprzód żryciem” i „niebem dla wróbli”, odsłonić. Kiedy jednak prawicowy cynizm i nihilizm znów buchają pod niebo, przyjmując późnoweimarskie i wczesnotrzeciorzeszowe formy absolutnego, grafomańskiego patosu, warto przypomnieć to erst Fressen i „niebo dla wróbli”, bo się nasi „niepokorni” nie tylko w tym swoim patosie potopią, poduszą, ale co gorsza wcześniej poduszą i potopią w tym patosie nas.

Czy jednak PO i PSL nie robiły tego samego? Robiły. Jednak przynajmniej nikt nie nosił portretów ich liderów na feretronach w czasie manifestacji poparcia (kulty mieszczaństwa są jednak bardziej subtelne, bardziej hipokryzyjne, bardziej zmodernizowane). Nikt nie witał ich transparentami: „błogosławione piersi, które ssałeś”. Tymczasem „niepokornym” faktycznie nie wystarczy erst Fressen, pragną jeszcze kultu. Tu zatem mamy zmianę istotną. PO i PSL można było ostatecznie, po ośmiu latach, odsunąć od władzy (chciałem, żeby na rzecz kogoś innego, ale moje chcenie było za słabe albo za ostrożne), bo świeckie partie odsunąć od władzy się jednak da, podlegają procedurze falsyfikacji. A czy da się od władzy odsunąć kult? Zobaczymy. Tak czy inaczej odbędzie się to na drodze wojny religijnej. Pamiętacie, jak kiedyś wyglądały wojny religijne w Europie, wiecie, jak wyglądają wojny religijne poza Europą dzisiaj? Otóż zawsze wyglądały i zawsze wyglądają chujowo.

Znowu zapuściłem bota (bot się zapuścił?), ale w słusznej sprawie, zawsze w słusznej sprawie.

Co chwilę poszukujemy winnego, jednego albo wielu, aby przynajmniej przez chwilę móc znieść to wszystko, i trafiamy, o ile jesteśmy szczerzy, na samych siebie (cyt. za: Thomas Bernhard, Tak)

DZIEŃ STO CZTERDZIESTY PIĄTY

Jestem w Wiedniu, po raz trzeci czy czwarty. Tym razem najdłużej, przez cały miesiąc, za pieniądze Instytutu Nauk o Człowieku śp. Krzysztofa Michalskiego.

It means nothing to me. Oh, Vienna. Patetyczny i sentymentalny kawałek grupy Ultravox, jeszcze jednych ojców założycieli wszelkiego przyszłego new romantic, z 1980 roku („o roku ófff…” i tak dalej). Kiedy jednak podrosłem, teraz, kiedy jednak podrosłem, jeszcze bardziej podoba mi się wykonanie tego szlagieru przez posthipisowskiego i postkontestacyjnego (ale on nie stał się ani Kukizem, ani Ryszardem Terleckim) komika Billa Baileya w jego wiązance „cockney rocka”. Pojawia się tam także ten cytacik, ale w rytmie rześkiego umta, umta – jakby skacowany i nie do końca jeszcze trzeźwy turysta z ludowego Londynu, dzwoniąc rano z Wiednia do domu i słysząc matkę czy starszą siostrę trującą mu, że jego dziewczyna zaciążyła, a policja przyniosła wezwanie do odsiadki, chwiejąc się przy tej budce telefonicznej, gdzieś pośród habsburskich monumentów przy placu Bohaterów, wybełkotał w końcu do słuchawki: It means nothing to me, yyp, I’m in Vienna!.

A jednak to miasto weszło na listę moich hitów. Bezpieczne, przyjemne, nieco spowolnione. Odbudowane, ale podszyte ruiną – trochę jak z Trzeciego człowieka Grahama Greene’a. Na mojej prywatnej liście miast-hitów plasuje się tuż obok Paryża, Nowego Jorku, dopiero później jest Londyn. To nie snobizm, to strach, tęsknota, ucieczka („nie wracajcie tu nigdy!”). Warszawa też trzyma się całkiem nieźle na tej liście, mimo że tak bardzo jej nienawidziłem i pogardzałem nią, kiedy do niej przyjechałem dwadzieścia trzy lata temu, po moim helter skelter Torunia, Krakowa, Rennes i Paryża (a zawsze kierował mną Hymn o miłości i Love is the Devil). Wiedeń spokojnie w pierwszej piątce, ze swoim lekkim zkloszardyzowaniem, kiedy już trochę odejdziemy od Innere Stadt. Ale nawet w Innere Stadt, w jego zarośniętych od góry kryształowymi żyrandolami kawiarniach te całe tłumy mężczyzn o lekko zdeformowanym wyglądzie Brunona Ganza (tak, wiem, że on się urodził w Zurychu) i Christopha Waltza. A jeśli nawet trafia się tu jakiś Anglosas – to o wyglądzie Willema Dafoe. Moje ideały męskiej urody. Nabawiłem się tego „gustu”, kiedy po raz pierwszy jeszcze jako dziecko (16–17 lat) zobaczyłem „bohatera o jednym skrzydle” Paula Klee (mój do tej pory święty obrazek). Mięśnie poruszające kikutem jednego skrzydła (po drugiej stronie „bohater” ma rękę) przerastają mu twarz, czyniąc ją doskonale dysharmonijną.

W Instytucie Nauk o Człowieku kolejna dyskusja z udziałem Węgrów i Polaków (to my). Coraz więcej nas uciekających od swoich ojczyzn obróconych w półautorytaryzm i prących do wojny (choćby i domowej). My, pół flanerzy, pół emigranci, licytujemy się, który z naszych krajów głębiej w to wdepnął, i który z naszych narodów uważa się za bardziej doskonałą ofiarę (że niby nigdy nie pobrudził sobie rąk żadną władzą). Przysłuchująca się nam Ukrainka zdziwiona, kiedy dowiaduje się, że nie tylko Węgrzy, ale nawet Polacy mogą się uważać wyłącznie za ofiary. I to nie tylko Niemców i Rosjan, ale nawet Żydów i Ukraińców. „Polacy naszymi ofiarami? Po tych kilkuset latach? Przecież nawet Sienkiewicz napisał w Ogniem i mieczem, kim dla nas byliście! Przecież dla nas byliście kimś zupełnie innym…”. Dziwi się Ukrainka, wciąż jeszcze naiwnie, zanim także jej zdziwienia ktoś nie przekuje na ukraińską politykę historyczną.

DZIEŃ STO CZTERDZIESTY SZÓSTY

Bot w galerii. Przyjeżdżam do muzeów i galerii malarskich, w których kiedyś już byłem, żeby zobaczyć to, co mnie w nich kiedyś urzekło, i znajduję tam coś zupełnie innego, zupełnie inny obiekt urzeczenia. Poszedłem niedawno do Rijksmuseum, żeby znowu zobaczyć Vermeera, ale zamiast niego znalazłem tam portrety Halsa, których dwadzieścia lat temu nawet nie zauważyłem, a w każdym razie nie zapamiętałem, nie uszanowałem. Hals wyróżnia się szczególnie na tle tych wszystkich wiszących w Rijksmuseum (tak jak w Luwrze całymi hektarami wisi francuskie malarstwo dworskie) Nocnych straży – gorszych od Rembrandtowskiej – na których ciąży mieszczańskie zamówienie. Patos, który mieszczanie chcą kopiować po biskupach i arcyksiążętach, bo innego patosu nigdy nie widzieli. A Hals im pokazuje, że ich własny patos, ich własne gravitas – w roześmianiu się nad kuflem piwa, w skrzywieniu przy pierwszym ataku reumatyzmu czy jakiejś naprawdę poważnej choroby, która ich wkrótce zabije, w pochyleniu nad warsztatem, w grymasie chytrości, zawiści… – niesie większą powagę niż te zamawiane przez nich imitacje patosu biskupów i arcyksiążąt. A oni się obrażają na Halsa.

Do wiedeńskiego Kunsthistorisches Museum przyszedłem po Alegorię malarstwa Vermeera, a znalazłem całą salę Breughla Starszego (której 20 lat temu nawet nie zauważyłem, a w każdym razie nie zapamiętałem). Droga krzyżowa, gdzie upadający pod krzyżem Chrystus ginie w wielkim pejzażu rytuałów codziennego życia. Gdzie nawet grupa ponoć go adorująca – na pierwszym planie Jan Ewangelista, Maria i jeszcze jakaś kobieta – wydają się frondystyczni, nazareńscy, manierystyczni, w ogóle nie patrzą na Chrystusa, którego ponoć adorują, są od niego odwróceni, podczas gdy Chrystus pod krzyżem, gdzieś na drugim, trzecim planie zapada się w błoto. A potem Nawrócenie Szawła, gdzie „nawracającego się” zakrywa koński zad rumaka niejakiego Alby. Wreszcie Chłopskie wesele i Taniec wieśniaków niemające nic wspólnego z żadną chłopomanią, gdzie jednak jeden z biegnących w korowodzie zamiast herbowego klejnotu ma za czapkę zatkniętą łyżkę, którą za chwilę wbije w ten czy inny garnek zgodnie z najbardziej czystym, dziewiczym, nieskażonym hipokryzją erst Fressen. Taki ten heglowski Breughel Starszy. A Alegoria malarstwa, jakkolwiek po zeszytowoliterackiemu doskonała, jest ostatecznie gorszym obrazem Vermeera od Kobiety czytającej list z Nowego Jorku czy Mleczarki z Amsterdamu.

Nie zmieniły się przecież te galerie, dwadzieścia lat temu chodziłem przez tak samo uporządkowane sale. To ja się zmieniłem. A może zmieniła mnie blisko dwudziestoletnia praca nade mną prowadzona przez Hegla w spódnicy, czasami brutalna, ale nie mogła być inna, skoro uczniem byłem opornym.

1.

Po dwudziestu latach surfowania po sieci znany Internauta przyznaje się, że wszystkie swoje poglądy losował.

– Wypisywałem ileś różnych zdań na dany temat i umieszczałem je na karteczkach. Potem wrzucałem do kapelusza, mieszałem i losowałem. Nigdy nie oszukiwałem. Bo siebie nie oszukasz.

Pewnie przeszłoby to bez echa, gdyby nie fakt, że Internauta był z zawodu krytykiem filmowym.

– Czuję się okropnie. Chwaliłem kiepski film, potem masa ludzi szła na to do kina. A ja nie mogłem już tego zatrzymać – opowiada. – Raz czarno-białemu filmowi dałem dwa na dziesięć – dodał, a głos mu się łamał.

Następnego dnia Internauta powiesił się. Pod jego nogami leżały dwie karteczki. Ta z napisem ŚMIERĆ była rozłożona.

– Na drugiej pewnie było napisane ŻYCIE – mówi, tylko nam!, psychiatra więzienny.

Internet wrze.

– Co za idiota – napisał ktoś na popularnym portalu społecznościowym. Inny napisał, że wcale nie i że to ten, co to napisał, sam jest idiotą, a tamten mu napisał, że to żaden argument i nie będzie z nim dyskutował, na co dołączył się trzeci, krytykując postawę obu, czwarty przyznał rację pierwszemu, ale zrobił błąd ortograficzny, przez co piąty, szósty i siódmy zmienili zupełnie temat, dopiero gdy ósmy włączył się do dyskusji, wszyscy przypomnieli sobie, o co chodziło, dziewiąty napisał, że wstydzi się za ludzkość, na co dziesiąty, że mięso jest smaczne, bo mamy kły, dwunasty zostawił to bez komentarza, o czym napisał. Wymiana zdań trwa już ponad miesiąc, na razie jest 21 283 do 21 145 dla tych, którzy są za.

To bardzo ciekawe zjawisko społeczne – skomentował socjolog. Dostał trzy plusy i pięć minusów.

2.

W 2022 roku opracowano sposób zachęcający młode osoby do kończenia szkół zawodowych. Wystarczyło zrezygnować z nazwy „szkoły zawodowe” oraz wprowadzić odpowiednie stroje.

Słowo „szkoła” wywołuje przeważnie same nieprzyjemne skojarzenia. Tym bardziej „zawodówka”. Wystarczy zamienić słowa na jakieś inne, zapomnieć o tamtych. „Jadłodajnia Filozoficzna” dla zespołu szkół gastronomiczno-hotelarskich, „Obiekt Znaleziony” i „Kamieniołomy” dla zespołu szkół architektoniczno-budowlanych.

Mówisz, że idziesz do Obiektu Znalezionego, zapuszczasz brodę, zakładasz wyciągniętą bluzę. Mówisz, że idziesz na informatykę – kupujesz koszulkę w Tesco i trampki. Mówisz, że chcesz pracować w hotelu, więc podpatrujesz najnowsze trendy normcore.

Młode osoby zachęcone fajnymi ciuszkami wzorowo kończą szkoły, zdobywają doświadczenie, dostają pracę, bezrobocie spada. Polska staje się bogatym krajem, z którego nikt się nie śmieje.

Wszystko to dzieje się na naszych oczach. Mam normalny wyraz twarzy.

3.

Na pierwsze urodziny dostał tablet. Pierwsze urodziny to ważny dzień w życiu człowieka, każdy zasługuje na jakiś odpowiedni prezent. Tablet to nawet za mało. Więc dorzucili mu konto w banku, od razu pełne, żeby mógł zbierać na samochód. Drugie konto dostał na drugie urodziny. Na nim zbierali mu pieniądze na mieszkanie. Co miesiąc babcia, dziadek, ciocia, wujek oraz kuzyn przelewali tam skromne kwoty. Dostał też laptopa, bo dzieci teraz tak szybko się rozwijają. Oraz niezbędne programy. Programy edukacyjne dla dwulatków, które pomagają na starcie w przedszkolu. Na trzecie urodziny gry, bo przeczytaliśmy (czytaliśmy to razem, na zmianę), że gry bardzo potrafią pomóc. Trzeba próbować wszystkiego. Na czwarte urodziny takie fajne ściany. Ultrafioletowe, po których można pisać, a ściana poprawia błędy ortograficzne. Do tego gąbka w kwiaty, bo zieleń uspokaja. Na piąte urodziny regał audiobooków, bo za rok do szkoły. Na szóste klasę. Trzeba było kupić kolegów, żeby nie poczuł się odrzucony. Trzech dostało trampolinę, a koleżanka dostała coś różowego. Wspólne siódme urodziny wszystkich dzieci to kupno parku rozrywki. Baseny nie są takie drogie, a zawsze mogą się przydać. Cała czwórka się bawiła. Co prawda po kilku dniach odłożyli park rozrywki w kąt, ale zawsze będzie można sprzedać na aukcji internetowej. Jakiemuś biedakowi, co to nie może sobie pozwolić na nowy.

W Boga nie wierzymy, ale komunia była. I tu pojawił się problem, dla mnie szczególnie, bo chciałam kupić plazmowy telewizor, ale już dostał na Gwiazdkę, a pilota do lampy to jednak dać nie wypada, taki mały prezent. Aż przypadkiem trafiłam na ogłoszenie: Sprzedam słonia. Słoń wydawał mi się dobrym prezentem. Nie jest co prawda tak szybki jak samochód, ale postawiłam na oryginalność. To był strzał w dziesiątkę. Był zachwycony słoniem chyba z dziesięć dni. Potem zaczął bawić się z bezdomnym kotem, co całą rodzinę wyprowadziło z równowagi, bo to przecież zarazki. Ciotka naszego wujka poradziła, byśmy niechcący przejechali kota. Dzieciak trochę płakał, ale to lepsze niż ebola. Jak chodził do trzeciej klasy podstawówki, nastała moda na chodzenie na terapię. Wszystkie dzieci się zapisywały. Pewnego dnia ta terapeutka, do której chodził, zapukała do naszych drzwi i mówi:

– Musimy porozmawiać o nim.

Powiedziała, że mamy mu mniej kupować rzeczy, a więcej dawać czasu. Czas był bardzo drogi, ale to było konieczne. Siedzieliśmy razem na kanapie, cała rodzina, a każdy z nas tracił co godzinę około pięciuset złotych, a wujek to nawet tysiąc, a ciocia to nawet dolary. Siedzieliśmy i w końcu wpadłam na genialny pomysł, żeby kupić dla wszystkich te słonie. Wtedy będziemy na słoniach, razem, pojedziemy na wycieczkę, jak radziła terapeutka. Wszystkim ten pomysł się bardzo spodobał i poszliśmy do sklepu ze słoniami. Już wieczorem każdy miał swojego i pojechaliśmy do parku. To był naprawdę bardzo fajny dzień.

4.

Jestem typem człowieka. Jestem typem człowieka, który spełnia swoje marzenia. Jedno po drugim, nie spiesząc się.

Pierwszym moim wielkim marzeniem była praca przy rozkładaniu towarów na półce w supermarkecie. Po roku rozmyślania o tym, wyobrażania sobie dokładnie, jak układam rzeczy, zdecydowałam się dowiedzieć, jak mam zacząć tego rodzaju pracę. Okazało się, że należy pojechać na ulicę Mokotowską i złożyć aplikację. Potem odbyła się moja pierwsza rozmowa kwalifikacyjna w życiu:

– Nazwisko?

– Truścińska.

– Książeczka sanepidu?

– Nie mam.

– Proszę sobie wyrobić. Przyjmujemy panią.

Przyjęli mnie. To było niesamowite uczucie.

Drugim moim wielkim marzeniem było znalezienie się na okładce Krzyżówek 300 Panoramicznych. O tym rozmyślałam siedem lat, zanim podjęłam kroki, by to marzenie zrealizować. Okazało się, że należy wysłać mailem (to taka poczta, tyle że elektroniczna) swoje zdjęcie wraz ze skanem krótkiej umowy konkursu. Konkurs polegał na tym, że było osiem zdjęć ośmiu dziewczyn i odwiedzający stronę zarejestrowani użytkownicy mogli zagłosować na jedną z nich. Zabawny myk polegał na tym, że jako uczestniczka konkursu miałam zakaz rozmawiania z moimi znajomymi o tym konkursie. Więc nie rozmawiałam, poinformowałam ich tylko. Wkrótce potem dostałam maila, że zapraszają mnie na sesję zdjęciową, że całość ze stylizacją, malowaniem i zdjęciami potrwa trzy godziny, żebym wzięła jakieś kolorowe bluzki i ulubione dodatki. Pomyślałam, że czarny, szary i biały to też kolory, że dobrze, że mam ten zegarek na rękę. I w ogóle, że im bardzo współczuję. Na zdjęciach wyszłam fatalnie, ale nie przejmuję się tym, bo mam ciekawą osobowość.

Wygrałam konkurs. To było niesamowite uczucie.

Jednak od zawsze moim największym marzeniem było umieć śpiewać. Bardzo się więc ucieszyłam, że na kierunku, na który zdawałam na studia, był śpiew w chórze. W związku z tymi zajęciami każdego chętnego musieli przesłuchać. Gdy weszłam, przywitałam się grzecznie, zagrali coś na pianinie, jakiś kawałek, kojarzyłam, ale nie mogłam sobie przypomnieć, okazało się, że to hymn, no tak. Proszę zaśpiewać jakąś prostą piosenkę, powiedzieli. Zaśpiewałam. Gdy skończyłam, było zupełnie cicho przez dobre pół minuty. Za oknami szumiały liście. Piękny wrzesień. Pan z panią wyszeptali między sobą uwagi i w końcu ona powiedziała:

– Dobrze, przyjmiemy panią. Chcemy sprawdzić, czy kogoś zupełnie głuchego i kompletnie bez wyczucia rytmu da się nauczyć śpiewać.

Po trzech latach uczenia się śpiewu raz w tygodniu po dwie godziny trafiłam w jedną nutę.

Trafiałam w jedną nutę.

Trafiałam w nutę.

5.

Nasza korporacja przeczytała w internecie, że w dobrym tonie byłoby zatrudnić na wysokim stanowisku kobietę. Zarząd, złożony z trzech członków, długo się wahał, zanim postanowił zdecydować się na ten krok. W końcu wybrali taką jedną. Postanowili też pójść na całego, żeby przy okazji było o nich głośno. Zatrudnili matkę, kobietę, która zdecydowała się na dziecko, młodą i w sukience w kwiaty, żeby od razu wszyscy wiedzieli, nie mieli wątpliwości. Była szalenie sympatyczna, dokładnie tak, jak napisała w CV. Już pierwszego dnia wykazała inicjatywę i zwołała zebranie. Krótkie, jak zapowiedziała, niepilne, jak uprzedziła, lecz ważne, uśmiech, który ukazała na swojej twarzy, był czarujący.

– Witam. Na dzisiejszym spotkaniu nie zajmę wam wiele czasu. Chciałam tylko pokazać mojego Marcinka.

Po sali rozległ się szmer, twarze zmieniły się w znaki zapytania. Sprawa wyjaśniła się, gdy kierowniczka działu zgasiła światło i na białej tablicy zaczęły wyświetlać się slajdy.

– Tu Marcinek po raz pierwszy robi kupkę. Tu na osiołku w Chorwacji. Marcinek z babcią, proszę spojrzeć na jego minę, jest taki zabawny! Na pewno zostanie charyzmatycznym prawnikiem. A tu Marcinek z naszym pieskiem. Wkrótce przedstawię wam nowe zdjęcia. Mam nadzieję, że nie zajęłam wam zbyt dużo czasu (uśmiech).

Trwało to kilka tygodni. Raz na jakiś czas zebranie w sprawie śniadanka Marcinka. Zebranie w sprawie przeziębienia Marcinka. Zebranie w sprawie pierwszego dnia w nowym przedszkolu. Skargi zaczęły przychodzić, gdy kobieta zaszła w ciążę po raz drugi i przynosiła zdjęcia płodu. Płód nad ranem, płód wieczorem. Prośba o uwagi w sprawie rozstępów.

– Zwalniamy ją. Wracamy do mężczyzn. Niech będzie tamten pan. Damy mu podwyżkę na zachętę.

Już pierwszego dnia pan wykazał inicjatywę i zwołał zebranie. Krótkie, jak zapowiedział, lecz pilne i ważne.

– Witam. Słyszałem, że zanim przyszedłem było chujowo.

Uśmiech, szmer.

– Jak mówiłem, spotkaliśmy się w pilnej sprawie…

Brak uśmiechu, gaszenie świateł. Slajdy.

– Oto zdjęcia mojego penisa.

W skali 3:1.

– I jak pierwsze zebranie? – z nieukrywaną ciekawością spytał zarząd pijący akurat kawę.

– Fantastycznie. Pokazałem im zdjęcie swojego penisa.

– Bardzo dobrze. Czasem trzeba pokazać ludziom, że chociaż zajmuje się wysokie stanowisko, również jest się człowiekiem.

Wracam do domu, włączam reklamy, jakiekolwiek, jakakolwiek intelektualna rozrywka.

WOJCIECH BOROWICZ

pracuje z technologią (w krakowskim Estimote) i pisze o technologii (publikował między innymi w The Next Web i UX Magazine). Absolwent kulturoznawstwa na UJ

ARTUR DOMOSŁAWSKI

dziennikarz, reporter tygodnika „Polityka”

JAKUB DYMEK

kulturoznawca, dziennikarz i publicysta Dziennika Opinii Krytyki Politycznej. Absolwent MISH na Uniwersytecie Wrocławskim, studiował Gender Studies w IBL PAN i nauki polityczne na Uniwersytecie Karoliny Północnej w USA

AREK FLINIK

od lat związany z czołowymi polskimi start-upami (aktualnie Estimote), działacz Partii Razem, absolwent informatyki na Uniwerystecie Wrocławskim

EDUARD FREUDMANN

artysta, mieszka i pracuje w Wiedniu. Od 2007 roku wykłada na wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych

MACIEJ GDULA

socjolog, wykłada w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, opublikował m.in. Trzy dyskursy miłosne (2009), Oprogramowanie rzeczywistości społecznej (2014), Uspołecznienie i kompozycja (2015), współpracownik Instytutu Studiów Zaawansowanych

GABU HEINDL

architektka, specjalizuje się w realizacjach publicznych. Od 2007 roku wykłada w Instytucie Architektury i Sztuki wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych, od 2013 roku przewodnicząca Austriackiego Towarzystwa Architektury

ALEKSANDRA HIRSZFELD

doktor filozofii działająca w obszarze praktyk artystycznych, kuratorskich i teorii sztuki nowych mediów. Realizuje własne projekty z pogranicza żywych instalacji scenicznych, sound artu oraz obiektów (http://hirszalex.art.pl/). Autorka książki Co rządzi obrazem? Powtórzenie w sztukach audiowizualnych (2015). Współpracuje m.in. z portalem www.artandsciencemeeting.pl

CHRIS IP

niezależny dziennikarz, absolwent Uniwersytetu Columbia, pisał o kulturze i mediach m.in. dla „The New York Times”, Bloomberga oraz The Huffington Post

MIŁADA JĘDRYSIK

dziennikarka i publicystka, przez 20 lat związana z „Gazetą Wyborczą”, korespondentka podczas konfliktów na Bałkanach (Bośnia, Serbia, Kosowo) i w Iraku

MARCIN KALIŃSKI

fotograf, członek zespołu Krytyki Politycznej

ANDRZEJ LEDER

filozof kultury, psychoterapeuta, autor m.in. Prześnionej rewolucji. Ćwiczenia z logiki historycznej (2014)

ROBERT LEVINE

dziennikarz, był redaktorem w „Billboardzie” i „Wired”, pisał do „New York Timesa”. Autor książki Free ride. How digital parasites are destroying the culture business, and how the culture business can fight back (2011)

JAKUB MAJMUREK

filmoznawca i politolog, publicysta Dziennika Opinii Krytyki Politycznej i portalu Wirtualna Polska

MAŁGORZATA MAZUREK

zajmuje się współczesną historią Polski i Europy Środkowo-Wschodniej. Od lipca 2014 kieruje Katedrą Studiów Polskich na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku

CEZARY MICHALSKI

pisarz i publicysta

KAROLINA MIKOŁAJEWSKA-ZAJĄC

jest asystentką w Akademii Leona Koźmińskiego oraz doktorantką w Instytucie Socjologii UW. Obecnie prowadzi badania na temat nowych form pracy związanych z tzw. ekonomią dzielenia się na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley

JEWGIENIJ MOROZOW (JAUHIEN MAROZAU)

publicysta, krytyk technologii, autor książek The Net Delusion: The Dark Side of Internet Freedom i To Save Everything, Click Here: The Folly of Technological Solutionism. Publikował m.in w „The New York Times”, „The Economist” i „Slate”, był redaktorem „The New Republic”, obecnie pracuje nad doktoratem z historii i socjologii technologii na Uniwersytecie Harvarda

NIC NEWMAN

zakładał serwis internetowy BBC i formułował strategię tej firmy w social mediach. Obecnie jest wykładowcą gościnnym w Reuters Institute for the Study of Journalism i konsultantem digital media. Jest żonaty, ma trójkę dzieci i mieszka w Londynie

ALEKSANDRA PRZEGALIŃSKA

doktoryzowała się w dziedzinie filozofii sztucznej inteligencji w Instytucie Filozofii UW, obecnie jest adiunktem w Center for Research on Organizations and Workplaces w Akademii Leona Koźmińskiego. Absolwentka The New School for Social Research w Nowym Jorku. Interesuje się rozwojem nowych technologii, zwłaszcza zaś technologii zielonej i zrównoważonej, humanoidalnej sztucznej inteligencji, robotów społecznych i technologii ubieralnych

MARK SCHAPIRO

wykłada na University of California Berkeley Graduate School of Journalism i w Middlebury Institute of International Studies. W ostatnich latach opublikował m.in. Carbon Shock: A Tale of Risk and Calculus from the Front Lines of the Disrupted Global Economy – efekt śledztwa dziennikarskiego dotyczącego ukrytych kosztów korzystania z paliw kopalnych w światowej gospodarce

ASTRA TAYLOR

dokumentalistka i pisarka; autorka takich filmów, jak Žižek! i Examined Life, pisała m.in. do „n+1”, „The Nation” czy „London Review of Books”, współredaktorka książki Occupy! Sceny z okupowanej Ameryki (2012), autorka The People’s Platform: Taking Back Power and Culture in the Digital Age (2014), za którą otrzymała American Book Award 2015

ADELAJDA TRUŚCIŃSKA

taka osoba

GRAŻYNA WALCZEWSKA-KLIMCZAK

adiunkt w Pracowni Bibliotekoznawstwa Instytutu Książki i Czytelnictwa Biblioteki Narodowej. Zajmuje się bibliotekami szkolnymi, a także literaturą dla dzieci i młodzieży oraz animacją czytelnictwa

ZOFIA WAŚLICKA

antropolożka i socjolożka, członkini zespołu Krytyki Politycznej

MARCIN WILKOWSKI

absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Gdańskiego, uczestnik programu doktorskiego Collegium Civitas w Warszawie. Twórca portalu Historia i Media. Pracuje w Fundacji Nowoczesna Polska, koordynując działania Koalicji Otwartej Edukacji (KOED)

ANNA WÓJCIK

zajmuje się prawnymi, społecznymi oraz kulturowymi aspektami innowacji, ze szczególnym uwzględnieniem perspektywy Europy Środkowej. Absolwentka Wydziału Prawa i Administracji oraz Kolegium MISH na Uniwersytecie Warszawskim, kontynuuje badania na Central European University w Budapeszcie. Współprowadzi anglojęzyczny magazyn „Visegrad Insight”

SLAVOJ ŽIŽEK

filozof i publicysta

¹ Dariusz Gawin, Wielki zwrot. Ewolucja lewicy i odrodzenie idei społeczeństwa obywatelskiego 1956–1976, Wydawnictwo Znak, Kraków 2013.

² Andrzej Szahaj, Kapitalizm drobnego druku, Instytut Wydawniczy Książka i Prasa, Warszawa 2014.

¹ Andy Rachleff, Demystifying Venture Capital Economics, Part 1, Wealthfront Knowledge Center, 19 czerwca 2014, https://blog.wealthfront.com/venture-capital-economics/.

² Yishan Wong, Is meritocracy in Silicon Valley a myth?, Quora, 1 lipca 2014, https://www.quora.com/Is-meritocracy-in-Silicon-Valley-a-myth.

³ Dylan Matthews, I spent a weekend at Google talking with nerds about charity. I came away … worried, Vox, 10 sierpnia 2015, http://www.vox.com/2015/8/10/9124145/effective-altruism-global-ai.

⁴ Sam Biddle, Silicon Valley Is a Big Fat Lie, „GQ Magazine”, 19 maja 2015, http://www.gq.com/story/silicon-valley-is-a-lie.

⁵ James Kosur, Tech unicorn CFOs: Winter is coming, „Business Insider”, 27 listopada 2015, http://www.businessinsider.com/tech-unicorn-cfos-winter-is-coming-2015-11.

⁶ Sam Madden, Why Homejoy Failed… And The Future Of The On-Demand Economy, Tech Crunch, 31 lipca 2015, http://techcrunch.com/2015/07/31/why-homejoy-failed-and-the-future-of-the-on-demand-economy/.

⁷ Brian Benchoff, Ultrasonic Power Transfer: uBeam’s Curious Engineering, Hackaday, 20 października 2015, http://hackaday.com/2015/10/20/the-curious-case-of-ultrasonic-power-transfer/; John Carreyrou, Hot Startup Theranos Has Struggled With Its Blood-Test Technology, „The Wall Street Journal”, 16 października 2015, http://www.wsj.com/articles/theranos-has-struggled-with-blood-tests-1444881901?mod=djemalertNEWS.

⁸ Grzegorz Marynowicz, Jak sobie (nie) radzą po latach startupy, które otrzymały e-dotację, MamBiznes.pl, 30 lipca 2015, http://mambiznes.pl/artykuly/czytaj/id/7036/jak_sobie_nie_radza_po_latach_startupy_ktore_otrzymaly_e-dotacje.

⁹ Brad Feld, Społeczności start-upowe, przeł. Karol Nowacki, FijoRR Publishing, Warszawa 2013.

¹⁰ Oscar Williams, Meet the tech hub built to turn a South Korean city into the next Silicon Valley, http://www.theguardian.com/media-network/2015/jan/22/south-korea-tech-hub-silicon-valley.

¹¹ Kamil Sztandera, Polskie startupy w większości finansują się wyłącznie z własnych pieniędzy. To hamuje ich innowacyjność, Inn Poland, 6 października 2015, http://innpoland.pl/121589,polskie-startupy-w-wiekszosci-finansuja-sie-wylacznie-z-wlasnych-pieniedzy-to-hamuje-ich-innowacyjnosc.

¹² Daniel Blomquist, Nordic Tech is on fire – almost 10% of global BUSD exits over past 10 years, Creandum, 16 marca 2015, http://www.creandum.com/nordic-tech-is-on-fire-almost-10-of-all-busd-exits-last-10-years/.

¹³ Nadav Tamir, Israel’s Economic Success Story: From Oranges to High Tech, Tuck’s Center for Global Business and Government, 4 stycznia 2010, http://cgbg.tuck.dartmouth.edu/news-events/multimedia/podcasts/israels-economic-success-story-from-oranges-to-high-tech, Dennis Mitzner, 5 reasons behind Israel’s startup success, The Next Web, 7 lipca 2015, http://thenextweb.com/insider/2015/07/07/5-reasons-behind-israels-startup-success/.

¹⁴ David Shamah, Israel Inside: A history of Intel's R&D in Israel, ZDNet, 28 sierpnia 2012, http://www.zdnet.com/article/israel-inside-a-history-of-intels-r-d-in-israel/.

¹ Robert Levine, Free ride. How digital parasites are destroying the culture business, and how the culture business can fight back, Doubleday, New York 2011.

² Choć Netflix zadebiutował w Polsce 6 stycznia 2016, to serialu House of Cards nie ma w jego ofercie, ponieważ prawa do niego na Polskę zostały wcześniej sprzedane platformie NC+ [przyp. red.].

¹ Walter Muschg, Tragiczne dzieje literatury, przeł. Bogdan Baran, Aletheia, Warszawa 2010, s. 358.

² Lucien Febvre, Henry-Jean Martin, Narodziny książki, przeł. Anna Kocot, Maria Wodzyńska-Walicka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2014, s. 57.

³ Paula McDowell, „On the Behalf of all Printers”. A Late Stuart Printer-Author and Her Causes, [w:] Agent of Change. Print Culture Studies after Elizabeth L. Eisenstein, red. Sabrina A. Baron, Eric N. Lindquist, Eleanor F. Shevlin, University of Massachusetts Press, Amherst 2007, s. 125.

⁴ Tamże. s. 135.

⁵ Okazuje się, że już w początkach rynku druku pojawiają się głosy wskazujące, że ma on charakter wyjątkowy, a książka nie jest zwykłym towarem i narzędziem bezwzględnej gry komercyjnej. To ważne, ponieważ konsekwencją uznania takiego statusu może być także specjalny status twórców.

⁶ Trudno przyjąć mi też tezę Arnolda Hausera, który pisze, że „w połowie [XVII] stulecia protektorstwo kończy się wreszcie całkowicie i około roku 1680 żaden pisarz nie liczy już na pomoc prywatną” (zob. Arnold Hauser, Społeczna historia sztuki i literatury, przeł. Janina Ruszczycówna, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974, t. II, s. 44). Przeczy temu choćby opisywane przez Erica Hobsbawma doświadczenie mecenatu burżuazyjnego z drugiej połowy XIX wieku (zob. Eric Hobsbawm, Wiek kapitału: 1848–1875, przeł. Marcin Starnawski, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2014.

⁷ John Barnard, Dryden and patronage, [w:] The Cambridge Companion to John Dryden, red. Steven N. Zwicker, Cambridge University Press, Cambridge 2004, s. 212.

⁸ Spór dotyczył przypisów: Dryden, powołując się na zapisy umowy, chciał, aby miały one objętość uzasadnioną merytorycznie, Tonson dążył do ich ograniczenia, licząc na dodatkowy zysk z oszczędności papieru.

⁹ John Barnard, dz. cyt., s. 214.

¹⁰ Tamże, s. 213.

¹¹ Dane dotyczące wynagrodzeń w XVIII wieku podaje projekt The Old Bailey Online, https://www.oldbaileyonline.org/static/Coinage.jsp#wages., dostęp 10 września 2015.

¹² Richard B. Schwartz, Daily Life in Johnson’s London, University of Wisconsin Press, Madison 1983, s. 51.

¹³ To ciekawy i ważny problem związany z wynagradzaniem twórczości. W ilu jeszcze przypadkach – pewnie nie tylko w historii literatury – rola osób (zwłaszcza kobiet) wspierających pracę twórczą pozostaje niedostrzegana? Problem takiego widmowego współtwórstwa ujawnia się nawet współcześnie w dyskusji o atrybucji artykułów naukowych. Czy pod tekstem naukowym powinni podpisywać się jedynie badacze i badaczki, czy także osoby, których praca pośrednio pozwala na przygotowanie i przeprowadzenie badania, choćby pracowniczki i pracownicy zarządzający laboratorium czy przygotowujący infrastrukturę badawczą uczelni? Zob. projekt Fair Cite (https://faircite.wordpress.com/).

¹⁴ Kerry MacLennan, John Milton’s Contract for Paradise Lost: A Commercial Reading, „Milton Quarterly”, t. 44, nr 4, 2010, s. 225.

¹⁵ James Raven, The Book Trades, [w:] Books and Their Readers in Eighteenth-Century England: New Essays, red. Isabel Rivers, Continuum, London–New York 2001, s. 2.

¹⁶ Betty A. Schellenberg, The Professionalization of Women Writers in Eighteenth-Century Britain, Cambridge University Press, Cambridge 2009, s. 91 i nast.

¹ Katharine Viner, The rise of the reader: journalism in the age of the open web, theguardian.com, 9 października 2013.

² India – press for sale, http://bbc.in/1TlxXat.

¹ Por. Jakub Dymek, Koniec prasy (jaką znamy) i co dalej?, w tym numerze, s. 44

¹ Rick Edmonds, Newspapers Get $1 in New Digital Ad Revenue for Every $25 in Print Ad Revenue Lost, Poynter.org, 12 września 2012.

² Ten deficyt uległ zmniejszeniu o 30 procent w stosunku do poprzedniego roku po części dlatego, że Guardian Media Group sprzedała część swoich zasobów i wycofała fundusze z projektów joint ventures. Zob. Mark Sweney, Guardian Publisher Cuts Annual Losses as Digital Revenues Grow by Nearly 30%, „Guardian”, 16 lipca 2013.

³ Tom Rosenstiel, Five Myths About the Future of Journalism, „Washington Post”, 7 kwietnia 2011. Więcej danych można znaleźć w corocznych raportach The State of the News Media News 2012 i The State of the News Media News 2013, które powstały w ramach prowadzonego przez Pew Research Center projektu Project for Excellence in Journalism.

⁴ Zob. Alan Mutter, Online Sales Are Flat-Lining at Newspapers, 26 listopada 2012, http://newsosaur.blogspot.com/2012/11/online-sales-are-flat-lining-at.html.

⁵ Michael Wolff, Mobile and the News Media‘s Imploding Business Model, „Guardian”, 27 marca 2012.

⁶ Strona internetowa http://newspaperdeathwatch.com/ jest jednym z miejsc, które trzymają rękę na pulsie tych procesów.

⁷ Paul Starr, Goodbye to the Age of Newspapers (Hello to a New Era of Corruption), „New Republic”, 4 marca 2009.

⁸ Priya Kumar, Foreign Correspondents: Who Covers What, „American Journalism Review”, grudzień/styczeń 2011.

⁹ Niegdyś potężne media telewizyjne niewiele tu pomagają. Gigant taki jak CBS, który w 1970 roku miał 24 biura zagraniczne, teraz obsługuje cały świat za pomocą ósemki pracowników, z których czwórka pracuje w Londynie. W latach 80. każda z amerykańskich sieci telewizyjnych utrzymywała około 15 biur zagranicznych; dzisiaj mają ich sześć albo i mniej” donosiła w 2007 roku na łamach „Washington Post” Pamela Constable. „ABC zamknęło swoje biura w Moskwie, Paryżu i Tokio; NBC w Pekinie, Kairze i Johannesburgu. Poza jednoosobowym biurem ABC w Nairobi żadna z telewizji nie ma biura w całej Afryce, Indiach czy Ameryce Południowej – regionach, gdzie żyje ponad dwa miliardy ludzi”. Pamela Constable, Demise of the Foreign Correspondent, „Washington Post”, 18 lutego 2007.

¹⁰ Natalie Fenton, New Media, Old News: Journalism and Democracy in the Digital Age, Sage Publications, New York 2009, s. 191. Ważny w tej sprawie jest również artykuł Paula Starra, a poza tym także Nat Ives, It’s Not Newspapers in Peril; It’s Their Owners, „Advertising Age”, 23 lutego 2009 oraz Mark Edge, Not Dead Yet: Newspaper Company Annual Reports Show Chains Still Profitable, wykład na corocznej konwencji Association for Education in Journalism and Mass Communication, Chicago, Illinois, 9–12 sierpnia 2012, http://www.marcedge.com/Notdeadyet.pdf.

¹¹ Pew Research Center, Project for Excellence in Journalism, The State of the News Media 2012 i The State of the News Media 2013.

¹² Federal Trade Commission Staff, Potential Policy Recommendations to Support the Reinvention of Journalism, Federal Trade Commission, 15 czerwca 2010, s. 2, http://www.ftc.gov/opp/workshops/news/junl5/docs/new-staff-discussion.pdf.

¹³ Digital-first – ang. „prymat cyfrowej [treści]”, strategia dziennikarska nastawiona na uprzednie ujmowanie zdobytych informacji we wszelkich formach (audio, wideo, tekst, fotografie, infografiki itp.), by potem wykorzystać je na różnych platformach informacyjnych. Jej przeciwieństwem jest tradycyjna strategia platform-first, w której produkuje się treść wyłącznie na potrzeby danej platformy i w związku z tym wcale nie korzysta się z form dziennikarskich w niej nieużywanych (na przykład fotografii w radiu) [przyp. tłum.].

¹⁴ Monika Bauerlein, Clara Jeffery, The Price of Truth, „Mother Jones”, wrzesień–październik 2009.

¹⁵ Cyt. za Michele McLellan, Emerging Economics of Community News, [w:] State of the News Media 2011, Pew Research Center Project for Excellence in Journalism (podobnie Alan Mutter). Dane pochodzą od Ricka Edmundsa z Poynter Institute: Jill Drew, The New Investigators, „Columbia Journalism Review”, 11 maja 2010.

¹⁶ Michael Remez, How Community News Is Faring, [w:] State of the News Media 2012, Pew Research Center Project for Excellence in Journalism.

¹⁷ Nick Davies, Flat Earth News: An Award-Winning Reporter Exposes Falsehood, Distortion and Propaganda in the Global Media, Random House, London 2009.

¹⁸ John Bellamy Foster, Robert W. McChesney, The Internet‘s Unholy Marriage to Capitalism, „Monthly Review”, t. 62, nr 10 (marzec 2011).

¹⁹ Nick Davies, Flat Earth News, s. 53.

²⁰ Jeff Bercovici, Huffington Post vs. New York Times: A Productivity Comparison, Forbes.com, 15 grudnia 2010, http://blogs.forbes.com/jeffbercovici/2010/12/15/huffington-post-vs-new-york-times-a-productivity-comparison/.

²¹ Jeff Bercovici, Huffpo Isn’t Huffpo Without the People. Does AOL Know That?, Forbes.com, 9 lutego 2011, http://blogs.forbes.com/jeffbercovici/2011/02/09/huffpo-isnt-huffpo-without-the-people-does-aol-know-that/.

²² Search engine optimized (SEO) [przyp. tłum.].

²³ Współzałożycielka „Huffington Post” [przyp. tłum.].

²⁴ Dokument „ścieżka AOL” można znaleźć tu: http://www.businessinsider.com/the-aol-way. Twierdzenie o „jakościowych treściach” pochodzi z tekstu Jessiki E. Vascellaro, Remaking AOL in Huffington’s Image, „Wall Street Journal”, 7 kwietnia 2011.

²⁵ James Fallows, Learning to Love the (Shallow, Divisive, Unreliable) New Media, „Atlantic”, kwiecień 2011.

²⁶ Gra słów: ang. break the news – przekazywać wiadomości lub (dosłownie) niszczyć wiadomości [przyp. tłum.].

²⁷ Szacunki dotyczące ruchu na stronach pochodzą z sylwetki Dentona opublikowanej przez „New Yorkera”. Ben McGrath, Search and Destroy, „New Yorker”, 18 października 2010.

²⁸ Istnieje wiele świadectw z pierwszej ręki dotyczących pisania dla Demand Studios, miedzy innymi takie: http://www.nojobformom.com/2012/12/08/tip-toeing-into-demand-studios-again/. Demand Studios podaje również najważniejsze zarysy swojego systemu na swojej oficjalnej stronie internetowej: http://create.demandstudios.com/writer/ (ostatni dostęp autorki: 4 września 2013).

²⁹ Jennifer Saba, Demand Media Reports Record Revenue and Profit, Reuters, 5 listopada 2012.

¹ Por. The Nature and Scope of Sexual Abuse of Minors by Catholic Priests and Deacons in the United States 1950-2002: A Research Conducted by the John Jay College of Criminal Justice The City University of New York, United States Conference of Catholic Bishops, http://www.usccb.org/issues-and-action/child-and-youth-protection/upload/The-Nature-and-Scope-of-Sexual-Abuse-of-Minors-by-Catholic-Priests-and-Deacons-in-the-United-States-1950-2002.pdf.

² Por. Luc Boltanski, Énigmes et complots: Une enquête à propos d’enquêtes, Gallimard, Paris 2012, s. 13.

³ Tamże, s. 74.

⁴ Tamże, s. 56–57.

⁵ Jean-François Lyotard, Économie libidinale, Les Editions de Minuit, Paris 1974, s. 48.

⁶ Por. Jean Baudrillard, Symulakry i symulacja, przeł. Sławomir Królak, Sic!, Warszawa 2005, s. 22.

⁷ Tamże, s. 23.

⁸ Odnotujmy dla porządku, że film powstał 5 lat przed ujawnieniem prawdziwej tożsamości Ketmana, którym okazał się redaktor „Gazety Wyborczej” Lesław Maleszka. W filmie sugeruje się, że Ketmanem może być senator mający zająć pozycję w kancelarii prezydenta, choć zwrot akcji na koniec pozwala domniemywać, że i to może być manipulacja.

⁹ Szerzej piszę o tym w: Jakub Majmurek, Rozum z laptopem, „Dziennik Opinii Krytyki Politycznej”, 5 listopada 2013, http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/film/20131105/majmurek-rozum-z-laptopem.

¹⁰ Por. Jakub Majmurek, Filmowa produkcja pary, „Krytyka Polityczna”, nr 16–17, s. 144.

¹¹ Christopher Williams, Guardian to slash costs by fith as losses mount, „The Daily Telegraph”, 26 stycznia 2016, http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/media/12120006/Guardian-to-slash-costs-by-a-fifth-as-losses-mount.htm.

¹ Za: https://www.reddit.com/about/, dostęp: 15 grudnia 2015.

² Por. https://www.reddit.com/about/values/ oraz https://www.reddit.com/wiki/reddiquette, dostęp: 15 grudnia 2015.

³ Por. https://www.reddit.com/comments/3cbo4m/, dostęp: 15 grudnia 2015.

⁴ http://www.fastcompany.com/3048406/tech-forecast/heres-how-20000-reddit-volunteers-fight-trolls-spammers-and-played-out-memes, dostęp 16 grudnia 2015.

⁵ Por. http://media.fb.com/2015/09/17/introducing-signal/, dostęp 16 grudnia 2015.

⁶ http://www.3news.co.nz/technology/innocents-accused-in-online-manhunt-2013042212#axzz3uVK5GUnh, dostęp: 16 grudnia 2015.

¹ Zob. Ghaith Abdul-Ahad, Kilka porad dla podróżujących na długie dystanse, „Krytyka Polityczna”, nr 43, s. 32–40.

² Communications Technology in Emerging and Developing Nations, Pew Research Center, 2015.

³ Piotr Arak, Andrzej Bobiński, Anna Wójcik, Bez kabli. Mobilny internet źródłem zmian społecznych i ekonomicznych, Polityka Insight, Warszawa 2015, s. 5.

⁴ Opracowanie własne na podstawie comScore Media Metrix, 2015.

⁵ Digital News – Audience: Fact Sheet, Pew Research Center State of News Media, 2015.

⁶ The Most Popular iPhone and iPads apps of All Time, App Annie, 2015.

⁷ Digital News – Revenue: Fact Sheet, Pew Research Center State of News Media, 2015.

⁸ Por. Ezra Klein, Is media becoming a wire service, „Vox”, 22.07.2015, http://www.vox.com/2015/7/22/9013911/is-the-media-becoming-a-wire-service. Ken Doctor, Newsonomics: Why native apps still matter in the age of distribution, Nieman Lab, 17.08.2015 http://www.niemanlab.org/2015/08/newsonomics-why-native-apps-still-matter-in-the-age-of-distribution/.

⁹ Dawn Chmielewski, Keep up with Kardashians on your Phone Not TV, Re/Code, 15 września 2015, http://recode.net/2015/09/15/keep-up-with-the-kardashians-on-your-phone-not-tv/.

¹⁰ Najlepsze newslettery, „Res Publica Nowa”, 31marca 2015, http://publica.pl/teksty/10-najlepszych-newsletterow-50702.html.

¹¹ Nielsen Scarborough Newspaper Penetration Report, 2014.

¹² Newspapers: Top 5 U.S. Daily Newspapers with Paid Smartphone/Mobile Editions, Pew Research Center State of News Media, 2015. Najpopularniejszą polską bezpłatną aplikacją prasową w AppStore Apple jest „Gość Niedzielny” (stan z 18 stycznia 2016), ale niestety AppStore nie podaje liczby pobrań. W Google Play Store liczba pobrań aplikacji „Gazety Wyborczej” na Androida od początku istnienia aplikacji jest w przedziale 50–100 tysięcy (stan z 10 stycznia 2016) – tak duże „widełki” nie pozwalają precyzyjnie ocenić, ile osób ją pobrało Dla porównania, „Gazeta Wyborcza” sprzedaje około 150 tysięcy egzemplarzy papierowych dziennie.

¹³ Sprzedaż wydań papierowych i wydań elektronicznych w Polsce latach 2011–2014 na podstawie danych Związku Kontroli Dystrybucji Prasy.

¹⁴ Sprzedaż e-wydań dzienników w Polsce w październiku 2015 na podstawie danych Związku Kontroli Dystrybucji Prasy.

¹⁵ Newspapers: Fact Sheet, Pew Research Center State of News Media, 2015.

¹⁶ comScore Media Metrix, 2014.

¹⁷ News Magazines: Fact Sheets, Pew Research Center State of News Media, 2015.

¹⁸ Megan Le Masurier, What Is Slow Journalism?, „Journalism Practice”, t. 9, nr 2/2015, s. 138–152.

¹ Krótka historia Stowarzyszenia dostępna jest na jego stronie internetowej: http://dzieciholocaustu.org.pl/szab2.php?s=historia.php.

² Piotr Karnaszewski, Raising Money For A Jewish Legacy, American Style, „Forbes International”, 2 listopada 2014.

³ Bogatą kolekcję tych materiałów można znaleźć na facebookowej grupie „Czy upamiętnić Sprawiedliwych na terenie byłego getta”.

⁴ http://www.raff.org.pl

⁵ Na temat tego, ilu Polaków ratowało Żydów, toczą się emocjonalnie naładowane debaty. Jad wa-Szem wymienia 6532 takie osoby, polscy narodowcy mówią o dużo większej liczbie, np. historyk Jan Żaryn twierdzi: „W mojej opinii przynajmniej milion Polaków pomagało [Żydom]”. Cyt. za Donald Snyder, Poland’s Dueling Holocaust Monuments to „Righteous Gentiles” Spark Painful Debate, „Forward”, 27 kwietnia 2014 (http://forward.com/news/world/197120/polands-dueling-holocaust-monuments-to-righteous-g/).

⁶ Członkami jury byli: Michael Berkowicz (architekt, USA), Michael J. Crosbie (architekt, USA), Jarosław Kozakiewicz (rzeźbiarz, Polska), Rainer Mahlamäki (architekt, Finlandia), Marek Mikos (architekt, Polska), Maciej Miłobędzki (architekt, Polska), Oren Sagiv (architekt i kurator, Izrael), Jakub Szczęsny (architekt, Polska), Hanna Szmalenberg (architekt i rzeźbiarz, Polska), Milada Ślizińska (historyczka sztuki i kuratorka, Polska).

⁷ Tomasz Urzykowski, Las pamięci Sprawiedliwych? Fundator niezadowolony, wyborcza.pl, 25 kwietnia 2015, http://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/1,34862,17812658,Las_pamieci_Sprawiedliwych__Fundator_niezadowolony.html.

⁸ http://www.raff.org.pl (zakładka Aktualności).

⁹ Donald Snyder, Warsaw Ghetto Memorial to Righteous Suffers New Setback as Design Is Tossed, „Forward”, 2 maja 2015, http://forward.com/news/307318/polish-memorial-to-righteous-suffers-new-setback-as-design-is-tossed/.

¹⁰ Tomasz Urzykowski, Pomnik Sprawiedliwych przy Muzeum Polin. Jeśli nie „las”, to co?, wyborcza.pl, 31 sierpnia 2015, http://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/1,34862,18657211,pomnik-sprawiedliwych-przy-muzeum-polin-jesli-nie-las-to.html.

¹¹ By podać przykład, poza pomnikiem mającym stanąć obok muzeum POLIN, planowany jest jeszcze inny pomnik upamiętniający Sprawiedliwych. Inicjatorzy tego drugiego pomnika planują rzeźbę w formie stylizowanej wstęgi z wygrawerowanymi nazwiskami Sprawiedliwych. Wstęga ma mieć około dwóch metrów wysokości i luźno opasywać kościół, dostarczając tym samym miejsca wystarczającego dla dziesiątków tysięcy nazwisk (a może więcej? Zob. przypis 5). Krytycy uznają tę inicjatywę za próbę wybielenia polskiego antysemityzmu z czasów Shoah.

¹² Jednym z najbardziej naturalnych uczestników debaty wokół pomnika byłoby Muzeum POLIN, nie tylko ze względu na bliskość docelowego miejsca ustawienia pomnika, ale również ze względu na autodefinicję muzeum jako miejsca skupionego na żydowskim życiu. A jednak instytucja ta pozostała dość sceptyczna wobec tej inicjatywy (za wyjątkiem głównej kuratorki Barbary Kirshenblatt-Gimblett, która otwarcie krytykowała pomysł). Co ciekawe, ten sceptycyzm wynika z faktu, że również muzeum jest projektem realizowanym w modelu PPP. Uczestnictwo w tego rodzaju debacie mogłoby naruszyć interesy jednego z głównych darczyńców muzeum – Zygmunta Rolata.

¹³ „Refeudalizacja” sfery publicznej została opisana przez Jürgena Habermasa w 1962 roku: „Obywatelska sfera publiczna, w miarę jak formowana jest przez public relations, nabiera ponownie rysów feudalnych: «oferenci» roztaczają reprezentacyjny przepych przed klientami, gotowymi podążyć na ich znak. Publicity naśladuje ową aurę osobistego prestiżu i nadprzyrodzonego autorytetu, jaką kiedyś tchnęła reprezentacyjna sfera publiczna”. (Jürgen Habermas, Strukturalne przeobrażenia sfery publicznej, przeł. Wanda Lipnik, Małgorzata Łukasiewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 359). W ostatnich latach to pojęcie było używane do opisania kryzysu tego, co publiczne, wynikającego z prywatyzacji i władzy jednostek w oligarchicznym kapitalizmie (np. przez Sigharda Neckela).

¹⁴ Kompletną listę uczestników konkursu można znaleźć na stronach 149–152 konkursowego katalogu Ratującym – Ocaleni, Warszawa 2015, https://www.dropbox.com/s/6ha0wpn9n0ka0kx/ro_katalog:catalogue.pdf?dl=1

¹⁵ Liam Hoare, How Plans to Build a Monument to Righteous Gentiles in Warsaw Fell Apart, eJewish Philanthropy, 8 listopada 2015, http://ejewishphilanthropy.com/how-plans-to-build-a-monument-to-righteous-gentiles-in-warsaw-fell-apart/.

¹⁶ Przestrzenny wygląd pomnika to tylko migawka w czasie. Pomnik jest nie tylko tym, co widzimy, ale także tym, czym był w przeszłości i będzie w przyszłości. A zatem pomniki są manifestacjami procesów nigdy określonych z góry, ale zawsze otwartych na renegocjacje i rekonfiguracje. Tego faktu nie należy ukrywać, ale pokazać w przedstawionej formie. Zamiast dostarczać określone odczytanie i odpowiadający mu obraz historii, pomnik powinien ułatwiać Auseinandersetzung [krytyczny namysł – przyp. red.] nad historią, co oznacza nie tylko badanie historii, lecz również debatę i spór. Nasze podejście do upamiętnienia postreprezentacyjnego jest powiązane z pojęciem postreprezentacyjnego kuratorowania zaproponowanego przez Norę Sternfeld i Luisę Ziaja: „Reprezentacja jest zastąpiona przez proces: zamiast zajmować się obiektywnymi wartościami i cennymi obiektami, kuratorowanie zakłada sprawczość, niespodziewane spotkania i dyskursywne badanie. […] W związku z tym postreprezentacyjne kuratorowanie tworzy przestrzenie dla negocjacji i otwarcie uznaje sprzeczności w ramach pozornie symetrycznych relacji. To może się wiązać również z pojawieniem się konfliktu”. Nora Sternfeld, Luisa Ziaja, What comes after the show? On post-representational curating, w: Dillemas of Curatorial Practices, World of Art Anthology, red. Barbara Borčić, Saša Nabergoj, SSCA, Ljubljana 2012, s. 62–64.

¹⁷ „Es gibt nichts auf der Welt, was so unsichtbar wäre wie Denkmäler”. Cyt. za Robert Musil, Denkmale, „Prager Presse”, nr 339, 1927.

¹ Fredric Jameson, An American Utopia. Dual Power and the Universal Army, edited by Slavoj Žižek, Verso, London-New York 2016.

² Lyudmila Alexandrova, Is Europe Doomed to Burn in Hell as Gaddafi Promised?, TASS, Moskwa, 9 września 2015.

³ Tamże.

⁴ Tamże.

⁵ Tamże.

⁶ Slavoj Žižek, Norwegia nie istnieje, przeł. Krzysztof Juruś, „Krytyka Polityczna” nr 43, s. 126–130.

⁷ Nick Riemer, How to Justify a Crisis, 5 października 2015, jacobinmag.com.

⁸ Tamże.

⁹ Sam Kriss, Building Norway: a critique of Slavoj Žižek, 11 września 2015, samkriss.wordpress.com.

¹⁰ Sebastian Schuller, Žižek: Vieles richtig, alles falsch, 24 października 2015, http://proletkult.blogsport.eu.

¹¹ Helen Pidd, Rotherham child exploitation inquiry: councillors among possible suspects, „The Guardian”, 24 czerwca 2015.

¹² http://www.outlookindia.com/blogs/post/arundhati-roy-on-indias-rape-culture/2927/31.

¹³ Andrew Tilghman, Report: Hazing fuels male-on-male sex assaults, 1 maja 2015, militarytimes.com.

¹⁴ Chris Pepus, What’s the Matter with Bill Maher, 5 czerwca 2015, inthesetimes.com.

¹⁵ Sarah Palin: „Native Americans Should Go Back to Nativia”, 7 września 2015, dailycurrant.com.

¹⁶ Bil Browning, WATCH: Zimbabwe's President Tells U.N.: 'We Are Not Gays!', 29 września 2015, advocate.com.

¹⁷ Ian Traynor, Migration crisis: Hungary PM says Europe in grip of madness, „The Guardian”, 3 września 2015.

¹⁸ „Sollten wir mitbestimmen dürfen, wie viele Flüchtlinge Deutschland aufnimmt?”, pytania czytelników „Süddeutsche Zeitung” do Slavoja Žižka, 26 września 2015, http://www.sueddeutsche.de/politik/leserfragen-an-slavoj-iek-sollten-wir-mitbestimmen-duerfen-wie-viele-fluechtlinge-deutschland-aufnimmt-1.2708383.

¹ Informację o efektach dwóch edycji konkursu „Książki naszych marzeń” z 2014 i 2015 roku zorganizowanych w MEN można znaleźć tu: https://men.gov.pl/ministerstwo/informacje/znamy-laureatow-konkursu-ksiazki-naszych-marzen.html; https://men.gov.pl/ministerstwo/informacje/12864.html.

² Pełna informacja na temat wspierania w latach 2016–2020 bibliotek szkolnych i pedagogicznych w ramach Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa jest dostępna na stronie internetowej Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego http://bip.mkidn.gov.pl/media/download_gallery/20150618_zalacznik_do_projektu_uchwaly.pdf.