Wszystkim przegranym historii

Podziękowania

Niewykluczone, że właściwie nikt nie życzyłby sobie widzieć własnego nazwiska w kontekście projektu poświęconego klęsce! Niemniej, zgodnie z duchem alternatywnych form produkcji wiedzy, za którymi niniejsza książka się opowiada, muszę wymienić tu wszystkie cudowne osoby, które były moimi przewodnikami po terytoriach porażki, głupoty i negatywności, nie wspominając o takich zjawiskach, jak utrata, brak oraz SpongeBob Kanciastoporty.

Chociaż sama może już tego nie pamiętać, Lauren Berlant jako pierwsza zaznajomiła mnie ze zwariowaną sztuką streszczania fabuły, kiedy obszernie i ze wszystkimi komicznymi szczegółami opowiedziała mi treść odcinka Miasteczka South Park „Pan Hankey, świąteczna kupa”. Opowieść o tym odcinku na długo pozostała mi w pamięci, także z powodu poruszanych w nim tematów wykluczenia i samotności w fabule o żydowskim dziecku w czasie Bożego Narodzenia. Ale to właśnie dzięki tej relacji, przedstawionej nie gdzie indziej, tylko na konwencji Modern Language Association, świąteczna kupa okazała się kluczem do nowych narracyjnych stref możliwości. Streszczenia fabuły stały się obszernymi fragmentami tej książki i mam nadzieję, że udało mi się, na wzór Berlant, sprawić, że okażą się zajmujące. Część z nich miałem okazję prezentować przed słuchaczami na wielu uczelniach i dziękuję osobom, od których otrzymałem zaproszenia w ciągu ostatnich pięciu lat, kiedy ta książka nabierała kształtu. Dziękuję także moim cudownym koleżankom i kolegom z Uniwersytetu Południowej Kalifornii, w tym: Ruthie Gilmore, Sarze Gualtieri, Ange-Marie Hancock, Karze Keeling, Robinowi Kelleyowi, Joshowi Kunowi, Akirze Lippitowi, Davidowi Lloydowi, Marii Elenie Martinez, Teresie McKenna, Tanii Modleski, Laurze Pulido, Shanie Redmond, Johnowi Carlosowi Rowe’owi, George’owi Sanchezowi, Karen Tongson i Sherry Velasco.

Dziękuję licznym artystkom, których twórczość częściowo zainspirowała tę książkę: Judie Bamber, Nao Bustamante, Cabello/Carceller, LTTR, Monice Majoli, J.A. Nicholls, Collier Schorr i innym. I dziękuję studentkom i studentom, z którymi pracuję, zwłaszcza: Deborze Alkamano, Zachowi Blasowi, Matthew Carillo-Vincentowi, Jih-Fei Chengowi, April Davidauski, Jennifer DeClue, Laurze Fugikawie, Kianie Green, Yetcie Howard, Alexis Lothian, Stacy Macias, Alvarowi Marquezowi, Alice-Mihaeli Bardan, Gretel Rosas i Evren Savci, za wkład, jaki wnieśli w moje myślenie o alternatywnych pedagogiach i dążeniu do niewiedzy.

W czasach, kiedy – co smutne – idea subwersywności wyszła z mody, nadal pragnę trzymać z odszczepieńczą czeredą uparcie wywrotowych intelektualistów i intelektualistek, razem z Paulem Amarem, Alicią Arrizon, Carmen Romero Bachiller, Jennifer Brody, Daphne Brooks, Jayną Brown, Judith Butler, Heather Cassils, Mel Chen, T. Cooperem, Ann Cvetkovich, Harrym Dodge’em, Davidem Engiem, Antke Engel, Kale’em Fajardo, Roderickiem Fergusonem, Carlą Freccero, Rosa-Lindą Fregoso, Eleną Glasberg, Gayatri Gopinath, Hermanem Greyem, Dominique Grisard, Aeyalem Grossem, Christiną Hanhardt, Gil Hochberg, Sharon Holland, Johnem Howardem, Silasem Howardem, Annamarie Jagose, Keri Kanetsky, Jane Knox, Timem Lawrence’em, Ariel Levy, Irą Livingstonem, Renate Lorenz, Heather Love, Lisą Lowe, Angelą McRobbie, Robertem McRuerem, Martinem Manalansanem, Marą Mills, Nickiem Mirzoeffem, Fredem Motenem, José Estebanem Muñozem, Eileen Myles, Maggie Nelson, Tavią Nyong’o, Marcią Ochoa, Gemą Perez Sanchez, Raquel (Lucasem) Platero, Chandanem Reddym, Isabel Reiss, Lisą Rofel, Jordaną Rosenberg, Tiiną Rosenberg, Cherry Smyth, Deanem Spade’em, Anną Joy Springer, Omise’eke Natashą Tinsley, Jürgiem Tschirrenem, Deborą Vargas, Del Grace Volcano, Jane Ward, Patricią White i Julią Bryan Wilson. Dziękuję UCI Humanities Research Center, zwłaszcza Davidowi Goldbergowi, za włączenie mnie w prace zespołu Critical Animal Studies, a Mel Chen za jej kierownictwo w grupie.

Specjalne podziękowanie kieruję do Kena Wissokera z Duke University Press i Lisy Duggan, Elizabeth Freeman oraz Lisy Rofel za ich wnikliwą i przychylną lekturę kolejnych wersji książki. Wreszcie podziękowania i wyrazy miłości pragnę przekazać mojej osobistej ekscentrycznej animowanej rodzince – Ixchel Leni, Renatowi Leni i (przede wszystkim) Macarenie Gomez-Barris – za to, że mnie inspirują i zachęcają, bym każdego dnia chybiała lepiej.

Fragmenty książki ukazywały się w postaci osobnych esejów. Część rozdziału 1 wyszła jako Beyond Broadway and Main: A Response to the Presidential Address w „American Quarterly” (2009, Vol. 1, No. 61, s. 33 – 38). Bardzo wczesna wersja rozdziału 2 ukazała się jako Forgetting Family: Queer Alternatives to Oedipal Relations w Companion to Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender and Queer Studies pod redakcją Molly McGarry i George’a Haggerty’ego (Blackwell, London 2007). Wczesna wersja rozdziału 4 wyszła w Niemczech jako Notes on Failure w The Power and Politics of the Aesthetic in American Culture pod redakcją Klausa Benescha i Ulli Haselstein (Universitätsverlag, Heidelberg 2007).

Wstęp
Teoria niska
Co zamiast?

Pan Krab: A gdy pomyślisz, żeś znalazł źródło wszelkiego dobra, zahaczą cię za gacie i pociągną wprost do góry! Potem wyżej i wyżej, i WYŻEJ, aż cię wyciągną na powierzchnię, gdzie wyschniesz, szukając oddechu! Wtedy cię upieką, a potem zjedzą lub gorzej!

SpongeBob: (przerażony) Co może być gorszego?

Pan Krab: (ściszonym głosem) Pamiątki…

Odcinek „Haczyki”, SpongeBob Kanciastoporty¹

I kiedy już ci się zdaje, że znalazłeś kraj mlekiem i miodem płynący – słyszy od Pana Kraba poczciwy SpongeBob Kanciastoporty – trafiasz do menu albo, gorzej, lądujesz w sklepie z pamiątkami jako produkt powiązany reklamujący iluzję, z którą właśnie się rozstałeś. Wszyscy przywykliśmy do tego, że nasze marzenia idą w rozsypkę, nadzieje zostają rozwiane, iluzje roztrzaskane, tylko co zajmuje miejsce nadziei, gdy jej już nie ma? A co, jeżeli, tak jak SpongeBob Kanciastoporty, nie wierzymy, że wycieczka do kraju płynącego mlekiem i miodem nieuchronnie kończy się w sklepie z pamiątkami? Jaka jest, innymi słowy, alternatywa dla cynicznej rezygnacji z jednej strony i naiwnego optymizmu z drugiej? Jaka jest alternatywa, zastanawia się SpongeBob, dla całodziennej harówki u Pana Kraba albo zaplątania się w sieci towarowego kapitalizmu przy próbie ucieczki? Ta książka, swoisty Przewodnik po życiu według SpongeBoba Kanciastoportego, żegna się z idealizmem nadziei, a zamiast niego proponuje poszukiwanie mądrości i nowego, porowatego jak gąbka stosunku do życia, kultury, wiedzy i przyjemności.

Jaka zatem jest alternatywa? To proste pytanie zapowiada projekt polityczny, upomina się o gramatykę prawdopodobieństw (wyrażaną w rzeczownikach odczasownikowych i stronie biernej, wybranych spośród innych składni orzekania) i wyraża zasadnicze pragnienie przeżywania życia w inny sposób. Pracownicy naukowi, aktywiści, artyści wszyscy obojga płci i postacie z kreskówek od dawna realizują misję, której celem jest sformułowanie alternatywnej wizji życia, miłości i pracy i przełożenie tej wizji na praktykę. Radykalni utopiści, publikujący manifesty, imający się licznych taktyk politycznych i aplikujący nowe technologie, wciąż szukają różnych sposobów na bycie w świecie i bycie we wzajemnych relacjach; sposobów innych niż te, które zaleca się podmiotowi liberalnemu i konsumenckiemu.

Ta książka posługuje się „teorią niską” (termin ten przyjmuję za Stuartem Hallem) i wiedzą powszechną w badaniu alternatyw i poszukiwaniach dróg ucieczki z typowych pułapek i impasów binarnych opozycji. Teoria niska stara się zidentyfikować wszystkie te miejsca „pomiędzy”, dzięki którym nie łapiemy się na haczyki hegemonii i nie ulegamy pokusom sklepu z pamiątkami. Przy tym godzi się jednak z ewentualnością, że alternatywy zamieszkują w mętnych wodach sprzecznego z intuicją, często bezgranicznie mrocznego królestwa krytyki i odmowy. Książka ta nieustannie wchodzi zatem w naprzemienny dialog z kulturą wysoką i niską, teorią wysoką i niską, popkulturą i wiedzą ezoteryczną, by przedrzeć się przez podziały na sztukę i życie, praktykę i teorię, myślenie i robienie, ku bardziej chaotycznej domenie wiedzy i niewiedzy.

W książce tej poruszam się między gatunkami, począwszy od filmów animowanych dla dzieci, poprzez awangardowe performanse, na sztuce queerowej kończąc; zastanawiam się nad sposobami bycia i posiadania wiedzy, które plasują się poza konwencjonalnymi wyobrażeniami sukcesu. Twierdzę, że sukces w heteronormatywnym, kapitalistycznym społeczeństwie jest zbyt łatwo zrównywany z określonymi formami dojrzałości reprodukcyjnej i gromadzenia bogactwa. Te miary sukcesu są jednak ostatnio poważnie kwestionowane w obliczu załamania się rynków finansowych z jednej strony i bezprecedensowego wzrostu liczby rozwodów z drugiej. Jeżeli lata prosperity i plajty końca XX i początku XXI wieku czegokolwiek nas nauczyły, powinna to być przynajmniej jakaś zdrowa krytyka statycznych modeli sukcesu i porażki.

Przedziwna sztuka porażki nie tyle domaga się przewartościowania wspomnianych standardów orzekania o tym, czy ktoś zdał czy oblał, ile dekonstruuje całą logikę sukcesu i porażki, która przyświeca obecnie naszemu życiu. W pewnych okolicznościach niepowodzenie, przegrywanie, zapominanie, niedawanie rady, nierobienie, niestawanie się, nieposiadanie wiedzy mogą w rzeczywistości przynosić bardziej twórcze, bardziej wspólnotowe, bardziej zaskakujące sposoby na bycie w świecie. Niepowodzenie to coś, co odmieńcom² zawsze wychodziło wyjątkowo dobrze; dla osób queer porażka może być jednym ze stylów, by zacytować Quentina Crispa, albo sposobem życia, by zacytować Michela Foucaulta, i może przeciwstawiać się ponurym scenariuszom sukcesu, podporządkowanym regule ciągłego „próbowania od nowa”. Naprawdę, jeśli sukces wymaga tyle wysiłku, być może na dłuższą metę porażka jest łatwiejsza, w dodatku przynosi rozmaite korzyści.

Jakie byłyby te korzyści, które niesie ze sobą porażka? Być może najoczywistszą z nich jest to, że porażka pozwala nam ujść karzącym normom, które dyscyplinują zachowanie i kierują ludzkim rozwojem po to, by w imię uporządkowanej i przewidywalnej dorosłości wyrwać nas z objęć niesfornego dzieciństwa. Porażka zachowuje coś z cudownej anarchii lat wieku dziecięcego i zaburza rzekomo wyraźne granice oddzielające dorosłych od dzieci, zwycięzców od przegranych. A choć niepowodzeniu towarzyszy oczywiście cała gama negatywnych afektów, takich jak rozczarowanie, utrata iluzji i rozpacz, daje ono także sposobność ich wykorzystania do ujawnienia defektów toksycznej pozytywności współczesnego życia. Jak przypomina nam Barbara Ehrenreich w Bright-Sided (Zrobieni na jasno), pozytywne myślenie to schorzenie, które dotknęło ludzi w Ameryce Północnej, „zbiorowe urojenie”, wynikłe z połączenia amerykańskiego przekonania o własnej wyjątkowości i potrzeby wiary w to, że sukces spotyka dobrych ludzi, natomiast niepowodzenie jest wyłącznie konsekwencją niewłaściwego podejścia, nie zaś warunków strukturalnych³. Pozytywne myślenie reklamuje się w Stanach Zjednoczonych jako lekarstwo na raka, drogę do bogactwa nie z tej ziemi, niezawodny sposób na zaprogramowanie własnego sukcesu. Istotnie, Amerykanie dalece bardziej wolą wierzyć, że powodzenie zależy od nastawienia, niż uznać, że ich sukces jest wynikiem działających na ich korzyść relacji rasy, klasy i płci. Jak ujmuje to Ehrenreich: „Jeżeli optymizm jest kluczem do sukcesu materialnego, a ktoś może kultywować optymistyczny sposób bycia dzięki dyscyplinie pozytywnego myślenia, wówczas nic nie tłumaczy porażki”. Jednak, kontynuuje, „drugą stroną medalu pozytywnego nastawienia jest surowy nacisk na osobistą odpowiedzialność”, a więc podczas gdy w kapitalizmie sukces jednych możliwy jest dzięki porażce drugich, ideologia pozytywnego myślenia upiera się, że powodzenie zależy wyłącznie od dostatecznie ciężkiej pracy, natomiast w sytuacji porażki człowiek jest zawsze sam sobie winien⁴. Oczywiście mamy już na ten temat własne zdanie, my, żyjący w epoce, gdy banki, które ograbiły zwykłych ludzi, uznano za „zbyt duże, by można było dać im upaść”, natomiast osoby, które zaciągnęły bandyckie kredyty, uznano za zbyt nieistotne, by się nimi przejmować.

W Bright-Sided Ehrenreich demonstruje na przykładzie Amerykanki, która pozytywne myślenie stosowała jako lekarstwo na raka piersi, jak niebezpieczna może być wiara w moc optymizmu i jak silnie Amerykanie pragną wierzyć, że zdrowie jest kwestią nastawienia, a nie degradacji środowiska naturalnego, że bogactwo to sprawa wizualizacji sukcesu, a nie sprzyjającego rozdania ekonomicznych atutów. Jednak dla niedowiarków spoza kultu pozytywnego myślenia, ludzi-porażek i nieudaczników, zrzędliwych, poirytowanych marud, które nie życzą sobie „miłego dnia” i które wcale nie sądzą, by dzięki rakowi stały się lepszymi ludźmi, polityka stwarza lepsze ramy odniesienia niż osobiste usposobienie. Ci negatywni myśliciele w porażce upatrują niezaprzeczalnych korzyści. Osoba negatywnie myśląca, zwolniona z obowiązku przyjmowania z uśmiechem chemioterapii czy bankructwa, może dzięki doświadczeniu porażki skonfrontować się z olbrzymimi nierównościami, które naznaczają codzienne życie ludzi w Stanach Zjednoczonych.

W perspektywie feministycznej to właśnie porażka, a nie sukces, była od zawsze pewniejszym rezultatem. Tam, gdzie sukces mierzy się zawsze w odniesieniu do męskich standardów, a niespełnianie wymogów płci często oznacza zwolnienie z presji, by sprostać patriarchalnym ideałom, niepowodzenie w byciu kobietą może nieść ze sobą nieoczekiwane przyjemności. Pod wieloma względami takie było przesłanie wielu rozłamowych feministek w przeszłości. Monique Wittig dowodziła w latach 70. XX wieku, że jeśli kobiecość warunkowana jest istnieniem heteroseksualnego systemu pojęć, to lesbijki nie są „kobietami”; a skoro nie są „kobietami”, to znajdują się na zewnątrz norm patriarchalnych i mogą samodzielnie stworzyć część znaczenia swoich płci kulturowych⁵. Również w latach 70. Valerie Solanas sugerowała, że jeżeli „kobieta” znaczy tylko w relacji do „mężczyzny”, należy „fizycznie zlikwidować wszystkich mężczyzn”⁶. Może to brzmieć nieco drastycznie, ale w każdym razie tego rodzaju feminizmy, które w rozdziale 5 nazywam feminizmami cienia, od dawna wywierają presję na łatwiejsze do akceptacji formy feminizmu, zorientowane na pozytywność, reformę i dostosowanie, nie zaś na negatywność, odrzucenie i transformację. Feminizmy cienia nie realizują się poprzez stawanie się, istnienie i działanie, lecz poprzez podejrzane i mroczne tryby nierobienia, profanacji i negacji stawania się.

Dyskusję o porażce zacznijmy od przyjrzenia się popularnej wersji kobiecej klęski, która przy okazji okazuje się pouczająca i zabawna. W Małej Miss (reż. Jonathan Dayton i Valerie Faris, 2006) Abigail Breslin wciela się w rolę Olive Hoover, siedmiolatki, która marzy o zwycięstwie w dziecięcym konkursie piękności Mała Miss Słoneczko. Podróż do południowej Kalifornii, w którą wyrusza z Albuquerque ze swoją dysfunkcyjną rodziną, jest wymownym komentarzem do opozycji sukcesu i porażki. Ze swoim uzależnionym od pornografii i zaćpanym dziadkiem, który wymyśla choreografię do występu dziewczynki, oraz grupą wsparcia złożoną z wujka geja po próbie samobójczej, pogrążonego w lekturze Nietzschego brata niemowy, ambitnego, lecz wciąż niespełnionego w roli trenera motywacyjnego ojca oraz mamy, zdesperowanej gospodyni domowej, Olive skazana jest na porażkę, i to porażkę spektakularną. Chociaż jej niepowodzenie mogłoby być źródłem cierpienia i upokorzenia – i tak w istocie się dzieje – prowadzi także do ekstatycznego obnażenia sprzeczności społeczeństwa ogarniętego obsesją bezsensownej konkurencji. W ten sposób demaskuje również chwiejne modele sukcesu, które rządzą życiem i śmiercią amerykańskich rodzin.

Michael Arndt, nagrodzony za scenariusz filmu Oscarem, powiedział, że do jego napisania popchnęły go słowa gubernatora Kalifornii Arnolda Schwarzeneggera, który miał oświadczyć: „Nikim na tym świecie nie pogardzam tak jak przegranymi!”. Jak można było się spodziewać, ten z lekka faszystowski światopogląd lansowany przez Schwarzeneggera, zgodnie z którym ludzi dzieli się na zwycięzców i przegranych, przyczynił się w dużej mierze do bankructwa jego stanu, a Mała Miss to pod wieloma względami widok z dołu, perspektywa osoby przegranej patrzącej na świat, w którym liczą się tylko zwycięzcy. Chociaż porażka Olive w konkursie piękności dokonuje się w rytm przeboju Super Freak na scenie nijakiego hotelu w Redondo Beach, przed widownią złożoną z supermamusiek i ich córek zrobionych na JonBenét, to jej klęska, komiczna w stylu, przejmująca w przesłaniu i ożywcza w następstwach, jest bez porównania lepsza i bardziej wyzwalająca niż jakikolwiek sukces możliwy w kontekście konkursu piękności dla dziewczynek. Wirując i rozbierając się w rytm sprośnej piosenki na oczach małych kowbojek i księżniczek w upiornych makijażach i z trefionymi włosami, czekających za kulisami na swoje pięć minut słodkiego wdzięczenia się w świetle jupitera, Olive demaskuje cały erotyczny podtekst, który tak naprawdę jest siłą napędową konkursów piękności dla małych dziewczynek. Bez purytańskich ataków na seks, a także tonu potępienia z pozycji moralizatorskich, Mała Miss odrzuca darwinistyczne motto wygranych: „Niech zwycięży najlepsza z dziewcząt”, by zamiast tego wybrać neoanarchistyczne credo ekstatycznych nieudaczników: „Nikt nie zostaje na lodzie!”.

Dysfunkcyjna rodzinka co rusz się rozsypuje, by znów się zebrać i ruszyć w drogę zdezelowanym żółtym volkswagenem, i trzyma się razem mimo kuksańców i zniewag, jakie spotykają ich na trasie. I mimo prób samobójczych, groźby bankructwa, śmierci nestora rodu, odkryciu, że ostatecznie konkurs jest bez znaczenia, a może właśnie dzięki tym przeciwnościom wstępuje w nich nowy optymizm. Nie ten optymizm oparty na pozytywnym myśleniu, napędzający tryby społecznego porządku, ani ten, który upiera się przy dostrzeganiu jasnych stron za wszelką cenę; chodzi tu raczej o nikły promień słońca, który jest na równi źródłem światła i cienia, przy świadomości że znaczenie jednego zawsze zależy od znaczenia drugiego.

Niezdyscyplinowane

Nieczytelność była i pozostaje solidnym źródłem autonomii politycznej.

James C. Scott, Seeing Like a State

Każda książka zaczynająca się cytatem z kreskówki SpongeBob Kanciastoporty i napędzana mądrością czerpaną z takich filmów jak Fantastyczny Pan Lis, Uciekające kurczaki czy Gdzie jest Nemo?, by wymienić tylko niektóre animowane instrukcje obsługi życia, naraża się na to, że nie zostanie potraktowana poważnie. Ale taki właśnie jest mój cel. Bycie braną serio skutkuje utratą okazji do frywolności, rozwiązłości i niestosowności. To właśnie pragnienie bycia traktowanymi serio każe ludziom trzymać się wypróbowanych i słusznych ścieżek produkcji wiedzy, względem których chciałbym wyznaczyć kilka dróg okrężnych. W istocie określenia „poważny” albo „ścisły” bywają hasłami, które – tak w świecie akademickim, jak i w innych kontekstach – sygnalizują poprawność metody; wskazują na pewną formę przeszkolenia i wiedzy, potwierdzają to, co już wiadome, według powszechnie uznanych metod ewaluacji wiedzy, ale nie pozwalają na wizjonerskie wglądy czy działanie wyobraźni. Przeszkolenie każdego rodzaju prowadzi w istocie od odrzucenia zalecanego przez Waltera Benjamina podejścia do wiedzy, które przypomina spacer ulicami niewidocznymi na mapie, w „niewłaściwym” kierunku⁷; przeszkolenie uczy trzymania się dobrze oświetlonego terytorium w całkowitej pewności, którędy iść, jeszcze zanim się wyruszy. Jak wielu i wiele przede mną, twierdzę, że celem dociekań jest jednak stracenie z oczu wyznaczonego szlaku, a wręcz gotowość na stracenie czegoś więcej niż orientacja w terenie. Tracenie, możemy powtórzyć za Elizabeth Bishop, jest sztuką, i to sztuką, w której „nie jest wcale trudno dojść do wprawy; / tak, straty to nie takie znów […] straszne sprawy”⁸.

Nauki ścisłe, szczególnie fizyka i matematyka, znają wiele przypadków niesfornych intelektualistów, z których nie wszyscy to samotnicy typu Unabombera (choć pewnie nie jest on jedynym naukowcem tego pokroju), ludzi błądzących po nieodkrytych terytoriach i ignorujących rygor akademicki, ponieważ dyktat reguły publish-or-perish (publikuj albo giń) rządzący życiem akademickim wiąże ich zbyt ściśle z konwencjonalnymi metodami produkcji wiedzy i jej wydeptanymi szlakami. Książki popularnonaukowe z dziedziny matematyki lubują się w historiach niekonwencjonalnych samouków, którzy o własnych siłach przemierzali królestwo liczb. Dla niektórych zwariowanych umysłów prawidła dyscyplin stoją wręcz na przeszkodzie odpowiedzi i twierdzeń właśnie dlatego, że dają gotowe mapy myślowe w miejsce poszukiwań, w których intuicja i błądzenie po omacku mogą przynieść lepsze rezultaty. Na przykład w roku 2008 „The New Yorker” zamieścił artykuł o fizyku dziwaku, który tak jak wielu innych ambitnych fizyków i matematyków pragnął niezmiernie stworzyć arcyteorię, „teorię wszystkiego”. Myśliciel ten, Garret Lisi, porzucił fizykę w wydaniu akademickim, ponieważ dominującą teorią w tej dziedzinie była wówczas teoria strun, on zaś podejrzewał, że odpowiedzi leżą gdzie indziej. Jako outsider dyscypliny, pisze Benjamin Wallace-Wells, Lisi „skonstruował swoją teorię, jak przystało na outsidera, korzystając ze zbieraniny elementów: złożonego w garażu modelu matematycznego, niekonwencjonalnego sposobu opisania grawitacji i tajemniczego matematycznego tworu znanego jako E8”⁹. Ostatecznie wymyślona przez Lisiego „teoria wszystkiego” nie spełniła oczekiwań twórcy, niemniej odsłoniła cały obszar nowych pytań i metod. Podobnie informatycy, którzy napisali pionierskie programy do tworzenia obrazów generowanych komputerowo (CGI¹⁰), rekrutowali się, według licznych świadectw początków wytwórni Pixar, spośród ludzi, którzy po tym, jak kręgi akademickie ich odrzuciły lub gdy sami postanowili je opuścić, stworzyli niezależne instytuty, żeby pracować nad swoimi marzeniami o animowanych światach¹¹. Te alternatywne kulturalne i akademickie królestwa, obszary istniejące raczej poza akademią niż w jej granicach, intelektualne światy wyczarowywane przez cieniasów, ofermy, spadowiczów i odstępców, często bywają inkubatorami alternatyw, których uniwersytet nie potrafi zapewnić.

To całkiem niezły czas na eksperymentowanie z transformacją dyscyplin w imię projektu generującego nowe formy wiedzy, zważywszy na to, że dziedziny, które wyłoniły się ponad sto lat temu w odpowiedzi na zapotrzebowanie nowej gospodarki rynkowej i popyt na wąską specjalizację, jak mówił o nich Foucault, tracą teraz faktyczne znaczenie i coraz mniej przystają do potrzeb rzeczywistych projektów tworzących wiedzę czy choćby do zainteresowań studentów. Kiedy wielkie dyscypliny zaczynają chwiać się w posadach niczym banki, które zainwestowały w złe papiery wartościowe, możemy zapytać ogólniej: czy naprawdę zależy nam na podtrzymywaniu chwiejących się płotów dzielących nasze wspólne interesy, czy może skorzystamy z tej sposobności, by projekt myślenia i uczenia się wymyślić całkowicie od nowa? Tak jak dzięki standardowym testom, które w Stanach Zjednoczonych chętnie uważa się za wskaźnik postępu intelektualnego w liceach, na ogół wskazuje się osoby, które dobrze sobie radzą na standardowych egzaminach (w przeciwieństwie do, na przykład, intelektualnych wizjonerów), tak stopnie, egzaminy i opanowanie wiedzy kanonicznej na uniwersytetach wskazują uczonych gotowych skrzętnie podtrzymywać dyktat panujący w swojej dyscyplinie.

Ta książka, wypad poza obręb konwencjonalnej wiedzy na nieuregulowane terytoria klęski, straty i niestosowności, siłą rzeczy proponuje długą, okrężną drogę, omijając dyscypliny i zwyczajowe sposoby myślenia. Pozwolę sobie zobrazować, jak uniwersytety (a co za tym idzie, licea) bardziej tłamszą, niż promują ekscentryczne i oryginalne myślenie. Dyscyplinarność, jak definiuje ją Foucault¹², to technika nowożytnej władzy: opiera się na i korzysta z normalizacji, rutyn, konwencji, tradycji i regularności, wytwarza ekspertów oraz administracyjne formy zarządzania. Struktura uniwersytecka, w której zakotwiczone są dyscypliny i która zazdrośnie strzeże ich granic, znajduje się teraz na rozdrożu – nie między dyscyplinarnością a interdyscyplinarnością, przeszłością i przyszłością, tym, co narodowe, a tym, co międzynarodowe; rozdroże, do którego dotarła gwałtownie rozpierzchająca się parada dyscyplin, specjalności i interdyscyplin, to wybór między uniwersytetem rozumianym jako przedsiębiorstwo i inwestycja a uniwersytetem pojmowanym jako rodzaj nowej sfery publicznej, w której inaczej wygląda inwestycja w wiedzę, pomysły, a także myślenie i politykę.

Radykalne ujęcie interdyscyplinarności i uniwersytetu, które zakłada fiasko dyscyplin i zasypanie przepaści między polami konwencjonalnie postrzeganymi jako osobne, znajdziemy w manifeście Freda Motena i Stefana Harneya opublikowanym w 2004 roku w „Social Text” pod tytułem The University and the Undercommons: Seven Theses (Uniwersytet i podwspólność. Siedem tez). Ich esej to ostra krytyka wymierzona w intelektualistów i intelektualistów krytycznych, zawodowych uczonych i „krytycznych akademickich zawodowców”. Zdaniem Motena i Harneya krytyczny uczony akademicki nie jest odpowiedzią na postępującą profesjonalizację, a jedynie tej profesjonalizacji rozszerzeniem korzystającym z tych samych narzędzi i legitymizującym strategie, przez co staje się „sojusznikiem edukacji profesjonalnej”. Moten i Harney wolą opowiedzieć się po stronie „wywrotowych intelektualistek i intelektualistów”, społeczności myślicieli-rozbitków, która nie zgadza się, stawia opór i nie spełnia wymogów naukowych „rygorów”, „doskonałości” i „produktywności”. Autorzy radzą nam „kraść z uniwersytetu”, „kraść oświecenie dla innych”¹³ i działać przeciwko temu, „co Foucault nazywał Podbojem, niewypowiedzianą wojną, która ustanowiła – i mocą praw podtrzymuje – społeczeństwo”¹⁴. A czym chce być podwspólność uniwersytetu? Chce zebrać nieprofesjonalną siłę uczonych zbiegów, której praktyk intelektualnych nie krępują systemy egzaminowania i punktowe wyniki testów. Celem tej deprofesjonalizacji nie jest zniesienie czegokolwiek; w istocie Moten i Harney ustawiają zbiegłą intelektualistkę w opozycji do znoszenia tej czy przywracania innej instytucji: „Nie tyle idzie o zniesienie więzień, ile o zniesienie społeczeństwa, w którym możliwe są więzienie, niewolnictwo, płaca, a zatem nie o zniesienie jako eliminację czegokolwiek, ale o zniesienie jako ustanowienie nowego społeczeństwa”¹⁵.

Nie eliminowanie czegokolwiek, a ustanowienie nowego społeczeństwa. Dlaczego by nie? Dlaczego by nie myśleć w kategoriach społeczeństwa innego typu niż to, które najpierw ustanowiło, a następnie zniosło niewolnictwo? Zamieszkiwane przez nas światy społeczne nie są, koniec końców, o czym przypomina nam wielu myślicieli, nieuniknione; ich koleje nie były od początku przesądzone, a co więcej, w procesie tworzenia tej rzeczywistości wiele innych rzeczywistości, dziedzin wiedzy i sposobów bycia odrzucono i – jak powiedziałby Foucault – „zdyskwalifikowano”. Kilka wizjonerskich książek, napisanych poza domeną wiedzy ujętej w gorset dyscyplin, pokazuje nam ścieżki, które skazano na zapomnienie. Na przykład w książce, której pisanie zaczęło się na zasadzie błądzenia po manowcach, Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve Human Condition Have Failed (Patrzeć jak państwo. Jak nie powiodły się niektóre projekty poprawy kondycji ludzkiej)¹⁶, James C. Scott opisuje szczegółowo sposoby, w jakie nowoczesne państwo zwalcza lokalne, zwyczajowe i niepodporządkowane dyscyplinom formy wiedzy w celu racjonalizacji i uproszczenia praktyk społecznych, rolnych i politycznych, tak by zysk stał się ich zasadniczą motywacją. W trakcie tego procesu, twierdzi Scott, pewne sposoby widzenia świata zyskują status normalnych czy też naturalnych, oczywistych czy koniecznych, mimo że są niekiedy całkowicie sprzeczne z intuicją i powstały jako konstrukty społeczne. Seeing Like a State miało być początkowo rozprawą na temat tego, „dlaczego państwo od zawsze jawi się jako wróg «ludzi, którzy lubią się przemieszczać», ale szybko przeobraziło się w studium stawianego przez państwo wymogu czytelności poprzez narzucenie metod standaryzacji i uniformizacji¹⁷. Podczas gdy Dean Spade¹⁸ i inni queerowi badacze powołują się na książkę Scotta w rozważaniach nad tym, w jaki sposób zaczęliśmy się domagać odnotowywania tożsamości płciowej we wszystkich dokumentach rządowych, ja chciałabym skorzystać z jego monumentalnej pracy do przyjrzenia się kilku odrzuconym lokalnym formom wiedzy, stratowanym w gorączkowym pędzie do biurokratyzacji i racjonalizacji porządku ekonomicznego, który zysk stawia ponad wszelkimi innymi motywacjami istnienia i działania.

W miejscu poprzedzającym niemieckie uporządkowanie lasu, którym Scott posługuje się jako nośną metaforą początku nałożenia na populacje nowoczesnego ładu biurokratycznego, możemy spotkać się z gąszczem stłamszonej wiedzy, która pleni się jak chwasty pomiędzy dyscyplinarnym porządkiem, nieustannie zagrażając kultywacji i pielęgnacji intelektu erozją niesioną przez dziką roślinną witalność. Dla Scotta „widzieć jak państwo” to akceptować porządek rzeczy i uwewnętrzniać go; oznacza to, że zaczynamy stosować i działać podług logiki przyznającej wyższość uporządkowaniu i zacieramy, a wręcz poświęcamy inne, bardziej lokalne praktyki wiedzy; praktyki, które – choć może mniej wydajne i nie tak korzystne dla rynku – na dłuższą metę mogą się okazać bardziej sprzyjające życiu. O co toczy się spór, w którym argumentuje się na rzecz drzew przeciwko lasom? Scott widzi w „czytelności” ulubioną z technik modernizmu wysokiego, stosowaną do segregowania, organizacji i czerpania zysków z ziemi i ludzi oraz syntetyzacji abstrakcyjnych systemów wiedzy z jej lokalnych praktyk. Przenikającego wysoki modernizm ducha interwencji i porządku dostrzega w ogrodach i ogrodnictwie. Wskazuje także na minimalizm i prostotę projektów urbanistycznych Le Corbusiera jako element nowego zaangażowania na rzecz symetrii i podziału oraz planowania, które uzupełnia się z autorytarnymi preferencjami hierarchii i gardzi złożonymi i nieuporządkowanymi formami organicznej obfitości i improwizowanej twórczości. „Czytelność to jeden z warunków manipulacji”¹⁹. W jej miejsce Scott opowiada się, czerpiąc z europejskiej myśli anarchistycznej, za bardziej praktycznymi formami wiedzy, które nazywa metis. Akcentują one wzajemność, kolektywność, plastyczność, różnorodność i adaptacyjność. Nieczytelność może być w rzeczywistości sposobem na wymknięcie się politycznej manipulacji, której podlegają wszystkie dziedziny i dyscypliny na uniwersytecie.

Rozpoznanie Scotta na temat nieczytelności niesie konsekwencje dla wszystkich rodzajów podmiotów ulegających manipulacji właśnie wtedy, kiedy stają się czytelne i widoczne dla państwa (pracownicy nieposiadający dokumentów, ludzie otwarcie manifestujący swoją queerowość, ludzie będący w danej grupie mniejszością rasową), ale oferuje także argument za antydyscyplinarnością, bo praktyki wiedzy, które odrzucają zarówno formę, jak i treść tradycyjnych kanonów, mogą owocować nieskrępowanymi formami spekulacji, trybami myślenia, które sprzyjają nie rygorowi i porządkowi, ale swobodnej inspiracji i nieprzewidywalności. Być może potrzebujemy refleksji nad tym, jak nie patrzeć jak państwo; potrzebujemy nowych uzasadnień dla produkcji wiedzy, różnych standardów estetycznych wprowadzania ładu i nieładu w przestrzeń, innych dróg zaangażowania społecznego niż te, które podsuwa nam liberalna wyobraźnia. Potrzebujemy więcej wiedzy niezdyscyplinowanej, więcej pytań i mniej odpowiedzi.

Dyscypliny decydują o kwalifikacji i dyskwalifikacji, legitymizują i delegitymizują, nagradzają i każą; co najważniejsze, statycznie się reprodukują i blokują głosy przeciwne. Jak pisze Foucault, „definiują […] kodeks, który nie jest kodeksem prawnym, lecz kodeksem normalizacji”²⁰. W serii wykładów o produkcji wiedzy, wygłoszonych w Collège de France i opublikowanych pośmiertnie w zbiorze Trzeba bronić społeczeństwa, Foucault pokazuje kontekst własnego antydyscyplinarnego myślenia i oświadcza, że epoka „globalnych i wszechogarniających teorii” dobiegła końca, ustępując „lokalnemu charakterowi krytyki” czy też „czemuś w rodzaju autonomicznej, niescentralizowanej produkcji teoretycznej, która nie potrzebuje wizy żadnego ogólnego porządku, aby się uprawomocnić”²¹. Wykłady te zbiegają się w czasie z pisaniem przez niego pierwszego tomu Historii seksualności, na której kartach znajdujemy zarys jego krytyki represyjnej władzy. Powrócę do rozpoznań Foucaulta na temat odwróconego dyskursu z Historii seksualności w dalszej części książki, zwłaszcza do miejsc, w których pokazuje on rolę, jaką mniejszości seksualne odegrały w produkcji systemów klasyfikacji. W Trzeba bronić społeczeństwa zajmuje go przede wszystkim akademicka czytelność i legitymizacja oraz opis i analiza funkcji pracownika akademickiego w obiegu i reprodukowaniu struktur hegemonicznych.

Foucault wzywa studentów, by opierali się „globalnym i wszechogarniającym teoriom” krzewionym przez uniwersytet i zamiast nich zwracali się ku „wiedzy ujarzmionej”, a mianowicie tym formom produkcji wiedzy, które „zostały przysypane i ukryte pod funkcjonalnymi całościami lub formalnymi systematyzacjami”²². Te formy wiedzy nie zostały po prostu zapomniane; zostały zdyskwalifikowane, uznane za niedorzeczne lub pozbawione sensu bądź „niedostatecznie opracowane”. Foucault nazywa je „wiedzą naiwną, podrzędną w poznawczej hierarchii, leżącą poniżej wymaganego poziomu naukowości”²³ – to mamy na myśli, kiedy mówimy o wiedzy zdobywanej oddolnie.

Warto postawić pytanie, jak uczestniczymy w produkcji i cyrkulacji „wiedzy ujarzmionej”. Jak opierać się dyscyplinarnym formom wiedzy? Jak możemy się uchylić przed tymi właśnie „naukowymi” formami, spychającymi inne tryby wiedzy na margines jako przestarzałe lub nieistotne? Jak podjąć wiedzę antydyscyplinarną i jak jej nauczać? Foucault proponuje taką odpowiedź: „Prawdę mówiąc, aby walczyć z dyscypliną, a raczej z władzą dyscyplinarną, w poszukiwaniu jakiejś władzy niedyscyplinarnej, nie należy zwracać się w stronę starego prawa suwerenności, ale szukać nowego prawa, które miałoby charakter antydyscyplinarny, ale które byłoby zarazem wolne od zasady suwerenności”²⁴. W pewnym sensie musimy poddać się oduczaniu, aby móc rozniecić na nowo spory i dyskusje w kwestiach uznanych za uzgodnione i rozstrzygnięte.

W imię podobnego projektu i w duchu siedmiu tez Motena i Harneya niniejsza książka sprzymierza się z ich „wywrotową intelektualistką” i przystaje na postulat okradania uniwersytetu, na to, by, jak piszą, „nadużyć jego gościnności” i „być w nim, ale nie z niego”²⁵. Tezy Motena i Harneya wzywają wywrotowego intelektualistę między innymi do troski o uniwersytet, opierania się profesjonalizacji, tworzenia kolektywności i odwrotu w kierunku świata zewnętrznego, wyjścia poza porośnięte bluszczem ściany kampusu. Do ich tez dodałbym dalsze. Po pierwsze: stawiaj opór mistrzostwu. Tu moglibyśmy postulować krytykę „globalnych i wszechogarniających teorii” Foucaulta. W mojej książce ten opór prowadzi do zawierzenia sprzecznym z intuicją drogom zdobywania wiedzy, takim jak porażka i głupota; możemy na przykład pojmować porażkę jako odrzucenie mistrzostwa, krytykę intuicyjnie kreślonych w kapitalizmie połączeń między sukcesem i zyskiem oraz jako kontrhegemoniczną pochwałę przegranej. Głupota może się odnosić nie do zwykłego braku wiedzy, lecz do ograniczeń pewnych form wiedzy i pewnych sposobów funkcjonowania w jej strukturach.

Jack Halberstam

Przedziwna sztuka porażki

Warszawa 2018

Tytuł oryginału: The Queer Art of Failure

Copyright © by Duke University Press, 2011

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2018

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-66232-09-9

Przekład: Mikołaj Denderski

Redakcja: Agata Adamiecka

Korekta: Janusz Krasoń

Opieka redakcyjna: Patryk Walaszkowski, Julian Kutyła

Projekt graficzny, skład i łamanie: Marcin Hernas | tessera.org.pl

Złożono pismami Miller Text i Display Matthew Cartera oraz Bw Nista Alberta Romanosa

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Jasna 10, lok. 3, I p.

00-013 Warszawa

wydawnictwo@krytykapolityczna.pl

redakcja@krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w siedzibie głównej Krytyki Politycznej (ul. Jasna 10, lok. 3, Warszawa), Świetlicy KP w Trójmieści (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (al. Jana Łyska 3), księgarni internetowej KP (wydawnictwo.krytykapolityczna.pl) i w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Skład wersji elektronicznej: Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl