Andrzej Friszke, Związek Harcerstwa Polskiego 1956–1963.

Społeczna organizacja wychowawcza w systemie politycznym PRL

Copyright © by Andrzej Friszke, 2016

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej and Instytut Studiów Politycznych PAN, 2016

Recenzent: prof. dr hab. Antoni Dudek

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-65369-20-8 (Wydawnictwo Krytyki Politycznej)

ISBN 978-83-64091-66-7 (Instytut Studiów Politycznych PAN)

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Seria Historyczna [24]

Warszawa 2016

WSTĘP

Związek Harcerstwa Polskiego był organizacją o bogatej historii i ogromnych zasługach. Idee brytyjskiego skautingu dotarły na ziemie polskie jeszcze przed I wojną światową i znalazły przyjęcie zwłaszcza w zaborze austriackim, gdzie powstały pierwsze drużyny skautowe. Postacią kluczową dla początków tego ruchu w Polsce był Andrzej Małkowski. Od początku znajdował się on jednak w sporze z tymi organizatorami polskiego skautingu, którzy reprezentowali idee wypracowane w religijno-etycznym ruchu Eleusis (m.in. wymóg całkowitej abstynencji) oraz wyrażali związki ideowe z Narodową Demokracją. Przyjęte w 1911 roku pierwsze Prawo i Przyrzeczenie skautowe było kompromisem, zaakcentowano jednak potrzebę osobistej uczciwości, podkreślając w punkcie pierwszym: „Na słowie skauta można polegać jak na słowie Zawiszy”.

W niepodległej Polsce, zwłaszcza po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej, uformowany w latach 1918–19 Związek Harcerstwa Polskiego szybko się rozwinął, głównie wśród młodzieży szkół średnich. Opierające się na wzorach skautingu brytyjskiego, wzbogaconych o tradycje polskie, harcerstwo nie było nigdy ideowo jednolite. Różne było bowiem rozumienie wartości i prowadziło do sporów o kierunek wychowania. W pierwszych latach silne w ZHP były wpływy nacjonalistycznej i klerykalnej Narodowej Demokracji, co powodowało, że część harcerzy o lewicowych przekonaniach z trudem się w Związku mieściła. W 1923 roku doszło do rozłamu i uformowania się Wolnego Harcerstwa, przeciwnego militaryzmowi, czerpanym z wojska wzorom szkolenia i silnym akcentom religijnym, otwartego wobec młodzieży mniejszości narodowych, dążącego też do podjęcia pracy wśród robotników. Po roku wewnętrznych sporów Wolne Harcerstwo przejęła grupa komunistyczna i utworzyła organizację Pionier, ugrupowanie nielegalne, w którym z przyczyn zasadniczych nie mogli się znaleźć socjaliści. W 1926 roku młodzi socjaliści utworzyli Czerwone Harcerstwo, które następnie rozwijało się w środowisku głównie robotniczym. Kierowane przez Stanisława Dubois było ideowo związane z Polską Partią Socjalistyczną.

Skupiający ogromną większość harcerzy ZHP, liczący około 60 tysięcy członków, po maju 1926 roku był terenem ścierania się narodowców i państwowców, czyli kadry związanej z dwoma przeciwstawnymi wykładniami polskiego patriotyzmu. Narodowcy akcentowali nadrzędność narodu i religii katolickiej, państwowcy ideę nadrzędności państwa i potrzebę wychowywania w tym duchu, sprzeciwiali się też wiązaniu wychowania harcerskiego z religijnym; zamierzali także przyciągnąć do harcerstwa młodzież pochodzenia żydowskiego oraz wyznającą religię prawosławną. Ostra i brutalna walka zakończyła się w 1931 roku przejęciem władzy w ZHP przez piłsudczyków. Długoletni (1931–1939) przewodniczący ZHP Michał Grażyński był czołowym działaczem rządzącej sanacji i jednocześnie wojewodą śląskim. Spór i konflikt między endekami a piłsudczykami toczył się w ZHP do 1939 roku. Choć piłsudczycy złagodzili swoje stanowisko, między innymi akceptując wychowanie religijne w harcerstwie, to pogodzenie wizji wychowawczych narodowców i państwowców było bardzo trudne. Mimo tych napięć ZHP rozwinął się jako organizacja masowa, krótko przed wojną liczył prawie 200 tysięcy członków, w tym tysiące młodzieży wiejskiej i robotniczej, objął też najmłodszych („zuchy”). Powstały różne drużyny specjalne, na przykład żeglarskie, motorowe, sanitarne. Na marginesie głównego nurtu ZHP rozwijała aktywność, także programową i publicystyczną, grupa KIMB (Koło Instruktorów im. Mieczysława Bema) głosząca wyraźnie demokratyczne poglądy i opowiadająca się za wychowywaniem uwrażliwiającym na krzywdę społeczną. KIMB domagał się między innymi wykazania się pracą społeczną przy awansowaniu na wyższe stopnie harcerskie.

Rozwój ZHP był możliwy dzięki wyraźnemu oparciu się harcerstwa na państwie w sensie finansowym i w znacznym stopniu organizacyjnym. Na temat tych trudnych i ciekawych kontrowersji oraz konfliktów niezastąpiona jest dotąd – mimo trudnych do przyjęcia wtrętów ideologiczno-politycznych – książka Jerzego Gaja Główne nurty ideowe w ZHP w latach 1918–1939 (1966).

Podczas wojny i okupacji rola i znaczenie harcerstwa były duże, ale nie zdołało ono utrzymać jedności. Większość przedwojennej kadry stworzyła Szare Szeregi, wychowujące młodzież i współdziałające z Armią Krajową. Ich walka i ofiara życia stała się jednym z najważniejszych wątków legendy AK, silnie oddziaływującym wówczas i przez następne dziesięciolecia. Narodowcy powołali odrębną, kadrową organizację – Harcerstwo Polskie (inaczej Hufce Polskie), współdziałającą z innymi ugrupowaniami obozu narodowego.

Powojenny ZHP tworzony był od 1944 roku przez władze PKWN jako organizacja kontrolowana, ale z pozorami autentyzmu. Wraz z rozwojem ZHP i przyłączaniem się do niego przedwojennych harcerzy Związek zyskiwał prawdziwą autentyczność i choć nie dopuszczono do funkcji kierowniczych przedwojennych przywódców, a wywodzący się z Szarych Szeregów byli majoryzowani, to jednak atmosfera w drużynach była „przedwojenna” i nieprzychylna komunistom. ZHP starał się pozostać organizacją wychowawczą, trzymającą dzieci z dala od walki politycznej czy agitacji, co już samo w sobie spotykało się z niechęcią rządzących. Powojenny ZHP był próbą zintegrowania różnych nurtów – tradycji szaroszeregowej i przedwojennego harcerstwa, ale też czerwonych harcerzy; narodowcy pozostali na marginesie. W ciągu kilku powojennych lat wykształciły się też jednak nowe kadry, mniej związane z dawnymi tradycjami i autorytetami. Działalność została przerwana w 1949 roku w okresie forsownej stalinizacji życia społecznego i zmonopolizowania aktywności młodzieży w jednym Związku Młodzieży Polskiej.

Tych kilka uwag wydaje się niezbędne, by stwierdzić, że w swojej historii ZHP nie był organizacją jednolitą ideowo, ale istniały w nim różne nurty.

Historia ZHP, masowej organizacji młodzieżowej, nadal czeka na swego wnikliwego historyka. Istnieją wprawdzie dwie obszerne syntezy. W 2003 roku ukazała się książka Adama Kiewicza Harcerstwo w Polsce Ludowej. Autor zaznacza, że jego dzieło nie jest syntezą i zawiera luki, niemniej jest to dzieło bogate w informacje i może pełnić rolę syntezy, szczególnie dotyczącej pewnych okresów. Perspektywa Kiewicza jest jednak określona przez jego zaangażowanie w ten nurt w ZHP, który afirmował system PRL. Ucisk polityczny, operacje propagandowe, eliminacja niepokornych, wysługiwanie się partyjnej propagandzie nie budzą w jego książce poważniejszych refleksji krytycznych. Autor pominął nacisk władz PZPR na kształtowanie się modelu ZHP po 1956 roku, także w latach 60. i 70. Z przeciwstawnych pozycji pisana jest synteza Stanisława Czopowicza Szczera wola i zniewolenie. Harcerstwo w Polsce 1945–1980, wydana w roku 2010. Autor, od lat 70. jeden z liderów ruchu na rzecz powrotu do tradycji harcerskiej i jeden ze współtwórców Kręgu im. A. Małkowskiego, przeprowadza bezlitosny rozrachunek z powojennym ZHP w imię najbardziej tradycyjnych wartości dawnego harcerstwa. Działaczy harcerskich wywodzących się z ZMP w ogóle nie uważa za harcerzy, widząc w ich działalności niszczenie tradycyjnych ideałów. Książka Czopowicza, formalnie bardziej usystematyzowana od pracy Kiewicza, w niewystarczającym stopniu oparta jest jednak na dokumentacji władz naczelnych ZHP, nie uwzględnia dokumentacji władz PZPR, ponadto autor dość często daję wiarę potocznym mniemaniom i niezweryfikowanym podejrzeniom, by poprzestać na spiskowej wizji odbudowy ZHP w 1956 roku pod rzekome dyktando kierownictwa partii. Obaj autorzy negatywnie odnoszą się do koncepcji walterowskich i próby reformy podjętej w latach 1960–1962, przy czym Czopowicz uważa ją wręcz za zniszczenie harcerstwa. Trzeba też zauważyć, że opis tej reformy i okoliczności gry politycznej, która jej towarzyszyła, nie zostały przez obu autorów wystarczająco rozpoznane i opisane.

Poniższe studium powstało jako część prowadzonych od lat badań nad postacią Jacka Kuronia i jego aktywności politycznej. Dążenie do ukazania tła jego aktywności prowadziło do konieczności odtworzenia głównych etapów działalności ZHP i sensu toczących się konfliktów.

Zaangażowanie Kuronia w ZHP trwało siedem lat i charakteryzowało się ponadprzeciętną aktywnością. Z punktu widzenia jego biografii dokładniejsze rozpoznanie tej aktywności jest niezbędne, gdyż wówczas dojrzewał ideowo i kształtował się jako działacz. Ocena tego zaangażowania formułowana zarówno przez historyków harcerstwa, jak uczestników i świadków zdarzeń była najczęściej negatywna. Kuroń znalazł się bowiem w konflikcie z oboma głównymi formacjami zmagającymi się o kształt ZHP. Był przeciwnikiem tradycyjnego skautingu, próbował przeistoczyć dawną formułę wychowawczą w nową, odpowiadającą wartościom lewicy społecznej. W niemałym stopniu szedł drogą krytyków z lat 20., choć chyba nie zdawał sobie z tego sprawy (brak opracowań tego tematu), czerpał też intensywnie z koncepcji sowieckiego pedagoga Makarenki. Już to wystarczało, by tradycyjni harcerze widzieli w nim przeciwnika, tym groźniejszego, że działał w zespole innych członków PZPR, a więc rządzącej partii. Tak było w istocie, Kuroń w tym okresie utożsamiał się z komunizmem, choć interpretował cele wychowawcze inaczej niż rządzący. Ta rozbieżność ujawniła się w trakcie podejmowanej w latach 1960–1962 wielkiej reformy, która miała oznaczać odejście od tradycyjnego modelu harcerstwa na rzecz tworzenia organizacji wychowawczej zaangażowanych społecznie obywateli. Wówczas znalazł się z konflikcie z oficjalną polityką PZPR, budującą ustrój autorytarny, a nie samorządowy. W konsekwencji został odsunięty od działalności w Związku, który przejęli ludzie dający kierownictwu PZPR gwarancje lojalności i przebudowania harcerstwa na organizację wspierającą ustalane przez partię cele wychowawcze i propagandowe.

Opisana tu historia została przedstawiona przez Jacka Kuronia w jego opublikowanych w 1989 roku wspomnieniach. Jest to relacja szczera, samokrytyczna i prawdziwa, co łatwo stwierdzić, porównując składane po 30 latach świadectwo z dokumentacją archiwalną. Oczywiście przekazy z epoki, wypowiedzi wówczas zanotowane w stenogramach są o wiele bardziej szczegółowe, autentyczne, wyrażają język tamtej epoki. Wspomnienia Kuronia są świadectwem pogłębionej refleksji nad własnym życiem i zajmowaną postawą, która budzi szacunek nie tylko ze względu na szczerość, ale i zdolność do krytycznej oceny własnych poczynań. Zarazem Kuroń podkreśla autentyzm własnych zaangażowań i głębokie przemyślenie swoich koncepcji. Materiał archiwalny i ówczesne publikacje potwierdzają tę prawdę.

Poniższe opracowanie, oparte na dokumentacji, pozwala ukazać ewolucję sytuacji ZHP w relacjach z władzami PRL i w samym kierownictwie ZHP w latach 1956–1963. Początek opowieści wyznacza zjazd łódzki, czyli odbudowa ZHP na zasadzie kompromisu między dawnymi działaczami harcerskimi i grupą, która zaangażowała się w działalność ZMP lub dorosła w tej organizacji. Cezurą zamykającą opowieść jest koniec 1963 roku, kiedy w wyniku decyzji najwyższych władz PZPR w dużym stopniu zmieniono charakter ZHP, nałożono zasadnicze ograniczenia formalne blokujące jego rozwój, poddano go znacznie większej kontroli politycznej i radykalnie zmieniono skład kierownictwa.

Opisanie tych wydarzeń było możliwe dzięki wykorzystaniu archiwalnych akt ZHP z tego okresu, dobrze zachowanych, a znajdujących się nadal w posiadaniu władz naczelnych Związku Harcerstwa Polskiego. Za nieocenioną pomoc i umożliwienie skorzystania z tego fascynującego zbioru najuprzejmiej dziękuję pani Julii Tazbirowej. Bez jej życzliwości i pomocy opracowanie to nie mogłoby powstać. Niewiele materiałów autor znalazł w archiwum IPN. Z pewnością SB inwigilowała wielu działaczy harcerskich z przedwojennym lub okupacyjnym stażem, ale dokumentacja się nie zachowała albo autorowi nie udało się do niej dotrzeć. Duże znaczenie miały akta KC PZPR. Choć bowiem kierownictwo partii do 1960 roku zajmowało się harcerstwem w sposób marginalny, a akta komisji do spraw ruchu młodzieżowego zachowały się tylko z pierwszego okresu jej działania, to począwszy od roku 1960 sytuacja uległa zmianie. Związek stał się przedmiotem nacisków i zabiegów zmierzających do ograniczenia jego roli jako organizacji społecznej, podporządkowania w ramach systemu władzom szkolnym. Te działania były zbieżne z innymi, dotyczącymi różnych środowisk i stowarzyszeń, a zmierzały do likwidowania enklaw autonomii uzyskanych przez społeczeństwo w 1956 roku. Ostatecznie autonomia ZHP została złamana w 1963 roku.

ODBUDOWA ZHP

Związek Harcerstwa Polskiego został zlikwidowany w 1950 roku w okresie stalinizacji wszelkich organizacji społecznych, w tym młodzieżowych¹. W jego miejsce utworzono Organizację Harcerską ZMP, która miała – jak całe ZMP – wychowywać młodzież w duchu komunistycznym. Odrzucono też harcerski dorobek programowy i metodyczny, zrezygnowano z biwaków i ognisk. Akcentowano wychowanie przez pracę, zespołowe współzawodnictwo, duże znaczenie przywiązywano do pogadanek i dyskusji politycznych, mobilizowania poparcia dla licznych akcji o charakterze propagandowym. Zarazem organizowano prace na rzecz szkoły, masowe imprezy, konkursy i olimpiady. Tradycyjne obozy letnie zastąpiono koloniami, podczas których dzieci często pomagały przy żniwach czy innych pracach rolnych². Na fali odwilży w 1955 roku podniosła się fala wypowiedzi krytycznych, wskazujących na potrzebę uatrakcyjnienia działalności i powrotu do koncepcji wychowawczych. Dopiero jednak w połowie 1956 roku nastąpiły wyraźniejsze zmiany, między innymi powrócili niektórzy instruktorzy ZHP wyeliminowani w okresie stalinowskim, w tym Zofia Zakrzewska. Postulowano, by prócz skupianych w związku dzieci w wieku 9–14 lat objąć działalnością także starszych. Wyrazem tych zmian było utworzenie w sierpniu 1956 roku Organizacji Harcerskiej Polski Ludowej, nadal jednak w ramach ZMP.

Poruszenie społeczne uwidoczniło się w cyklu wydarzeń 1956 roku, a kulminację osiągnęło w październiku, kiedy podczas VIII Plenum KC PZPR wybrano na stanowisko I sekretarza partii Władysława Gomułkę, oraz w następnych dniach, gdy do Warszawy powrócił prymas Wyszyński³. Jednym z wielu dążeń oddolnych, które ujawniały się w tych dniach, było pragnienie dawnych instruktorów ZHP, by odbudować organizację. Jednym z głównych ośrodków tego ruchu był Kraków, gdzie 14 listopada doszło do spotkania wojewódzkich działaczy OHPL i dawnych instruktorów. Pod koniec listopada instruktorzy postanowili reaktywować ZHP, co zostało ogłoszone 4 grudnia na wielkim spotkaniu na Uniwersytecie Jagiellońskim. Podstawą działania miały być już oddolnie reaktywowane drużyny w Krakowie i Tarnowie. Następnego dnia odbyło się pierwsze zebranie Komendy Chorągwi, które wyłoniło władze harcerskie. W liczącej 15 członków Komendzie tylko jeden wywodził się z OHPL (Czesław Dejnarowicz). W wielu drużynach przyjmowano przyrzeczenie według przedwojennego tekstu, z powołaniem na Boga⁴.

Wyraźne dążenia do restytucji ZHP istniały także w Łodzi, Gdańsku, Poznaniu, Wrocławiu, Lublinie oraz Warszawie. Szczególny autorytet w tworzącym się ruchu miał Aleksander Kamiński, przed wojną kierownik szkół instruktorskich, twórca metody zuchowej, w czasie wojny redaktor „Biuletynu Informacyjnego” Komendy Głównej AK, zarazem członek Głównej Kwatery Szarych Szeregów, autor znanej książki Kamienie na szaniec. Po wojnie w latach 1946–47 był wiceprzewodniczącym ZHP, z którego został usunięty w okresie stalinowskiego niszczenia organizacji w 1949 roku. Kamiński był zwolennikiem działań legalistycznych, reaktywowania Związku w wyniku porozumienia z nowymi władzami i pozyskania ich akceptacji.

Tymczasem od początku listopada 1956 roku na czele OHPL stanęła Zofia Zakrzewska, która stopień harcmistrza uzyskała w konspiracji w 1943 roku, należała do kierownictwa podziemnej Komendy Pogotowia Harcerek, była też żołnierzem AK, po wojnie pracowała w kierownictwie Głównej Komendy Harcerek do czasu likwidacji ZHP. Miała poglądy lewicowe, ale nie należała do PZPR. Objęcie przez Zakrzewską kierownictwa OHPL miało je do pewnego stopnia legitymizować, choć nie zmieniało sytuacji – w kierownictwie centralnym i w terenie działali niemal wyłącznie działacze rozsypującego się ZMP. Niemniej, także wśród nich torowało sobie drogę z dnia na dzień przekonanie, że nie wystarczy „odnowa” i zmiany w istniejącej organizacji. Przekonywali o tym także komendanci wojewódzcy, którzy widzieli, jak silne jest oddolne dążenie, by powrócić do tradycji. Rozpoczęły się rozmowy z dawnymi instruktorami, w tym Zakrzewskiej z Kamińskim.

W rozpoczętych 14 listopada negocjacjach chodziło o zasady odbudowy harcerstwa i warunki wejścia dawnych instruktorów do jego władz. Tydzień później odbyła się rozmowa obu stron z Władysławem Bieńkowskim, bliskim współpracownikiem Gomułki i nowym ministrem oświaty, który ocenił, że konieczne jest dokonanie autentycznego przełomu. 22 listopada powstał Komitet Organizacyjny Harcerstwa, w skład którego weszli Kamiński jako przewodniczący, a wśród kilku członków były miarodajne postaci zarówno dawnego ZHP, jak OHPL. Próba wspólnego działania spotkała się ze sprzeciwem radykałów każdej ze stron, czego wyrazem była między innymi wspomniana decyzja Krakowa o utworzeniu samodzielnej organizacji. Podstawy kompromisu ułożono w czasie spotkania Kamińskiego i byłego komendanta Szarych Szeregów Stanisława Broniewskiego z ministrem Bieńkowskim. Kamiński wspominał: „Minister oświadczył, że stoi przed nim konieczność podjęcia decyzji w imieniu rządu, chce się jednak oprzeć na opiniach środowisk harcerskich; przyjął więc następujący tok postępowania: 1 – w okresie tygodnia powinni sformułować poglądy na odnowienie harcerstwa instruktorzy dawnego ZHP, młodzi instruktorzy dyskutujący sprawy harcerskie w kilku głównych miastach Polski oraz OHPL, 2 – Minister zwoła za dwa tygodnie konferencję przedstawicieli tych trzech stron i po przedyskutowaniu sprawy – powoła tymczasowe władze harcerstwa oraz wytyczy generalną linię odrodzenia harcerstwa”. W konsekwencji przyjętej koncepcji działania Kamiński zaprosił na naradę do Łodzi na 9 grudnia dwudziestu paru wybitnych organizatorów przedwojennego ZHP i Szarych Szeregów. W tym czasie w Warszawie zebrała się narada młodszych harcerzy, której przewodniczyli Jan Rossman i Stefan Mirowski, wybitne postaci Szarych Szeregów. Wobec nacisku odbywających szkolenie w Łodzi aktywistów OHPL, jego komenda zdecydowała się poddać woli „dołów” i zwołała na 8–9 grudnia do Łodzi Krajową Naradę Działaczy Harcerskich⁵.

Budowanie kompromisu było trudne, gdyż „obie te grupy instruktorów dzieliły istotne różnice – pisze Krzysztof Persak – wieku, doświadczeń życiowych, poglądów politycznych, mentalności. Postrzegali się wzajemnie poprzez pryzmat negatywnych stereotypów i uprzedzeń, przed wszystkim zaś po prostu się nie znali. Dawni instruktorzy oczekiwali w pierwszym rzędzie należnej rehabilitacji, odwołania oszczerstw, jakimi w końcu lat czterdziestych obrzucano harcerstwo, naprawienia krzywd, jakich osobiście doznali. Nie chcieli powracać do harcerstwa «kuchennymi schodami». Jako sposób odrodzenia harcerstwa wielu z nich wyobrażało sobie przywrócenie stanu sprzed jego likwidacji, co oczywiście nie było możliwe. W «ohakach» widzieli uzurpatorów, prymitywnych stalinistów, którzy zawłaszczyli harcerstwo. Z nieufnością odnosili się też do przekształcenia OHPL w ZHP, podejrzewając, że jest to tylko manewr taktyczny.

«Ohacy», którzy pracę wychowawczą podejmowali w najlepszej wierze, najczęściej nie mieli sami okazji przeżyć i zrozumieć harcerstwa. W «skautach» widzieli jeśli nie reakcjonistów, to naiwnych, niedzisiejszych pięknoduchów, głoszących szkodliwą tezę o apolityczności harcerstwa, którym nie można powierzyć zadania socjalistycznego wychowania młodzieży”⁶.

Zaangażowanie Aleksandra Kamińskiego w zbudowanie kompromisu wynikało z jego oceny sytuacji ogólnej, niechęci do rozgrywania sprawy harcerstwa jako karty politycznej, nadziei, że wspólna praca harcerska ułatwi zbliżenie stanowisk. Chciał, aby w Związku znalazło się miejsce dla komunistów i bezpartyjnych, katolików i ateistów. Warunkiem odnowy było uzyskanie przez harcerstwo autonomii, której gwarancją musi być wewnętrzna demokracja i samorządność korpusu instruktorskiego⁷. Na początku grudnia 1956 roku pisał w liście do harcmistrza Antoniego Wasilewskiego: „praktyczne i uczciwe postawienie sprawy powinno być takie, aby znaleźć formułę wychowawczą możliwą do przyjęcia zarówno przez świat katolicki, jak i przez świat ateistyczny”. I proponował konkretną formułę: „Harcerstwo uznaje prawa człowieka [do] własnego poglądu na świat. Harcerstwo nie organizuje życia i propagandy religijnej ani ateistycznej, wychodząc z założenia, że wspólną, szeroką płaszczyzną wychowawczą jest wychowanie człowieka w duchu zrozumienia i uznania dla cudzych poglądów jako ważnego elementu prawidłowego funkcjonowania społeczeństwa. Organizacja stworzy warunki, w których harcerze będą dążyć do zdobycia i pogłębienia własnego poglądu na świat”. Drugą płaszczyzną sporu z ludźmi OHPL była kwestia: polityczna neutralność czy polityczne zaangażowanie. Ze swej strony Kamiński proponował następującą formułę: „a) harcerstwo nie może stanowić podbudówki jakiejś jednej, politycznej organizacji młodzieży starszej; przeciwnie – harcerstwo jest związkiem ogólnonarodowym i powinno nastawiać życzliwie do przyszłego udziału harcerzy we wszelkich legalnych organizacjach młodzieżowych, politycznych, światopoglądowych w kraju; b) harcerstwo, podobnie jak nasze państwo, powinno uznawać kierowniczą rolę PZPR w państwie oraz w swej pracy wychowawczej nastawiać się na włączenie w wysiłki maszerowania po polskiej drodze do socjalizmu, której nieodzownymi elementami są demokratyzacja i suwerenność narodowa”⁸. To ostatnie zdanie wyraźnie powstało pod wrażeniem atmosfery Października i używanych wówczas pojęć. Kilka miesięcy później Kamiński precyzował, co rozumiał przez zmianę październikową w stosunku do stalinizmu: „zamiast administrowania organizacjami społecznymi przez urzędników partyjnych z zewnątrz – przeprowadza się eksperyment uruchomienia wpływów ideowych Partii na daną organizację społeczną od wewnątrz, za pośrednictwem jej członków, którzy są zarazem członkami Partii”. O skutkach tego eksperymentu zadecydują ludzie, „ich zdolność do lojalności wobec dwóch organizmów społecznych, do których należą, ich zdolność do syntetyzowania stanowisk obydwu organizmów”⁹.

Proklamowanie przez działaczy OHPL narady łódzkiej jako zjazdu harcerstwa zaskoczyło Kamińskiego i innych, wyglądało na przejęcie inicjatywy, co było niezgodne ze scenariuszem zaproponowanym przez ministra Bieńkowskiego, który jednak wziął udział w zjeździe. Wątpliwe, by był to świadomy manewr władzy, jak podejrzewali niektórzy, ale raczej wynik gorączkowych nastrojów, szybkich inicjatyw aktywu młodzieżowego, co było typowe dla tych tygodni. Jacek Kuroń wspomina, że wraz z najbliższym przyjacielem Stefanem Garwackim doszli do wniosku, że nie wolno czekać na wyniki przeciągających się rozmów, należy działać. Namówili Zakrzewską i Irenę Chmieleńską, by wspólne udać się do Bieńkowskiego, zaś audiencję załatwił Krzysztof Pomian, działający wspólnie z Kuroniem od miesięcy w kierownictwie ZMP na Uniwersytecie, ale wówczas wchodzący już w skład Prezydium Zarządu Głównego ZMP. W tych gorących tygodniach dystanse dzielące ludzi różnych instytucji były wyraźnie skrócone. Audiencję uzyskali następnego dnia. Przekonali Bieńkowskiego do przejęcia inicjatywy przez młodych, aktywnych działaczy październikowych, z pewnością bliższych mu ideowo niż Kamiński i Broniewski. Z drugiej jednak strony także na innych polach aktywności Bieńkowski zabiegał o zneutralizowanie środowisk w minionych latach zepchniętych poza sferę legalnej aktywności. Wraz z Zenonem Kliszką przywiózł do Warszawy dotąd internowanego kardynała Wyszyńskiego i wspierał powstający Ogólnopolski Klub Postępowej Inteligencji Katolickiej. Z pewnością zależało mu na wprowadzeniu do legalnej aktywności dawnych instruktorów ZHP. Formuła zjednoczenia ruchu była więc funkcją szerszych koncepcji. Zbiegała się z oddolnym pragnieniem OHPL, by stać się harcerstwem. „Delegacje, i to przede wszystkim złożone z ohaków, przybyły na salę obrad z transparentami żądającymi reaktywowania ZHP” – wspominał Jacek Kuroń¹⁰.

8 grudnia, na początku zjazdu łódzkiego Zofia Zakrzewska, jako przewodnicząca OHPL, wygłosiła zasadniczy referat z krytyką stalinizmu wypaczającego ideę wychowania. Mówiła, że „nie można wychowywać w kłamstwie”, a taki charakter miało głoszenie wzniosłych idei, „gdy codzienna praktyka społeczna przeczy tej idei”. Nacisk na wychowanie ateistyczne prowadził do zakłamania. VIII Plenum KC stworzyło warunki do odrodzenia, właściwego rozumienia socjalizmu, do wychowywania w prawdzie. „Odradza się zwłaszcza humanistyczny sens tego pojęcia [socjalizmu]. W ideale wychowawczym harcerstwa wysuwamy człowieka w pełnym znaczeniu tego słowa. (…) Dlatego naszym programem wychowawczym jest walka z wszelkim poniżaniem człowieka. Dlatego również mówimy, że każdy człowiek ma prawo do własnego poglądu na świat, do własnych przekonań filozoficznych czy religijnych”. Dlatego „ mocno stawiamy jako nasz program wychowawczy – świeckość organizacji”. Zakrzewska opowiedziała się za odnową harcerstwa, nawiązaniem do tradycji ZHP, ale też zachowaniem wyprowadzanego z tradycji OHPL powiązania pracy harcerstwa z życiem społecznym. W tym kontekście wspomniała „o tzw. grupie walterowców, którzy potrafili w swej pracy łączyć polityczny program wychowania z atrakcyjnością form i trafnością pedagogiczną stosowanych metod”. Opowiedziała się za zaproszeniem do pracy części dawnych instruktorów, ale broniła też dawnych działaczy OH.

Występujący jako gość Aleksander Kamiński otworzył dyskusję. Zwrócił uwagę na ogromne ożywienie wśród harcerzy nienależących do OHPL, wspomniał o mającej się odbyć nazajutrz, zwołanej przez niego naradzie. Odniósł się do sytuacji w minionych latach, gdy dawnych instruktorów odsunięto od pracy z młodzieżą, a choć nie zna wypadków, by dawni harcerze działali w podziemnej akcji dywersyjnej lub sabotażowej, trwały aresztowania „spowodowane próbami zachowania przez młodzież i instruktorów tradycyjnej więzi zespołowej”. Za potrzebne uważał dopuszczenie do współdecydowania o Związku niemal wszystkich dawnych instruktorów. Przestrzegał przed podejmowaniem pochopnych decyzji w tym gronie i bez uzgodnień z władzami państwa.

Niemniej przybyli nazajutrz na naradę do Kamińskiego dawni instruktorzy, jak też młodzi z Warszawy, zdecydowali się wziąć udział w zjeździe łódzkim zwołanym przez OHPL.

10 grudnia dawni instruktorzy i uczestnicy zjazdu warszawskiego przybyli na obrady, w których uczestniczył także minister Bieńkowski. On też przełamał opory przed natychmiastowym zjednoczeniem. Wśród 473 uczestników zjazdu uprawnionych do głosowania 2/3 stanowili dotychczasowi członkowie OHPL, ale była wśród nich znaczna grupa dawnych instruktorów ZHP, która do działalności włączyła się w ostatnich miesiącach. Grupa Kamińskiego i związani z nią uczestnicy narady warszawskiej liczyła 46 osób, a więc znaczną mniejszość. Zjazd postanowił reaktywować Związek Harcerstwa Polskiego i wybrał jego władze – Naczelną Radę Harcerską. Wśród jej 60 członków znalazło się około 20 dawnych harcmistrzów, między innymi Aleksander Kamiński, Józef Grzesiak, Dominik Patora, Witold Rogala, Stefania Stipal, Władysław Szczygieł, Tadeusz Strumiłło, Oskar Żawrocki, grupę warszawskiej młodzieży związanej z tradycją ZHP reprezentowała tylko Zofia Skórzyńska. Przeważali dotychczasowi działacze OHPL z Zofią Zakrzewską, Ireną Chmieleńską, Zygmuntem Dąbrowskim, Włodzimierzem Grzelakiem, Janem Kinastem i Markiem Wardęckim na czele¹¹. W tej grupie znajdował się także młody działacz z Warszawy Jacek Kuroń. Wśród 60 głosujących, za Aleksandrem Kamińskim jako przyszłym przewodniczącym ZHP padły 53 głosy, przewidywana na Naczelniczkę Harcerstwa Zofia Zakrzewska uzyskała 48 głosów¹². Zofia Zakrzewska mogła być – ze względu na dotychczasową drogę życia – uznana za autorytet dla harcerzy z różnych nurtów. Miała 40 lat, w ZHP działała od 1936 roku, kiedy wstąpiła do 3. Czarnej Warszawskiej Drużyny Harcerskiej, podczas wojny od 1939 roku działała zarówno w Szarych Szeregach, jak w ZWZ/AK. Była hufcową harcerek Warszawa-Ochota do 1941, a następnie w Skierniewicach w latach 1941–43. W 1943 roku uzyskała tytuł harcmistrza i w okresie 1943–44 kierowała Wydziałem Organizacyjnym Komendy Pogotowia Harcerek. Organizowała też tajne nauczanie. Jej mąż Jerzy Zakrzewski był aktywny w AK przy odbiorze zrzucanych do kraju na spadochronach cichociemnych, w 1942 roku został aresztowany przez gestapo i zginął w obozie koncentracyjnym. Po wojnie Zakrzewska kierowała w latach 1946–48 Wydziałem Kształcenia Głównej Komendy Harcerek, w latach 1949–50 była członkiem Naczelnictwa ZHP. Po likwidacji ZHP nie angażowała się w ruch młodzieżowy, choć nie należała też do przeciwników władzy i pracowała w Ministerstwie Oświaty. Niektórzy zarzucali jej, że w 1953 roku dała się nakłonić do podpisania inspirowanego przez UB, a zredagowanego przez Kazimierza Koźniewskiego listu otwartego do harcerzy z przestrogą przed podejmowaniem działalności konspiracyjnej. Podpisany przez 11 działaczy ZHP list zawierał też atak na dawne harcerstwo. Do aktywności powróciła w 1956 roku, przyjmując propozycję Janiny Balcerzak, kierującej wówczas OHPL, by zostać zastępcą komendanta głównego OHPL. W okresie zjazdu łódzkiego nadal była bezpartyjna, do PZPR wstąpiła w 1957 roku, już jako Naczelnik Harcerstwa¹³.

W „Deklaracji ideowej” przyjętej na zjeździe łódzkim, po dyskusji, przy pięciu głosach przeciw i jednym wstrzymującym, padały słowa:

„ZHP jest organizacją społeczną, skupiającą młodzież i instruktorów do wspólnej pracy dla dobra Polski Ludowej. Jest organizacją ideowo-wychowawczą, stosuje harcerskie metody wychowawcze i wzbogaca je zgodnie z najnowszymi osiągnięciami pedagogiki. (…)

ZHP pracuje pod ideowym przewodnictwem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, to znaczy wychowuje człowieka w duchu idei socjalizmu. (…)

ZHP jako instytucja świecka nie organizuje życia religijnego. Wychowuje swoich członków w duchu wolności przekonań i szeroko pojętej tolerancji tak w stosunku do wierzących, jak i niewierzących”¹⁴.

O interpretację tych słów będzie się w przyszłości toczył spór, który mocno zaciąży na dalszej historii ZHP.

Interpretację, obowiązującą działaczy partyjnych, dał Jerzy Morawski, członek Biura Politycznego i sekretarz KC, czołowy i popularny działacz PZPR, na naradzie aktywu ruchu młodzieżowego 30 grudnia 1956 roku. Zdecydowaną większość przemówienia Morawski poświęcił sytuacji w rozpadającym się ZMP i tworzonych przez jego dotychczasowych członków nowych organizacjach politycznych, ale wypowiedział też „parę słów o ZHP”. Zaznaczył, że ma on obejmować młodzież do 18 roku życia. „Będzie kłaść większy nacisk na zadania wychowawcze, na sprawę kształtowania charakteru harcerzy, przywraca się również tradycyjne nazwy i odznaki harcerskie, przez co harcerstwo staje się bliższe społeczeństwu zżytemu ze starą symboliką. Nie może to zmienić ideowego i politycznego kierunku wychowania harcerskiego – w duchu socjalistycznym. Uznajemy za dobre to, że Zjazd działaczy i instruktorów harcerskich stanął na stanowisku ciągłości ruchu harcerskiego i przeciwstawił się reaktywowaniu dawnego ZHP wraz z jego wzorem wychowawczym, strukturą i całym systemem wychowania. Czerpać z dorobku dawnego harcerstwa to nie znaczy wracać do dawnego modelu pracy również z wszystkimi jego błędami”. Za fakt pozytywny uznał powrót „wielu dawnych, postępowych instruktorów harcerskich” dotychczas odsuniętych od pracy, ale ten powrót „nie może prowadzić do odsuwania od pracy obecnych drużynowych i instruktorów”. Takim tendencjom trzeba się zdecydowanie przeciwstawić. „Trzon kadry instruktorskiej stanowić muszą ludzie o wyraźnym obliczu ideowym i politycznym, członkowie partii i bezpartyjni, niezależnie od tego, czy pracowali w harcerstwie dawniej, czy w latach 1950–1955”. Należy zapewnić polityczny kierunek pracy ZHP „w sensie powiązania harcerstwa z życiem całego społeczeństwa”, przestrzegania „zasady świeckości harcerstwa, tzn. że nie organizuje ono życia religijnego dzieci i młodzieży, nie przeszkadza dzieciom, których rodzice sobie tego życzą, w uczestniczeniu w praktykach religijnych, ale wewnątrz drużyny harcerskiej kieruje się zasadą wolności sumienia, wzajemnej tolerancji i zgodnego współżycia zarówno dzieci wierzących, jak i niewierzących”. Należy też zapewnić współdziałanie ZHP w innymi organizacjami młodzieży w postaci bliskiego kontaktu wzajemnego, a na szczeblu centralnym „jakiegoś wspólnego Komitetu Centralnego czy Rady Młodzieży”. Cały proces tworzenia nowych form organizacyjnych nie może postępować drogą odgórnych nakazów, ale na podstawie aktywności samej młodzieży, dyskusji, wysuwania się w pracy najlepszych działaczy, którym młodzież będzie ufała i wybierze ich do władz organizacji. „Jest jasne, że będzie się to dokonywać w walce z siłami reakcyjnymi i z tendencjami odśrodkowymi czy anarchistycznymi”. Na koniec Morawski zaznaczył, że przebieg tego procesu będzie w wielkiej mierze zależał od czynnego w nim udziału członków partii i zarazem działaczy młodzieżowych, od zdolności ich jednolitego działania¹⁵.

DRUH KUROŃ

Jacek Kuroń urodził się w 1934 roku we Lwowie jako syn działacza PPS o zdecydowanie lewicowej orientacji. Rodzina Kuroniów w 1944 roku opuściła Lwów i ostatecznie od 1946 roku mieszkała w Warszawie. W wieku dojrzewania Kuroń określił się jako komunista, zwolennik tworzonego systemu. W marcu 1949 roku wstąpił do Związku Młodzieży Polskiej i podjął aktywną działalność na Żoliborzu, zwłaszcza w harcerstwie, w Zarządzie Dzielnicowym ZMP, od 1951 w Zarządzie Stołecznym. Na Żoliborzu wdawał się w utarczki z „bikiniarzami”, dochodziło nawet do rękoczynów, w lipcu 1952 roku został pobity. Maturę zdał w 1952 roku i został przyjęty do Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Warszawie na kierunku historia. Wiosną 1952 roku Kuroń został etatowym pracownikiem ZMP, w grudniu 1952 roku awansował z instruktora Wydziału Harcerskiego Zarządu Stołecznego ZMP na wiceprzewodniczącego Zarządu Dzielnicowego ZMP Politechniki Warszawskiej, a w sierpniu 1953 roku został kierownikiem wydziału propagandy Zarządu Stołecznego ZMP. Już w tym okresie wyróżniał się ogromnym zaangażowaniem, zdecydowaniem, aktywnością, żarliwością, mocną obroną swego stanowiska. Cechowała go niechęć do procedur, formalnych hierarchii, podporządkowania się autorytetom. Szybko więc popadł w konflikt z aparatem urzędniczym ZMP, zwłaszcza z przewodniczącym Zarządu Stołecznego Jerzym Wołczykiem. Wykorzystano niewysłanie instruktora na jedną z narad w Komitecie Warszawskim PZPR i podanie nieprawdy w ankiecie personalnej, czyli ukrycie inteligenckiego pochodzenia społecznego matki. W połowie października został zdjęty z funkcji, następnie potępiony przez plenum Zarządu Stołecznego ZMP. Został też usunięty z PZPR, do której wstąpił parę miesięcy wcześniej.

Po rozstaniu z etatem i funkcjami w ZMP skupiał się na pracy z harcerskimi drużynami ZMP, w tym nad organizowaniem obozów i pełnieniem funkcji wychowawcy. Po powrocie z obozu letniego, 25 sierpnia 1955 roku w Wilanowie, w czasie kąpieli w Wiśle utopiło się troje dzieci, które znajdowały się pod opieką Kuronia. Tragedia wynikła wskutek dania dzieciom zbyt dużej swobody, nadmiernego ich rozproszenia i braku należytego nadzoru. Kuroń trafił do aresztu. Wstawiennictwo rektora WSP pozwoliło mu opuścić areszt i odpowiadał z wolnej stopy. Śledztwo zostało umorzone na podstawie amnestii 1956 roku, niemniej sprawa była tragiczna, znana w środowisku. I zapewne w innej sytuacji stałaby się powodem odsunięcia na lata od pracy z dziećmi¹.

W 1955 roku w związku z likwidacją Wyższej Szkoły Pedagogicznej Kuroń został przeniesiony na III rok na Wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Od początku 1956 roku uczestniczył aktywnie w działaniach na Uniwersytecie w grupie domagającej się radykalnego odejścia od stalinizmu. Wzoru myślenia i programu działania dostarczała członkom grupy publicystyka tygodnika „Po Prostu”. Rozsadzali ZMP na Uniwersytecie w imię potrzeby zmian radykalnych, wręcz rewolucyjnych, a od lata pozostawali w kontakcie z kierującym PZPR w Fabryce Samochodów Osobowych Lechosławem Goździkiem. Kuroń mniej się w fabryce udzielał, gdyż latem – jak zawsze – organizował obozy. Po wakacjach jednak był wśród najaktywniejszych organizatorów wystąpień na Uniwersytecie oraz wieców, które towarzyszyły obradom VIII Plenum. Należał do organizatorów Związku Młodzieży Socjalistycznej, który zgłosił akces do Rewolucyjnego Związku Młodzieży. Związki te wyrastały na gruzach ZMP i skupiały głównie studentów pragnących powstania nowej, ideowej, radykalnie lewicowej organizacji, uderzającej w dominację aparatu partyjnego. Pragnęły stymulować oddolną aktywność mas – zwłaszcza robotników i studentów – stąd nazwa „rewolucyjny”. Historia RZM zakończyła się 13 grudnia 1956 roku, gdy jego delegacja usłyszała z ust Gomułki: „Studenci chcieliby przewodzić robotnikom, ale do tego partia nie dopuści”².

Jacek Kuroń do OH wstąpił na początku lat 50., a pierwsze kroki w jego działalności harcerskiej związane są z organizowaną przez Komitet Dzielnicowy ZMP akcją „Lato w mieście”. Kuroń i jego przyjaciel Andrzej Garlicki prowadzili ją na placu przy ul. Włościańskiej w bardzo biednej części Żoliborza. Przychodziły dzieci z okolicy, były karmione, grały w piłkę, uczono się piosenek, Jacek opowiadał różne historie, szkoląc swój niezwykły talent gawędziarza. Pod wieczór dzieci wracały do domów³. W domach tych często nie było prądu, bieżącej wody, panowało niezwykłe zagęszczenie izb mieszkalnych, panoszył się alkoholizm i przestępczość. W 1953 roku Zarząd Stołeczny ZMP powierzył grupie studentów WSP poprowadzenie dla 120 dzieci kolonii harcerskiej w Dębicy w województwie rzeszowskim. W owej grupie byli Jacek Kuroń, Stefan Garwacki, Stanisław Czubaty i Aleksander Musiał. Wszyscy oni byli też studentami WSP, co oznaczało bliskość orientacji światopoglądowej i sprzyjało budowaniu przyjaźni oraz wspólnoty myślenia o wychowaniu. Walterowskie koncepcje i styl pracy kształtowały się stopniowo, zwłaszcza w czasie obozów letnich: w Dębicy (1954), na Wolinie (1955), w Gliniku (1956).

Jesienią 1956 roku, podczas dyskusji nad pożądanymi reformami i zmianami w harcerstwie, Czubaty, Garwacki i Kuroń pisali, że przyczyną klęsk wychowawczych Organizacji Harcerskiej jest źle pojęta ideowość. Nieprawdą jest, że młodzież ucieka od problemów politycznych. „Młodzież ma tylko dość politycznych sloganów, a pragnie prawdy, działania, wzruszenia. Gdy się ma «naście» lat, jak powietrze potrzebna jest wielka idea, taka, dla której warto żyć, walczyć, poświęcić wszystko. Nie można bez takiej idei pokazać młodzieży celu i sensu życia. (…) My, «walterowcy» jesteśmy komunistami i dlatego nasze wychowanie jest komunistyczne”. Określali się jako „walterowcy”, od pseudonimu gen. Karola Świerczewskiego „Waltera”, wówczas sztandarowego wzoru wychowawczego, symbolu międzynarodowej walki z faszyzmem w wojnie domowej w Hiszpanii, a potem generała Ludowego Wojska Polskiego (jego służbę przez ogromną większość życia w Armii Czerwonej mniej eksponowano)⁴. Wychowanie komunistyczne nie musiało oznaczać zwykłej afirmacji i propagandy. „Kiedy w sierpniu tego roku, wbrew oficjalnej ocenie mówiliśmy o Poznaniu jako o bohaterskim zrywie klasy robotniczej do walki o prawdziwy socjalizm – dzieci patrzyły na nas zdumione. Nie spodziewały się, że tak można mówić w harcerstwie”. I wieczorne dyskusje przy ognisku: „Po co żyjemy? (…) Jak mam teraz walczyć, jeśli chcę być komunistą?”⁵.

Były to słowa i deklaracje źle przyjmowane przez tradycyjnych harcerzy zmierzających do odbudowania na fali Października ZHP takiego, jaki został zlikwidowany. Ogromna aktywność organizacji terenowych w połączeniu z działaniem legendarnych, związanych dawniej z ZHP i Szarymi Szeregami instruktorów prowadziła do faktów dokonanych. Kuroń dążył jesienią 1956 roku do odbudowy jedności ruchu, mimo istniejących różnic. W kilka lat potem jeden z krakowskich działaczy harcerskich wspominał: „Pierwszy raz zetknąłem się z Kuroniem na Uniwersytecie Jagiellońskim w listopadzie 1956 roku w czasie wiecu zorganizowanego przez Komitet Rewolucyjny Studencki, tzw. Rewolucyjną Komendę Chorągwi i Akademicką Drużynę Instruktorską im. Bema. W czasie wiecu, którego efektem było ogłoszenie reaktywowania ZHP na terenie Krakowa, przemawiał i Kuroń. Nie jestem w stanie przypomnieć sobie dzisiaj treści jego wypowiedzi. Mogę tylko scharakteryzować. Kuroń skrytykował ostro ZMP w oparciu o stare i nowe doświadczenia. Wypowiedzi jego, mimo że uczestniczący w wiecu w większości reprezentowali bardzo reakcyjne stanowiska, zostały przyjęte gorącymi oklaskami. Sądzę, że takie przyjęcie jego wystąpienia przypisać należy krytyce ostro skierowanej przeciw ZMP oraz wybitnie demagogicznemu charakterowi wypowiedzi. Na zakończenie swego wystąpienia Kuroń powiedział, że właśnie w Łodzi zbiera się narada działaczy b. ZHP i OHPL, i że nie powinno na niej zabraknąć delegacji instruktorów harcerskich z Krakowa”⁶.

Zarazem jednak Kuroń, jak wspomina, należał do grona działaczy zaniepokojonych „ofensywą prawicy” i oceniał, że zmierza ona do opanowania harcerstwa. Prawicowość utożsamiał zaś z nacjonalizmem, klerykalizmem, ksenofobią, negowaniem dorobku minionych lat, za jaki uważał przede wszystkim awans społeczny najuboższych.

Na Ogólnopolskiej Naradzie Działaczy Harcerskich w Łodzi 8–10 grudnia 1956 roku w dyskusji Kuroń polemizował z tymi, którzy kwestionowali autentyczność ruchu harcerskiego wywodzącego się z ZMP: „Harcerstwo było własnością dzieci i młodzieży. Dzieci i młodzież stanowiły i stanowią najwyższą sankcję istnienia Związku. (…) Nie wyobrażam sobie sytuacji, w której działacze dzisiaj pracujący z dziećmi mieliby sobie odejść”. Ale też: „Wszyscy instruktorzy skrzywdzeni w poprzednim okresie muszą wejść frontowymi drzwiami. Te frontowe drzwi to jest platforma uchwały naszego zjazdu”. Polemizując z decyzjami podjętymi w Krakowie, mówił: „jestem przeciwko reaktywowaniu ZHP, ponieważ uważam, że ten formalny akt prawny pociąga za sobą pozbawienie głosu w sprawach Związku wszystkich tych, którzy nie mają stopni instruktorskich, a więc przede wszystkim całą kadrę z OH”. Sprawa druga, to ideowa treść harcerstwa, „śmiercią dla OH był fakt, iż tworzyliśmy organizację ideową, a zamiast ideologii dawaliśmy fałsz. Ale to nie oznacza, że bez ideologii należy wychowywać. Musimy sobie w harcerstwie postawić ideową płaszczyznę, a taką płaszczyzną może być tylko ideologia socjalizmu”⁷.

Zjazd łódzki zdecydował o reaktywowaniu ZHP wraz z tradycyjnymi symbolami i formami, ale w deklaracji zaznaczono socjalistyczny i świecki charakter organizacji. Według relacji Jana Kinasta, jednego z czołowych działaczy OH, przedłożoną zjazdowi do uchwalenia deklarację napisał Kuroń⁸.

Prócz cytowanych wyżej zasadniczych stwierdzeń określających ideowo-polityczny charakter organizacji, deklaracja ideowa zawierała także zamierzenia niekontrowersyjne. Wychowanie rozumiano jako kształtowanie „człowieka całym życiem oddanego walce o rozkwit i suwerenność Ojczyzny, odpowiedzialnego gospodarza kraju, który umie dla niego sumiennie pracować i mądrze nim współrządzić; człowieka, dla którego sprawy i wolność innych narodów są równie ważne, jak sprawy jego narodu; człowieka wrażliwego na krzywdę, szczególnie na krzywdę społeczną, stającego zawsze w obronie godności ludzkiej, w obronie słabszych, krzywdzonych i prześladowanych; człowieka myślącego, o śmiałym krytycznym spojrzeniu na życie, gotowego do ulepszania go własnym wysiłkiem, swą czynną postawą społeczną; człowieka, który zawsze postępuje tak, jak myśli, zdolnego do poświęceń w imię swojej idei, umiejącego wytrwale walczyć o zwycięstwo słusznych przekonań, a jednocześnie szanującego ludzi o odmiennych zapatrywaniach; człowieka świadomie pracującego nad własnym charakterem i postawą”. Odwoływano się do tradycji narodowych walk o wolność, niepodległość i postęp, w tym zarówno walk klasy robotniczej, jak Szarych Szeregów, ale też deklarowano chęć korzystania z doświadczeń organizacji pionierskich i innych postępowych organizacji świata⁹.

W wybranej na zjeździe łódzkim Naczelnej Radzie Harcerskiej dominowali działacze OHPL, wśród których byli Jacek Kuroń i Stefan Garwacki. Siła tradycji mocno jednak wpływała na młodych działaczy, którzy nie zdobywali stopni w dawnym ZHP¹⁰. Wspominając po latach ten zjazd, Kuroń krytycznie oceniał swoją ówczesną postawę, głęboką nieufność do skautów, lekceważenie struktur, aparatu, sztabów, a także walkę o umieszczenie w deklaracji ideowej słów, że ZHP pracuje pod ideowym kierownictwem PZPR. „Nie uważałem się wtedy wcale za człowieka, za którym stoi władza. Raczej przeciwnie, wydawało mi się, że występuję przeciwko potężnej sile, jaką stanowi sojusz prawicy w aparacie władzy z prawicą społeczną. Jak już wspomniałem, nie docenialiśmy wówczas ruchu instruktorskiego i ZHP był dla nas raczej sumą drużyn, nie rozumieliśmy więc znaczenia jego niezależności”¹¹.

We władzach ZHP Kuroń po raz pierwszy zetknął się z autentycznymi procedurami wyborczymi. Na posiedzeniu Naczelnej Rady Harcerskiej 18 grudnia 1956 roku wybierano jej prezydium. Kuroń był członkiem komisji skrutacyjnej¹². Wszedł także do Komisji Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego, w której miał się toczyć zasadniczy spór o kwestie ideowe, na jakich ma być oparte odrodzone ZHP. Miał się tu zetknąć i podjąć dyskusję z ludźmi nieprzeciętnymi, a nawet symbolizującymi tradycje harcerskie.

JAKIEGO HARCERSTWA PRAGNIEMY?

Pod takim tytułem powielony został referat Aleksandra Kamińskiego wygłoszony 27 stycznia 1957 roku. Kamiński dokonał szerokiej analizy tego, czym jest harcerstwo, na czym polega jego istota. Oddziaływanie wychowawcze harcerstwa jest  p o ś r e d n i e,  polega na  s a m o w y c h o w y w a n i u  się młodzieży, instruktor jest raczej  s t a r s z y m   b r a t e m-p r z y j a c i e l e m,  a jego główne zadanie polega na wytwarzaniu  z d r o w e g o   ś r o d o w i s k a  wychowawczego¹. Wszystkie te pojęcia omawiał, pokazując ich wzajemny związek. Wychowanie pośrednie polega na wyrabianiu u młodzieży pożądanych dyspozycji nie przez pouczanie, ale za pośrednictwem ćwiczeń harcerskich, życia obozowego, harcerskich stopni i sprawności. Te czynności pośrednie dostosowane są do wieku i płci w różnych okresach rozwoju. Akt wychowawczy wiąże się z przeżyciem emocjonalnym, gdyż harcerstwo w oczach młodzieży jest przygodą i zabawą. Samowychowywanie wynika z harcerskiego wzoru osobowości, która w ćwiczeniach, grach i zbiórkach premiuje „harcerską samodzielność, inicjatywę, zaradność, pomysłowość”. Instruktor nie jest kierownikiem czy dowódcą, ale „starszym bratem”, obowiązują go te same zasady i zwyczaje co młodzież, a przykład osobisty jest podstawowym instrumentem jego oddziaływania. Zdrowe środowisko wychowawcze to umiejętność stworzenia ze świetlicy harcerskiej, obozów i biwaków, z zespołu harcerzy „środowiska zdrowia psychicznego i fizycznego, środowiska nasyconego wartościami moralnymi, środowiska pobudzającego młodzież do swoistego harcerskiego fasonu, do doskonalenia się, do urzeczywistniania harcerskiego wzoru ideowego”.

Te podstawowe zasady harcerskiego systemu wychowawczego nie mogły być realizowane w okresie stalinowskim, gdy rządził wychowaniem „szablon zobowiązujący do jednolitości”, negowano „indywidualizowanie oddziaływań wychowawczych”, niszczono samodzielność społeczną. Rewolucja październikowa – mówił Kamiński – VIII Plenum i programowe wystąpienie Gomułki oznaczały proklamowanie zasady rzeczywistej aktywności społecznej, zniesienie szablonu wyłączności centralistycznej, początek demokratyzacji. Żadna z podstawowych zasad harcerskich „nie jest w sprzeczności z duchem nowej polskiej socjalistycznej demokracji”.

Tradycyjna metoda harcerska polega na systemie zastępowym, wychowaniu przez grę, współżyciu z przyrodą, obozach, stopniach i sprawnościach, mundurach.  „S y s t e m   z a s t ę p o w y  polega jak wiadomo na tym, że podstawową komórką harcerskich zbiórek i ćwiczeń jest zastęp złożony z 6–10 harcerzy lub harcerek. Ta liczba odpowiada liczebności samorodnych «band» młodzieży, a podobieństwo do «bandy» polega także na tym, iż dąży się do tego, aby chłopcy (dziewczęta) dobierali się w zastępie według sympatii, wspólnych zainteresowań i łączących je w sposób naturalny cech (na przykład ta sama klasa, bliskość mieszkań etc.). Zastępowy w prawdziwie harcerskim zastępie jest wyłaniany spośród członków zastępu. (…) Doniosłą cechą charakterystyczną zastępu stanowi  s a m o d z i e l n o ś ć  jego poczynań obejmująca inicjatywę programową i realizację opracowanego programu w tak dużym stopniu, na jaki może tylko się zdobyć zastęp i zastępowy. (…) Nie znam w wielkich organizacjach lepszej komórki wychowania kolektywnego niż zastęp” (podkr. w oryg.). Wychowanie przez grę stanowi najbardziej charakterystyczny przykład pośredniczości w wychowaniu. W odróżnieniu od rozrywki i zabawy w grze obowiązują reguły, prawidła, które muszą być respektowane przez wszystkich uczestników gry. Każda gra jest nacechowania współzawodnictwem między zespołami, ale jest w niej miejsce na indywidualne wyróżnienie. „Zaprawdę – harcerstwo to gra. Gra, w której stawką jest dobrze kształcony charakter i wielki nakład pracy, tym tylko szczególnej, że zwykle realizowanej z zainteresowaniem i często przydatnej społecznie”. Kamiński dodawał, by usunąć wszelkie wątpliwości: „1. harcerstwo jest organizacją typu wczasowego, a nie – jak szkoła – instytucją pracy, 2. używany w metodyce harcerskiej termin «wychowanie przez grę» pokrywa się w gruncie rzeczy z ogólnopedagogiczną zasadą wychowywania przez działanie”.

Współżycie z przyrodą jest fundamentalnym składnikiem metody harcerskiej, pociąga młodzież najmocniej przez poznawanie przyrody i puszczaństwo. Zbiórki w świetlicach czy w szkołach mają tylko uzupełniające lub przygotowawcze znaczenie. „Obóz pod namiotem w lesie, obliczany na drużynę złożoną z trzech do pięciu zastępów, stanowi środowisko umożliwiające realizowanie najbardziej do ideału zbliżonego życia harcerskiego”. Doniosłą wychowawczo rolą obozu jest konieczność radzenia sobie przez młodzież z różnymi potrzebami, gotowaniem w kuchni polowej, budowaniem prycz, praniem, robieniem zakupów, przetrwaniem deszczu. A także emocjami związanymi z ćwiczeniami, podchodami, zasadzkami. Dla młodzieży starszej sposobem kontaktowania się z problematyką społeczną powinny być harcerskie obozy wędrowne.

Stopnie i sprawności harcerskie ujmują w pewien ład i związek harcerskie gry oraz ćwiczenia, stopniują ich trudności, dla młodszych „są najbardziej bezpośrednimi celami ich pobytu w drużynie”. W ich mniemaniu gry i ćwiczenia umożliwiają „osiąganie oznak tej czy innej sprawności lub «nabicie» na krzyż harcerski oznaki wyższego stopnia”. Mundur wraz z symboliką harcerską kojarzy się z wojskiem. „Harcerstwo było i powinno zostać organizacją typu wojskowego”. Nie szkołą drylu, „lecz organizacją przejmującą w sposobie bycia te cechy żołnierskości, które reprezentują sprężystość zewnętrzną i duchową, karność w postawie i karność wewnętrzną. I właśnie mundur harcerski oraz oznaki harcerskie są walną pomocą we wdrażaniu do takich postaw. Są dla dzieci i młodzieży magnesem, są zewnętrznym wyrazem wspólnoty, są elementem umacniającym u chłopców i dziewcząt harcerskość”.

Kamiński oceniał, że tak opisana tradycyjna metoda harcerska powinna być realizowana przez odradzające się harcerstwo. Brał pod uwagę drugorzędne korekty, na przykład rozbudowanie zespołowości w programach sprawności i ich zdobywaniu lub ćwiczenia związane z nowoczesną techniką.

Tradycyjne harcerstwo składało się z trzech gałęzi wiekowych i trzech pionów organizacyjnych – zuchów, harcerzy i liczących ponad 18 lat starszych harcerzy. Konferencja łódzka ograniczyła wiek harcerzy do 18 roku życia, a więc nie przewidywała gałęzi starszoharcerskiej, ale Kamiński liczył na zmianę tego ograniczenia w przyszłości. Tradycyjnie istniały trzy piony – organizacja harcerek, organizacja harcerzy, organizacja kół przyjaciół. Obecnie istnieje jeden pion organizacyjny harcerek i harcerzy oraz niejasność co do statusu kół przyjaciół harcerstwa. Kamiński opowiadał się za powrotem do dawnych rozwiązań – odrębnych organizacji harcerek i harcerzy. Liczył na zmianę w tym zakresie w przyszłości, na walnym zjeździe.

Mówiąc o ideale wychowawczym, Kamiński podkreślał, że nie da się go wypracować przy biurku. „Ideał taki jest z reguły owocem myśli zbiorowej i pragnień zbiorowych, jest wyrazem opinii społecznej”. Ideały wychowawcze wyrastają z nurtujących społeczeństwo pragnień, dążeń, wzorców. Oznacza to, że należy przyjąć „tradycyjny ideał wychowawczy harcerski” uzupełniony „zwiastunami postępu, który wniosła do naszego życia rewolucja socjalistyczna, a nade wszystko – polski październik [1956]”. W tym miejscu Kamiński opisywał sens zmiany październikowej jako ustrój demokratyzującego się państwa, uznającego swobody obywatelskie oraz społeczeństwo „do pewnego stopnia” samorządne, mogące podejmować poczynania oddolne. Wspominał warszawskich walterowców jako drużyny „o dążnościach komunistycznych, a zarazem autentycznie harcerskich” i zauważał, że również przed wojną działali instruktorzy harcerscy – komuniści. Ale społeczeństwo polskie nie składa się w większości z komunistów i jeśli harcerstwo „ma być uznane przez całe społeczeństwo jako dobro własne, ogólnonarodowe, jako organizacja, której rodzice z całym zaufaniem powierzają swoje dzieci – nie może i nie powinno zawierać w swym ideale wychowawczym niczego, co by mogło ranić lub niepokoić jakikolwiek poważny odłam społeczeństwa. Przeciwnie – powinno w swych treściach ideowych zawierać te podstawowe wartości, wzory i poczucia moralne, które są uważane przez ogół za dobra i wartości najwyższego rzędu”.

Powrót do działalności dawnych harcerzy, odsuniętych w minionym okresie od aktywności, uznał za dużą wartość. Nie odejmował też autentyzmu młodym działaczom dawnej Organizacji Harcerskiej. Jak pisał, „przyszłość ZHP zależy od harmonijnego zespolenia we wspólnej pracy dawnych instruktorów i nowych działaczy, dźwigających dziś jeszcze na swych barkach w przeważającej części kraju ciężar naszego Związku”. Niemniej jak najpełniejszy powrót do pracy dawnych instruktorów „uważam za jeden z koniecznych warunków solidnej odnowy harcerstwa”, z czym wiąże się szybkie i prawidłowe odnowienie harcerskich zasad wychowawczych, metod i atmosfery współżycia. Zauważył występujące na tym tle napięcia, brak zaufania ze strony wielu dawnych instruktorów i niechęć wielu działaczy OH do ustępstw. Na przykład wszystkie stanowiska komendantów hufców są zajmowane przez byłych działaczy ZMP. Deklarował zarazem, że „kierownicy harcerstwa w Polsce Ludowej muszą to być ludzie, którzy ludową ojczyznę uznają za swoją własną ojczyznę, a polską drogę do socjalizmu za najdonioślejszy fakt postępu społecznego”. Łączył to z nadzieją, że „dni październikowe zjednoczyły cały naród, że cały naród nabrał przeświadczenia, iż Polska odtąd stała się krajem naprawdę niepodległym i naprawdę demokratyzującym wiele dziedzin swego życia, socjalizm rozpoczął nową, zgodną z potrzebami narodowymi erę – że wszystko to stwarza optymistyczną prognozę dla kształtowania się uczuć przywiązania do Polski nowej”.

W tym kontekście podejmował problem zapisu w deklaracji łódzkiej stwierdzenia, że ZHP pracuje pod ideowym przewodnictwem PZPR. Zauważył, że „deklaracja ta formułowana była podczas zjazdu zwołanego jednostronnie z incydentalnym dopełnieniem czterystuosobowego gremium przez kilkadziesiąt osób w trzecim – ostatnim – dniu obrad”. Warunki te nie sprzyjały dobrej atmosferze ani spokojnemu opracowaniu uchwał. Wspomniany ustęp deklaracji ocenił jako „sformułowanie niefortunne”. Wiadomo, że PZPR „posiada określony światopogląd filozoficzny, który w deklaracji łódzkiej nie został wymieniony, ale który przecież nierozłącznie związany jest z ideologią komunistyczną”. Stwierdzał dalej, że na walnym zjeździe powinno się ten punkt deklaracji zmienić, „aby wiadomym było, iż ZHP uznaje kierowniczą rolę PZPR w państwie, a więc także w odniesieniu do wszelkich instytucji społecznych i w szczególności – do Związku Harcerstwa Polskiego. Natomiast ideologia harcerska nie pokrywa się w pełni z ideologią PZPR. (…) Teoria walki klas (…) wzbudza poważne wątpliwości jako podstawa moralna w praktyce wychowawczej”. ZHP jest organizacją ludzi o różnych światopoglądach, „naszym wielkim zadaniem jest wdrażanie dzieci i młodzieży do szacunku dla poglądów cudzych”. Jak uniknąć „przegięć” w sytuacji, gdy PZPR jest politycznym czynnikiem kierowniczym w państwie? Rzecz wymaga dużego taktu z obu stron, zwłaszcza starannego przemyślenia przez instruktorów, którzy są członkami PZPR. „Sądzę, że najgłębszą i najwartościowszą więź między PZPR i harcerstwem stanowić będą uczucia ludzkie, uczucia tych właśnie instruktorek i instruktorów ZHP, którzy są równocześnie członkami Partii”. Jeśli jednak polityk zniszczy autonomię wychowawcy, „budowla przez niego wzniesiona nie będzie miała cech trwałości. Jeśli wychowawca zlekceważy polityka – jego poczynania nie będą ugruntowane w życiu praktycznym”. Obie strony muszą uznać „odrębność metod swego działania i zakresu swych prac”. Katastrofa ZMP polegała na tym, że jego aktywiści nie umieli dokonać dobrej syntezy i „postawa polityczna zagłuszyła w nich postawę wychowawczą. Do tego w harcerstwie dopuścić nie wolno”.

Stosunki między PZPR a ZHP powinny być stosunkami na szczeblu władz. „Nie wyobrażam sobie takiej sytuacji, aby na którymkolwiek szczeblu mogły ukształtować się wewnątrz władz harcerskich ściślejsze, zamknięte, niejawne komórki partyjne o ambicjach wytyczania naszej organizacji kierunków, zadań, rozwiązań personalnych itp. (…) ZHP uznaje przodowniczą rolę Partii w państwie. Poddaje temu przewodnictwu także swój organizm. Ale pragnie klarownej jasności powiązań. (…) Wierzę, że Partia znajdzie właściwą drogę pogodzenia koniecznej czujności politycznej z postulatem autentycznej autonomii naszej organizacji, bez której to autonomii nie będzie ona mogła żyć”². Tezy referatu Kamińskiego wywołały sprzeciwy członków grupy partyjnej. Na posiedzeniu Naczelnej Rady Harcerskiej 9 marca 1957 roku z polemicznym koreferatem wystąpiła Irena Chmieleńska, była nieco młodsza od Kamińskiego, wówczas 47-letnia. Pochodziła z zasłużonej rodziny o mocnych tradycjach patriotycznych. Ukończyła przed wojną psychologię wychowawczą na Uniwersytecie Warszawskim, pracowała w zespole znanego pedagoga prof. Stefana Baleya, także w poradni psychologicznej Wydziału Opieki Społecznej Zarządu miasta Warszawy. Podczas okupacji pomagała Żydom, za co wiele lat później otrzyma Medal Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. W pierwszych latach po wojnie pracowała w wydziałach opieki nad dziećmi w Krakowie, Warszawie, wreszcie w Ministerstwie Opieki Społecznej. Od września 1948 roku była wizytatorem Domów Dziecka w Ministerstwie Oświaty, ale nie godząc się na stalinowskie porządki, zrezygnowała i wyjechała do Lidzbarka Warmińskiego, by tam prowadzić dom dziecka. W 1955 roku w tygodniku „Walka Młodych” ogłosiła artykuł z wezwaniem powrotu do metod harcerskich. Wróciła do aktywności jesienią 1956 roku, włączając się do działań w Organizacji Harcerskiej ZMP³. Deklarowała się jako komunistka, ale ten komunizm niewiele miał wspólnego z oficjalną wykładnią tej ideologii i partyjną karnością. Zdecydowanie potępiała praktyki stalinowskie, także w dziedzinie wychowawczej.

„Zgodnie pragniemy tego, aby nasze harcerstwo było istotnie harcerstwem, a nie jego karykaturą, jak to było w ostatnich latach” – powiedziała w pierwszych zdaniach swego wystąpienia. Godziła się na sformułowane w referacie zasady wychowania pośredniego, zdrowe środowisko wychowawcze, autonomiczność organizacji, główne metody – system zastępowy, grę, współżycie z przyrodą, obozy, stopnie, sprawności, mundurki i symbolikę. „To są dobre metody pod warunkiem, że nie będzie się ich celebrowało w ich odziedziczonym kształcie, ale będzie się je modyfikowało, zmieniało, uzupełniało w zależności od potrzeb życia”. Zarazem deklarowała, że mówi w imieniu „grupy komunistów – współtwórców odrodzenia harcerskiej metody”. Chmieleńska odcinała się od doktrynerstwa, dogmatyzmu, „wynaturzeń komunistycznej myśli pedagogicznej” okresu stalinowskiego, zaznaczając, że „my komuniści potępiliśmy i sięgnęliśmy po metodyczną myśl skautową”. I podkreślała, zwracając się do dawnych instruktorów: „Różni nas przede wszystkim pojmowanie funkcji tradycji oraz pojmowanie ideału wychowawczego: zarówno jego rodowodu, jak treści”. Kamiński pragnął powrotu do wszystkiego, co było w harcerstwie, gdyż do tego społeczeństwo jest przyzwyczajone, to zaspokoi jego potrzeby. Chmieleńska zauważała, że oznacza to utożsamienie społeczeństwa z inteligencją miejską. Chęć zaspokojenia tęsknoty za tym, co było, „nie może być dla nas punktem wyjścia. Punktem wyjścia jest dla nas przyszłość”. Metoda harcerska jest niezwykle pożyteczna „dla naszego celu: dla wychowania świadomego współtwórcy dziejów. Wybaczcie te wielkie słowa – ale naprawdę o to właśnie chodzi, o świadomego współtwórcę dziejów”.

Perspektywa wychowania ideowego była głównym punktem sporu z Kamińskim. „Nie wspólne przeżycia w przeszłości, ale wspólny stosunek do teraźniejszości i wspólne dążenia na przyszłość mogą być zasadniczą podstawą naszej współpracy”. Nie może być różnicy dotyczącej kierunku, w jakim młodzież się prowadzi. „Jedna jest droga przed Polską! Droga ku socjalizmowi. Harcerstwo ma wychowywać młodzież, która zechce iść tą drogą świadomie i aktywnie. Innej drogi przed harcerstwem nie ma, bo nie ma jej przed Polską ani przed całą ludzkością. Czy chcemy tego, czy nie chcemy, świat toczy się ku socjalizmowi”. Ideału wychowawczego nie wyprowadza się z pragnień arytmetycznej większości społeczeństwa; byłby to typowy konserwatyzm. Powoływała się na prof. Bohdana Suchodolskiego, przestrzegającego przed mitologizowaniem jedności społeczeństwa, które jest zróżnicowane w swych dążeniach i pragnieniach. „Ostrzegał nas przed tym, co nazwał w przenośni «deizmem», «deizmem harcerskim» – koncepcją «obsłużenia wszystkich ideologii po równo»”. Nie można szukać ideału, który by nikogo nie urażał, takiego ideału nikt nie uzna za własny. Nie ma ucieczki przed wyborem, młodzież należy uczyć wybierania. Chmieleńska rozwijała te myśli: „W świecie, który rozwija się ku ustrojowi bezklasowemu, ku kolektywnym formom gospodarki, na plan pierwszy wysunąć się musi sprawa szacunku do pracy, szacunku dla wspólnego dobra, dyscypliny itd.”. Potrzeby społeczne wyznaczają elementy ładu wychowawczego, domagają się ogólnoludzkich norm moralnych. Miejsce harcerstwa jest w nurcie postępowym i „tam gdzie trzeba [musimy] przeciwstawić się nawet najbardziej utrwalonym pojęciom i ważnym tendencjom sporego nawet odłamu społeczeństwa”.

Chmieleńska nie godziła się na przeciwstawianie sobie ideologii komunistycznej i harcerskiej. Próbując określić komunizm, odwoływała się zwłaszcza do pracy Lenina Państwo a rewolucja, o której powiedziała: „mnie uczuciowo jest najbliższa”. (W pracy tej, pisanej w 1917 roku, Lenin przewidywał zniesienie państwa jako instytucji zorganizowanej przemocy na rzecz swobodnej aktywności klasowej robotników i likwidację wszelkiej przemocy). Chmieleńska widziała zatem w komunizmie wyraz „odwiecznych tęsknot ludzkości do szczęścia na ziemi”. Komuniści wyrażają pragnienia i dążenia, które wyrastają z potrzeb mas ludowych, nawet jeśli nie są przez społeczeństwo w pełni uświadamiane. Nieporozumienia wynikają z praktyki – „przeciwstawiliśmy naszą moralność komunistyczną moralności raz nazwanej przez nas burżuazyjną, raz religijną. (…) Trudno o coś głupszego. Namieszaliśmy tyle pojęć, ile ich się przy okazji zmieściło: i normy moralne, i kryteria etyki, i zasady, i praktykę”. Wyszło z tego, że moralność komunistyczna to coś nowego, a „nie kradnij” to przeżytek burżuazyjny lub religijny idealizm. „Dodajmy do tego zakłócenie równowagi między patriotyzmem a internacjonalizmem, dodajmy nachalną propagandę Związku Radzieckiego – a będziemy rozumieli, skąd się bierze nieporozumienie między nami a społeczeństwem na odcinku ideału wychowawczego”. Obowiązkiem komunisty jest zmieniać świat na lepszy idące w parze z poznawaniem praw, które rządzą światem. Na plan dalszy schodzi sprawa filozoficznego poglądu na świat. „Czy przy tym jesteśmy ludźmi religijnymi, czy nie – to sprawa wtórna. Sprawa filozoficznego światopoglądu – to już dla aktywu komunistycznego”. Idea „miłości bliźniego” niezmącona walką klas nie jest do zrealizowania, „dopóki istnieje na świecie ucisk jednego człowieka nad drugim, jednego narodu nad drugim”. Trzeba przed młodzieżą stawiać sprawę uczciwie, „budząc w młodych dążenie do braterstwa w stosunku do wszystkich ludzi”, ale też przekazując jej wiedzę o świecie, „a więc i o trudnościach w realizowaniu tych dążeń”.

O praktykach stalinowskich Chmieleńska nie powiedziała jednego dobrego słowa, wspomniała o gwałceniu praw ekonomicznych i praw psychologii. Tę sytuację przeciął Polski Październik, który oznacza prowadzenie społeczeństwa ku socjalizmowi „w większej z nim zgodzie. Przyszedł więc czas, aby przestać utożsamiać wypaczenia stalinowskie z ideą komunizmu. Nie utożsamiamy już potworności świętej inkwizycji – powołanej bądź co bądź przez Kościół katolicki – z miłością bliźniego, głoszoną przez ten Kościół”.

Pytając, „jakiego harcerstwa pragniemy?”, Chmieleńska odpowiadała w podsumowaniu swojego przemówienia: „Po pierwsze chcemy, aby było ono istotnie harcerstwem, to znaczy, by spełniało w zasadzie warunki wymienione przez druha Kamińskiego w punktach dotyczących zasad i metod harcerskich, a także, żeby jego ideał wychowawczy w dużym stopniu odpowiadał istniejącym już dziś wyobrażeniom większości społeczeństwa o tym, co słuszne i dobre. Ale zarazem chcemy, żeby to był ruch żywy, a żywy – to znaczy zmienny, rozwijający się, odpowiadający potrzebom życia społecznego i potrzebom samej młodzieży”. Zauważyła, że wychowanie nie nadąża za zmianami w świecie, nie tylko w Polsce, co powoduje niepokojące objawy w zachowaniach młodzieży, i na Zachodzie, i Polsce, i w ZSRR. Harcerstwo może przyczynić się do zmniejszenia tej niepokojącej tendencji, może pomagać młodzieży rozumieć życie, w które wchodzi, i znaleźć w nim swoje miejsce. „Opowiadamy się wyraźnie za ideałami sprawiedliwości społecznej i to nie tylko w Polsce, ale na całym świecie. W tym ideale zawierają się ideały wolności, równości, braterstwa – nie zawieszone w próżni abstrakcyjnych marzeń, ale widziane realnie w perspektywie drogi do socjalizmu i dalej. Chcemy uczyć młodzież dążenia, realnego dążenia do tych wysokich ideałów poprzez poznanie praw rządzących światem i konkretny udział jej w budowaniu nowego życia. (…) Obozownictwo, przyroda, całe puszczaństwo (…) dobrze, ale przy tym wszystkim: do udziału w życiu także przez udział w życiu, w społecznym życiu swego otoczenia i to nie wyłącznie najbliższego”⁴.

Chmieleńska deklarowała się jako komunistka, ale jej komunizm nie miał nic wspólnego z totalitarną ideologią, sowieckimi wzorami, modelem państwa przemocy i dyktatury. Przeciwnie, był wyrazem najdalej posuniętej idei wolności człowieka, ale też budowania w nim odpowiedzialności za wolność, rozwój społeczeństwa i całego świata. Była to lewicowość romantyczna, zakorzeniona w polskich tradycjach, wyrażająca się radykalną niezgodą na dystanse społeczne i materialne oraz różne rodzaje zniewolenia. Ten szlachetny, ale rzadki już rodzaj radykalnej lewicowości budził szacunek, i w tym gronie nie wywoływał sprzeciwu. Potwierdził to zabierający głos po Chmieleńskiej Józef Sosnowski, jeden z weteranów harcerstwa, przed wojną sekretarz generalny Naczelnictwa ZHP: „Muszę stwierdzić, że obiema rękoma podpisać się mogę pod każdym zdaniem referatu mojej przedmówczyni”, ale „praktyka komunistów w ubiegłym okresie jakże była wypaczona w stosunku do tych ideałów, o których mówiła druhna”. W obszernej i ciekawej dyskusji zabierało głos wielu wybitnych harcerzy o długiej tradycji, między innymi Józef Grzesiak, Władysław Szczygieł, Marian Wierzbiański, Oskar Żawrocki.

Młodzi na ogół milczeli, jedynym, który ośmielił się zabrać głos i obszernie wyrazić swoje poglądy, był Jacek Kuroń. Jego przemówienie było długie, dość mętne, ale wyrażające radykalne stanowisko polityczne. Dowodził, że skauting Baden-Powella, utworzony po wojnie burskiej, miał na celu „wychowanie człowieka, który potrafi Imperium Brytyjskiemu zdobywać hegemonię na świecie”. Metody puszczaństwa miały przygotować do udziału w wojnie w koloniach. „Skauting dawał imperium brytyjskiemu wspaniałych, kolonialnych oficerów”. Sylwetka wychowawcza skautingu „nie była żadnym absolutnie osiągnięciem koniecznym dla myśli harcerskiej”, była związana z pragnieniami pewnych grup społeczeństwa angielskiego „nam dziś najzupełniej obcymi”. Odnosząc się wprost do przemówienia Sosnowskiego, zgodził się z nim, że w Polsce harcerstwo formowało się przed I wojną światową jako część ruchu niepodległościowego. Ale w Polsce już niepodległej, przez cały okres międzywojenny „służyło określonym klasom”. Kuroń mówił: „Sądzę, że nikt nie będzie się ze mną sprzeczał, że wychowywano w duchu absolutnego lojalizmu. Nawet jeżeli dużo na ten temat nie mówiono, to przecież po całym szeregu starszych instruktorów, z którymi ja się stykam, wychowanych w harcerstwie, bardzo wyraźnie [to] widać”. Te cechy to lojalizm, niesprzeciwianie się władzy, braterstwo będące solidaryzmem klasowym, nieszukanie szerszych źródeł krzywdy społecznej. „To wszystko – obiektywnie rzecz biorąc – było na rękę klasie panującej”, „harcerstwo wychowywało uczciwych, dobrych, potulnych obywateli”. Taki wywód musiał niezwykle irytować siedzących na sali przedwojennych organizatorów harcerstwa. Wykład o klasowości dawany im przez Kuronia nie miał w sobie żarliwej i romantycznej ideowości Chmielewskiej, przypominał raczej schematyczne agitki z dopiero co minionej epoki. Kuroń próbował wykazać się erudycją, cytował fragmenty pism Baden-Powella, wspomniał o Straży Przedniej, łącząc ją z procesem „faszyzacji ustroju w Polsce”. Łatwo wyobrazić sobie irytację słuchaczy, którzy dorośli w przedwojennej Polsce, i budowanie przez nich opinii o tym, kim jest ten młody działacz.

Kuroń deklarował się jako partyjny i bez ogródek mówił, że naród do socjalizmu prowadzi partia, zatem „nad nami ideowe kierownictwo bierze Polska Zjednoczona Partia Robotnicza”. Nie chodzi o ręczne sterowanie, o angażowanie się po stronie tej lub innej grupy w partii, ale „musimy brać pod uwagę postulaty Partii wyrażone w programach Partii, w programach budownictwa socjalistycznego, bo tylko w ten sposób można sobie określić, jakiego człowieka mamy wychowywać”.

Akceptując metody harcerskie jako środki wychowawcze, zgłaszał jednak zastrzeżenie wobec systemu zastępowego. „To jest klasyczna metoda antydemokratyczna. To jest metoda hierarchizacji”. Powołał się przy tym na przedwojenną broszurę Jędrzeja Giertycha My, młode pokolenie!, w której „tak strasznie długo rozwodził się nad hierarchicznym rozwojem społeczeństwa”. Tej hierarchiczności przeciwstawiał metodę Antona Makarenki, którą „my już od trzech lat próbujemy”, bo ona ma „strukturę przystosowaną do demokratycznego społeczeństwa. Wychowują człowieka, który potrafi się nie zgodzić, potrafi walczyć, potrafi się kłócić, a o to, o to jednak chodzi”. Te ostatnie zdania ujawniały kształtującą się u Kuronia niezgodę nie tylko na „burżuazyjną” hierarchię, ale na wszelki konformizm i podporządkowanie, na dominację narzucanego autorytetu.

Podsumowując dyskusję, Aleksander Kamiński oceniał: „Dopiero wtedy, gdy harcerstwo stanęłoby na trwałych fundamentach, wtedy można by wprowadzić intensywną twórczość przekształcania go”. Odnosząc się do głosów radykalnie lewicowych, powiedział, że są w ich koncepcjach dwie „zadry” – światopogląd materialistyczny i walka klas jako punkt wyjścia⁵.

Ujawniony w tej dyskusji spór o wizję celu wychowania wyznaczał najważniejsze stanowiska i opozycje w ciągu najbliższych kilkunastu miesięcy. Jego doprecyzowanie miało miejsce w pracach nad prawem i przyrzeczeniem harcerskim.

KOMISJA PRAWA I PRZYRZECZENIA HARCERSKIEGO

Komisji przewodniczył Aleksander Kamiński, który był żywym symbolem tradycji ZHP, a zarazem wybitnym pedagogiem. W dyskusjach prowadzonych na posiedzeniach Komisji okazał się rzecznikiem budowania jak najszerszego porozumienia, docierania stanowisk, szukania zadowalającego kompromisu. W Komisji znaleźli się siedemdziesięcioletni Tadeusz Strumiłło, współtwórca polskiego harcerstwa i przewodniczący ZHP w latach 20., Jadwiga Wierzbiańska, przed wojną Naczelniczka Harcerek, czy Stefania Stipal, w latach 30. komendantka Lwowskiej Chorągwi Harcerek. Te osoby i wielu innych członków Komisji zmierzało do przywrócenia przedwojennych tradycji i idei harcerskich oraz przełamania ograniczeń, które narzucał zjazd łódzki. W sporach i ucieraniu stanowiska, które miało być ich wynikiem, Kuroń należał do aktywniejszych obrońców linii socjalistycznej.

Podstawą dyskusji było Prawo Harcerskie z 1932 roku, które brzmiało:

„1. Harcerz służy Bogu i Polsce i sumiennie spełnia swoje obowiązki.

2. Na słowie harcerza polegaj jak na Zawiszy.

3. Harcerz jest pożyteczny i niesie pomoc bliźnim.

4. Harcerz w każdym widzi bliźniego, a za brata uważa każdego innego harcerza.

5. Harcerz postępuje po rycersku.

6. Harcerz miłuje przyrodę i stara się ją poznać.

7. Harcerz jest karny i posłuszny rodzicom i wszystkim swoim przełożonym.

8. Harcerz jest zawsze pogodny.

9. Harcerz jest oszczędny i ofiarny.

10. Harcerz jest czysty w myśli, mowie i uczynkach, nie pali tytoniu i nie pije napojów alkoholowych”.

Już na pierwszym posiedzeniu Komisji 13 stycznia 1957 roku Kuroń sprzeciwił się utożsamianiu prawości i prawdomówności oraz stawianiu za wzór Zawiszy Czarnego, gdyż jest to archaizm i młodzież „jednak coś niecoś wie o dawnych rycerzach”. W kwestii niejednoznaczności pojęcia prawdomówności dał przykład chłopaka, który chodzi na wagary i w domu jawnie się do tego przyznaje, nie widząc w tym problemu. Prawdomówność nie jest jeszcze prawością – zauważał. „Sprawa stosunku do człowieka, do ojczyzny, do otoczenia, koleżeńskość – to też składa się na pojęcie prawości”. Próba skreślenia Zawiszy Czarnego wywołała stanowczy opór zwolenników tradycji. W dalszej dyskusji Kuroń mówił, że to, co było dla niektórych dawniej piękne, „może okazać się teraz dla młodych śmieszne. Tej śmieszności trzeba uniknąć. Życie poszło dalej”. Stanowczo oponował Strumiłło: „zastrzegam się przeciwko określeniu, że my opieramy się na wspomnieniach. Pewne rzeczy, pewne określenia są wieczne, mimo że życie się zmienia”. Powołał się na wzory rycerskie w powieściach Sienkiewicza. Sprawa wywoływała duże kontrowersje, wypowiedziało się wiele osób, jedni broniąc tradycji, inni opowiadając się za jej rewizją. Wobec zdecydowanego sprzeciwu Kuroń wycofał się ze sporu o punkt prawa harcerskiego „Na słowie harcerza polegaj jak na Zawiszy”, ale protestował przeciw umieszczeniu go na pierwszym miejscu przed służbą ojczyźnie, „która jest zadaniem naczelnym”. Ostatecznie wszyscy głosowali za przyjęciem tego punktu prawa harcerskiego bez sprecyzowania, na którym miejscu ma być wymienione. Następnie Kuroń opowiedział się za wprowadzeniem do prawa harcerskiego sprzeciwu wobec antysemityzmu oraz zaproponował zapis: „Harcerz miłuje wolność i sprawiedliwość, walcząc o prawa do nich dla każdego człowieka”. Pod koniec zebrania powołano siedmioosobową podkomisję redakcyjną, do której weszli między innymi Kamiński, Chmieleńska, Dąbrowski i Kuroń. Miała ona szukać możliwości zbliżenia stanowisk¹.

Na następnym posiedzeniu 26 stycznia potoczyła się fundamentalna dyskusja nad tym, czy w przyrzeczeniu harcerskim powinien być wymieniony Bóg. Było oczywiste, że nie wszyscy harcerze są wierzący, a zatem powstawał problem, czy powinno być osobne przyrzeczenie dla wierzących i niewierzących, co proponował Strumiłło, względnie czy zastąpić „Boga” określeniem równoważnym, na przykład słowem „Prawda”. Kuroń wypowiedział się stanowczo: „wprowadzenie tego słowa [Bóg] do przyrzeczenia to są głębokie konsekwencje wychowawcze” i ustawianie charakteru organizacji. „Ja jestem niewierzącym, ale czy moim obowiązkiem – jako instruktora – będzie pilnowanie, aby ten 11-letni wierzący harcerz chodził do kościoła? Czy ja mam pilnować, aby nie złamał tego przyrzeczenia?”. Pytał też, jak taki zapis ma się do deklaracji łódzkiej, gdzie stwierdzono, że w ZHP ma nie być ani propagandy religijnej, ani ateistycznej. I tylko takie stanowisko jest słuszne. Następujący wywód Kuronia dobrze oddaje jego pogląd w tym kluczowym punkcie sporu: „Porozumienie między Państwem a Kościołem polegało na tym, że pozwala ludziom wierzącym uprawiać kult religijny bez żadnych ograniczeń. Nie znaczy to, aby wszystkie organizacje społeczne były religijne. Jeżeli organizacja harcerska postawi sobie ideał Boga, to konsekwentnie nastąpi podział między harcerzy wierzących i niewierzących. Jeżeli organizacja harcerska nie powie nic o Bogu, to podział taki nie zostanie uwidoczniony. (…) W moim przekonaniu nieważnym jest, czy człowiek wierzy, czy też nie. Ważnym jest, czy jest człowiek sprawiedliwym, czy też nie. Czy jest dobrym Polakiem, czy też nie. Religia nie może stanowić linii podziału. (…) Dlatego z całą stanowczością oświadczam się przeciwko umieszczeniu słowa «Bóg» w przyrzeczeniu i ustaleniu dwóch tekstów przyrzeczenia. To pozostawia głęboki wpływ wychowawczy, sprzyja tchórzostwu, powoduje brak walki o poglądy. Młodzież przyzwyczaja się, że pod naciskiem można zmieniać poglądy. To byłoby równoznaczne po pierwsze z rozłamem w organizacji, a po drugie – warunkowałoby nietolerancyjność, powodowało zły wpływ na młodzież, zły wpływ na charakter młodzieży.

Trzeba się wreszcie przyzwyczaić, że religia jest osobistą sprawą każdego człowieka. Nie należy swojej religii obnosić na transparencie. Bo to jest kołtuństwo. U nas z religii robi się manifestację, obnosi się ją. To jest złe”.

Stanowiska religijnego bronili między innymi Strumiłło i Dominik Patora. Kamiński apelował o chęć do kompromisu. Kuroń w pewnym momencie sprzeciwił się głosowaniu sprawy, gdyż automatycznie miałoby ono charakter deklaracji religijności części głosujących. Ostatecznie sprawę przekazano do podkomisji.

Zacięta dyskusja potoczyła się także wokół sprawy walki z nałogami, czyli piciem alkoholu i paleniem papierosów. Istniał w tej kwestii już pewien stan faktyczny. W tradycyjnym harcerstwie obowiązywała abstynencja oraz niepalenie, w Organizacji Harcerskiej tego wymogu nie było i wielu instruktorów paliło. Propozycję przywrócenia abstynencji wniósł druh Władysław Szczygieł, a poparł ją Strumiłło. Odpowiedni zapis prawa harcerskiego miał brzmieć: „Harcerz jest czysty w myśli, w mowie i czynach. Nie pije i nie pali”. Kamiński zauważył, że w angielskim skautingu nie ma obowiązku abstynencji, a jeśli ktoś pali nałogowo, to palić będzie. Konsekwencją przyjęcia takiego stanowiska byłoby więc pożegnanie bardzo wielu instruktorów, którzy palą. Apelował o szukanie kompromisu. (Według jednej z wypowiedzi paliło 50–70 procent instruktorów). W zarządzonym głosowaniu za „nie pije i nie pali” opowiedziało się 20, za formułą „unika picia i palenia” tylko 4 głosujących.

W dalszej dyskusji Kuroń sprzeciwił się użyciu słowa „czysty” i mówił, że żaden zakaz tu nie pomoże. „To nie młodzież rzutuje na doprowadzenie społeczeństwa do pewnego stanu rozwydrzenia. Żaden zakaz tu nie pomoże. Tutaj trzeba przeprowadzić bardzo trudną pracę, w której nie mamy doświadczenia. U nas nie ma szkół, w których prowadziłoby się koedukacyjną pracę pedagogiczną”. Słowo „czysty” proponował zastąpić słowem „szlachetny”. Słowo „czysty” jest w pewnym wieku niezrozumiałe, w późniejszym „nielogiczne”. Słowo „szlachetny” oddaje „humanistyczny stosunek do człowieka”. Takiemu stanowisku sprzeciwiły się między innymi Jadwiga Wierzbiańska i Zofia Wołowska, zauważając, że „czysty” i „szlachetny” to dwa różne pojęcia. Kuroń jednak argumentował dalej: „Nic nie można rozwiązać zakazem czy nakazem. (…) Jeżeli mam zespół koedukacyjny, to staram się wyrobić humanistyczny stosunek do siebie. Istnieje możliwość pokazania miłości w życiu, na co dzień. (…) Zachodzi pytanie, w którym wieku czystość przestaje obowiązywać. (…) To jest nie do rozwiązania”. Archaiczne słowo „czystość” należy zastąpić słowem „szlachetność”. Tradycjonalistów nie przekonał. Strumiłło wyjaśniał, że broni się tu ideału, do którego należy zdążać, a „za czyn nieczysty rozumie się stosunki pozamałżeńskie, samogwałt”. W głosowaniu za „czysty” opowiedziało się 7 osób, za „szlachetny” 12².

Dalsza debata nad treścią przyrzeczenia harcerskiego toczyła się na posiedzeniu Komisji 10 lutego 1957 roku. Debatowano nad kompromisową propozycją komentarza do przyrzeczenia zgłoszoną w imieniu podkomisji przez Stanisława Dąbrowskiego: harcerz „wie, że jedni uznają tylko to za prawdziwe, co jest poznane przez naukę, drudzy sięgają poza nauki i swój pogląd na świat opierają na wierze w Boga. Harcerz jednakowo ceni jednych i drugich, jeżeli ich czyny potwierdzają ich słowa i są zgodne z prawem harcerskim”. Harcerz „unika wszystkiego, co może podkreślać różnice religijne lub narodowościowe”. Zarazem Dąbrowski zaproponował, by do tekstu przyrzeczenia harcerskiego: „Mam szczerą wolę całym życiem służyć prawdzie i Polsce, nieść chętną pomoc bliźnim, być posłusznym prawu harcerskiemu”, dać komentarz: „Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Polsce i pomagać w budowaniu socjalizmu. Mam odwagę walczyć o sprawiedliwość i prawdę. Obiecuję czuwać, żeby zawsze być posłusznym prawu harcerskiemu i być gotowym do niesienia pomocy każdemu, kto jej potrzebuje”. Zofia Skórzyńska zaproponowała skrót, który eliminował słowo „socjalizm”. Kamiński zaproponował, by słowo „socjalizm” zastąpić sformułowaniem „służyć Polsce sprawiedliwej społecznie”. Kuroń zaoponował: „To jest właśnie Polska Ludowa. Dlaczego to przemilczać”. I bronił tekstu zaproponowanego przez Dąbrowskiego. Propozycja podkomisji nadal dzieliła, przy czym spór toczył się o użycie słów: „Bóg”, „socjalizm”, „bliźni”. To ostatnie jego przeciwnicy uznali za archaizm i część języka religii.

Antoni Wasilewski, jeden ze starszych harcerzy, stwierdził, że przecież większość społeczeństwa jest katolicka, a religia wróciła do szkół. Jest zatem realizmem uznanie poglądu większości, gdy chodzi o powołanie się na Boga. Zarazem przeciwny był użyciu słowa „socjalizm”³. W zdecydowaną polemikę z takim postawieniem sprawy wdał się Kuroń: „Ja jestem ateistą. Jestem tolerancyjny, bo wstrzymuję się przez wszystkie wasze posiedzenia od głoszenia tego, co [to] jest ateizm. (…) Idąc dalej, stwierdzić można, że stalinizm był swego rodzaju religią. (…) Mogę powiedzieć, że to religia typu stalinowskiego zgubiła młodzież. Drugą rzeczą, która ujemnie na młodzież oddziaływała i zgubiła ją, był właśnie brak tolerancji, który cechował miniony okres. (…) Idę na kompromis, bo nie wysuwam postulatu, żeby «harcerz był ateistą». (…) Prawdziwa tolerancja odnosi się do mniejszości, a nie do większości. Dlatego protestuję przeciwko wszelkim instytutom Gallupa, bo to jest zaprzeczenie tolerancji dla mniejszości”. Krytykując pojęcie bliźniego, przypomniał okres inkwizycji i wojen krzyżowych. Stwierdził, że „słowo «bliźni» jest na niższym poziomie niż słowo «człowiek»”. Nie znajdujemy go nawet w „Tygodniku Powszechnym”. „Podając to wszystko, mówiąc to wszystko, wystąpiłem przeciwko swoim przekonaniom, bo ja – jako ateista – jestem tolerancyjny. Chciałem jednak dać próbkę tego, co przeżywam, słuchając naszej dyskusji”. W konkluzji opowiedział się za tekstem przedstawionym przez Dąbrowskiego.

Wywód Kuronia skomentował Strumiłło, że ma podobne przeżycia, kiedy słucha dyskusji swoich przeciwników. Nie o osobiste przeżycia jednak chodzi, ale o dobro społeczeństwa. Opowiedział się więc za dawnym tekstem przyrzeczenia, co proponowały też Wołowska i Stipal.

Odnosząc się do użycia słowa „socjalizm”, Aleksander Kamiński apelował o realizm: „harcerstwo w Polsce dzisiejszej będzie miało sens tylko wtedy, gdy zespoli się z ideą budowania socjalizmu. Inaczej miejsca w Polsce sobie nie znajdziemy”. Akcentował przy tym, że po październiku 1956 socjalizm nabrał treści społecznej, przypomniał przedwojenne spółdzielnie, więc „możemy śmiało wypowiedzieć się za «polską drogą do socjalizmu»”. Przypomniał też jednak stalinizm, kiedy „niszczyło się wartości bliskie oraz ludzi żyjących”. Bronił natomiast pojęcia „miłość bliźniego”. Przeciw użyciu słowa „socjalizm” wypowiedziała się między innymi Jadwiga Wierzbiańska, za jego użyciem Irena Chmieleńska, która jako przedwojenny kurator w sądach dla nieletnich przypomniała nędzę przedwojennych osiedli robotniczych i oceniła, że mimo różnych wypaczeń po wojnie dokonał się wielki postęp. Do zbliżenia stanowisk było jednak daleko. Padały propozycje zastąpienia słowa „socjalizm” pojęciem „sprawiedliwość i prawda” lub poprzestaniem na „służbie Polsce”. W pewnym momencie Kuroń stwierdził, że różnica dotyczy jedynie użycia lub nie słowa „socjalizm” i zaproponował głosowanie. Kamiński je zarządził. Za słowem „socjalizm” głosowało 15, przeciw 12 osób.

Wówczas Kamiński stwierdził, że różnica jest niewielka i zaproponował, by podkomisja przedłożyła inną koncepcję lub opracowała komentarz. Kuroń wyraził zdumienie z takiego stawiania sprawy i mówił, że wśród młodzieży zagadnienie to nie urasta do takich rozmiarów jak w tym gremium. „Życie będzie się toczyło dalej i krzywdy [sprzed 1956 – przyp. AF] można naprawić. Wśród studentów na przykład nie spotkałem człowieka czy grupy młodych, którzy nie chcieliby budować socjalizmu”. Strumiłło jednak konsekwentnie zaproponował, by użyć sformułowania: „walczyć o Prawdę i sprawiedliwość”. Kuroń sprzeciwił się – sprawiedliwość i socjalizm to nie to samo. Sprzeciw wobec słowa „socjalizm” szerzej umotywowała Jadwiga Wierzbiańska, mówiąc, że dla wielu ludzi w Polsce jest ono synonimem marksizmu, a marksizm to światopogląd materialistyczny. „Nie prowadźmy podwójnej gry. Zupełnie co innego oznacza ustrój sprawiedliwości społecznej na zasadach socjalistycznych – a co innego jest podać jako pewną moralność socjalistyczną. Czy młodzież to weźmie za swoje? Jaki jest nasz model gospodarczy? Jaka sprawiedliwość człowieka? Jaki stosunek człowieka do człowieka? Poczekajmy, aż to wszystko się skrystalizuje, a dopiero potem połóżmy na barki młodych”. Kuroń zaproponował przerwanie dyskusji i ponowne głosowanie. Proporcją głosów 13:14:1 opowiedziano się przeciw słowu „socjalizm”. W tej sytuacji Kamiński zaproponował, by sprawę odroczyć do następnego zebrania i zobowiązać się do nie przenoszenia jej „w teren”. „Pomyślcie, jakie byłyby konsekwencje tego, gdybyśmy rozbili się o rolę socjalizmu w naszej organizacji”⁴.

Na kolejnym posiedzeniu 23 i 24 lutego dalej dyskutowano kwestie abstynencji, socjalizmu, akcentów religijnych. Ostatecznie po kolejnym wystąpieniu Kuronia za zastąpieniem słowa „czystość” słowem „szlachetność” opowiedziało się 18, przeciw 8 głosujących. Kuroń zabrał też głos, by sprzeciwić się dalszemu dyskutowaniu użycia słowa „socjalizm” i kolejnemu głosowaniu. Proponował, by tekst ustaliła Naczelna Rada Harcerska. Najwyraźniej poirytowany jałowością dotychczasowego sporu użył w swym wystąpieniu mocnych słów, między innymi „zabawa”, co wytknął mu przewodniczący Kamiński. Kuroń przeprosił za ostre słowa, ale upierał się co do meritum: „Harcerstwo musi mieć aktywną rolę w budowaniu socjalizmu. (…) Dlatego chcę słowa «socjalizm» w przyrzeczeniu, żeby ludziom, którzy w harcerstwie chcą działać na szkodę socjalizmu, wybić z ręki broń”. Tym samym więc ujawnił główną oś sporu. Dla starszych harcerzy użycie słowa „socjalizm” było nie tylko niewłaściwe z przyczyn światopoglądowych, ale też groziło na przyszłość oskarżeniami o działanie wbrew prawu harcerskiemu. Ostatecznie Dąbrowski wycofał swój wniosek, a na jego miejsce Chmieleńska wniosła inny, przesuwający kwestię lojalności z idei socjalizmu na państwo. Przyjęty w głosowaniu większością 28:1 tekst przyrzeczenia brzmiał: „Mam szczerą wolę całym życiem służyć Polsce Rzeczpospolitej Ludowej, walczyć o prawdę i sprawiedliwość społeczną, nieść chętną pomoc każdemu człowiekowi i być posłusznym prawu harcerskiemu”. W komentarzu przedłożonym przez Dąbrowskiego pisano, że PRL to „rzecz wspólna, ludowa, wspólny warsztat pracy, wspólne gospodarstwo, które należy do całego ludu”. Harcerz chce, „żeby Polska była społecznie sprawiedliwa, to znaczy zorganizowana jednakowo sprawiedliwie dla wszystkich ludzi w Polsce tak, żeby wszystkim było dobrze i nikomu nie działa się krzywda. Rozumie, że staranie się o to, nazywa się budowaniem socjalizmu”.

Zarazem przyjęto też punkt prawa harcerskiego: „Harcerz jest szlachetny w myśli, słowie i czynach. Nie pije alkoholu, walczy z nałogami”. A także punkt dotyczący światopoglądu: „Harcerz uważa stosunek człowieka do religii za jego sprawę osobistą, odnosi się w jednakowy sposób do wierzących, jak niewierzących”. Zaakceptowano też sformułowanie: „Na słowie harcerza polegaj jak na Zawiszy”⁵.

Przyjęte rozwiązania były kompromisem z obu stron. Lewica, której jednym z głównych przedstawicieli był Kuroń, przeprowadziła zasadę neutralności ZHP w sprawach religii i doprowadziła do wyeliminowania słów kojarzonych z tradycyjną religijnością, jak „czysty” czy „bliźni”. W sprawie socjalizmu w przyrzeczeniu musiała ustąpić na rzecz formuły o służbie państwu PRL, co dla takich lewicowców jak Kuroń było daleko idącym ustępstwem. Niemniej zawarty w komentarzu opis, czym jest budownictwo socjalizmu, zapewne był bliski jego przekonaniom. Ustępstwo w sprawie Zawiszy miało znaczenie drugorzędne, choć swoją niezgodę na ten archaizm Kuroń zaznaczył jeszcze na ostatnim posiedzeniu Komisji 8 marca.

Opracowane w tych żmudnych dyskusjach dokumenty zostały przesłane do chorągwi, które miały się do nich ustosunkować i mogły wnieść propozycje poprawek. Referowano je i dyskutowano na posiedzeniu Komisji 8 marca. Idąc za wnioskiem Chorągwi Warszawskiej, skorygowano tekst przyrzeczenia harcerskiego, zamieniając „sprawiedliwość społeczną” na „sprawiedliwość”, co oczywiście dla lewicy było bolesne. Ta sama Chorągiew proponowała, by pełną nazwę PRL zamienić na „Polska Ludowa”. Aż 21 głosów z terenu opowiedziało się za przywróceniem zasady, że harcerz „nie pali”. Szukaniu propozycji kompromisowych, które by uwalniały od tego wymogu instruktorów, sprzeciwił się Kuroń. Powiedział, że jeżeli przyjmie się takie prawo, musi ono obowiązywać wszystkich, zostanie więc zmuszony do niepalenia. Przyjęciu takiej zasady był jednak przeciwny, bo zachęca ona do ukrywania palenia na zasadzie: „Harcerz nie pije, nie pali i uważa, żeby go nie złapali”. Kamiński skomentował te słowa, że hipokryzja jest straszną rzeczą, niemniej instruktorzy powinni być przykładem i nie pić oraz nie palić. W głosowaniu opowiedziano się za bezwzględnym zakazem picia i palenia⁶.

Do przyjętych przez Komisję Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego propozycji Naczelna Rada Harcerska miała się ustosunkować 10 marca. Na wniosek Kamińskiego przyjęto zasadę zwolnienia instruktorów harcerskich z bezwzględnego zakazu picia alkoholu i palenia papierosów. W komentarzu jedynie zachęcano ich do niepalenia. Takie rozwiązanie przyjęto ogromną większością, przy 7 głosach przeciw i 7 wstrzymujących. Gdy wydawało się, że osiągnięto kompromisowe rozwiązania we wszystkich kwestiach, niespodziewanie wybuchł ostry spór o „Polskę Ludową”. Zaproponowany potoczny skrót nie podobał się Stefanii Stipal, która broniła konstytucyjnej nazwy: „Polska Rzeczpospolita Ludowa”. W reakcji Włodzimierz Grzelak, wywodzący się z OH, postawił propozycję, by harcerze przyrzekali: „Ojczyźnie mojej, Polsce Ludowej”. Przewodniczący obradom Aleksander Kamiński przypomniał, że na posiedzeniu Komisji przyjęto użycie nazwy oficjalnej – PRL. Na to Chmieleńska zarzuciła Kamińskiemu nieścisłość, przypominając, że to ona zgłaszała propozycję: „Ojczyźnie mojej, Polsce Ludowej”. Równoległe Zygmunt Dąbrowski zgłosił propozycję użycia nazwy oficjalnej – PRL, i wówczas ona swoją wycofała. Zabrał głos Dąbrowski i stwierdził, że zmienił zdanie oraz radził, by nie trzymać się ustaleń Komisji. Nastąpiła ostra wymiana zdań. Gwałtowna zmiana stanowiska grupy partyjnych członków Rady rodziła podejrzenia o jakieś zakulisowe uzgodnienia. Dotąd zawsze spokojny i kompromisowy Kamiński nie wytrzymał. Przypomniał, że tekst przyrzeczenia Komisja przyjęła jednomyślnie. „Uważam, że druh Kuroń, druhna Wilska, druh Dąbrowski są nielojalnymi członkami Komisji. Tak się nie postępuje – mówił w uniesieniu. – Ja dzięki swojej przeszłości w ciągu tego 12-lecia tym się różnię od druhny Wilskiej, druha Kuronia i druha Dąbrowskiego, że do mnie przychodzi inny typ ludzki niż do Was. Do mnie przychodzą ci ludzie, którzy siedzieli więzieniach. Ci, którzy byli przeciwni Polsce Ludowej, którzy nienawidzą socjalizmu. (…) Ja ich chcę przyprowadzić do Polski Ludowej. (…) Dlatego ja nie mogę występować na początku z jakimiś tekstami, które natychmiast stworzą między nami a tymi emocjonalnie, ujemnie nastawionymi ludźmi, zaporę. Ja nie wiem, na jakim świecie Wy żyjecie. Czy wy nie zdajecie sobie sprawy, co się dzieje w środowiskach chłopskich, robotniczych i części inteligencji w stosunku do niektórych pojęć? Ja bardzo przepraszam, że się uniosłem. Bardzo przepraszam”. Na koniec dodał: „Nie wolno dawać słów, które wywołują takie emocje”.

Dramatyczne słowa Kamińskiego nie uspokoiły atmosfery. Dąbrowski zaprotestował przeciw stwierdzeniu, że on i Kuroń są nielojalni. Kuroń powiedział, że nie uważa, by zdanie wypowiedziane w Komisji obowiązywało go też później. Zarzut Kamińskiego uznał za bezpodstawny. „Kiedy proponowaliśmy zamieszczenie «pomoc w budowaniu socjalizmu», to powiedziano, że słowo to może wielu drażnić. No, ale jeżeli drażni również «Polska Ludowa», to ja już nic nie rozumiem”. Odbyło się głosowanie. Za użyciem nazwy „PRL” padło 15 głosów, za „Polska Ludowa” 32 głosy⁷.

W uchwalonym prawie harcerskim znikł punkt w jakikolwiek sposób odnoszący się do religii. W zobowiązaniu instruktorskim znalazło się zdanie: „Będę pracował nad utrwaleniem w umysłach i uczuciach młodzieży zrozumienia i umiłowania idei socjalizmu”⁸.

Cała procedura pracy, dyskusji, ucierania kompromisu, głosowań była niezwykłym doświadczeniem, które w PRL mogło zdarzyć się chyba tylko w okresie bezpośrednio popaździernikowym. Była to niezwykła lekcja demokracji, trudna dla wszystkich, z pewnością też dla Kuronia. Wyrósł w tych dyskusjach na jednego z liderów harcerskiej lewicy, poznał argumenty „prawicy” i jej zdolność do obrony swoich racji. Z pewnością też dla liczącego zaledwie 23 lata Kuronia było to doświadczenie ciężkie, gdyż po raz pierwszy zderzał się z przeciwnikami ideowymi o wyraźnie uformowanych poglądach, w tym z ludźmi o wiele starszymi i bardziej doświadczonymi. Oni z kolei z pewnością widzieli w nim „pyskatego” szczeniaka, produkt wychowania komunistycznego, którego jednak z uwagi na realia polityczne nie można zlekceważyć. Kuroń przychodził na te posiedzenia niejako wprost ze środowiska studenckiego, które określało się jako „rewolucyjne”, „socjalistyczne”, mówiło o ludowładztwie, walce o prawdziwy socjalizm. Tu zderzał się z tradycyjnym myśleniem wielu autorytetów ruchu harcerskiego. Zapewne oceniał ich jako ludzi starych, nieraz anachronicznych i słabo rozumiejących współczesność, przy tym przeciwników politycznych. Niemniej, co wcale nie było oczywiste, potrafił zachować merytoryczny charakter sporu, umiejętnie wyłożyć swoje racje i ich bronić, zachowując na ogół poprawną formę dyskusji, bez obrażania kogokolwiek. Nie było to mało, ukształtował się przecież jako działacz w środowisku jednolitym, myślącym podobnie i posługującym się wspólnym, ideologicznym językiem. Z pewnością miał poczucie odrębności własnej i wspierającego go w dyskusji Stefana Garwackiego. Zapewne też doświadczenie tego ideowego sporu wzmocniło w Kuroniu pragnienie budowania ruchu bardziej wyrazistego ideowo.

PARTYJNY PRZEWRÓT W ZHP

Konstytuowanie się ZHP zamykało posiedzenie Naczelnej Rady Harcerskiej 23 czerwca 1957 roku. Przyjęto założenia statutowe, w myśl których władzą najwyższą związku jest Naczelna Rada Harcerska, która wyłania swoje Prezydium w składzie przewodniczący, dwóch wiceprzewodniczących, sekretarz generalny i członek. W skład prezydium z urzędu wchodzi Naczelniczka Harcerstwa, która kieruje organem wykonawczym – Główną Kwaterą. Rada Naczelna miała podejmować uchwały dotyczące realizacji założeń ideowych, zasad pracy wychowawczej, miała też zatwierdzać budżet i przyjmować okresowe sprawozdania z działalności Związku. Główna Kwatera Harcerska miała wykonywać uchwały Naczelnej Rady, kierować pracą jednostek organizacyjnych, prasą instruktorską, mogła też uchylać rozkazy i instrukcje niższych jednostek, a także powinna konsultować z Prezydium NRH „najważniejsze decyzje i informacje o bieżącej pracy”¹.

W zebraniu Naczelnej Rady Harcerskiej 23 czerwca uczestniczył minister oświaty Władysław Bieńkowski. W swoim przemówieniu zaakcentował pracę wychowawczą harcerstwa, mówił o związku z pracą szkoły, nie zajmował się polityką ani ideologią. W czasie obrad zabrał głos między innymi Kuroń. W kontekście dyskusji o problemie chuligaństwa mówił o starszej młodzieży, dla której brak atrakcyjnych ofert zajęć².

Przyjęte założenia statutowe dawały przewagę tradycyjnym harcerzom i zdawały się otwierać drogę powrotu do wzorów zarzuconych pod koniec lat 40. Działacze związani z PZPR jednak nie ustępowali i mieli bezpośrednie poparcie aparatu KC PZPR, w którym zmiany w organizacjach młodzieżowych nadzorowała utworzona 5 grudnia 1956 roku i podległa Sekretariatowi KC Komisja do spraw Ruchu Młodzieżowego. W jej skład weszli Roman Zambrowski – sekretarz KC i członek Biura Politycznego, Władysław Bieńkowski – minister oświaty, Bohdan Gliński – pracownik Wydziału Organizacyjnego KC, Helena Jaworska – przewodnicząca ZMP, Stefan Żółkiewski – minister szkolnictwa wyższego. Na początku stycznia 1957 roku Sekretariat KC wyraził zgodę na rozszerzenie Komisji o Herberta Goldberga – pracownika Wydziału Propagandy KC, Zenona Wróblewskiego – zastępcę kierownika Wydziału Organizacyjnego KC, oraz reprezentujących powstające organizacje: Związek Młodzieży Socjalistycznej – Mariana Renke, Związek Młodzieży Wiejskiej – Józefa Tejchmę i Związek Harcerstwa Polskiego – Zofię Zakrzewską. Sekretarzem Komisji, czyli faktycznym koordynatorem prac, został doświadczony już działacz Wróblewski. On też następnie, w porozumieniu z Zambrowskim, rozsyłał materiały na posiedzenie. Do zadań Komisji należało między innymi rozpatrywanie „ideowego wpływu partii na młodzież i działalności partii w ruchu młodzieżowym”³. Szczególną pozycję w Komisji miał Zambrowski i pracownicy Wydziału Organizacyjnego KC PZPR, a nie formalnie wchodzący w jej skład ministrowie czy przywódcy organizacji młodzieżowych.

W lutym 1957 roku Zofia Zakrzewska złożyła dwie notatki o sytuacji w harcerstwie. W obszerniejszej, która została powielona i najpewniej wpłynęła na poglądy decydentów z KC, charakteryzowała Związek i istniejące w nim problemy. „Chcemy kształtować aktywność społeczną młodzieży, gotowość służby dla Ojczyzny, przygotować młodzież do czynnego udziału w budownictwie socjalistycznym. Dlatego też sprzeciwiamy się wysuwaniu przez wielu dawnych instruktorów teorii wychowania lojalnego obywatela, wychodząc z założenia, że lojalizm zasadza się na bierności i serwilizmie”. Część dawnych instruktorów, szanując polską państwowość i rację stanu, nie jest skłonna angażować się w tak wyraźnie sformułowany program wychowawczy. „Instruktorzy ci – na przykładzie pracy Komisji Prawa i Przyrzeczenia nie negują jednak wyraźnie słuszności takiego programu (wszyscy są za polską drogą do socjalizmu). Sprzeciwiają się natomiast użyciu słowa «socjalizm» w oficjalnych tekstach, na przykład przyrzeczeniu i prawa [tak w oryg.] harcerskiego, używając argumentów «taktycznych» i «pedagogicznych» typu «słowo socjalizm zostało skompromitowane» i może nam odstraszyć młodzież i rodziców. Sens tego sprzeciwu jest jasny, gdy się weźmie pod uwagę, że zgodnie z mentalnością typowego harcerza przyrzeczenie i prawo jest rzeczą obowiązującą na całe życie – tak wychowanka, jak instruktora. Użycie słowa «socjalizm» tylko w komentarzu do prawa zostawia oczywiście możliwość nieposługiwania się nim przy tłumaczeniu młodzieży treści przyrzeczenia i prawa. I jak wynika z wielu dyskusji – o to właśnie chodzi.

Te perturbacje wynikają przede wszystkim z tego, że poważna część starej kadry a) stoi na gruncie tzw. ideologii harcerskiej, ideologii klasowej, kosmopolitycznej, opartej na moralności chrześcijańskiej, b) uważa, że ideał wychowawczy ZHP powinien być odwzorowaniem aktualnych pragnień społeczeństwa, nie widzi natomiast roli harcerstwa jako świadomego czynnika postępu społecznego”.

Zakrzewska zauważała, że część drużyn, na przykład w Krakowie, przyjmowała przyrzeczenie według tekstu z 1947 roku: „Mam szczerą wolę pełnić służbę Bogu”. W wielu miejscowościach są śpiewane harcerskie pieśni religijne. Do pracy zgłaszają się dawni instruktorzy-księża, gotowi podpisać deklarację ideową. „Ciężką próbą dla zasady świeckości organizacji będzie tegoroczna akcja letnia”. Wielu dawnych instruktorów uważa uchwały łódzkie za punkt wyjścia do reaktywowania dawnego ZHP. Wyrazem tych tendencji był referat Aleksandra Kamińskiego na posiedzeniu Naczelnej Rady Harcerskiej. „Walka przeciw tym tendencjom jest jednocześnie walką przeciw dogmatyzmowi i skostnieniu harcerskiej metody”. Wyraźne są tendencje do negowania osiągnięć ostatnich lat, na przykład rozwiązywanie drużyn wiejskich, dążenie do ruchu społecznego, by harcerstwo skupiało nie tylko młodzież do 18 roku życia, ale też działaczy, członków kół Przyjaciół Harcerstwa.

Dawni harcerze podejmują pracę przeważnie w komendach chorągwi i hufców. „Masowy napływ dawnej kadry stwarza często podatną glebę do powstawania różnorodnych konfliktów między tą kadrą a kadrą b. OH. Stara kadra góruje najczęściej i doświadczeniem pedagogicznym, i umiejętnościami harcerskimi, i intelektualnym poziomem. Część dawnych instruktorów deprecjonuje wartości i możliwości wychowawcze kadry OH, nie uważa ich za harcerzy, milczeniem pomija ich dorobek, traktuje jedynie jako urzędników biorących pieniądze za harcerstwo”. Zakrzewska zauważała: „Stosunek do działaczy b. OH staje się w tych warunkach kamieniem probierczym”.

Wśród wracających do pracy dawnych instruktorów jest 15–20 procent członków partii. „Część towarzyszy partyjnych nie widzi jednak konieczności przewartościowania dorobku starego harcerstwa, odnosi się doń bezkrytycznie i obiektywnie przyczynia się do szerzenia ideowego zamętu”. W takiej sytuacji sprawą ważną jest obsada personalna poszczególnych chorągwi, które mają być wybrane w najbliższych tygodniach, i hufców, które zostaną wyłonione jesienią. Sprawa wymaga mobilizacji i umiejętnego doboru kadry⁴.

W drugim piśmie Zakrzewska stwierdzała, że obsadzenie w większości przez członków PZPR władz wykonawczych ZHP (Główna Kwatera i Komendy Chorągwi) umożliwia prowadzenie prac organizacyjno-programowych i szkolenie kadry zgodnie z linią wytyczoną przez zjazd łódzki. „W ciągu ubiegłych 2-ch miesięcy opracowano podstawowe przepisy dotyczące struktury organizacji, zatwierdzono nowe stopnie harcerskie, przeprowadzono szereg prac w zakresie programów zuchowych, rozpoczęto centralne kursy podharcmistrzowskie”. Ze strony „reakcyjnych grup dawnych instruktorów” ataki kierowane są na zagadnienie religii. W Komisji Prawa Harcerskiego trwa ostra walka, „dąży się do narzucenia sformułowań wiary w Boga w komentarzu do przyrzeczenia” (Strumiłło, Patora, Żawrocki). Tendencje te występują w terenie, na przykład w Krakowie, gdzie przyjmowane jest przyrzeczenie według przedwojennego tekstu. W niektórych miejscowościach święci się sztandary, izby harcerskie. Zgłaszają się do harcerstwa dawni instruktorzy-księża. Istnieje tendencja do gloryfikacji dawnego wzoru wychowawczego, czego wyrazem był referat Kamińskiego na posiedzeniu Naczelnej Rady Harcerskiej. Masowy napływ dawnej kadry prowadzi często do odsuwania ludzi z dawnej OHPL (Kraków, Poznań, częściowo Warszawa), a w wielu województwach są podejmowane próby likwidacji drużyn wiejskich. „Głównym terenem walki są Komendy Chorągwi oraz Prezydium i Komisje Naczelnej Rady Harcerskiej, co opóźnia rozwój prac programowych i organizacyjnych prowadzonych przez Główną Kwaterę”. Członkowie PZPR pracujący w ZHP nie zawsze mają poczucie słuszności przyjętej w Łodzi drogi, słyszą zarzuty ze strony kolegów z dawnych zarządów ZMP, że „harcerstwo zostało oddane w ręce reakcji”. Natomiast niektórzy członkowie partii, będący dawnymi instruktorami, popierają „tendencje reakcyjne”, na przykład wprowadzenie zagadnień religijnych do komentarza do przyrzeczenia.

Zakrzewska pisała dalej, że „dotychczas brak jest oficjalnej wypowiedzi władz państwowych i partyjnych o słuszności obranej przez harcerstwo drogi. Wiążą się z tym rozmaite trudności stawiane przez administrację państwową. ZHP podlega administracyjnie Ministerstwu Oświaty i podstawowe zagadnienia organizacyjne i gospodarcze harcerstwa są opiniowane przez różne komórki różnych szczebli służbowych w Ministerstwie. Utrudnia to załatwianie bieżących potrzeb ZHP, co jest szczególnie dotkliwe w okresie tworzenia zrębów nowej organizacji (budżet, lokale itp.)”.

W tych warunkach nasuwa się konieczność zaostrzenia linii postępowania „wobec przejawów odstępowania od Uchwał Zjazdu Łódzkiego”, a zatem konsekwentnego przeprowadzenia zasady świeckości harcerstwa, zapewnienia decydującego głosu członkom partii i aktywowi wokół nich skupionemu, usunięcia niektórych dawnych instruktorów, którzy nie wypełniają poleceń organizacyjnych lub występują w dyskusjach przeciw świeckości harcerstwa, przeprowadzenia zmian personalnych w komisjach Rady Naczelnej, stopniowego likwidowania tak zwanych kręgów starszoharcerskich obejmujących osoby dorosłe, niebędące instruktorami. „Posunięcia te mogą jednak doprowadzić do ostrych starć w Radzie Naczelnej aż do odejścia od roboty czołowych dawnych instruktorów (Kamiński, Stipalówna i inni)”.

Zakrzewska prosiła kierownictwo partii o zajęcie stanowiska, czy z punktu widzenia ogólnej sytuacji politycznej takie posunięcia są celowe. Komitety Wojewódzkie powinny na bieżąco interesować się sprawami harcerstwa i powinny powstać zespoły partyjne obejmujące instruktorów. Za pożądane uznała podjęcie w prasie wątku postępowego kierunku w harcerstwie oraz wytyczne w sprawie nawiązania kontaktów z ZHP na emigracji⁵. Notatka Zakrzewskiej została z polecenia sekretarza KC Zambrowskiego przesłana 20 lutego członkom Biura Politycznego i sekretarzom KC⁶.

W odpowiedzi Sekretariat KC PZPR wystosował w kwietniu 1957 roku pismo „Do Komitetów Wojewódzkich, Powiatowych i Miejskich PZPR” poświęcone sprawom harcerstwa. Jego treść dowodziła, że kierownictwo partii w pełni podzieliło oceny sformułowane w pismach naczelnik ZHP i zasugerowane przez nią działania. „Sekretariat KC PZPR uważa za konieczne aktywne zajęcie się instancji partyjnych sprawami ZHP oraz okazanie wzmożonej pomocy ideologicznej i politycznej członkom partii działającym w ZHP”. W piśmie wyrażano akceptację dla powstania ZHP, które jest „samodzielną organizacją ideowo-wychowawczą” powstałą w wyniku przekształcenia OHPL. Za fakt pozytywny uznano „powrót licznej rzeszy instruktorów, a także dawnych harcerzy, spośród których niemały procent to ludzie niesłusznie odsunięci od pracy w organizacji w latach 1949–50, a w tej chwili odnoszący się pozytywnie do kierunku odnowy harcerstwa”. Przez niektóre środowiska w społeczeństwie i grupy działaczy harcerskich przemiany w ZHP zostały źle zrozumiane, co spowodowało „wzmożony nacisk elementów ideologicznie obcych, a niekiedy wręcz reakcyjnych”. O tradycyjnych metodach harcerskich wypowiadano się pozytywnie, zaznaczając, że są one „instrumentem, który w zależności od tego, w czyje dostanie się ręce, może służyć zarówno socjalizmowi, jak i każdej innej ideologii”. Wśród części instruktorów szerzy się „fałszywy pogląd o «ponadklasowej i ponadpartyjnej ogólnoludzkiej ideologii harcerskiej»”. Teoria ta, kierująca się „solidaryzmem klasowym”, zmierza do zamazywania w świadomości młodzieży obrazu sytuacji w kraju budującym socjalizm i do izolacji harcerstwa od życia społecznego. Sekretariat odrzucał koncepcje „światowego bractwa skautów” i przeciwstawiał się pomysłom, by ZHP przystąpił do Międzynarodowego Biura Skautów, oraz głosom niezadowolenia z powodu przystąpienia ZHP do Federacji Młodzieży Demokratycznej, skupiającej organizacje młodzieżowe bloku wschodniego i innych partii komunistycznych. Sekretariat powtarzając łódzkie formuły o stosunku ZHP do religii, przeciwstawiał się wykorzystywaniu harcerstwa do szerzenia propagandy religijnej i „przenoszenia walki politycznej na płaszczyznę religijną”. Członków partii pracujących w ZHP wzywano do demaskowania i zwalczania tych fałszywych teorii i tendencji.

W dalszej części pisma Sekretariatu KC, krytycznie oceniając część dawnej kadry OHPL, która „bardziej czuła się «urzędnikami», niż działaczami i wychowawcami”, przeciwstawiano się negatywnemu osądowi całej tej kadry. „Dlatego ataki na instruktorów b. OH, podejmowane ze strony pewnych grup działaczy dawnego ZHP, i tendencje do dyskryminowania i wypchnięcia tej kadry należy ocenić jako próby grup reakcyjnych, dążących do przechwycenia kierownictwa harcerstwem, o czym świadczą między innymi wyniki wyborów w komendzie Chorągwi Poznańskiej i Łodzi m[iasto]”. Temu też służą tendencje do tworzenia drużyn i kręgów starszoharcerskich na przykład na terenie wyższych uczelni, czemu należy się zdecydowanie przeciwstawić. Oceniając sytuację w Związku, pisano, że linia podziału przebiega między tymi, którzy stoją na gruncie realizacji deklaracji łódzkiej, a tymi, którzy się jej założeniom przeciwstawiają, widzą w niej „konieczny etap” na drodze do przywrócenia „dawnego oblicza ideowego ZHP i podporządkowania go elementom wstecznym”.

Harcerstwo jest największą masową organizacją dzieci i młodzieży, zatem „jest rzeczą pewną, że elementy wrogie i reakcyjne będą dążyły do infiltracji w kadrę instruktorską harcerstwa i ugruntowania swego wpływu na młodzież”. Zalecano więc organizacjom i instancjom partyjnym przywiązywanie wagi do rozwoju i pracy ZHP. Komitety Wojewódzkie i Powiatowe powinny dążyć do zapewnienia udziału kadry partyjnej w komendach chorągwi i hufców, należy zachęcić członków partii, zwłaszcza nauczycieli, by podejmowali pracę drużynowych. Celowe jest powierzanie członkom PZPR, którzy dawniej pracowali w harcerstwie lub OHPL, „zadań partyjnych w harcerstwie”. Zalecano powołanie zespołów partyjnych w chorągwiach i hufcach, które zwłaszcza winny się zainteresować przygotowywanymi na jesień wyborami do komend chorągwi. „Zespół partyjny winien nadawać kierunek ideowy całej powiatowej czy wojewódzkiej organizacji harcerskiej”. Konieczna jest także praca z podstawowymi organizacjami partyjnymi w szkolnictwie, z nauczycielami i administracją szkolną.

Pismo, które miało charakter instrukcji dla całej sieci organizacyjnej PZPR, kończyło się słowami: „środki podejmowane przez instancje i organizacje partyjne dla zagwarantowania właściwego rozwoju harcerstwa i umocnienia naszych wpływów politycznych nie mogą oznaczać ani bezpośredniego kierownictwa organizacyjnego ze strony partii, ani mechanicznego przenoszenia metod stosowanych w organizacjach partyjnych, ani naruszania samorządności ZHP”⁷. Nie wyjaśniono, jak pogodzić poprzednie zalecenia o potrzebie kontrolowania organizacji i instruowania partyjnej kadry w ZHP z zasadą samorządności.

Zapewne w połączeniu z tą diagnozą i postulatami przeciwdziałania „negatywnym tendencjom” zorganizowano kurs podharcmistrzowski, którego uczestnikami byli komendanci chorągwi nieposiadający stopni instruktorskich. Wiosną odbył się kurs dla kadry dawnej Organizacji Harcerskiej ZMP, którego absolwenci sukcesywnie zostawali podharcmistrzami⁸. Należy zakładać, że działania te były monitorowane, a może projektowane przez wspomnianą Komisję w KC, ale nie można tego potwierdzić, gdyż nie udało się odnaleźć dokumentacji sięgającej dalej niż pierwsze miesiące 1957 roku.

Pytanie w memoriale Zakrzewskiej do partii o kontakty z ZHP na emigracji nie było bezpodstawne. Odbudowa Związku w grudniu 1956 roku została przyjęta przez działające na emigracji ZHP z radością i nadzieją. W połowie marca 1957 roku przewodniczący ZHP poza granicami Kraju Zygmunt Szadkowski relacjonował generałowi Andersowi, że jest w stałym kontakcie korespondencyjnym i osobistym z instruktorami w kraju, którzy biorą udział w pracy reaktywowanego Związku. „Dotychczas odbyły się cztery osobiste spotkania, dwa na terenie Francji, dokąd wyjeżdżałem, i dwa w W. Brytanii. Ostatnie spotkanie, które miało miejsce w Londynie, odbyło się w czasie od 2–13 marca br. Rozmówca nasz reprezentował instruktorów Związku Harcerstwa Polskiego, którzy biorą udział we władzach harcerskich w Kraju, a którzy weszli do tych władz, pomimo iż odtwarzający się Związek Harcerstwa Polskiego nie nawiązał w pełni do tradycji i zasad ideowych ZHP”. Szadkowski wyjaśniał Andersowi, że ZHP „stał się instytucją narodową”. Jego pozycja i dorobek w kraju są tak duże, „że reżym komunistyczny nie mógł przeciwstawić się naciskowi opinii publicznej i zmuszony został do odtworzenia Związku Harcerstwa Polskiego, przywracając mu wszystkie zewnętrzne formy”. Słowa te Szadkowski ilustrował cytatem z wyżej omówionego przemówienia Jerzego Morawskiego. „W czasie rozmów oraz w korespondencji z Krajem – pisał dalej – znajdujemy całkowitą zgodność oceny sytuacji na odcinku harcerskim w Polsce oraz naszej roli na Zachodzie, która ma wielkie znaczenie”. Istnieje zgodność w tym, że odbudowa pracy harcerskiej w kraju nie uwzględnia nawrotu do zasad ideowych. Kontynuacją prawną i ideową ZHP jest „nasza praca na Zachodzie”, a to, co dzieje się w kraju, „można uznać jedynie za próbę odbudowy rzeczywistego Związku Harcerstwa Polskiego, za pierwszy etap, przy czym nie ma elementów do określenia, kiedy nastąpi następny”. Zależy to bowiem od ogólnej sytuacji politycznej.

Dalej Szadkowski potwierdzał, że ZHP na obczyźnie jest „w negacji w stosunku do władz administracji państwowej, jak i do władz odbudowywanego Harcerstwa, z którymi w obecnym etapie nie nawiązujemy kontaktu, będziemy natomiast dążyli do zacieśnienia i rozbudowy kontaktów osobistych z instruktorami, którzy we władzach harcerskich w Kraju są i co do których mamy pewność, iż nie są narzędziem w ręku reżymu”⁹.

Było to dość charakterystyczne postawienie sprawy. ZHP na emigracji uważał się za prawną kontynuację przedwojennego ZHP, analogicznie jak większość organizacji emigracyjnych zakorzenionych w II Rzeczypospolitej i uznających PRL za kraj de facto okupowany przez ZSRR. Powstanie ZHP w kraju uznano za przejaw rozluźnienia reżimu pod naciskiem społeczeństwa, zarazem pierwszy krok w kierunku odbudowy autentycznego Związku. Ciekawy jest fakt nawiązania osobistych kontaktów z osobami wchodzącymi do władz Związku, przy czym nie znamy ich nazwisk ani rangi. Przewidując dalsze kontakty, zakładano, że będą się one odbywały poza oficjalnymi strukturami kierowniczymi, na zasadzie personalnej i – jak należało rozumieć – będą służyły wzmacnianiu tych tendencji, które zmierzają do dalszej emancypacji Związku.

Szadkowski pisał, że w korespondencji i rozmowach zwracano się z prośbą o rozszerzenie akcji pomocy przez nadsyłanie książek i wydawnictw harcerskich. Podziękowania za takie przesyłki nadeszły z Centralnej Biblioteki Głównej Kwatery ZHP i redakcji „Świata Młodych”, a więc przesyłki były jak najbardziej oficjalne i zostały przyjęte z kurtuazją. „Z ostatnim rozmówcą ustaliliśmy, na jakie adresy mamy kierować przesyłki. Poinformował on nas również o tym, w jaki sposób w prasie harcerskiej wydawanej w Kraju mamy szukać adresów, które są zamieszczane specjalnie dla nas, aby tam kierować przesyłki”. (Prócz drogi oficjalnej – do instytucji, ustalano więc także drogę półoficjalną, kierowania przesyłek do określonych osób na podane w umówiony sposób adresy). Ostatni rozmówca mówił o potrzebie pomocy paczkowej dla instruktorów i instruktorek, którzy opuścili więzienia lub przebywają w Rosji. Ten sam rozmówca mówił o potrzebie umożliwienia młodzieży z Kraju przyjazdów na Zachód na parutygodniowe pobyty, co „odda wielkie usługi w pracy terenowej w Kraju”. W zakończeniu Szadkowski przedstawiał Andersowi problem zwiększenia środków finansowych niezbędnych do podjęcia tych działań¹⁰.

Kilka dni później Szadkowski zawiadomił Andersa, że od 19 do 24 marca prowadził obszerne rozmowy z instruktorem wchodzącym w skład władz krajowego ZHP. Oceniał, że ma on szanse zostać Naczelnikiem lub Komisarzem Zagranicznym, nazwiska jednak nie wymieniał. Przybysz z Polski szczegółowo poinformował o sprawach krajowych, „był zgodny z naszym stanowiskiem w sprawach politycznych, krajowych i harcerskich”, podkreślił wagę pomocy z Zachodu. Szadkowski przesyłał też odpis dokumentu z końca lutego inaugurującego działalność Wydziału Zagranicznego ZHP w kraju. W piśmie tym określano kierunki zainteresowań i współpracy ZHP z organizacjami zagranicznymi. Jeden z punktów brzmiał: „ZHP utrzymuje kontakt ze środowiskami młodzieży polskiej w krajach zachodnich, a przede wszystkim z harcerstwem na wychodźstwie, i udziela im pomocy w zakresie pracy wychowawczej i kulturalnej”¹¹. Szadkowski przesyłał też Andersowi odpis oficjalnego listu, jaki otrzymał z kraju od Głównej Kwatery ZHP. W liście podpisanym przez zastępcę naczelnika GKH Jacka Węgrzynowicza wyrażano radość z możliwości nawiązania kontaktów „pomiędzy naszymi Związkami”, podkreślano, że krajowy ZHP „związany jest nierozerwalnie z obecną rzeczywistością kraju i zamierza przysposabiać młodzież i kadrę instruktorską do pełnienia służby dla Polski Ludowej”, jest organizacją laicką, stoi na stanowisku poszanowania wierzących i niewierzących. „Istniejące pomiędzy naszymi Związkami różnice w sprawie pojmowania służby dla Polski oraz kwestie religii nie powinny – mamy taką nadzieję – stać na przeszkodzie więzi i współpracy, jaka powinna łączyć nas Polaków – synów jednej Ojczyzny”. Główna Kwatera dziękowała za przesłane wydawnictwa i zarazem przesyłała materiały zjazdu łódzkiego, nowy tekst przyrzeczenia i prawa harcerskiego, pisma harcerskie i młodzieżowe. Zarazem oferowano emigracyjnemu harcerstwu przysłanie grup młodzieży na obozy organizowane przez krajowy ZHP¹².

Nie znamy dalszego przebiegu tych kontaktów. Z pewnością nie doszło do współpracy między ZHP w kraju i ZHP na emigracji. Żadna ze stron nie była zainteresowana wyjściem poza kontakty sondażowe i wymianę czasopism. Emigranci, jak to precyzował Szadkowski, nie uważali Głównej Kwatery za równorzędnego partnera, nie zamierzali zmieniać swej postawy niepodległościowej i uznawać władz PRL, ponadto mogli się obawiać, że kanał kontaktów oficjalnych będzie inwigilowany przez bezpiekę, a może wykorzystany do prowokacji. Nie były to bezpodstawne obawy, gdyż wywiad PRL intensyfikował w tym czasie penetrację emigracji, zwłaszcza za pośrednictwem grup i środowisk kontaktujących się z krajem. W Polsce decyzje o przeciwdziałaniu wpływom „reakcyjnym” w ZHP i mocniejszym poddaniu Związku kontroli partii oznaczały unikanie kontaktów i powiązań z emigracją antykomunistyczną. Dalsze szczegóły tych kontaktów, również nieformalnych, między działaczami harcerskimi z kraju i na emigracji, czekają na swojego badacza.

Lato 1957 roku było z natury rzeczy okresem wzmożonej aktywności harcerstwa. Przyniosło też jednak zatargi związane z łamaniem świeckości Związku. Na części obozów miało miejsce zbiorowe chodzenie do kościoła czy zbiorowe modlitwy. Ilustracją, jak do tego dochodziło, może być relacja Jadwigi Gronostajskiej, zastępczyni komendantki Chorągwi Warszawskiej (w latach 1946–1949 jej komendantki). W rozmowie ze znajomym, który okazał się agentem SB, Gronostajska wspominała kurs dla około 500 harcerzy i harcerek, jaki prowadziła w miejscowości Turośl: „W odległości 9 km od obozów znajdował się kościół. Pierwszej soboty obozowej, w najbliższej obozowi wsi, gdzie znalazła się komenda obozu (…) przypadkowo na motocyklu zjawił się ks. proboszcz, proponując odprawienie mszy św. polowej. Na to komenda hufca nie zgodziła się, natomiast poproszono księdza, aby przesunął godzinę nabożeństwa z 8 rano na 9-tą, na co proboszcz zgodził się. W niedzielę cały obóz poszedł do kościoła, rzecz jasna szedł w szyku, bo łatwiej iść (…) ale przed wsią kościelną zlikwidowaliśmy szyk. Na następną niedzielę po mszy z inicjatywy uprzedniej proboszcza ludność miejscowa obficie częstowała mlekiem i nabiałem młodzież przybyłą”¹³.

Takie sytuacje nie miałyby może większego znaczenia, gdyby nie nakładały się na wyraźne dążenia kierownictwa PZPR do przywracania kontroli nad organizacjami młodzieżowymi. W pierwszej połowie 1957 roku podporządkowano partii ZMS, po wakacjach rozwiązano tygodnik „Po Prostu” i spacyfikowano protesty studentów. Skupione wokół Gomułki kierownictwo przechodziło do ataku na „rewizjonizm”. Wprawdzie ZHP znajdował się na uboczu tych konfliktów, ale tylko pozornie, gdyż partii chodziło o przywrócenie swojej kontroli w różnych dziedzinach życia społecznego. Kontrola nad organizowaniem się młodzieży i jej wychowaniem należała do priorytetów. A Związek Harcerstwa Polskiego liczył ponad pół miliona członków i był najbardziej masową organizacją młodzieży szkolnej. „O ile w pierwszym półroczu dominowała sprawa świeckości wychowania harcerskiego, to po akcji letniej dotyczyła ona zasadniczych pryncypiów wychowania ideowego w organizacji” – pisze Adam Kiewicz, autor historii ZHP. Dyskusję, narzucaną przez Główną Kwaterę, toczono na odprawach i naradach hufcowych, kursach kierowników zespołów. „Dyskusja miała charakter bardzo zasadniczy i wymagała zajęcia stanowiska niemal przez każdego bardziej aktywnego instruktora”¹⁴. Stosunek do świeckości harcerstwa był traktowany jako probierz postawy dotyczącej także innych elementów spornych – roli tradycji, odrębności harcerskiej ideologii, rozumienia autonomii ZHP wobec partii i innych organizacji.

Nie wiadomo, jaka była odpowiedź kierownictwa PZPR na propozycje Zakrzewskiej dotyczące zmian organizacyjnych w kierownictwie ZHP. W omawianej uchwale Sekretariatu wątku tego nie podnoszono, ale też nie było powodu, aby w liście kierowanym do aparatu partii zajmować się projektowanymi manewrami w kierownictwie ZHP. Można przypuszczać, że proponowane zmiany odłożono na kilka miesięcy, by nie zaostrzać sytuacji i nie wywoływać fermentu w okresie wyborów do chorągwi.

Zasadnicze rozstrzygnięcia nastąpiły w pierwszych miesiącach 1958 roku i zapewne były przedyskutowane i przygotowane we wspomnianej Komisji KC do spraw młodzieży. W styczniu naczelnik ZHP Zofia Zakrzewska spotkała się z Jerzym Morawskim, sekretarzem KC odpowiedzialnym między innymi za organizacje młodzieżowe. Jak relacjonowała 1 lutego na posiedzeniu Głównej Kwatery Harcerstwa i prezydium NRH, powiedział on, że „ZHP jest organizacją samodzielną. Samodzielność ta jednak jest ograniczona naszymi możliwościami nadania ZHP właściwego kierunku wychowawczego”. Morawski miał też powiedzieć, że partia będzie kierowała ZHP poprzez członków zasiadających w jego kierownictwie.

Na wyrażone przez Aleksandra Kamińskiego zdumienie, że jako przewodniczący ZHP nic nie wiedział o takim spotkaniu, Zakrzewska odparła obcesowo: „Pozwolę sobie powiedzieć, że zawsze najpierw będę chodziła do tow. Morawskiego, a potem dopiero do Przewodniczącego”. Dalsza dyskusja miała konfrontacyjny ton. Irena Chmieleńska mówiła o potrzebie politycznego kształtowania kadry, rewizji postanowień chorągwi, na przykład usuwaniu takich patronów, jak królowa Jadwiga. Powiedziała, że zjazd ZHP odbędzie się wtedy, gdy świadomość kadry się poprawi. „Bo, jeśli sytuacja będzie taka jak teraz, to Zjazd odbędzie się w 1970 roku”. Replikował Kamiński, że harcerską drogą do socjalizmu jest prawo i przyrzeczenie harcerskie, a poza tym nie wiadomo, czym jest socjalizm „na odcinku” wychowania. Wywołało to sprzeciw Chmieleńskiej, poparty przez Zakrzewską, która uznała za potrzebne rozpowszechnianie odpowiedniej literatury uświadamiającej, nie wykluczyła też środków administracyjnych. Ostra wymiana zdań toczyła się dalej, bez prób porozumienia. Kamiński protestował, zarzucając Zakrzewskiej, że dąży do odsunięcia jego i Prezydium od wpływu na decyzje, i podkreślał, że nie godzi się na upolitycznienie ZHP. Zasiadająca w Prezydium NRH, ale związana z partią Kazimiera Świętochowska powiedziała wręcz: „To harcerstwo, które nam wyrosło żywiołowo, w tej sytuacji nie jest nam potrzebne”¹⁵.

Podstawą programową przygotowywanego przewrotu był projekt uchwały Zespołu Partyjnego przy Głównej Kwaterze Harcerskiej. Dokument zatytułowano „Za i Przeciw” i datowano 30 marca 1958 roku. Intencją było dążenie do wyraźnego opowiedzenia się „za” lub „przeciw” w niektórych kwestiach ideologicznych, czyli podważenie kompromisu wypracowanego na zjeździe łódzkim. Za niezbędną i pilną potrzebę uznawano konsolidację większości instruktorów pracujących na szczeblach kierowniczych ZHP. „W tym gronie nie może być zasadniczych rozbieżności ideologicznych i politycznych. Taka sytuacja utrudnia lub wręcz uniemożliwia pracę programową i wychowanie całej kadry instruktorskiej w duchu deklaracji ideowej i prawa harcerskiego”. Ruch społeczny, jakim jest harcerstwo, „może istnieć tylko wtedy, kiedy grupy ludzi jednoczą się wokół wspólnych idei społecznych. Ruch społeczny nie powstaje wokół krzyżujących się idei, sprzecznych tendencji”. Ruch wychowawczy nie może kierować się własną ideologią, niezależną od ideologii ruchów społecznych dorosłych. Wizja „Frontu Jedności Narodu” w ZHP (taką wizję reprezentował Kamiński, choć w dokumencie jego nazwisko nie padło) jest niesłuszna i prowadzi do wolnej gry różnych sił politycznych i różnych społecznych tendencji. Harcerstwo może być jedynie „emanacją społecznego nurtu postępowego na terenie wychowania”. Zatem, jak pisano we wnioskach, „Związek nie może być federacją różnych instancji interpretujących na swój sposób zasadnicze podstawy ideowe harcerstwa”. Rada Naczelna powinna mieć obowiązek intepretowania zasad ideowych ZHP, a kadra Związku powinna działać zgodnie z postanowieniami Rady. „Organ wykonawczy rady musi mieć prawo i obowiązek troski o właściwy nurt ideowy w instancjach Związku, kontroli wykonywania uchwał rady i wyciągania wniosków z kontroli, likwidacji drogą jawnych dyskusji i jawnych decyzji konfliktów uniemożliwiających jednolite oddziaływanie ideowe”¹⁶.

W marcu trzy partyjne osoby zasiadające w Prezydium NRH – Chmieleńska, Świętochowska i Zakrzewska – złożyły swoje mandaty, co równało się sparaliżowaniu tego ciała. Pięcioosobowe Prezydium było organem działania NRH zbierającej się co kilka miesięcy¹⁷. Dymisje zmierzały do wywołania kryzysu i w konsekwencji stworzenia jednej władzy wykonawczej ZHP, a więc rewolucji w dotychczasowym modelu kierowania organizacją. Na posiedzeniu 22 marca Chmieleńska przyznała, że Zakrzewska napisała notatkę o konieczności stworzenia jednej władzy wykonawczej w ZHP, „co zostało dokonane przez doprowadzenie do rezygnacji”. Stipal skonstatowała, że w tej sytuacji Prezydium nie ma możliwości działania, likwidacja została dokonana. Obecnie miało ono przestać istnieć, a jedynym organem wykonawczym i stale działającym miała być Główna Kwatera¹⁸. W Prezydium NRH dominowali wybitni przedstawiciele dawnego ZHP, natomiast GKH była zdominowana przez byłych działaczy OHPL, tak więc był to spór nie tyle o statut, ile o pozycję w związku dawnych harcerzy.

Aleksander Kamiński był świadomy dokonującego się przewrotu. Oceniał, że jednolite kierownictwo harcerstwa przejmuje „Zakrzewska i jej najbliżsi pomocnicy. (…) Ja osobiście nie wycofam się z harcerstwa, pozostanę w Radzie Naczelnej jako szeregowy jej członek, natomiast nie wezmę udziału w żadnym zespole kierowniczym, gdyż nie mogę i nie chcę ponosić odpowiedzialności za ten sposób prowadzenia Związku, który reprezentuje Naczelniczka i jej najbliżsi pomocnicy”. O losach harcerstwa zdecydują rozsądek i sumienie poszczególnych zespołów instruktorskich w terenie. Zarazem przestrzegał przed postawą opozycji czy działań półkonspiracyjnych. „Polska – taka, jaka jest – pozostanie, a w niej PZPR ponoszący odpowiedzialność za politykę rządu. Myślę, że mimowolne nawet wzmaganie u młodzieży nastrojów alienacji byłoby krzywdą wyrządzoną młodzieży i Polsce”¹⁹.

Zasadnicze, trwające trzy dni – od 20 do 22 kwietnia 1958 roku – posiedzenie Naczelnej Rady Harcerskiej miało zatwierdzić zmiany, a tym samym usprawnić zarządzanie związkiem, zarazem oddając w nim pełnię władzy wykonawczej działaczom związanym z PZPR. Po referacie naczelniczki Zakrzewskiej potoczyła się burzliwa dyskusja. Obrońcy tradycji harcerskich i demokratycznego modelu związku mówili o zamiarze centralizmu, o łamaniu uchwał łódzkich, wprowadzaniu „rządów silnej ręki”, chęci wykluczenia pewnych ludzi, odwrocie od Października. Z emocjonalnym i poruszającym przemówieniem wystąpiła między innymi druhna Donata Eska: „Większość z nas była na Zjeździe Łódzkim i podejmowała wspólnie pewne decyzje i [zdecydowała] przestrzegać tego, co zostało wspólnie podjęte i ustalone. Ustaliliśmy między sobą także, że zmienić to, co postanowiliśmy, może tylko Zjazd Walny. I to [co się teraz dokonuje] jest złamaniem tych uchwał i to jest nieuczciwość wobec tych ludzi, którzy podejmowali te uchwały łódzkie i zobowiązali się do pewnej wierności. To jest nie tylko niepraworządność, ale i nieuczciwość, aby te uchwały łamać”. Działacze partyjni akcentowali potrzebę sprawności w zarządzaniu, ale niektórzy kwestionowali wiarygodność przeprowadzonej w 1957 roku przez specjalne komisje weryfikacji.

W tej debacie zabrał też głos Kuroń. Jego wystąpienie wpisywało się w nurt poparcia nowych rozwiązań (popierała je cała grupa partyjna), było jednak niekonkretne, w części wręcz mętne, wygłoszone chyba bez zapału. Kuroń mówił, że istnieje powszechne „mrużenie oka” na deklarację ideową, są instruktorzy, którzy świadomie działają tak, by ominąć tę deklarację. Potrzebne jest właściwe kierowanie, ale też oddziaływanie przez pracę wychowawczą, a nie tolerancja rozumiana jako milczenie na tematy drażliwe. „Nie ma mowy w Polsce o masowej organizacji, która założyłaby, że w Związku wszystkie instruktorskie stanowiska i linię pracy w tym Związku będą prowadzili komuniści”. Niemniej trzeba stać na gruncie deklaracji ideowej. Scentralizowanie kierownictwa, danie mu egzekutywy, jest potrzebne, wówczas będzie konkretna odpowiedzialność za wykonaną pracę. Odnosząc się do wypowiedzi Józefa Grzesiaka, upominającego się o zjazd ZHP, który nie odbył się od czasu wojny, Kuroń mówił: „Ale w ogóle to jest śmieszny sposób prowadzenia dyskusji zasadniczej, polegającej na tym, że na uchwały łódzkie patrzy się tylko pod określonym kątem: taka czy inna litera prawa. Ale my przecież pracujemy w określonych warunkach i w określonych warunkach podejmowaliśmy wtedy uchwały łódzkie. Dzisiaj Związek – szczególnie w ostatnich trzech miesiącach – działa w innych warunkach”. Na zjeździe łódzkim postanowiono: „będziemy łączyć różne nurty”, tymczasem „każdy z nas stosuje różne kryteria oceny tych samych zjawisk”. Zrobienie w tych warunkach zjazdu ZHP to powtórzenie zjazdu łódzkiego. „Nie zrobiliśmy bowiem kroku naprzód”. Poparł zmiany dające pełną władzę wykonawczą Głównej Kwaterze, ale dodał: „Z tym jednak, że zwiększą się obowiązki Naczelnej Rady, która musi się stać ciałem rzeczywiście kontrolującym pracę, a nie ciałem papierowym, jakim była dotychczas, jakim musiała być, zbierając się raz kiedyś od wielkiego dzwonu. Bo rzeczywiście dane GK uprawnienia są daleko idące, a tym samym pozostawienie działania według tych uprawnień bez kontroli może być niebezpieczne”.

Podsumowując, Zakrzewska raz jeszcze opowiedziała się za jednolitym kierownictwem. Zauważyła, że uchwały łódzkie nie przewidywały powstania Prezydium NRH. Oceniła, że przy dotychczasowym podziale kompetencji były problemy z reprezentacją, na przykład w rozmowach z Ministerstwem Oświaty. Ponadto niektóre komendy przewidując nieprzychylne decyzje Głównej Kwatery, odwoływały się do Prezydium. Ten argument ujawniał zdecydowaną niechęć naczelniczki do dzielenia się władzą i reprezentacją, a także tolerowania procedur odwoławczych²⁰. Nie były to jednak tylko cechy indywidualnie podnoszone przez Zakrzewską, ale właściwe dla całego systemu politycznego, w tym mechanizmu kierowania przez partię organizacjami społecznymi.

Drugiego dnia obrad przemówił Kamiński. Przypomniał, że praktyką powszechną w wielu państwach i w organizacjach społecznych jest niekoncentrowanie kierownictwa w jednej komórce organizacyjnej. Zło zaczyna się wtedy, gdy zespoły ludzkie skupione w tych władzach nie mogą dojść do porozumienia. Trudności w porozumieniu były od początku, ale po wakacjach sytuacja stała się nie do zniesienia. W tej sytuacji pracować nie było sposobu, cierpiałaby na tym organizacja i młodzież. Decyzje mógłby podjąć walny zjazd, ale się go odwleka, nie z winy prezydium. Różnice dotyczą tego, jak traktować ludzi, członków organizacji i ich głosy oraz czyny, także wówczas, gdy błądzą. Dominować powinny konsultacje, przekonywanie, wymiana poglądów i wspólne poszukiwanie rozwiązań. Nieporozumienia z Główną Kwaterą wynikały „na skutek zdejmowania ludzi ze stanowisk” i stosunku do niektórych komendantów chorągwi, których uważano za „niepewnych politycznie”. Drugim powodem sporów był model organizacji. „Kierownictwo GKH miało, jak się zdaje, przed oczyma wzór organizacji prężnej, kierowanej odgórnie, opartej na (…) nominatach”. Kamiński mówił: „Stosunek do ludzi i model organizacji – oto dwa komplety spraw, co do których różniliśmy się z kierownictwem Głównej Kwatery”. Z Kamińskim polemizował między innymi Kuroń. Nie jest tak, że „istnieje z jednej strony tendencja do «zamordyzmu», a z drugiej strony tendencja do demokracji”. W terenie mamy do czynienia „z żywiołem, bałaganem i harcerstwu nie grozi żaden «zamordyzm». Każda drużyna stanowi niezależne państwo w hufcu. (…) Dla przykładu podam, że zimowisko drużynowych Chorągwi Gdańskiej przyjęło jako swój hymn «Przeżyliśmy faszystów, przeżyjemy tralala». Przypuszczam, że to jest samodzielna inicjatywa terenowa, a nie inicjatywa druha Grzesiaka”. Dalej podał przykłady odmowy przyjęcia do związku pewnej grupy, bo chodzą do kościoła, oraz jednego z hufców z Tarnowa, gdzie przyprowadzano harcerzy z obozu do komunii. Widział w tym brak kierownictwa ogólnego. Przypomniał, że przed wojną naczelnictwo też zdejmowało komendantów chorągwi. Powiedział na koniec, że zależy od Rady Naczelnej, czy będzie kontrolowała Główną Kwaterę. W dalszej dyskusji do wypowiedzi Kuronia odniósł się Grzesiak, jeden z wybitnych działaczy dawnego ZHP, kierujący Chorągwią Gdańską: „Jeszcze jeżeli chodzi o tę piosenkę, głupią, niewłaściwą. To jest fakt. Tylko druh Kuroń mógł powiedzieć, że nie posądza, iż była ona śpiewana w inicjatywy druha Grzesiaka. Mógł jednak powiedzieć, kto ten kurs prowadził”²¹.

Trzeciego dnia obrad wydarzeniem było obszerne i dramatyczne wystąpienie Aleksandra Kamińskiego. Odpowiedział na stawiane mu pytania, dlaczego przed wojną był postępowy, a teraz nie jest, co jest powodem, że ma „kulę u nogi”. „Tą kulą u nogi jest wierność w stosunku do samego siebie – mówił Kamiński. – U mnie kierunkową życia od bardzo dawna jest zasada: stać przy słabym, być koło słabego, pomagać i wspierać krzywdzonych. Wszystko jedno, czy to pojedynczy człowiek, czy grupa, warstwa, klasa. Tylko tym mogę wytłumaczyć, dlaczego tyle czasu i energii poświęcałem przed wojną sprawie żydowskiej. Broniłem zresztą nie tylko Żydów, ale i Litwinów, Ukraińców”. W jego oczach kierownictwo Głównej Kwatery reprezentuje element siły. „Kto inny był słaby i trzeba było tego słabego wesprzeć”. Powiedział, że nie może przyjąć stanowiska przewodniczącego Naczelnej Rady. Solidaryzuje się z kolegami, którzy „wydali walkę złym sposobom kierowania harcerstwem”. Tytularnym przewodniczącym mógłby być tylko w zespole, do którego ma zaufanie. A nie ma go do obecnego kierownictwa Kwatery Głównej. Pragnie pozostać w Radzie Naczelnej jako jeden z jej członków²². Według nowego, uchwalonego na tym posiedzeniu statutu zebrania Naczelnej Rady Harcerskiej zwoływała Główna Kwatera, ona też ustalała porządek dzienny. Naczelna Rada nie miała stałego przewodniczącego.

Podjęte wówczas decyzje likwidowały możliwość sprawowania rzeczywistej kontroli nad egzekutywą przez Radę Naczelną, oddawały pełnię władzy Głównej Kwaterze, w której dominowali ludzie związani z aparatem władzy²³. Działacze przedwojenni czy aktywni w czasie okupacji i zaraz po wojnie zostali zmarginalizowani. Symbolicznym zamknięciem tego przewrotu było powołanie Rady Głównej Przyjaciół Harcerstwa z Marianem Spychalskim na czele oraz przyjęcie 29 kwietnia członków Głównej Kwatery przez Władysława Gomułkę.

Jacek Kuroń w tym kwietniowym boju znalazł się po złej stronie. Broniąc jednolitego modelu ideowego organizacji, walczył po stronie, z którą się głęboko utożsamiał. Opowiadając się za centralizmem, występował przeciw pluralizmowi i wolności, także wolności dyskusji. Przyłożył rękę do zmian statutowych, które kilka lat potem ułatwią usunięcie także jego. Był to punkt zwrotny, który prowadził do eliminacji wielu indywidualności współtworzących odrodzone ZHP. Niezwykle wymowne, ale też oznaczające zmianę jakościową, było odejście Aleksandra Kamińskiego, ale też reprezentującą autentyczną społeczną lewicę Ireny Chmieleńskiej²⁴. W najbliższych miesiącach rezygnację z członkostwa w Radzie złożyli między innymi Tadeusz Strumiłło i doradca NRH Maria Straszewska. Ustąpili kierujący Centralną Komisją Weryfikacyjną Oskar Żawrocki i jej sekretarz Stefan Mirowski. Łatwo było przewidzieć, że likwidacja samodzielnego prezydium NRH musi prowadzić do braku aktywności Rady, złamania zasady pluralizmu i całkowitej dominacji organu wykonawczego.

Kryzys ujawnił się już w najbliższych miesiącach. Na posiedzeniu Naczelnej Rady Harcerskiej 5 października 1958 roku przedstawiona ocena akcji letniej była lakoniczna i mało konkretna. Zabierając głos, Kuroń powtórzył swoją opinię, że NRH może mieć istotny wpływ na związek, jeśli po wysłuchaniu sprawozdań GKH będzie dyskutować i decydować. Przedstawiony materiał nie nadaje się jednak do oceny, stąd wniósł o odrzucenie sprawozdania. Wniosek przeszedł, do oceny akcji letniej Rada miała wrócić na następnym posiedzeniu.

Aktywność dawnych harcmistrzów postrzegano jako zagrożenie także na niższych szczeblach, przy czym wydaje się, że w zbieranie materiałów obciążających włączyła się Służba Bezpieczeństwa. Jesienią 1958 roku zauważano aktywność Jana Rossmana i bliskich mu osób w kształceniu starszyzny harcerskiej. W obszernym doniesieniu TW „K” (poprzednio tajny współpracownik o dziwnym pseudonimie „Samochód”) oceniał bardzo negatywnie sytuację w Chorągwi Warszawskiej kierowanej przez Fiturskiego i Gurycką. „Zespół partyjny praktycznie nie istnieje, członkowie partii za wyjątkiem osób zbliżonych do Fiturskiego i Guryckiej nie orientują się w posunięciach chorągwi. (…) Jeszcze gorsza sytuacja zaistniała w hufcach, obecnie obserwuje się okres ofensywy różnych instruktorów o zdecydowanej postawie politycznej na hufce, i tak na przykład do pracy w hufcu Filtry zgłosił się Mirowski. (…) Mirowski jest instruktorem b. «Szarych Szeregów», znanym klerykałem i reakcjonistą. (…) Do współpracy w hufcu Mokotów zgłosił się Broniewski, sprawa bez komentarzy. W pracy hufca Bielany bierze b. czynny udział Rosmanowa. (…) Inwazja na hufce reakcyjnych instruktorów jest sprawą wymagającą zdecydowanej postawy Kom. Chor. i decyzji. (…) Moim zdaniem jeśli chodzi o obsadę hufców alarmująca sytuacja jest w następujących hufcach: «Filtry», «Bielany», «Żoliborz», «Stare Miasto», w dalszej kolejności «Mokotów» Wschód i Zachód. Odczuwa się wrażenie, że ofensywa reakcyjnych instruktorów ma charakter zorganizowany”. W dodatkowym komentarzu „K” ocenił, że starsi harcerze ustępują ze stanowisk kierowniczych w Głównej Kwaterze i Chorągwi Warszawskiej, a przenoszą się do hufców, by mieć bezpośredni kontakt z młodzieżą i oddziaływać na nią²⁵. Jako osobę broniącą tych, „do których są poważne zastrzeżenia polityczne”, wymieniano Jadwigę Gronostajską, zastępczynię komendanta Chorągwi Warszawskiej. Za obciążające uznano także jej kontakty z ks. Janem Zieją. Jeden z donosicieli informował, że Stanisław Broniewski utrzymuje dystans wobec działalności ZHP, a zarazem ocenia, „że prawie cała Gł. Kw[atera] to banda łobuzów. Szczególnie negatywnie wyrażał się o Węgrzynowiczu i Kinaście, nie mówiąc o Zakrzewskiej, którą uważa za złego ducha w harcerstwie”. Agent zauważał, że Broniewski jest dobrze poinformowany o tym, co dzieje się w harcerstwie, ma też bliski kontakt z Mirowskim²⁶. Można przypuszczać, że swego rodzaju histeria, która cechowała te informacje i oceny, udzielała się też wielu działaczom związanym z PZPR.

Poważny charakter miała kontrowersja dotycząca Józefa Grzesiaka, postaci o niezwykłym autorytecie, przedwojennego komendanta Chorągwi Wileńskiej, w czasie wojny komendanta wileńskiej Chorągwi Szarych Szeregów, więzionego od 1945 do 1955 roku w ZSRR. Był on też od zjazdu łódzkiego jedynym członkiem Głównej Kwatery reprezentującym dawne tradycje, a zarazem kierował Chorągwią Gdańską²⁷. Naczelnik Zakrzewska przedstawiła decyzję GKH o odwołaniu Grzesiaka ze stanowiska komendanta Chorągwi Gdańskiej, gdyż „linia programowo-polityczna, linia nadawana przez druha Grzesiaka, jest niezgodna z ogólnym programem Związku”. Ten zasadniczy zarzut był poparty mało poważnymi przykładami dotyczącymi niedoskonałości czy incydentów, które miały miejsce w czasie akcji letniej na podległym mu terenie. Grzesiak oponował przeciw zarzutom, bronił go także Kamiński, mówiąc, że Chorągiew Gdańska jest jedną z najlepszych w kraju, a Grzesiak wzorem instruktora. Atakował ostro Włodzimierz Grzelak. Do dyskusji włączył się Kuroń. „Wprawdzie prawie na wszystkich Radach Naczelnych polemizowałem z druhem Grzesiakiem, ale mimo to chciałem powiedzieć, że stanowisko druha Grzesiaka zawsze ceniłem. Tym niemniej mam zaufanie do GK i w ten poważny zarzut, który postawiła, jestem gotów uwierzyć”. Dodał, że przy różnych okazjach słyszał zarzuty polityczne wobec Grzesiaka. Zarzut, że podczas szkolenia Grzesiak przeczytał wykaz rocznic z jakiegoś kalendarza, można postawić prawie każdej chorągwi. Zarzut polityczny powinien być poparty za pomocą argumentacji politycznej. Proponował zatem powołanie komisji NRH – przy tymczasowym podtrzymaniu decyzji GKH – która zbada sprawę i przedstawi argumentację uzasadniającą decyzję. Postulował przegłosowanie swojej propozycji.

Na wniosek Zakrzewskiej ogłoszono przerwę. Po jej zakończeniu naczelnik stwierdziła, że w czasie przerwy GK zastanawiała się nad wnioskiem Kuronia, ale postanowiła mu się sprzeciwić i podtrzymać swoją decyzję. „Linia polityczna” Grzesiaka jest niezgodna z linią polityczną ZHP, co wyraża się w sprawach programu pracy i polityki personalnej. W marcu chorągiew była wizytowana przez przedstawicieli GK (między innymi Zakrzewską i Chmieleńską) i zalecono intensywną pracę ideową, co nie zostało zrealizowane. Jako przykład podano jedną z dyskusji w Gdańsku, gdzie padła wypowiedź o pozytywnym stosunku do skautingu i polityki kolonialnej Anglii. Zakrzewska nie twierdziła bynajmniej, że tak mówił Grzesiak, a tylko jeden z instruktorów na jednym z zebrań na podległym Grzesiakowi terenie. W ten sposób można było oskarżyć każdego. Grzesiak się bronił, kwestionował podawane fakty, atakował go przede wszystkim Grzelak. Kuroń wniosku o powołanie komisji nie wycofał. Ostatecznie nie był on głosowany, gdyż okazało się, że do quorum zabrakło jednego głosu²⁸.

Na kolejnym posiedzeniu NRH 14–15 grudnia 1958 roku ponowiono wniosek o zatwierdzenie odwołania Grzesiaka. Tym razem przedstawiono uzasadnienie wniosku: „Główna Kwatera Harcerstwa nie zarzuca bynajmniej dh. Grzesiakowi łamania zasad deklaracji ideowej, natomiast dh Grzesiak jako Komendant Chorągwi jest odpowiedzialny za brak wcielania w życie pełnego programu wynikającego z jej sformułowania”. Było oczywiste, że nie ma żadnych poważnych zarzutów wobec Grzesiaka, niemniej istnieje stanowcza decyzja polityczna o jego odwołaniu. Grzesiak stanowczo bronił siebie i swoich podwładnych, między innymi drużyny akademickiej w Toruniu, którą rozwiązywano. Na pytanie, jaką wywrotową działalność prowadziła ta drużyna, odpowiedziano mu: „Co dobrego robiła drużyna akademicka, żeby ją podtrzymać?”. Grzesiak mówił, że 22 października skierował pismo do GH z odpowiedzią na nieprawdziwe i krzywdzące zarzuty, ale odpowiedzi nie otrzymał. Teraz, na sali obrad czytał fragmenty swego pisma.

Kuroń tym razem nie próbował już bronić Grzesiaka, najwyraźniej orientował się, że sprawa jest pryncypialna i przesądzona. W dyskusji zabrał głos i próbował zobiektywizować sytuację. Zarzuca się Komendzie Chorągwi „brak linii, programu generalnego i brak działania w kierunku przekształcenia świadomości instruktorów, brak ideologii kształcenia. W związku z tym, że dh Grzesiak jako Komendant personalnie odpowiadał za to, dotyczy on również jego”. Konkretnym zarzutom można zaprzeczać, ale to niewiele zmienia, bo chodzi o zarzut dotyczący linii generalnej. Kwatera Główna ma prawo wymagać od Komendy Chorągwi kształtowania głównej linii instruktorów, a jeśli widzi brak takiej linii, ma prawo komendanta odwołać. Wydobył wcześniej dyskutowany dokument dotyczący zlotu w Malborku, gdzie jeden z instruktorów powołał się na ideę braterstwa, co rozumiano jako nawiązanie do dawnego skautingu. „To właśnie powód do niepokoju, to argument do zdjęcia”. Powołał się na przemówienie Grzesiaka na konferencji dla nauczycieli, gdzie mówił same słuszne rzeczy, ale: „postawienie trzech ideałów: prawdy, dobra i piękna w sumie nie oznacza wychowania socjalistycznego”. W konkluzji uznał za uzasadniony przedłożony wniosek i mówił, iż to, że „dh Grzesiak nie rozumiał, na czym wychowanie socjalistyczne polega i o co w perspektywie chodzi, o to trudno winić dh. Grzesiaka, i to jest najsmutniejsze”. Przemówienie Kuronia było jednym z wielu popierających wniosek Głównej Kwatery i wymierzonych w Grzesiaka. On sam odniósł się do tych zarzutów pod koniec: „Kto chce psa uderzyć, zawsze kij znajdzie”. Za odwołaniem głosowało 37 osób, nikt nie był przeciw, wstrzymało się sześć²⁹.

Był to obrzydliwy spektakl, w którym nie potrafiono oskarżanemu zarzucić nic konkretnego, więc atakowano go za naciągane zresztą rzekome odstępstwa od oficjalnej „linii” podległych mu działaczy. Kuroń nie różnił się w tym wypadku od wielu innych członków Naczelnej Rady, a cytowana wypowiedź była równie okropna, jak wiele innych. W październiku, jak się wydaje, próbował bronić Grzesiaka. Powołanie komisji do zbadania zarzutów zapewne miało na celu obronę zasad demokratycznych w organizacji, ale też mogło prowadzić do wniosków niejednoznacznych, a więc korzystnych dla Grzesiaka, a nie dla Głównej Kwatery³⁰.

Zajęte przez Kuronia stanowisko stało się powszechnie znane dzięki omówieniu obrad na łamach harcerskiego pisma „Drużyna”. W relacji z obrad Naczelnej Rady Harcerskiej pisano, że Kuroń upominał się o poważne traktowanie uchwalonej w 1956 roku deklaracji ideowej: „Postawa instruktorów, którzy świadomie łamią Deklarację Ideową i w różny sposób oddziałują w kierunku jej omijania, odstępowania od zasadniczego kierunku wychowawczego w Związku (a są przecież i tacy) – to jest zjawisko, które można określić jako zagrożenie socjalizmu w Związku, to jest niebezpieczne. Obawy budzi jednak pogląd, że można było nie zweryfikować tych ludzi, którzy są wrogami socjalizmu”. Postulował w konsekwencji większą centralizację, zwiększenie obowiązków kontrolnych Naczelnej Rady Harcerskiej³¹.

W swoich wspomnieniach Kuroń pisał, że dowodów przeciw Grzesiakowi „nie było, bo – jak sądzę – informacje, na których się opierano, pochodziły z SB, czego nie chciano ujawniać”. Stawiając wniosek o odwołanie Grzesiaka z funkcji komendanta chorągwi, liczono na zadziałanie maszynki do głosowania. Wniosek Kuronia pokrzyżował ten plan. „Jeszcze tego samego dnia zwróciłem się do nich z prośbą, aby wysłali mnie do Gdańska celem przygotowania sprawy Grzesiaka. Pojechałem, popatrzyłem i zupełnie cynicznie sporządziłem wniosek o pozbawienie Czarnego Harcmistrza funkcji komendanta chorągwi za to, że w działalności podległych mu drużyn nie realizuje się łódzkiej deklaracji o socjalistycznym wychowaniu. Był to strzał nie do obrony. Mam więc na sumieniu wielki grzech wobec niego”. W kręgach skautowych przypuszczano, że do takiego działania zmusił Kuronia zespół partyjny, ale nie była to prawda. „Uważałem Czarnego Harcmistrza za przeciwnika politycznego i byłem przekonany, że wychowuje młodzież w duchu wrogim socjalizmowi. (…) Umiałem już szanować przeciwnika jako człowieka. Wciąż jednak byłem komunistą i najwyraźniej nie wyobrażałem sobie, że z człowiekiem o odmiennych poglądach politycznych można współpracować”. Po latach brał pod uwagę także możliwość działania z niższych pobudek: „Otarłem się przecież wtedy o władzę i jej przywileje – miałem wielkie szanse, aby wejść wyżej, może bałem się to utracić? (…) Człowiek ma niezwykłą zdolność do samozakłamania, muszę więc i siebie o to podejrzewać. (…) Może więc, kiedy wystąpiłem w obronie Grzesiaka przeciw swoim, poczułem się obcy i musiałem coś zrobić, aby mnie znowu uznali za swego”³².

Kuroń, chociaż stanął po właściwej stronie, nie wszedł ani do komisji zjazdowej, ani do Komisji Ideowo-Programowej NRH, co świadczyło o pewnym, względnym, obniżeniu jego pozycji. Zapewne była to odpowiedź na wahanie, zgłoszenie nieuzgodnionego i niewygodnego wniosku.

W styczniu 1959 roku Zakrzewska oraz dwaj inni członkowie Głównej Kwatery – Węgrzynowicz i Breitkopf – zostali zaproszeni na posiedzenie Sekretariatu KC PZPR, gdzie spotkali się z Gomułką, Zambrowskim oraz innymi sekretarzami KC Jerzym Albrechtem, Władysławem Matwinem i Witoldem Jarosińskim. Podstawą do rozmowy była obszerna analiza sytuacji ZHP, sięgająca do zjazdu łódzkiego. Czas ten został podzielony na dwa okresy – do jesieni 1957 i od tego czasu do lata 1958. Pierwszy okres charakteryzowała próba zmiany kierunku nakreślonego na zjeździe łódzkim „i przejęcia kierownictwa harcerstwa przez reakcję polityczną”. Chodziło o to, czy socjalizm krzewiony przez PZPR ma być płaszczyzną ideowo-polityczną oraz o napór „obcych ideowo poglądów, takich jak «harcerska ideologia», braterstwo skautów, fideistyczne koncepcje osobowości człowieka”… Po zjeździe łódzkim „doszło do przechwycenia władzy przez elementy konserwatywne w części województw i powiatów – przede wszystkim w środowiskach miejskich, gdzie tradycje b. ZHP były silne, a pozycja b. OH słaba. (…) Dwuwładza na szczeblu centralnym w postaci Prezydium Rady Harcerskiej i Głównej Rady Harcerstwa umożliwiała istnienie dwóch różnych politycznie ośrodków dyspozycyjnych, co hamowało konkretne działanie i dezorientowało nie tylko kadrę instruktorską”. Przełom nastąpił jesienią 1957 roku. „Nakreśliliśmy wówczas zadanie znalezienia w praktyce odpowiedzi na pytanie: jak realizować ideowe przewodnictwo Partii w codziennej pracy harcerstwa”. Zorganizowano centralne i wojewódzkie zespoły partyjne, podjęto walkę o uporządkowanie sytuacji kadrowej, dokonano zmian w składzie władz naczelnych, nastąpiły one także w pięciu województwach i wielu powiatach i oznaczały eliminowanie elementów wrogich.

W opracowaniu przedstawiono obszernie stan organizacyjny i finansowy ZHP. W obozach latem 1958 roku wzięło udział 80 tysięcy młodszych i 7 tysięcy starszych harcerzy, zaś w lecie wiejskich drużyn uczestniczyło 40 tysięcy dzieci. Centralną Akcję Szkolenia poprowadzono dla 1500 instruktorów z aktywu powiatowego. Organizacja Zuchów, czyli dzieci w wieku 8–11 lat, skupia 120 tysięcy dzieci, z którymi pracuje 5 tysięcy instruktorów.

W opracowaniu podkreślano konieczność dalszego działania harcerstwa w szkołach średnich, równolegle z organizacjami ZMS i ZMW, zaznaczając też, że z klas starszych rekrutują się funkcyjni drużyn i najmłodsza kadra instruktorska. Oczekiwano od partii wyrażenia „celowości istnienia wszystkich organizacji w szkole średniej”³³.

Przedstawione działania i sytuacja w ZHP zostały podsumowane przez sekretarzy KC z aprobatą. W protokole zapisano, że „ZHP stał się masową organizacją wychowawczą dzieci i młodzieży szkolnej, uzyskując znaczny wpływ wychowawczy na młodzież i poparcie rodziców. Uznano za słuszny obecny kierunek programowy ZHP polegający na organizowaniu społecznej działalności młodzieży”. W szkołach ZHP powinien być traktowany równorzędnie z innymi organizacjami młodzieży – ZMS i ZMW. Za niezbędne Sekretariat KC uznał „ustalenie zasad współpracy drużyn harcerskich ze szkołą”. Uznano za potrzebne udzielanie poparcia ZHP przez władze państwowe, rady narodowe i organizacje społeczne w zakresie rozwoju turystyki, zajęć kulturalno-artystycznych i zadań gospodarczych. Zalecono przekazanie ZHP 10 placówek pracy pozaszkolnej jako bazy do zajęć młodzieży. Za słuszne Sekretariat uznał zwiększenie liczby młodzieży na obozach o 20 procent i postanowił zwiększyć dotację państwową o 6 mln zł. Postanowiono podnieść siatkę płac pracowników ZHP do stosowanej w ZMS i ZMW. Zalecono też członkom partii podejmowanie pracy w harcerskiej kadrze instruktorskiej³⁴.

Postanowienia te, obligatoryjne dla aparatu państwowego, oznaczały pełne zalegalizowanie ZHP w systemie społecznym PRL, gwarancje trwałości dalszego działania i rozwijania działalności wychowawczej. Znamienne, że w protokole nie odnotowano żadnych zastrzeżeń czy postulatów dalszych zmian metod lub weryfikacji. Było to z pewnością wielkim sukcesem Zakrzewskiej i jej współpracowników. Można przypuszczać, że bez eliminacji elementów „reakcyjnych” tak pozytywne dla ZHP decyzje by nie zapadły. Można jednak postawić pytanie, co było ważniejsze – większa wierność tradycji i autorytetom, czy zadowolenie przywódców PZPR i otrzymanie lepszych warunków rozwoju?

8 kwietnia 1959 roku do sekretarzy KC wpłynęła od Zambrowskiego kilkustronicowa „Notatka w sprawie Walnego Zjazdu” ZHP opracowana z pewnością w Głównej Kwaterze. Przedstawiano cel i zadania zjazdu, przewidywany porządek obrad, ale także proponowany skład Głównej Kwatery³⁵. Tego samego dnia i tą samą drogą wpłynął obszerny dokument Wytyczne do programu ZHP w latach 1959–1961 (projekt Komisji Ideowo-Programowej NRH. Pisano w nim między innymi: „Chcemy budować harcerstwo, które jest świadomym uczestnikiem marszu ku socjalizmowi i czynnikiem umacniania socjalizmu, które jasno deklaruje się politycznie”. Odwoływano się do dorobku „lewicy ZHP, Czerwonego Harcerstwa, Pioniera Polskiego i całego postępowego ruchu młodzieżowego w dorobku pedagogicznym dawnego ZHP i Czerwonego Harcerstwa”. Walka o oblicze ZHP została „w zasadzie zakończona zwycięsko”. Stabilizacja w kraju przekreśliła nadzieje na „drugi etap” w harcerstwie lub choćby utrzymanie stanu „z nową ideologią w deklaracjach i zaprzeczającą jej, opartą na starym programie działania, praktyką”³⁶.

Zakrzewska raz jeszcze, 11 kwietnia, została zaproszona na posiedzenie Sekretariatu KC, tym razem bez udziału Gomułki. Wysłuchała tam zaleceń o konieczności „ściślejszego wiązania pracy harcerstwa z całokształtem socjalistycznego budownictwa, socjalistycznej kultury i moralności. Szczególną uwagę należy skierować na współdziałanie harcerstwa z nauczycielem, ze szkołą, w której kształtuje się światopogląd i charakter dziecka”. Sekretariat zaakceptował projekt statutu ZHP, który miał być przyjęty na Zjeździe, ale „z zaleceniem uwzględnienia uwag wniesionych w dyskusji”. Ustalono, że Gomułka wygłosi na zjeździe przemówienie, premier Cyrankiewicz przyjmie jego uczestników, a przewodniczący Rady Państwa Zawadzki przyjmie delegację zjazdu³⁷.

Sekwencję zdarzeń rozpoczętych w grudniu 1956 roku definitywnie zamykał II Zjazd ZHP, obradujący 18–21 kwietnia 1959 roku z udziałem 656 delegatów, wśród których prawie połowę stanowili nauczyciele (47 procent). Zabrakło natomiast wielu postaci do niedawna pierwszoplanowych, między innymi Kamińskiego, Chmieleńskiej, Żawrockiego, Mirowskiego, Stipalówny, Strumiłły. W przesłanym na ręce Zakrzewskiej liście Aleksander Kamiński pisał, że zdecydował się nie brać udziału w Zjeździe i nie przyjmie ewentualnego wyboru do Rady Naczelnej. „Nie odpowiada mi obecna procedura funkcjonowania władz naczelnych ZHP. Nie odpowiada mi polityka personalna władz naczelnych ZHP. Nie zgadzam się ze sprawozdaniem NRH na Zjazd Walny w jego fragmentach oceniających działanie naczelnych władz harcerskich przed kwietniem 1958 roku. Podanie mego punktu widzenia dyskusji na zebraniach NRH lub na Zjeździe Walnym wydaje mi się merytorycznie niecelowe, a politycznie niewłaściwe. Stąd decyzja o ostatecznym wycofaniu się z władz naczelnych, gdy nadeszła po temu sposobność”³⁸.Wybrano liczące aż 33 osoby prezydium zjazdu, w którym nie było jednak znanych z historii harcerstwa nazwisk.

Drugi dzień zjazdu zaczął się od galówki. Przybyła cała grupa najwyższych dostojników PRL, a Władysław Gomułka wygłosił przemówienie, w którym powiedział: „Zadaniem Związku Harcerstwa Polskiego jako organizacji ideowo-wychowawczej młodzieży, przede wszystkim szkolnej, jest kształtowanie i wpajanie w młodzież socjalistycznej świadomości”. W swojej mowie mocno zarysował opozycję socjalizm–kapitalizm, mówił o potrzebie przyczynienia się „do szybszego zwycięstwa socjalizmu”. Pouczał, że poświęcenie się wychowaniu nie wystarcza, instruktorzy muszą stale podnosić swój poziom ideowy i świadomość polityczną. Stwierdził, że w ubiegłych latach kadra instruktorów przebyła „niemałą drogę, przezwyciężając i odrzucając wiele niesłusznych poglądów i tendencji, które mogłyby nadać fałszywy kierunek dalszemu rozwojowi harcerstwa”. Po przerwie drugie oficjalne przemówienie wygłosił Marian Spychalski, minister obrony narodowej. Udział dostojników i wygłoszone przemówienia dowodziły, że ZHP uzyskał akceptację władz politycznych i państwowych.

Rozpoczęta później dyskusja nie mogła zmienić spraw zasadniczych i nie dotyczyła – zgodnie z powracającym w PRL obyczajem – spraw pryncypialnych. Zakłóciły ją nieliczne głosy, w tym Józefa Grzesiaka, który zauważył, że na sali nie ma wielu tych, którzy po Październiku brali w pracy czynny udział i wymienił kilka nazwisk. Stwierdził, że zmiany, które nastąpiły w kwietniu 1958 roku, były niedobre, poderwały zaufanie i przygasiły zapał wielu ofiarnych ludzi. Zauważył, że w prezydium Naczelnej Rady zasiadało czterech partyjnych i dwoje bezpartyjnych, pośrednio polemizując z tezą, że było ono skupieniem „reakcji”. Powiedział, że od czasu zmian wygląda na to, że Rada Naczelna jest organem Głównej Kwatery, a nie odwrotnie. Przypomniał w dłuższym wywodzie znakomite osiągnięcia przedwojennego harcerstwa, po czym wyraził życzenie, by nowe władze potrafiły odbudować zaufanie i wprowadzić dużą dozę rycerskości, „na brak której właśnie ostatnio mogliśmy się uskarżać”. W zakończeniu wypowiedział SOS dla harcerstwa.

Przemówienie Grzesiaka, wywołało całą falę wystąpień polemicznych, w tym Kuronia. Powiedział on, że Grzesiak zaatakował „naszą rzeczywistość z pozycji (…) harcerstwa przedwojennego”. Oceniał, że „taki mit mógł się ukształtować”, gdyż w bardzo poważnej liczbie drużyn „realizuje się coś, co w ich mniemaniu jest właściwie tym, co było w harcerstwie przedwojennym”. Po zjeździe łódzkim nastąpił odpływ młodych, „dlatego, że harcerstwo nie było prowadzone dla nich, ale dla wspomnień poszczególnych ludzi (oklaski)”. Mówił dalej, że opiera się na dwuletnim doświadczeniu tygodnika „Drużyna”, w którym pracował. „Jeździmy po kraju w poszukiwaniu za tymi dobrymi drużynami, a jeżeli znajdziemy taką drużynę, to jest to drużyna, która szuka nowego”. Przedwojenne państwo chciało wychowywać młodzież w duchu państwowym. „Druh Grzesiak mówił, że nasza akcja na Warmii i Mazurach a przedwojenna akcja na Huculszczyźnie, to to samo. Chcę to zakwestionować. Gdyby przenieść na Huculszczyznę naszą akcję z Mazur, to byłoby to wynaradawianie sprzeczne z zasady [tak w oryg. – AF] i przeciwko takiej akcji musielibyśmy się buntować. To jest zasadnicza różnica, z której musimy zdać sobie sprawę”. Przemówienie Grzesiaka musi być „poważnym ostrzeżeniem, czy rzeczywiście różnica między wychowaniem burżuazyjnym a socjalistycznym polega tylko na tym, że tam realizowało się plan dla państwa burżuazyjnego, a tu dla państwa socjalistycznego”. I odpowiadał, że „nie wykroczyliśmy poza zakres tego, co nazywamy wychowaniem propaństwowym”.

W tym kontekście Kuroń wyłożył istotę swojej kształtującej się koncepcji. „Klasa robotnicza ponad 100 lat walczy o władzę. Wymagania tej walki dyktowały zasady socjalistycznego wychowania i socjalistycznej moralności”. Klasa robotnicza władzę zdobyła. „Wydaje mi się, że musimy sobie powiedzieć, że w tej nowej sytuacji istotą wychowania socjalistycznego jest uczyć klasę robotniczą rządzić. To nie znaczy tyle, co wychowywać jednostki. (…) A więc nie chodzi o to, żeby wychowywać w harcerstwie działaczy, ale chodzi o to, żeby w naszym związku uczyć nasze dzieci nowych jakości, uczyć rządzenia. To musi być nowa jakość – jakość rządzenia w rozumieniu socjalistycznym, która zakłada rządzenie wszystkich przez wszystkich i podporządkowanie się wszystkim przez wszystkich”. Praktyka socjalistyczna stawia w centrum zespół. „Chodzi o to, żebyśmy się dopracowali takiego zespołu, w którym będzie się wychowywać tak dzieci, które będą umiały same stanowić pracę dla swego zespołu i podporządkować się jej, żeby uczyły się same wysuwać dowódców, kontrolować ich, wymagać od nich i bezwzględnie się im podporządkować. Chodzi o to, żeby dzieci w naszym zespole nauczyły się podejmować decyzje w zespole i w pełni odpowiadać, żeby nauczyły się odpowiadać za swój odcinek pracy i za wszystko to, co dzieje się w drużynie. To są postulaty nie tylko dla zespołu harcerskiego, ale dla demokracji socjalistycznej. I tylko takie wychowanie może zapewnić wychowanie socjalistyczne.

I chcę powiedzieć, że nasz system nie spełnia takiego zadania, i kto wie, czy przez rozkazodawczą strukturę takim wymaganiom nie zaprzecza”.

Opowiadał się za zmianą pracy Kwatery Głównej, częstymi wyjazdami w teren, systematyczną pracą z drużynami i zespołami instruktorów. „Tylko w ten sposób, w konkretnej dyskusji praktycznej i teoretycznej, kiedy drużynowy będzie mówił o swej pracy, będzie można dyskutować o wymaganiach stojących przed nami. W ten sposób możemy pchnąć nasze wychowanie”³⁹.

Łatwo sobie wyobrazić, jak to przemówienie musiało być odebrane. Dla harcerzy odwołujących się do przedwojennych tradycji (w duchu, bo oficjalnie tego zabraniano) było atakiem na te tradycje i uosabiającego je Grzesiaka. Dla działaczy pragnących wychowywać młodzież zgodnie z zaleceniami Gomułki, było deklaracją dziwną, sugerującą jakąś nierealną koncepcję wychowania do ludowładztwa, co pachniało rewizjonizmem. Koncepcje Kuronia nie zyskały więc szerszego oddźwięku.

Przeprowadzone trzeciego dnia zjazdu wybory były zaprzeczeniem idei ludowładztwa. Wyłoniona na początku zjazdu komisja matka przedłożyła listę 100 kandydatów do stuosobowej Naczelnej Rady Harcerskiej. Istotą tej procedury było faktyczne zablokowanie szans osób zgłaszanych z sali, oddolnie. Nieśmiałe próby przełamania tej blokady zostały stłumione. Kuroń znalazł się na liście, miał wybór zapewniony. Wedle tych procedur znaczące było, ile osób skreśliło wysuniętego kandydata, a więc jaką większością będzie wybrany. Wynik wyborów wskazywał na stosunkowo licznych oponentów Kuronia. Uzyskał 482 głosy, podczas gdy osoby cieszące się popularnością zbierały znacznie ponad 600 głosów. Stefan Garwacki, jeden z najbliższych partnerów Kuronia, uzyskał ich 656⁴⁰.

WALTEROWCY

Początki drużyny i Kręgu Walterowskiego wiążą się z obozami Organizacji Harcerskiej ZMP organizowanymi od 1954 roku przez studentów Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Warszawie, między innymi Jacka Kuronia, Stefana Garwackiego, Aleksandra Musiała i Stanisława Czubatego. „Jesienią 1955 roku zaczęła się tworzyć pierwsza nieformalna grupa, którą zapoczątkowały spotkania poobozowe; po obozach w 1956 roku (Glinik), w ramach Organizacji Harcerskiej Polski Ludowej, powstała szkoła zastępowych z regularnymi zbiórkami”¹. Po obozie w Gliniku, 20 sierpnia 1956 roku zebranie ogólne uczestników tych działań przyjęło „Konstytucję walterowską”, w której pisano na wstępie: „Jesteśmy pokoleniem, które będzie żyło w Polsce socjalizmu. Nie socjalizmu «drętwej mowy» i pustych sloganów, ale socjalizmu szczęśliwego życia. To wielki zaszczyt. To jeszcze większy obowiązek. (…) Wiele wokół nas zła. Widzimy to. Musimy stanąć do walki z tym, co złe. Wiele jest złego w nas. Musimy i z tym złem walczyć. Dlatego złączyliśmy się w walterowską rodzinę. Złączyliśmy się na obozie. Ale walterowcami zostajemy na całe życie”. Każdy w swojej szkole, domu, wśród kolegów, będzie „«zapalnym punktem», będzie porywał wszystkich do walki, bo walką ma być całe nasze życie. Tego przede wszystkim musimy się uczyć od naszego Generała. (…) Uczymy się od bojowników rewolucji, uczymy się od bojowników o niepodległość”². W „Konstytucji walterowskiej” zaprojektowano ustrój oparty na zasadzie samorządności.

W tym środowisku łączono mocne odwołanie się do ideałów komunizmu z budowaniem wspólnoty opartej na równości, współodpowiedzialności, daleko idącym podważeniu dystansów wynikających z narzucania autorytetu, posiadanego „stopnia”, wieku i odmienności płci. W pracy wychowawczej akcentowano aktywny stosunek do otoczenia (na przykład pomoc w pracach gospodarskich i polowych), poznawanie przeszłości okolicy, podważanie barier wynikających z odmienności kulturowych, na przykład śpiewano piosenki polskie, rosyjskie, żydowskie.

Projekt walterowski dojrzewał w gorących tygodniach 1956 roku, kiedy młodzi zastępowi byli przejęci „październikową rewolucją”, wielkim poruszeniem młodzieży i robotników, w którym widzieli oczyszczanie się komunizmu i drogę do bezpośredniej masowej aktywności. Zarazem bardzo silnie przeżywali rewolucję węgierską, w której także widzieli ruch wyzwoleńczy i jego zdławienie przez wojska radzieckie. Charakterystyczne jest wspomnienie Bożeny Mańkowskiej-Janiszewskiej, która pisze, że po powstaniu węgierskim 1956 „dyskutowaliśmy, czy mamy prawo nosić czerwone chusty, ponieważ symbolika tej barwy została zhańbiona (…) – uznaliśmy, że tak, że będziemy przywracać dobre imię tej symbolice”³. Seweryn Blumsztajn w swoim opracowaniu o walterowcach na podstawie ówczesnej kroniki opisuje zbiórkę drużyny poświęconą Węgrom, kiedy zastępy miały odpowiedzieć na pytanie: „Czy po tym, co się działo na Węgrzech, mamy prawo nosić dalej czerwone chusty i czcić je?”. Jacek Kuroń zdał relację o tym, co mu powiedzieli pisarze, którzy byli świadkami rewolucji i inwazji (między innymi Wiktor Woroszylski). Następnie każdy zastęp odbył dyskusję, w wyniku której miał odpowiedzieć na postawione na wstępie pytanie, po czym wszyscy zebrali się razem. Trzy zastępy zgłosiły „gotowość do obrony honoru czerwonego sztandaru”, jeden wstrzymał się od głosu⁴.

Pod koniec 1956 roku powstała w Warszawie Walterowska Drużyna Zastępowych, złożona w większości z uczestników wspomnianych obozów. Po rocznym kursie i przeprowadzeniu obozu w Bieszczadach (Malinka) jesienią założyli cztery drużyny młodszoharcerskie – dwie na Żoliborzu, jedną na Kole i jedną w Śródmieściu oraz jedną drużynę starszoharcerską na Mokotowie. W 1958 roku powstała jeszcze jedna drużyna młodszoharcerska w Śródmieściu. W 1957 roku rozpoczął działalność Krąg Walterowski, do którego należeli instruktorzy wspomnianych drużyn. Po krótkim okresie, kiedy drużyny podlegały hufcom dzielnicowym, wydzielono w ramach Chorągwi Warszawskiej eksterytorialny Hufiec im. gen. Świerczewskiego⁵.

Każde dziecko przystępujące do drużyny walterowskiej składało odrębne od obowiązującego w ZHP przyrzeczenie: „Przyrzekam stawiać sprawy zastępu wyżej spraw własnych, sprawy drużyny ponad sprawy zastępu, a ideę komunizmu ponad wszystko inne”. Najważniejszym i czczonym wyróżnikiem przynależności była czerwona chusta. Jak pisze Blumsztajn, „chusty traktowano jako deklarację ideową, znak identyfikacji z tradycją ruchu robotniczego. (…) Nie otrzymywało się jej automatycznie, przyznawał ją zastęp i oznaczało to faktyczne przyjęcie do zespołu. (…) Jako symbol przynależności chusta przeciwstawiana była nieomalże mundurowi. Ten ostatni ubierano niezwykle rzadko i to na ogół, gdy trzeba było zaprezentować się na zewnątrz”. Patroni drużyn byli związani z dziejami ruchu komunistycznego, starano się przy tym poznać etyczny sens ich zaangażowania, w każdym razie tę stronę akcentowano. Do tradycji komunistycznej, zwykle przedwojennej, odwoływano się wprost i jednoznacznie. O komunistach opowiadano gawędy, śpiewano komunistyczne piosenki. „Wszystkich tych komunistycznych ideałów nie odnoszono do konkretnych układów życia politycznego. Etos rewolucjonisty, do którego nieustannie się odwoływano, miał być przede wszystkim wzorem określonej postawy życiowej, a nie wskazaniem wyborów politycznych”. Najsilniej akcentowano potrzebę aktywności społecznej, obowiązek reakcji na zło, sprzeciw wobec nacjonalizmu i internacjonalizm. „Sprawiedliwość społeczna to w pierwszym rzędzie znaczyło sprawiedliwe normy grupy. Wolność to demokracja w zespole. Internacjonalizm to Żyd lub Cygan obok ciebie” – pisał Seweryn Blumsztajn⁶.

Były to tradycje i symbole przez ogromną większość społeczeństwa traktowane z niechęcią jako obce, bo też partia komunistyczna miała przed wojną marginalne wpływy i była powszechnie uznawana za ugrupowanie antypaństwowe. Symbolika walterowców raczej więc drażniła, była traktowana jako przedłużenie partyjnej propagandy, niż budziła zainteresowanie. Drużyny działały w szkołach TPD, gdzie nie uczono religii, a zatem skupiały dzieci z rodzin niewierzących, nieraz żydowskiego pochodzenia. W drużynach liczne były dzieci przedwojennych działaczy komunistycznych, dla których ta symbolika i tradycja były czymś pozytywnym. Te cechy ideowe i socjologiczne oddzielały walterowców od innych harcerzy, a w konsekwencji nie zauważano ważnych i twórczych elementów wychowania tego kręgu – aktywności społecznej, samorządności, przełamywania uprzedzeń narodowych.

W „konstytucji walterowskiej pisano”: „Ustrój drużyny oparty jest na zasadzie jak najszerszego udziału wszystkich walterowców w kierowaniu drużyną. Udział ten gwarantują zebrania ogólne walterowców, zbiórki zastępców, jak również udział wszystkich zainteresowanych w zebraniach Rady Walterowskiej z głosem doradczym”⁷. Najwyższą instancją było zebranie ogólne walterowców, zwoływane co najmniej trzykrotnie w czasie trwania obozu i nie rzadziej niż raz na dwa miesiące w czasie trwania roku szkolnego. Władzę stałą między zebraniami ogólnymi sprawowała Rada Walterowska składająca się z osób wybranych na zebraniu ogólnym oraz z kadry instruktorskiej. Mógł w niej uczestniczyć z głosem doradczym każdy walterowiec. Rada ustalała ogólny plan pracy, plan dni na obozie, kontrolowała wykonanie planów, omawiała sprawy dyscyplinarne poszczególnych walterowców przekazane przez zastępy, rozpatrywała wnioski przedłożone przez zbiórki zastępów. Członek Rady mógł być odwołany jedynie przez zebranie ogólne. W drużynie walterowskiej kadra instruktorska zrzekała się swych uprawnień na rzecz zebrania ogólnego i Rady⁸.

Odmienność eksperymentu walterowskiego w porównaniu ze zwykłym harcerstwem doprowadziła do wyodrębnienia 15 października 1958 roku Hufca Walterowskiego ZHP, którego komendantem został Kuroń. Hufcowi przydzielono jako teren działania trzy szkoły podstawowe i cztery licea⁹. Przyjęcie za patrona generała „Waltera”, czyli Karola Świerczewskiego, było znamienną deklaracją. Jego postać była znana niemal wyłącznie z książki Janiny Broniewskiej O człowieku, który się kulom nie kłaniał, będącej lekturą szkolną. Akcentowano w niej robotnicze pochodzenie Świerczewskiego i jego wierną przez całe życie służbę ideom komunizmu, w tym zwłaszcza walkę z faszyzmem w Hiszpanii w czasie wojny domowej. Był więc Świerczewski symbolem postawy rewolucyjnej i internacjonalizmu, gotowości walki „za naszą i waszą wolność”. Nie zagłębiano się natomiast ani w jego drogę życiową sowieckiego oficera, ani w kontrowersyjną osobowość. Nie istniały zresztą żadne obiektywne opracowania na ten temat. Jak zauważa autor opracowania o ZHP, deklarując się jako grupa o ideologii komunistycznej, walterowcy odnosili się do ruchu komunistycznego w jego heroicznych okresach. „Punktem odniesienia nie była więc partia marksistowsko-leninowska. Wobec instytucjonalnych form komunizmu walterowcy pozostawali w pewnym dystansie, a nawet odnosili się do nich niechętnie”¹⁰. Tę obserwację potwierdza analiza wykonana przez Seweryna Blumsztajna. Pisze on, że z rewolucyjnego etosu walterowcy dziedziczyli brak serwilizmu wobec władzy. „Niechęć do wszelkich form zbiurokratyzowanej władzy brała się z przeciwstawienia jej ideałowi bezpośredniej demokracji, który usiłowali realizować w swoim zespole”. Politycznie akceptowano ustrój, deklarowano uczestnictwo w budowaniu socjalizmu, ale była to akceptacja krytyczna, zakładająca istnienie niedoskonałości, które trzeba wynajdywać i poprawiać. Za przeciwnika politycznego uznawali jednak dominującą w ZHP „prawicę”, tradycję skautową i związane z nią formy wychowawcze¹¹.

Inspiracją dla walterowców był Poemat pedagogiczny Makarenki, który Kuroń i jego koledzy próbowali odczytać na nowo. „Drużyna i zastęp harcerski, z którym rozpoczynamy naszą wychowawczą pracę, jest w swoim początkowym okresie zupełnie zwyczajną grupą przypadkowo dobranych dzieci – pisał Kuroń. – W toku pracy harcerskiej, na zbiórkach, biwakach i obozach, rozwija się i przekształca z luźno związanej grupy w zwarty zespół, a razem z nim rozwijają się i rosną jego członkowie. (…) Przyjmując to socjologiczne zjawisko za punkt wyjścia, A. Makarenko zbudował teorię wychowawczą, w myśl której zasadniczym czynnikiem wychowującym jest właśnie zespół. Rola wychowawcy to rola świadomego organizatora takiego zespołu. W ten sposób punkt ciężkości stosunków wychowawczych mieści się nie w stosunku wychowawca-wychowanek, a w stosunku zespół-wychowanek. Przy tym przyjmując, że wychowawca jest organizatorem zespołu, stosunek ten można określić schematem: wychowawca–zespół–wychowanek”¹². Było to wyraźne przeciwstawienie się tradycyjnej koncepcji harcerskiej, w której organizatorem i przewodnikiem był instruktor (drużynowy), a celem wychowania było kształtowanie cech indywidualnych dzieci i ich sprawności.

W stosunku do głównego nurtu ZHP walterowcy pozostawali oponentami, czemu dawali wyraz. W liście otwartym do Naczelnej Rady Harcerskiej z lutego 1958 roku, a więc w okresie, gdy kierownictwo partii podjęło atak przeciw tradycyjnym harcerzom, pisali: „zasady wychowania harcerskiego, jak i metodę harcerską traktujemy nie jako zastygły dogmat obrosły pięćdziesięcioletnią tradycją, ale jako wytyczną działania wychowawczego”. Harcerskie gawędy akcentują samodoskonalenie, przyjmując za punkt wyjścia cnoty, a nie otaczającą rzeczywistość oraz tradycję. Gawędy poświęcone tradycji sięgają do tradycji Szarych Szeregów, powstania warszawskiego, Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, przez co wytwarzają kompleks kombatancki, tęsknotę za walką zbrojną. Mogą też prowadzić do antysocjalistycznych wniosków, a pomijając nurt komunistyczny, fałszują historię i utrudniają właściwą orientację polityczną. Niepokoi również naruszanie przyjętej na zjeździe w 1956 roku zasady świeckości harcerstwa. Sposoby wychowywania w harcerstwie męskim opierają się „w poważnej części na naśladowaniu złych wzorów wojskowych”, co szczególnie ujawnia system kar wzorowany na elementach musztry oraz piętnowanie „oferm”, czyli chłopców mało sprawnych fizycznie. System harcerskich stopni jest celem samoistnym, przez co prowadzi do „efekciarstwa wychowawczego”. Podstawowe techniki harcerskie – terenoznawstwo i pionierka dotyczą turystyki, w pozostałych sprawach harcerstwo jest bezradne. „Powoduje to jednostronny rozwój młodzieży przez nas wychowywanej i równocześnie odpycha od harcerstwa młodzież bardzo wartościową, młodzież z ugruntowanymi już poważniejszymi zainteresowaniami. (…) Następuje to wszystko pod pozorem realizowania zaniedbywanego w minionych latach kształcenia charakteru i zasady współżycia z przyrodą. W rezultacie prowadzi to do egoizmu społecznego”¹³.

Komentarzem do tego listu jest późniejsza o kilka lat charakterystyka, która wyszła spod pióra jednego z działaczy harcerskich kontaktujących się z Kuroniem: „Odrzuca się wszelkie elementy dyscypliny, które może [powinno być: mogą] cokolwiek chociaż przypominać wojskową. Mundur jest traktowany lekceważąco jako element militaryzacji życia i dążenie do ograniczenia swobody osobistej jednostki poprzez zmuszanie jej do takiego właśnie, a nie dowolnie obranego stroju. Ogromną wagę w wychowaniu przywiązuje się do dyskusji światopoglądowej, szukania obok żywszej prawdy kształcenia ideowego. Dąży się do maksymalnego zaangażowania młodzieży w aktualną problematykę życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego. O wyszukiwanie, analizowanie i zwalczanie zła. Duży nacisk kładzie się na wychowanie internacjonalistyczne”¹⁴.

Zacytowany list walterowców z krytyką zarówno koncepcji wychowawczych, tradycji ideowych i metod działania, uderzał w fundamenty tego, co tradycyjni harcerze uważali na szczególnie istotne. W tej sytuacji trudno było liczyć na kompromis, a przez tradycyjnych harcerzy walterowcy byli traktowani jako ciało obce w harcerstwie i jako rozbijanie harcerstwa. Co więcej, ponieważ walterowcy odwoływali się do tradycji afirmowanych przez władze i atakowali tradycje skautowe, powstawało wrażenie, że są oni narzędziem partii zmierzającym do rozbijania ZHP. To wrażenie wzmacniał fakt eliminowania przez władze państwowe tych działaczy ZHP, którzy powrócili do aktywności po Październiku.

Trudno się więc dziwić, że zarówno jako organizator, jak i publicysta rozwijający propozycje działania Kuroń był traktowany przez zwolenników tradycyjnego skautingu i przywrócenia harcerstwu narodowej barwy jako niebezpieczny przeciwnik. Sytuację pogarszał fakt, że w panującym ustroju zwolennicy tradycji, apolityczności wychowania nie mieli możliwości polemiki, mogli jedynie obchodzić, pomijać, przemilczać obowiązujące formalnie deklaracje i starać się uzyskać maksimum niezależności w codziennej pracy „na dole”. Tę taktykę Kuroń zauważał, piętnował, zachęcał do przeciwdziałania. Także po wielu latach wśród licznych tradycyjnych harcerzy postać Kuronia budziła więc dystans lub niechęć. Do grzechów poważnych, które były tego powodem, trzeba dodać i mniejsze, ale dla harcerzy zasadnicze. Kuroń odrzucał obowiązkowy strój, lekceważył hierarchie, wyśmiewał odznaki, palił papierosy, i to przy dzieciach.

Jeden z przeciwników eksperymentów Kuronia, harcmistrz o długim stażu, Antoni Wasilewski pisał w 1958 roku do Aleksandra Kamińskiego: „Kiedy młody Kuroń, notabene nie bardzo chowany w harcerstwie, a mocno edukowany w marksizmie, szuka nowych dróg pracy, to założywszy, że nie dąży on do uatrakcyjnienia marksizmu metodą harcerską, a rzeczywiście chce odnowy form harcerskich – należy go potraktować jako typowy przykład harcerskiego rewizjonizmu.

Każdy rewizjonizm ma swoje zalety i wady. Zaletą jest walka z rutyną, z zaskorupieniem form, z bezdusznym powtarzaniem wzorów, a więc z martwotą. Największą wadą każdego rewizjonizmu jest niebezpieczeństwo wylania wody po kąpieli razem z kąpanym dzieckiem, czyli naruszenia, spaczenia zasadniczej treści.

Cóż jest zasadniczą treścią harcerstwa? (…) Określony ideał wychowawczy i określona metoda. Czy można zmienić ideał wychowawczy, a pozostawić tę samą metodę, albo odwrotnie – zmienić metodę przy tym samym ideale i powiedzieć, że to będzie harcerstwo? Nie.

Prawo harcerskie może ulegać różnym redakcjom, ale jeżeli z niego wykreśli się element służby Bogu (…), ojczyźnie i bliźniemu, jeśli pominie się braterstwo, pogodę ducha (…), jeśli nie uwzględni się miłości przyrody (…), jeżeli wyłączy się walkę z nałogami (…) to, mój Drogi, tak okrojone prawo możesz różnie chrzcić, ale nie będzie ono miało nic wspólnego z treścią określaną przez skauting lub harcerstwo”¹⁵.

Ten list, będący wyrazem harcerskiego tradycjonalizmu dobrze oddawał zarzuty, które wobec propozycji Kuronia i rozwijanych przez niego form zgłaszali skauci. Niektórzy jednak byli mniej krytyczni wobec Kuroniowego rewizjonizmu, stąd zapewne Wasilewski uważał za potrzebne przekonywanie Kamińskiego. Z pewnością byli też bardziej radykalni przeciwnicy projektów i działań Kuronia.

Walterowskie koncepcje wychowawcze Kuroń omawiał w dziesiątkach artykułów na łamach harcerskiego pisma „Drużyna”, a także w mikroreportażach w tygodniku „Na Przełaj”. W 1959 roku ukazała się książka Walterowcy, której był głównym autorem, następnie kolejna – Uwaga – zespół! Z drużyną i w drużynie. Prowadził też audycje radiowe w cyklu „Pięć minut o wychowaniu”. Bez wątpienia więc był nie tylko praktykiem, ale też teoretykiem koncepcji wychowawczej.

W zespole obowiązywała zasada samorządności, realizowana w pracy codziennej, a szczególnie na obozach, do których przykładano zasadnicze znaczenie. Osobę kierującą konkretnymi zadaniami wybierał na określony czas sam zespół, przed nim zdawała ona wieczorem relację ze swych decyzji oraz wysłuchiwała opinii i ocen innych harcerzy. Dystans między wychowawcą a młodzieżą powinien być naturalny, wynikać ze wzajemnego zaufania i budowanego w konkretnej pracy autorytetu, który jednak nie powinien być nadużywany (na przykład od tych czasów Kuroń ze swymi młodszymi współpracownikami był na „ty”). „Imponować wychowawca musi. Ale imponować tym, co istotnie posiada”. Pisał, że słowo wychowawcy jest prawem, ale wydawanie rozkazów, metoda rozkazodawstwa jest ostatecznością i musi to być rozkaz, o którym wiadomo, że może być i zostanie wykonany. Należy dążyć do sytuacji, w której młodzież będzie uważała to, czego chce komendant, jest również ich celem, a więc stosować odpowiednie sugestie, tłumaczenia, motywacje, dawać przykład. Nie wolno się uprzedzać do kłopotliwego dziecka: „Nasza zła opinia o którymkolwiek z wychowanków zamyka mu niemal definitywnie drogę do naprawy. Na odwrót, nasze przeświadczenie o wartości nawet największego łobuza – jest ogromnym bodźcem”. Nie wolno wychowawcy ukrywać własnych pomyłek, w takiej sytuacji należy wychowanka przeprosić. Szczerość wobec zespołu jest jedyną drogą postępowania. Autorytet wychowawcy rośnie razem z autorytetem zespołu¹⁶.

Nie znaczy to wszystko, że pozycja wychowawcy jest słaba: „Jeżeli chcemy w naszych drużynach naprawdę wychowywać – musimy być organizatorami zespołu. Oznacza to, że będziemy pracować z naszą gromadką tak, aby miała  w s p ó l n e   d ą ż e n i a,  a w toku ich realizacji kształtowała w sobie poczucie  d o b r a   z e s p o ł u   i   w e w n ę t r z n ą   o r g a n i z a c j ę.  (…) Dowolnie zebrana gromadka dzieci staje się zespołem wówczas, gdy powstają w niej wspólne dążenia i to nie wspólne im dążenia indywidualne, ale takie, które można zrealizować tylko razem. Stąd podstawowym obowiązkiem organizatora zespołu jest znalezienie dla swojej gromady takich wspólnych dążeń, czy mówiąc prościej – zadań”. Wychowawca kierując zespołem, podsuwając rozwiązania, musi jednocześnie szanować powstawanie w gromadzie kierunku dążeń, wewnętrznej organizacji i poczucia dobra gromady. A zatem, jeśli nastąpi konflikt między wolą wychowawcy a pragnieniami zespołu, „musimy albo przekształcić zespół tak, aby ją uznał za swoją, albo zrezygnować z decyzji”¹⁷.

Zadanie stawiane przed zespołem musi być ciekawe, aby dzieci chciały je wykonać i by musiały je wykonać wspólnie; musi być na tyle trudne, by obawiały się, czy zdołają je wykonać, a zarazem na tyle łatwe, by mogły je wykonać. „Ostatnie dwa warunki odpowiadają twierdzeniu Makarenki, że zespół rozwija się, wykonując zadania, które go trochę przerastają”. W toku realizacji zadania rozwijają się zespołowe dążenia, a zarazem dążenia każdego członka zespołu z osobna. „Dziecko wykonuje początkowo zadania ze względu na przyjemność, jaka towarzyszy osiągnięciu atrakcyjnego celu, znajduje w nich pierwszą w życiu szkołę łączenia pracy dla siebie z pracą dla innych. Najpierw będzie to praca najbliższej gromady – drużyny, potem dla znanych mu osobiście innych ludzi spoza drużyny, aż wreszcie dla całego społeczeństwa, które początkowo jest dla dzieci zupełnie abstrakcyjnym pojęciem. Również osobista przyjemność i zaangażowanie wypływające w pierwszym okresie z atrakcyjności celu będzie z czasem wynikać z samej potrzeby społecznego działania”.

Zespół powinny obowiązywać następujące normy: duma z przynależności do zespołu; współodpowiedzialność, czyli wszyscy decydują o losach zespołu, każdy pamięta o wszystkich i wszyscy o każdym z osobna; poczucie bezpieczeństwa, czyli sprawa każdego członka zespołu jest sprawą zespołu, każdy wie, że jest dla zespołu ważny; normy przyjęte przez zespół obowiązują wszystkich; zespół ma zaufanie do każdego swojego członka; nawet nieprzyjemne decyzje zespołu i rozkazy działających w jego imieniu dowódców są karnie wykonywane ¹⁸.

Wielokrotnie pisał, że zespół integrują zadania, których wykonanie pozostawia widoczny ślad. Zadanie powinno być tak zaplanowane, aby w toku pracy dzieci dostrzegły jego społeczny sens. Zadania muszą być jasno określone oraz na tyle trudne, by ich wykonanie nie było oczywiste, i na tyle łatwe, by dawały się wykonać w określonym czasie. I proponował oraz opisywał konkretne prace, na przykład budowę placu zabaw dla dzieci, boiska sportowego dla młodzieży jednej z wsi, przygotowanie oryginalnej akademii, ale też konkursy literackie czy wyprawy krajoznawcze. „Zespół musi podejmować coraz to trudniejsze zdania. (…) Zespół musi podejmować zadania, które coraz bardziej rozwijają świadomość społeczną jego członków. Drużyna (zastęp) realizuje w ten sposób podstawowy cel harcerstwa – wychowanie działacza społecznego dla socjalizmu”¹⁹.

Drużyny walterowskie były koedukacyjne i starano się wprowadzać równość praw oraz obowiązków chłopców i dziewcząt. Kluczowe znaczenie w tej koncepcji wychowawczej miała zasada samorządności, której instytucją główną było podsumowanie dnia przez cały zespół. Była to faktycznie najwyższa „władza” zespołu, instruktor w zasadzie nie ingerował w werdykt tego ciała. Cały zastęp zasiadał do podsumowania dnia, zastanawiał się nad dokonaniami, sukcesami i porażkami, planował przyszłe działania, a także załatwiał spory i zatargi, jakie powstały. Załatwianie konfliktów przy udziale wszystkich chronić miało prawa słabszych, gdyż o czyjejś racji decydowało poczucie sprawiedliwości zespołu. Jednocześnie Kuroń podkreślając zasadę prawdomówności, zalecał zaufanie do wyjaśniającego swoje przewiny, nawet jeśli wątpliwości pozostawały. Miało to stymulować do mówienia prawdy. „Możecie mi wierzyć, że w takiej atmosferze, przed całym zespołem – nikt nie skłamie”²⁰. Tylko pierwsze zebrania aranżował wychowawca, potem każde takie podsumowanie prowadził kto inny, w ustalonej kolejności. Budowało to poczucie „odpowiedzialności za wszystkie sprawy tego miniaturowego społeczeństwa”. Istotną rolę grało też współzawodnictwo, czym zajmowała się wybrana przez same dzieci i składająca się z nich komisja. Wiązała się z tym myśl: „Aby jednak w pełni odpowiadać, trzeba w jakiś sposób decydować, brać udział w decyzjach”²¹.

Drużyny pracowały w formie zbiórek i letnich obozów. Wykonywanie zadań było treścią życia drużyn. Kuroń wyróżniał zbiórki towarzyskie, służące zabawie i wspólnemu spędzeniu czasu, robocze, gdy zespół wspólnie wykonuje jakieś zadanie, „sejmowe”, na których omawiano wykonane i planowano następne zadania, oraz mieszane, które mogły łączyć wymienione elementy. Wśród przykładowych zadań, rozłożonych na etapy, wskazywał budowę boiska dla dzieci, zlikwidowanie „dzikiej” ścieżki przez trawnik połączone z zawstydzaniem depczących zieleń, przygotowanie gazetki ściennej lub nawet wystawy w szkole czy przedstawienia teatralnego względnie koncertu, zorganizowanie kuligu połączone z zarobieniem pieniędzy (na przykład przez uporządkowanie magazynu w sklepie). Chodziło też o to, aby różne prace wykonywać między zbiórkami, a nie – jak się często zdarzało – żyć życiem harcerskim tylko na zbiórkach. Wspominał, że kiedyś zabrakło im pieniędzy na wyjazd turystyczny. „Postanowiliśmy więc «zakontraktować się» w PGR Bródno i zarobić własną pracą brakujące złotówki. (…) Pracowaliśmy przy pieleniu od godziny 6.00 do 19.00. Bez przerwy padał deszcz. (…) Kiedy dziś wspominamy PGR Bródno, uważamy spędzony tam tydzień za jedną z ładniejszych imprez kręgu. To jest przykład zwycięstwa. A więc zwycięstwo to po prostu wykonanie zadania, które cały zespół uważa za trudne zadanie”²².

W pamięć uczestników obozów zapadły praktyczne realizacje tych metod wychowawczych, ale też romantyzm walterowskich obozów. Porządek dnia obozów został zresztą dość szczegółowo ustalony w „konstytucji walterowskiej”. Na obozie władzą wykonawczą był zastęp dyżurny, z którego wyłaniano dowódcę dyżurnego dnia, dowódcę wart, kuchmistrza, poczet sztandarowy. Dowódca dnia wraz z dyżurnym instruktorem zarządzał wszystkimi czynnościami dnia²³.

Bożena Mańkowska-Janiszewska wspomina: „Namioty ustawione były w półkole – wojskowe ciężkie brezentowe zielone 12-stki z masztem pośrodku namiotu i «lufcikiem» na górze, otwieranym przy pomocy lin (uczyliśmy się wspinać na maszt). Było ich kilkanaście. Po dwa na zastęp (jeden dla dziewcząt, drugi dla chłopców), dwa dla kadry, dalej namioty służbowe, przeznaczone do różnych celów. Plac apelowy z masztem był miejscem zbiórek i przekazywania ważnych komunikatów, gdzieś w lesie zamaskowane latryny, w namiotach prycze zbite z drewna, półka na ubrania i przybory toaletowe. (…) Pobudkę wygrywaną na trąbce słyszeliśmy o 8-mej rano, do godziny 9-tej był czas na mycie (biegiem do zatoki, na innych obozach były jeziora lub strumienie), ubieranie się, porządki w namiotach (codziennie chodziła tzw. komisja czystości i oceniała porządek w namiotach – każdy zastęp dostawał odpowiednią do stanu namiotu liczbę punktów), potem apel, na którym dowiadywaliśmy się, co robimy, jaki jest rozkład dnia, kto ma jakie obowiązki itp., potem śniadanie (w Wolinie przywożono nam w kotłach herbatę lub kawę i kanapki, jedliśmy z własnych menażek, które potem myło się piaskiem w wodach zatoki, stojąc lub leżąc na drewnianych pomostach – detergentów przecież wtedy jeszcze nie było). Potem rozchodziliśmy się do zajęć i do obiadu nie było nas w obozie (obozu pilnował zastęp dyżurny; co pięć dni każdy zastęp miał dyżur. (…) Na obiady chodziliśmy do stołówki, po obiedzie w obozie obowiązywała nas cisza poobiednia (z tą ciszą to różnie bywało: jedni spali, inni leżeli i czytali lub rozmawiali szeptem, a jeszcze inni po prostu, jak to dzieci, rozrabiali, a odpowiednia komisja „punktowała” zastępy). Podrywał nas sygnał trąbki i po popołudniowych zajęciach jedliśmy kolację, później mycie, podsumowanie dnia w zastępach (…) i wreszcie oczekiwane ognisko, na które chodziliśmy obowiązkowo w pelerynach z koca. (…) Nasze ogniska to piosenki i mnóstwo śpiewania, to gawędy Jacka Kuronia (wymyślał je dla nas i opowiadał z ogromną ekspresją i dramatyzmem, tematy ich były różne, najczęściej historyczno-sensacyjne); niekiedy poszczególne zastępy przygotowywały program na ogniska – były to relacje na temat «odkrytych» ciekawych ludzi w najbliższej okolicy, relacje o historii okolicy «zdobyte» przy poznawaniu miejsca, gdzie obozowaliśmy. (…) Po ognisku wstawaliśmy powoli, robiliśmy krąg i ściskając sobie dłonie na dobranoc, mówiliśmy przyciszonym głosem naszą dobranockę-«nockę»(«Już ciemną nockę przywiał wiatr / graniczna czuwa straż / dobranoc Polsko, kraju nasz / od morza aż do Tatr»). (…) A potem, już cicho, zmęczeni, rozmarzeni wracaliśmy do namiotów na noc. Wtedy pojawiała się «komisja czystości» i sprawdzała nasze czyste lub niedomyte kolana, pięty, ręce – a zastęp zyskiwał lub tracił punkty w ogólnej rywalizacji między zastępami. Sygnał trąbki uciszał nas, powoli zasypialiśmy, czasem gdzieś można było usłyszeć stłumiony chichot i głośniejsze uciszanie”²⁴.

Na początku każdego obozu informowano o tym, co wolno, jakie są zakazy. Uprzedzano też, że z kadrą można dyskutować na temat słuszności poleceń, z wyjątkiem tych, które dotyczą wspólnego bezpieczeństwa. Ponieważ istotnie kadrę można było przekonać do zmiany polecenia, stwarzało to poczucie poważnego traktowania. Nie można było jedynie dyskutować z „dowódcą dyżurnym”. Jeżeli pełnił swą funkcję niewłaściwie, to dopiero następnego dnia był oceniany przez zastęp na „podsumowaniu”.

„Współodpowiedzialności uczyliśmy się, wykonując zadania i prace na rzecz wszystkich – wspomina Bożena Janiszewska. – Co pięć dni (jeżeli było pięć zastępów) każdy zastęp był „zastępem dyżurnym”, to znaczy wykonywał wszystkie prace, które w obozie były do zrobienia. Główną, najważniejszą osobą kierującą obozem był „dowódca dyżurny”, wybierany przez zastęp dyżurny. W dniu poprzedzającym służbę zapoznawał się z planem zajęć i harmonogramem prac, by móc zaplanować swoje działania. Wstawał najwcześniej (budzony przez wartę), obchodził obóz, budził Kadrę, trębacza, dyżurnych do kuchni, „komisję czystości”, ogłaszał pobudkę, przyjmował apel, był odpowiedzialny za przebieg posiłków, zajęć, przygotowanie ogniska; uciszał gadających w czasie ciszy poobiedniej i nocnej, kontaktował się z Kadrą i miał prawo wydawać polecenia nam i Kadrze. Miał głównie obowiązki, praw mało, bo było przyjęte, że dowódca dyżurny je ostatni, odpoczywa ostatni, idzie spać ostatni (nawet nie kąpał się, gdy był upał i inni pluskali się w wodzie – pilnował wtedy porządku, kolejności kąpania się zastępów itp.), jedynym przywilejem było to, że z nim się nie dyskutowało, nosił mundur i opaskę informującą o pełnionej funkcji (następnego dnia nie miał czasu wolnego na odpoczynek)”²⁵.

Zastęp dyżurny pomagał przy przygotowywaniu posiłków, sprzątał teren wokół obozu, dbał o czystość latryn, wykonywał drobne naprawy, usuwał usterki, przygotowywał miejsce na ognisko, przynosił część chrustu, którego resztę znosili wszyscy po trochu, wstawał pierwszy i ostatni kładł się spać. Zastępy ze sobą rywalizowały, dokonywano punktacji związanej ze wszystkimi działaniami. Stałe komisje obozowe oceniały czystość i porządek, jakość dyżurów pełnionych przez poszczególne zastępy, przygotowanie do ogniska. Były też komisje okazjonalnie związane z programem obozu, na przykład komisja sportu, gdy organizowano olimpiadę, czy komisja „dożynkowa”, gdy urządzano obozowe dożynki z zaproszonymi mieszkańcami najbliższych wiosek. „Tak uczyliśmy się podstaw demokracji – każdy z nas, pełniąc jakąś funkcję, kierował innymi i ponosił za to odpowiedzialność; ale jednocześnie w innym zakresie był podporządkowany tym, którymi w przeddzień kierował – wspomina Bożena Janiszewska. – Tym sposobem równocześnie uczyliśmy się praw i obowiązków, co zostało nam do dziś – takie poczucie odpowiedzialności i obowiązkowości.

Dziś widzę także odpowiedzialność Kadry w tym, że pomimo stałej rywalizacji między zastępami nie skakaliśmy sobie do oczu, tylko byliśmy i jesteśmy przyjaciółmi. Rywalizacja, współzawodnictwo doprowadziły nas do wniosku, że warto popracować nad «słabymi stronami», że różnimy się między sobą, a każdy z nas ma swoje mocne i słabsze strony; uczyliśmy się tolerancji – tej dobrej, a nie tolerowania niewłaściwych zachowań”²⁶.

Każdego dnia zbierano się po kolacji w namiocie na „podsumowaniu”. Omawiano przebieg dnia, co było dobre, a co nie wyszło, szukano przyczyn i wyciągano wnioski. To było miejsce i czas, kiedy „mieliśmy prawo zgłaszać pretensje i żale do kolegów, mieliśmy prawo mówić, co nam się u kolegów podobało, omawialiśmy przebieg dyżuru, postępowanie «dowódcy dyżurnego» itp.”. Przedstawianie żalów i pretensji kolegom było trudne, zwłaszcza początkowo, miało posmak naruszania lojalności. Janiszewska ocenia jednak, że sposób, w jaki kadra prowadziła te „terapie”, nie ranił, pozwalał wyjaśniać krytykowanemu jego zachowanie, uczył empatii, rozumienia różnych motywów postępowania²⁷.

Kadrę obozową tworzyli Kuroń, Garwacki, Stanisław Czubaty, Aleksander Musiał, a także Grażyna Borucka, Andrzej Kuroń, Teresa Monasterska, Danuta Czubata, Wiesława Garwacka, Józef Chajn, Piotr Syrowiński i inni. Wspominając po latach Kuronia, akcentują jego szczególną rolę. Stanisław Czubaty mówi: „Realizowaliśmy w praktyce zasadę wychowania sformułowaną lapidarnie «w zespole, przez zespół, dla zespołu». Starannie dobieraliśmy zadania tak, by każdy tę zasadę mógł realizować. Jacek był mistrzem w ich konstruowaniu. Miał niewątpliwą umiejętność tworzenia konsekwentnego systemu ideowo-wychowawczego. Każda część systemu, każde zadanie służyło całości. Wykonanie zadania było punktowane. Zastępy rywalizowały o punktację honorowo, uczciwie, bez kantów i cwaniactwa. Było to wychowanie bardzo na serio, bo Jacek traktował dzieci bardzo serio i serio od nich wymagał. Bardzo dbał o dzieci. Miał łatwość wyczuwania ich potrzeb i nastroju, umiejętność rozmowy i obcowania z nimi. Miał niebywałą zdolność przekonywania dzieci, jak zresztą i dorosłych, do swoich racji. A to w sumie jest już talent, nie tylko sama umiejętność. (…) Miał Jacek jeszcze jedną umiejętność – umiejętność snucia opowieści. W harcerstwie nazywało się to gawędami. Tylko u Jacka była to powieść sensacyjna z bohaterami, z wartką akcją, opowiadana w odcinkach. Odcinki kończyły się w miejscu szczególnego napięcia. Z niecierpliwością oczekiwało się na następny odcinek”²⁸.

W działaniu obozów i pozaobozowych formach pracy walterowców charakterystyczne były także inne cechy. Szczególną troską otaczano młodszych i słabszych, próbując ich dowartościować, znaleźć zadania, które z powodzeniem mogli wykonać. Kuroń uważał, że zdolność opieki nad słabszymi i „podciągania” ich decyduje o wzroście potencjału zespołu. Łączenie w jednych zespołach chłopców i dziewcząt było przemyślaną koncepcją pedagogiczną, w której istotną rolę odgrywały postulaty równouprawnienia, kształtowania dojrzałego, pełnego szacunku i przyjaźni stosunku do płci odmiennej, uznania dziewcząt za zdolne do wykonywania zadań zespołowych. Rodzące się uczucia miłości powinny być mocno związane z uczuciem przyjaźni. Unikano typowych kar, wychodząc z założenia, że kara powinna mieć wyraźnie określony walor motywujący do poprawy; najsurowszą karą było pozbawienie prawa do pracy, zmuszenie jednostki do bezczynności w określonym czasie (było to, wedle relacji, niezwykle skuteczne). Zmierzano do równego dzielenia się nadsyłanymi z domu paczkami żywnościowymi, pobudzając altruizm i postawę egalitarną. Dużą rolę w wychowaniu odgrywały piosenki, których się uczono i które wspólnie śpiewano; były to piosenki nie tylko polskie, ale też rosyjskie, żydowskie, ukraińskie. To ukierunkowanie miało na celu wychowywanie młodzieży w duchu poszanowania i zaciekawienia innymi narodami i kulturami. Walterowcy byli z zasady świeccy, a więc areligijni, choć – jak wspominają po latach – te sprawy traktowano jako czysto indywidualne i prywatne. Wydaje się jednak, że istniało szczególnie wśród kadry i większości wychowanków wyraźne nastawienie ateistyczne, zgodne zresztą z radykalnie lewicową atmosferą ideową.

Proces wychowawczy związany ściśle z regułami pracy drużyn i organizowania życia obozów miał uczyć podejmowania decyzji, ponoszenia odpowiedzialności, budowania samorządności opartej na demokracji bezpośredniej, na ile tylko było to możliwe. Realizowano w ten sposób zasadę równości i zapisane w tradycji radykalnej lewicy dążenia do powszechnej władzy ludu. W „konstytucji walterowskiej” pisano: „Nasza Ojczyzna potrzebuje mądrych gospodarzy, z sercem wrażliwym na wszystko, co ludzi w naszym kraju dotyczy. Takich, którzy potrafią rządzić swoim krajem.

W naszej drużynie uczymy się tego w codziennej pracy, w rządzeniu jej życiem. (…) W naszej harcerskiej pracy uczymy się krytycznego spojrzenia na rzeczywistość, która nas otacza. Nie możemy pozwolić, aby osiągnięcia przesłoniły nam to wszystko, co jeszcze koniecznie trzeba zmienić – a tego jest niemało. (…) My przecież już niedługo będziemy rządzić tym krajem. Kochać swoją Ojczyznę chcemy jak ludzie odpowiedzialni za jej losy”²⁹.

W piśmie „Drużyna” wydrukowano fragment przemówienia Kuronia na walnym zjeździe ZHP w kwietniu 1959 roku, w tym słowa: „Istotą wychowania socjalistycznego jest uczyć klasę rządzić. To nie znaczy tyle, co wychować jednostki. Nie chodzi o to, żeby wychowywać w harcerstwie działaczy, ale o to, żeby w naszym Związku uczyć nasze dzieci rządzenia. To zakłada rządzenie wszystkimi przez wszystkich i podporządkowanie się wszystkim przez wszystkich. (…) Chodzi o to, żeby dzieci w naszym zespole nauczyły się podejmować decyzje w zespole, żeby nauczyły się odpowiadać za swój odcinek pracy i za wszystko to, co dzieje się w drużynie”³⁰. W jednej z dyskusji mówił otwarcie: „Ja pragnę wychowywać społecznika. Temu służy zaproponowany przez nas system. Chcemy, aby dziecko zapaliło się do społecznego działania, rozumiało to działanie w szerokim aspekcie”³¹. Lub jeszcze mocniej: „Chcemy wychowywać ludzi, którzy będą chcieli i umieli zmieniać świat”³². Warto na te koncepcje wychowawcze spojrzeć w perspektywie także później budowanych i funkcjonujących zespołów, zwłaszcza środowiska korowskiego.

Prócz licznych artykułów dodatkowy rys osobowości Kuronia dają jego listy do żony zdeponowane w Ośrodku Karta. Pisał je, gdy był powoływany na kilkutygodniowe przeszkolenia wojskowe. Wyraźnie źle czuł się w atmosferze wojska, które określał nawet jako „instytucję, w której wszystko polega na udoskonalonym systemie znęcania się nad ludźmi”³³. Kiedy indziej pisał, że daje dowódcom do zrozumienia, że rola, „którą tu spełniają, jest wredna”, a kolegom, „że są ludźmi, a to jest najważniejsze”³⁴. Trzy lata później dodawał w czasie 90-dniowego kursu: „Mów, że w Przygodach dobrego wojaka Szwejka wszystko o mnie napisano dokładnie (…) jestem magazynierem broni i chodziłem «pokrzyczeć w magazynie». Wiesz, to tak nic nie robisz, tylko się wydzierasz i stwarzasz wrażenie, że jesteś bardzo zapracowany”³⁵. Zarazem wyznawał: „Istotą człowieczeństwa jest bunt, pamiętasz, zgadzaliśmy się oboje na to sformułowanie. Jest w człowieku taki bakcyl niezgody na zło, im jest on mocniejszy, tym mocniejszy jest człowiek. Ten bakcyl można w człowieku zabić, zabija się wtedy człowieczeństwo. Nie zgodzę się na konformizm nigdzie i w żadnych warunkach”³⁶.

Wiadomo, że w ramach wychowania walterowskiego podkreślano sprzeciw wobec wszelkich form antysemityzmu czy nawet budowania dystansu wobec młodzieży pochodzenia żydowskiego. Kuroń wielokrotnie zwracał uwagę na problem antysemityzmu, a walka z nim była jednym z kluczowych zadań wychowawczych. W owym czasie szkoły żydowskie, czyli z językiem jidysz, znajdujące się pod opieką Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce, znajdowały się w Łodzi, Wrocławiu, Legnicy, Wałbrzychu i Szczecinie. Uczyło się w nich około 2 tysięcy dzieci. Latem 1959 roku zorganizowano 14 kolonii letnich dla dzieci żydowskich oraz kurs szkoleniowy w Warszawie dla 23 osób, który poprowadził Kuroń³⁷. Jesienią 1959 roku Zakrzewska delegowała Kuronia do tworzenia harcerstwa w szkołach dla dzieci żydowskich³⁸.

Podejmując pracę w środowisku żydowskim, Kuroń przenosił tam wzory wypracowane przez walterowców i – jak wspomina jeden z wychowanków – „nadał ton naszym obozom przez następne lata”. Na obozy harcerzy żydowskich jeździli czasami Gaja, żona Jacka, jego brat Andrzej. Do końca 1961 roku Kuroń uczestniczył także w posiedzeniach Komisji Oświaty Oddziału Warszawskiego TSKŻ. Przez kilka lat łączyła go bliska współpraca ze Szmulem Tennenblatem, głównym organizatorem drużyn żydowskich³⁹.

Z pewnością dla Kuronia nie była to jeszcze jedna forma zaangażowania w budowanie ruchu harcerskiego opartego na zespołach, ale także istotne znaczenie miał jego radykalny sprzeciw wobec antysemityzmu. W kontaktach z dziećmi uczył przełamywania barier obcości wynikających z odmienności pochodzenia, więcej – przekonywał o potrzebie odrzucenia takich barier. Na jednym z obozów żydowskiego harcerstwa odbyła się całonocna dyskusja o potrzebie odrzucenia „kompleksu bycia Żydem. Że trzeba się pozbyć tego kompleksu, zniszczyć w sobie, nie można się tego wstydzić, bo to jest niepotrzebny wstyd, wstyd fałszywy. I jeśli się wstydzisz, to sam siebie upokarzasz (uczył nas żydowskiej dumy, mimo że sam nie był Żydem i myśmy to oczywiście wiedzieli!)”⁴⁰. Tę postawę wspominała Marta Petrusewicz, związana z walterowską drużyną w Warszawie: „Zarówno Jacek, jak i tata podkreślali, że dopóki są na świecie antysemici, dopóty każdy przyzwoity człowiek jest Żydem. Przez solidarność! (Sami zresztą obaj nie byli przecież Żydami). I tata jeszcze opowiadał, że kiedy przed wojną na Uniwersytecie Wileńskim wprowadzano getto ławkowe, to on i grupa innych polskich studentów stali wtedy razem z żydowskimi kolegami, żeby podkreślić swoją solidarność”⁴¹. Kuroń przejmował ten wzór solidarności, praktykowany przez lewicowych studentów także na innych uczelniach. Uważał za potrzebną stanowczą walkę z uprzedzeniami antysemickimi i wierzył, że można je usunąć w toku pracy wychowawczej.

Kiedy na posiedzeniu Naczelnej Rady Harcerskiej w lutym 1960 roku zgłoszono projekt uchwały z potępieniem ekscesów neonazistów w RFN, zabrał głos i podkreślił, że te ekscesy miały antysemicki charakter. Gdy prasa o tym doniosła, drużyny walterowskie podjęły akcję w szkołach, odbyły się zbiórki drużyn, mówiono, jak można uczestniczyć w walce z antysemityzmem. Dzieci szły do rówieśników oraz do klas starszych i skutecznie przekonywały do potrzeby podpisywania apelu, nieraz przez całą szkołę. Sprawa była omawiana przez pismo polskich Żydów „Fołks Sztyme” i „zaczęły do nas napływać listy od dzieci żydowskich”. Następnie wniósł o uzupełnienie rezolucji o następujący punkt: „Na tle wystąpień przeciwko ekscesom i ukształtowania właściwej ich oceny, szczególnego znaczenia nabiera sprawa właściwego współżycia dzieci polskich i żydowskich w naszych drużynach i klasach szkolnych i kształtowanie właściwej aktywnej postawy przeciwko wszelkim próbom dyskryminacji zarówno w szkole, jak i w środowisku”⁴².

Mniej znana jest otwartość Kuronia na problem ukraiński. Władze nie głosiły wrogości do Ukraińców jako narodu, co byłoby zresztą niemożliwe wobec części „narodu radzieckiego”, ale twardo uderzały w „ukraiński nacjonalizm”, eksploatując także w kulturze masowej obraz „ukraińskiego rezuna” i zbrodniarza z UPA. W 1959 roku Jan Gerhard opublikował książkę sławiącą walki z UPA w Bieszczadach, a w 1961 roku powstał film Petelskich Ogniomistrz Kaleń. Obraz ten trafił na podatny grunt, gdyż wielu Polaków pamiętało wojenne zbrodnie na Kresach. Ich efektem była silna w społeczeństwie polskim niechęć do Ukraińców i związane z tym usprawiedliwienie masowych przesiedleń dokonanych w ramach akcji „Wisła”. Książka i film ożywiały te emocje. Kuroń nie godził się z budowaniem negatywnego stereotypu Ukraińca i akceptacją odpowiedzialności zbiorowej.

Agent SB ps. „Klinowski”, czyli Krzysztof Gąsiorowski, który zaprosił Kuronia na obóz zimowy w Wetlinie pod Leskiem w styczniu 1962 roku, wspominał, że rozpętał on dyskusję na temat problemu ukraińskiego. „«My Polacy popełniliśmy zbrodnię». Nasze wojsko nie walczyło z bandami faszystów spod znaku UPA, ale z narodem ukraińskim. Nasze władze nie potrafiły oddzielić konieczności walki z faszystami od walki z Ukraińcami. Zamiast poderwać biedotę ukraińską do walki razem z biedotą polską do wspólnej walki z faszystami, toczyliśmy wojnę nacjonalistyczną, stosując hitlerowskie zasady odpowiedzialności zbiorowej, czego przykładem jest masowe przesiedlenie ludności ukraińskiej. (…) Robiliśmy to samo, co w tym czasie działo się w ZSRR, ślepo stosując stalinowskie metody”⁴³.

Walterowcy mogli się rozwijać w warunkach wewnętrznego pluralizmu w ZHP jako biegun przeciwny dla mocnych tradycji szaroszeregowych. W pierwszych latach popaździernikowych stopniowo jednak eliminowano, nie tylko w ruchu młodzieżowym, ośrodki wykraczające poza ustrojową „normę”.

Przez hufiec walterowski przeszło kilkaset osób, większość nie zaangażowała się potem w działalność opozycyjną, choć dla wielu Kuroń pozostał postacią charyzmatyczną. Ale kilkudziesięciu byłych walterowców uczestniczyło później, na różnych poziomach zaangażowania, w działalności opozycyjnej. Byli wśród nich Adam Michnik, Seweryn Blumsztajn, Jan Gross, Mirosław Sawicki, Aleksander Perski, Anatol Lawina, Andrzej Topiński, Andrzej Titkow, Marta Petrusewicz, Irena Lasota, Paweł Bąkowski, Andrzej Seweryn, Robert Mroziewicz. Wielu innych sympatyzowało z ruchem opozycyjnym i udzielało mu cichego wsparcia.

ZHP A SYSTEM POLITYCZNY PRL

Gdy się przegląda protokoły Biura Politycznego i Sekretariatu KC PZPR, a więc centralnego ośrodka władzy w Polsce, widać wyraźnie kierunek, w jakim władza podążała. Stopniowo, od początku 1957 roku, starano się opanować te dziedziny życia, w których najmocniej zaznaczał się nacisk oddolny, wolność wypowiedzi, dążenia do samoorganizacji poza kontrolą, działania spontaniczne. Podjęto wiele decyzji dotyczących prasy, likwidując część tytułów, zmieniając redaktorów naczelnych, narzucając reguły, które miały wyeliminować samodzielność redakcji. Jesienią 1957 roku decyzją naczelnych władz PZPR zlikwidowano „Po Prostu”, ale też surowo ukarano jego dziennikarzy, próbując wyeliminować ich z pracy w zawodzie. Zmieniono redakcję dziennika „Sztandar Młodych”. Sekretariat KC zdecydował o odwołaniu naczelnego redaktora „Życia Gospodarczego” Tadeusza Kowalika za zamieszczanie w piśmie „szkodliwych materiałów”, nadmiar ingerencji cenzury oraz – co chyba było szczególnie naganne – odwoływanie się od decyzji cenzury do klubów poselskich. W 1958 roku Biuro Polityczne podjęło decyzję o zarządzaniu przedsiębiorstwami państwowymi. Zepchnięto na całkowity margines rady robotnicze i ustanowiono monopol władz na obsadzanie stanowiska dyrektora, zależnego też od administracji gospodarczej. Narzucono ograniczenia autonomii szkół wyższych i prawo centralnej władzy do mianowania i odwoływania dziekanów. Decyzją Biura stanowisko utracił też wiceprezes PAN prof. Józef Chałasiński z powodu wypowiedzi uznanych za antypartyjne, między innymi określania w oficjalnym wykładzie wypadków czerwcowych w Poznaniu w 1956 roku słowami „powstanie poznańskie”.

Sporo uwagi poświęcano uporządkowaniu sytuacji w organizacjach młodzieżowych, z których za najważniejszy uznawano Związek Młodzieży Socjalistycznej. Już w kwietniu 1957 roku Sekretariat KC „zwrócił szczególną uwagę na szkodliwość zarysowujących się często wśród młodzieży tendencji awangardyzmu, nieuznawania kierowniczej, przodującej roli partii”. Do pracy ZMS powinien być szerzej włączony „terenowy aktyw ZMP-owski, który powinien stanowić trzon nowej organizacji, gdyż z niego wyrosły najlepsze kadry młodzieżowe”¹. ZMS miał oddziaływać przede wszystkim na młodzież robotniczą, skupiać się na mobilizowaniu do pracy, organizowaniu wypoczynku i szkoleniach politycznych. Nie inaczej widziano rolę innych organizacji – miały być transmisją wpływów partii i ułatwiać kontrolę nad poszczególnymi środowiskami. „Awangardyzm”, czyli pomysły daleko idących zmian, wysuwania oddolnych pomysłów, podejmowania nieuzgodnionych form działania, były zasadniczym przewinieniem.

Z protokołów sprawującego realną władzę gremium PZPR wyłania się pożądany model funkcjonowania partii i życia kraju. Pełna dyspozycja skupiona jest w Biurze Politycznym, a częściowo Sekretariacie KC, które ustalają kierunki działania całego aparatu państwa i rządzące nim reguły. Po roku 1960 roku koncentracja władzy jeszcze postąpiła – posiedzenia Sekretariatu zwoływano rzadko, a decyzje zatwierdzano „obiegiem”. Biuro Polityczne zbierało się często, ale wiele spraw o zasadniczym znaczeniu dyskutowano i decyzje podejmowano w jeszcze węższym gronie – I sekretarza Gomułki i najbliższych mu sekretarzy KC, względnie w bieżących sprawach decydowali samodzielnie poszczególni sekretarze. Faktyczne centrum władzy było zatem nie do końca określone, obejmowało Gomułkę i jego zaufanych współpracowników, przy czym ten wąski krąg zmieniał się zależnie od tego, czy decydowano o sprawach zagranicznych, kulturze, propagandzie, wojsku, MSW, stronnictwach sojuszniczych lub gospodarce.

Każdemu z kilku sekretarzy KC podlegały określone dziedziny pracy partyjnej i państwowej oraz zarządzające nimi wydziały KC, będące swego rodzaju biurami. Na przykład Wydział Organizacyjny KC zarządzał pracą aparatu partyjnego, podlegały mu komitety wojewódzkie, ale także na przykład organizacje młodzieżowe. W okresie popaździernikowym istniały kolegialne – złożone z pracowników aparatu KC oraz partyjnych ekspertów – komisje ds. kultury, nauki, oświaty. Rekomendowały one określone posunięcia i rozwiązania, które adresowano do odpowiadającego za daną problematykę sekretarza KC, on zaś podejmował decyzję lub kierował sprawę na posiedzenie Sekretariatu lub Biura Politycznego. W 1960 roku nastąpiło zcentralizowanie tych procedur, zamiast komisji powołano kolejne wydziały KC, na przykład Wydział Nauki i Oświaty, Wydział Kultury, także Wydział Administracyjny, powiązany z MSW, nadzorujący formalnie ten resort, ale też sprawy Kościoła i kleru. Zwierzchnikiem kierownika Wydziału był odpowiedni sekretarz KC. W ramach tych mechanizmów na początku lat 60. największą władzę posiedli sekretarze KC Zenon Kliszko i Ryszard Strzelecki, przede wszystkim kosztem wyeliminowanego z kierownictwa Jerzego Morawskiego i tracącego kolejne kompetencje Romana Zambrowskiego. Naturalnie, działania tych struktur nie podlegały żadnej kontroli i w znacznej mierze były utajniane przed społeczeństwem. Kontrolę nad nimi sprawował jedynie I sekretarz KC oraz formalnie Biuro Polityczne i Sekretariat jako całość. Na posiedzeniach Biura decydowano też o rozdziale między sekretarzy KC kompetencji i nadzoru nad wydziałami.

Instytucje państwowe, w tym rząd i Sejm, organizacje partyjne, masowe organizacje społeczne, związki zawodowe czy prasa były niezmiennie narzędziami działania centrum władzy PZPR, realizowały jego szczegółowe postanowienia, były też kierowane przez konkretne wskazywane przez centrum władzy osoby (system nomenklatury kadr). Społeczeństwo było przedmiotem rządzenia, nie istniał żaden mechanizm wyrażania woli mas, przeciwnie, był on zablokowany, gdyż do kanonów systemu należało przekonanie, że centrum władzy nie może ulegać potocznej świadomości, ale ma – za pośrednictwem wskazanych wyżej narzędzi – tę świadomość kształtować.

Wolna wola kształtowania rzeczywistości przez centrum władzy była ograniczona kilkoma czynnikami, o których jednak nie mówiono wprost, a z pewnością nie ujmowano w wewnętrznych, tym bardziej publicznych, analizach.

Polska była państwem podporządkowanym ZSRR w płaszczyźnie ideologicznej i politycznej („blok państw socjalistycznych”), militarnej (Układ Warszawski), gospodarczej (RWPG). Była członkiem bloku, którego centrum i ośrodek kierowniczy znajdował się w Moskwie. Trwałość tego bloku gwarantowała siła ZSRR, o czym przekonali się Węgrzy w 1956 roku. Polska uzyskała w tym czasie pewien margines wolności wewnętrznej, ale jego zakres był płynny i nigdy nie został wyraźnie określony.

Polityka władz PRL nie mogła wyraźnie przeciwstawiać się tendencjom panującym w ZSRR, a przeciwnie, tendencjom tym winna wychodzić „naprzeciw”. Ekipa Gomułki starała się zachować pewien margines odmienności, na przykład nie podejmując kolektywizacji wsi w czasie, gdy realizowały ją wszystkie kraje bloku sowieckiego. W innych kwestiach starała się przynajmniej tworzyć wrażenie prawomyślności. Gomułka unikał – mimo wyraźnych zachęt – ożywienia stosunków z USA, ochłodził stosunki z Jugosławią, poparł mord dokonany na Imre Nagyu, przywódcy Węgier w 1956 roku, zachował dystans wobec sporu sowiecko-chińskiego, a następnie poparł ZSRR. Wzgląd na niedrażnienie Moskwy był też jednym z ważnych uzasadnień zaostrzania cenzury i ograniczania wolności organizacji młodzieżowych (w ZSRR istniał jeden monolityczny Komsomoł, podobnie w innych krajach podporządkowanych Moskwie). Dla sąsiadów PRL wydarzenia października 1956 były czymś w rodzaju zamachu stanu, ekipa Gomułki przez kilka lat miała trudności w stosunkach z tymi krajami, sięgające też ograniczenia kontaktów w niektórych dziedzinach. Znacznie bardziej liberalna niż w innych krajach bloku prasa polska docierała do ZSRR i budziła sympatie dla zachodniego stylu życia, była też medium przekazującym wiadomości o niedostępnych w Rosji filmach i książkach².

Moskwa utrzymywała kontakty formalne z centralnymi instytucjami władzy, przekazując swoje oceny i uwagi, ale też słuchając wyjaśnień. Nie mniej istotne były jednak kontakty nieformalne, utrzymywane przeważnie z „natolińczykami” i wybranymi I sekretarzami wojewódzkimi. Z tych rozmów, mających często charakter donosów, „radzieccy” dowiadywali się o podziałach wewnątrz PZPR, odbierali plotki i pomówienia, zarazem budowali z aparatczyków chętnych do takich kontaktów za plecami kierownictwa partii rodzaj agentury. Poparcie „towarzyszy radzieckich” dawało nadzieję na karierę, a co najmniej ustabilizowanie własnej pozycji. Gomułka nie mógł nad takimi mechanizmami infiltrowania partii zapanować, nie mógł nawet ich oficjalnie kontrolować. Sowieci byli przecież „przyjaciółmi”, a mniej przyjemne strony tych kontaktów stanowiły „tabu”, na przykład nie omawiano ich na posiedzeniach Biura Politycznego, nie powstawały na ten temat żadne wewnętrzne notatki. Tymczasem wysłane do Moskwy sprawozdania z tych poufnych rozmów z funkcjonariuszami PZPR wskazywały, że rozbudowany w PRL aparat sowiecki (ambasada, liczne konsulaty, zapewne inne przedstawicielstwa ZSRR) negatywnie oceniał partyjnych liberałów („rewizjonistów”) i wiązał takie tendencje z ich żydowskim pochodzeniem. Antysemityzm był jedną z płaszczyzn budowania wspólnoty sowieckich mandatariuszy i działaczy ubiegających się o ich łaski³.

Kolejnym czynnikiem wpływającym na decyzje była świadomość aparatu partyjnego. Stanowił on czynnik wykonawczy we wszystkich właściwie dziedzinach, należało więc zapewnić jego lojalność, a zatem nie drażnić aparatu. Z tej między innymi przyczyny ostrożnie podejmowano decyzje nawet wobec skompromitowanych nieudolnością aparatczyków, z troską pochylano się nad zapewnieniem im synekur i przyzwoitych warunków życia. Aparat przyjął wydarzenia 1956 roku jako wielkie zagrożenie, które mogło prowadzić do utraty władzy (lokalnej, resortowej) i przywilejów albo konieczności układania się („użerania”) z lokalnymi przedstawicielstwami i środowiskami. Likwidacja autonomii grup, stowarzyszeń czy prasy była wielkim pragnieniem aparatu, gdyż zapewniała sprawowanie niekontrolowanej i arbitralnej władzy. Gomułka pozyskał przychylność aparatu przez opisane wyżej działania, nazywane „odchodzeniem od października”. Pozbył się też nielicznych działaczy-oponentów, którzy pragnęli utrzymania elementów pluralizmu czy wprowadzania reform⁴. W okresie 1959–60 z tego powodu odeszli z kierownictwa PZPR Jerzy Morawski, Władysław Matwin, Jerzy Albrecht, ustąpili ze stanowisk ministrów Bieńkowski i Żółkiewski, a także minister kultury Karol Kuryluk. W tym czasie zachwiała się pozycja Romana Zambrowskiego, który tracił stopniowo współpracowników i kompetencje na rzecz Kliszki i Strzeleckiego oraz coraz potężniejszego wiceministra spraw wewnętrznych Mieczysława Moczara.

Zarazem władza centralna musiała prowadzić taką politykę, by nie wywołać masowego fermentu społecznego. Oznaczało to konieczność zapewnienia pewnego minimum płac i unikania drażnienia obywateli w sferze emocjonalnie przeżywanych symboli narodowych i religijnych. Oznaczało też potrzebę manewrowania w stosunkach ze środowiskami zdolnymi do sprzeciwu bolesnego dla władzy, głównie twórcami kultury. Podejmowane w okresie po 1958 roku próby ich osłabienia i pacyfikowania wywoływały cały cykl kosztownych dla systemu napięć, gdyż obowiązywał w nim rytuał demonstrowanej wobec społeczeństwa jednomyślności wszystkich obywateli⁵. Władza nie mogła opierać się na samym aparacie, potrzebowała „aktywistów”, którzy uwiarygadniali tę jednomyślność i prowadzili różne formy działalności administracyjnej, społecznej, propagandowej na średnim szczeblu i na „dole”. Jednym z takich aktywistów był w tym czasie Kuroń. Aby pozyskać aktyw, konieczne były nie tylko instrukcje, ale wywołanie autentycznego zaangażowania, między innymi przez tworzenie ram działalności, która mogła być uznana za autentyczną i pożyteczną. Niemniej powstające ośrodki formowania niepoddanych kontroli dyskusji, refleksji, formowania ocen były paraliżowane i likwidowane.

Szczególnie od 1958 roku władze weszły na drogę rozwijania konfrontacji z Kościołem katolickim. Miała ona zasadnicze podłoże ustrojowe, gdyż wpływy Kościoła ograniczały monopol władzy w ważnych dziedzinach – kształtowania postaw i poglądów społeczeństwa, wychowania, określania kształtu kultury. Zdolności mobilizacyjne Kościoła, ujawnione zwłaszcza w okresie popaździernikowych pielgrzymek, podważały monolityczny charakter ustroju i wyłączność partii na organizowanie mobilizacji społecznych. Konflikt toczył się, w pewnych okresach przybierał ostrzejsze formy, ale nie przekraczał granicy, poza którą można byłoby mówić o zamachu na wolność wewnętrzną Kościoła czy wykonywanie elementarnych praktyk religijnych. Przekroczenie tej granicy groziłoby bowiem masowym fermentem społecznym. Propagandowe ataki na klerykalizm, podtrzymywanie poczucia zagrożenia ze strony „reakcji klerykalnej” ułatwiały konsolidowanie zarówno aparatu, jak aktywu, a także tej – dość licznej części społeczeństwa – która nie akceptując wielu cech systemu, obawiała się jednak „wojującego katolicyzmu”, doceniała świeckość życia codziennego, kultury, pragnęła postępu w sferze obyczajowej.

W okresie popaździernikowym Biuro Polityczne nie zajmowało się harcerstwem, Sekretariat zajął się nim na początku 1959 roku. Sytuację w ZHP analizowano jednak na szczeblu Wydziału Organizacyjnego KC PZPR i sekretarza KC Romana Zambrowskiego. Pożądany kierunek dalszych działań został określony w omówionych wyżej postanowieniach Sekretariatu KC PZPR z 1959 roku. W tym samym roku, po Zjeździe PZPR, zreorganizowano Komisję Młodzieżową KC. Na jej czele pozostał Zambrowski, jego zastępcą został Mieczysław Marzec z Wydziału Organizacyjnego KC, członkami – przewodniczący organizacji młodzieżowych Marian Renke (ZMS), Józef Tejchma (ZMW), Zofia Zakrzewska (ZHP), Czesław Wiśniewski (Zrzeszenie Studentów Polskich). Wśród kilku członków mających niewiele wspólnego z ruchem młodzieżowym⁶ wyróżniali się Zenon Wróblewski, Halina Krysanka (oboje z Wydziału Nauki i Oświaty KC) oraz Herbert Goldberg (Wydział Organizacyjny KC). Jak pisano po latach, „Komisje w pełnym składzie nie odbywały regularnych zebrań, lecz zbierały się w zależności od spraw wnoszonych przez organizacje młodzieżowe. Zebrania te odbywały się w składzie towarzyszy zainteresowanych daną problematyką. Omawiano między innymi problemy poszczególnych organizacji w zasadzie przed ich zjazdami bądź w wypadku potrzeby przygotowania materiałów dla Kierownictwa Partii”⁷. Można ten zapis interpretować jako pozostawienie organizacjom młodzieżowym względnej autonomii. W tę „próżnię” wkroczyli organizatorzy oświaty szkolnej.

W 1959 i 1960 roku Biuro Polityczne wypracowało pożądane kierunki rozwoju oświaty i modelu kształcenia. Miał on odpowiadać zmieniającej się rzeczywistości społecznej i politycznej, ale też antycypować pożądane kierunki rozwoju. Te zaś w znacznej mierze określała z jednej strony demografia, z drugiej model ustroju ekonomicznego. W wiek kształcenia z początkiem lat 60. wchodziły roczniki wyżu demograficznego. W 1960 roku obliczono, że liczba młodzieży w wieku 14–17 lat w tymże roku wynosi 1,7 mln, w 1965 roku będzie wynosić 2,6 mln, w 1970 – 2,8 mln, w 1975 zaś – 2,7 mln⁸. Oznaczało to konieczność rozbudowy bazy materialnej szkolnictwa (wielka akcja „tysiąc szkół na tysiąclecie”), zwiększenia liczby nauczycieli, takiego przekształcenia programów szkolnych, by absolwenci szkół znajdowali pracę. Gospodarka polska rozwijała się nadal głównie ekstensywnie, a więc przez przyrost miejsc pracy, znaczenie wtórne miała wydajność. Ten model wynikał nie tylko z zacofania technologicznego, ale też racji ustrojowej – pełnego zatrudnienia oraz położenia nacisku na rozwijanie przemysłu ciężkiego (dającego też duży przyrost miejsc pracy), a nie na przykład usług czy przemysłu przetwórczego. Budowany zwłaszcza w okresie 1960–1962 nowy ustrój szkół, którego podstawą była szkoła ośmioletnia, miał przynieść też zmiany programowe, poszerzenie zajęć praktycznych, w tym technicznych. Mówiono o politechnizacji, czyli kształceniu w szkole w większym stopniu zdolności technicznych, umiejętności obsługi maszyn i urządzeń. Po szkole podstawowej większość uczniów miała być kierowana do szkół zawodowych – zasadniczych lub techników, wyraźna mniejszość do liceów ogólnokształcących, będących przygotowaniem do studiów. Zakładano, że jedynie niewielki procent najzdolniejszej młodzieży trafi na studia. Opracowanie całego systemu i przygotowania do jego wdrożenia koncentrowały się w Ministerstwie Oświaty i pod nadzorem powołanego do życia z początkiem 1960 roku Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR.

Z tą wielką reformą związane też były zamierzenia zbudowania szkoły świeckiej, dającej młodzieży jednolitą, laicką i materialistyczną, wykładnię światopoglądową. Od 1960 roku przystąpiono intensywnie do usuwania religii ze szkół, blokowania duchownym dostępu do młodzieży, także na koloniach i obozach letnich. Była to akcja planowa, centralnie kierowana przez Wydział Oświaty w Wydziale Nauki i Oświaty KC, i przenoszona w teren przez odpowiednio instruowane wydziały oświaty Komitetów Wojewódzkich PZPR. Część kampanii antykościelnej koordynował Wydział Administracyjny KC i organa MSW.

Od końca lat 50. następował niemal lawinowo proces upartyjnienia nauczycieli. W 1958 roku wstąpiło do PZPR 879 nauczycieli, w 1959 już 3,5 tysiąca, w roku 1960 – 9,5 tysiąca, a w 1961 – 13,6 tysiąca W końcu 1962 roku do PZPR należało 65,5 tysiąca nauczycieli, czyli prawie 25 procent⁹. Ten skok nie da się naturalnie wytłumaczyć przełomami ideowymi w tym środowisku zawodowym, ale był zapewne skutkiem nalegań, nacisków, które zbiegały się z obawami, co będzie po wejściu w życie reformy. Przynależność do PZPR dawała perspektywę stabilizacji i awansu. Ten skok był też przejawem „małej stabilizacji”, braku nadziei i oczekiwań na zmiany polityczne, wyrażał chęć przystosowania się, czy raczej nawet oportunizmu. Nauczyciele stawali się podwójnie ważną grupą w PZPR – stanowili około 10 procent partyjnych pracowników umysłowych, ale byli także istotną grupą zasilającą lokalne władze partyjne. Tworzyli bowiem około 10 procent członków Komitetów Wojewódzkich i aż 30 procent sekretarzy komitetów gromadzkich PZPR. W sumie nauczyciele stanowili 12,5 procent członków instancji partyjnych różnych szczebli i 10 procent radnych w radach narodowych. Około 80 tysięcy nauczycieli należało do Towarzystwa Krzewienia Kultury Świeckiej zajmującego się kształtowaniem postaw antyreligijnych, laickich. Tworzyli kadrę organizacji młodzieżowych – 16 tysięcy nauczycieli było aktywistami Związku Młodzieży Wiejskiej, 10 tysięcy Związku Młodzieży Socjalistycznej, 20 tysięcy działało w ZHP¹⁰. Partia w szkołach i wychowaniu młodzieży opierała się przede wszystkim na nauczycielach partyjnych, których rola miała się jeszcze zwiększyć w nowym systemie szkolnym.

Budując system autokratyczny, władza nie mogła jednak zaprzeczyć, że celem wychowania jest też aktywność społeczna, poczucie współodpowiedzialności, gdyż należały one do ważnych wartości ideologicznych legitymizujących system, zwłaszcza totalną władzę sprawowaną przez „partię klasy robotniczej”. W kategoriach ideologicznych ustrój był „dyktaturą proletariatu”, formą ludowładztwa, państwo należało do ludu, służyło interesom klasy robotniczej, chłopstwa i inteligencji pracującej. I choć w praktyce rządzenia dbano, by pojęcia te pozostały martwe, w propagandzie i szkoleniu ideologicznym stale się nimi posługiwano. Inaczej jednak wyglądały konkretne instrukcje i zalecenia powstające w centralnych ośrodkach władzy i kierowane do wykonania na niższych szczeblach.

W strukturze władzy sprawy szkolne podlegały naturalnie Ministerstwu Oświaty, gdzie przygotowywano między innymi nowe programy i rozwiązania organizacyjne. Ponad ministerstwem jako nadrzędna instancja polityczna znajdował się jednak Wydział Oświaty KC PZPR. Miał on zasadniczy wpływ na obsadę kierowniczych, nomenklaturowych stanowisk w Ministerstwie Oświaty, określał też te kierunki jego działania i programowania, które uznawano za polityczne lub związane z ideologią. Wydział akceptował też przygotowane w ministerstwie projekty rozwiązań. W okresie popaździernikowym utworzono w lipcu 1957 roku Komisję Oświaty i Nauki do kolegialnego zarządzania tymi sprawami, której sekretarzem była Zofia Zemankowa. W kwietniu 1959 roku jej miejsce zajął Henryk Garbowski, wcześniej związany z Głównym Zarządem Politycznym wojska, postać zewnętrzna i mało znana w kręgach aparatu politycznego KC. Kiedy pod koniec 1959 roku w ramach centralizowania działań aparatu KC utworzono Wydział Nauki i Oświaty i powołano na jego kierownika Andrzej Werblana, jego zastępcą do spraw oświaty został w czerwcu 1960 roku Garbowski. Ideowy kształt reformy oświatowej, wraz jej konsekwencjami, realizowany był przez następne lata pod jego kierownictwem (funkcję sprawował aż do marca 1972 roku)¹¹. Pozycja Garbowskiego była samodzielna, miał w kierownictwie PZPR powiązania inne niż kierownik Wydziału i dość swobodnie mógł kształtować działania swojego pionu. Jak wynika z opracowywanych ocen, za jedyną i kompleksową instytucję wychowawczą uważał szkołę, której zadaniom powinny być podporządkowane organizacje społeczne młodzieży, w tym harcerstwo.

W obszernym referacie o pracy partyjnej w szkolnictwie, podającym też zadania dla komisji oświaty komitetów wojewódzkich, w marcu 1960 roku pisano o harcerstwie: „Trzy są naszym zdaniem niebezpieczne tendencje występujące w działalności drużyn harcerskich w szkołach. Pierwsza tendencja to przede wszystkim traktowanie zadań organizacji niezależnie od zadań dydaktyczno-wychowawczych szkoły. (…) Uwzględniając całą specyfikę pracy harcerskiej, należy stanowczo i systematycznie włączać prace drużyn harcerskich w całokształt pracy dydaktyczno-wychowawczej szkoły. Tendencja druga objawia się przede wszystkim w postaci rozmaitych prób emancypacji spod kontroli organizacji partyjnych i kierownictw szkoły. Nasze stanowisko w tej sprawie jest jasne. Każda organizacja młodzieżowa działająca na terenie szkoły podlega kontroli politycznej organizacji partyjnej i kierownictwu szkoły. Wszelkim próbom takiej emancypacji należy się zdecydowanie przeciwstawić. Tendencja trzecia objawia się w jakimś bardzo tolerancyjnym stosunku do penetracji politycznej kleru na terenie organizacji”. W referacie proponowano, „aby Komisje Oświaty KW bardziej systematycznie pracowały z Komendą Chorągwi i na najbliższych naradach z partyjnym aktywem harcerskim omówiły wyłuszczone wyżej kwestie”¹². Kilka tygodni później na naradzie sekretarzy komisji oświaty Komitetów Wojewódzkich PZPR Garbowski uznał za fakt niekorzystny rywalizację ZHP i ZMS na terenie szkół. „Należy takie objawy likwidować, nie dopuszczać do podziału na płaszczyźnie ideologicznej”. Opowiedział się za organizowaniem spotkań towarzyskich harcerzy i zetemesowców, by zbliżać ich ideowo¹³.

W opracowanych na początku 1961 roku ocenach pracy ZHP pisano, że kierownictwo Związku w niedostatecznym stopniu rozwija współdziałanie ze szkołą. Tymczasem „działalność ZHP winna być integralną częścią procesu wychowawczego szkoły. ZHP powinien czynnie uczestniczyć tak w kształtowaniu socjalistycznych politycznych, ideowych i moralnych postaw młodzieży, jak i w rozwiązywaniu aktualnych, szeroko pojętych zadań wynikających z planu dydaktyczno-wychowawczego szkoły”. Jak wynika z długich dyskusji między Wydziałem Nauki i Oświaty i Ministerstwem Oświaty a Główną Kwaterą ta prawda nie była przez harcerzy przyjmowana, a działalność polityczna i społeczna harcerstwa była prawie zupełnie oderwana od działalności dydaktyczno-wychowawczej szkoły. Najważniejsze źródło tej postawy jest następujące: „Tradycyjny ZHP nigdy nie rozwijał działalności na terenie szkoły i nie stanowił elementu w systemie wychowania szkoły. Był on organizacją o charakterze elitarnym, obejmującą wąskie kręgi dzieci i młodzieży i to przede wszystkim w miastach. Wiele pozytywnego dorobku OH w dziedzinie zacieśnienia więzi ze szkołą zostało przekreślone po jej rozwiązaniu”. Tradycje pracy w dawnym ZHP i niechęć do popełnienia błędów OH stanowią o niechętnym stosunku działaczy harcerskich do rozwijania pracy organizacyjnej na terenie szkoły. Aktyw harcerski uważa, że ich działalność winna być w treści i formach oderwana od zadań dydaktyczno-wychowawczych szkoły. Autor tej oceny zauważał, że wraz z umasowieniem harcerstwa następuje też duży odpływ członków – zaledwie 31 procent posiada staż dłuższy niż dwa lata. Wprawdzie większość ubywa, gdyż po ukończeniu szkoły nie kontynuuje nauki, ale duża grupa odpada ze względu na słabą aktywność organizacji. Instancje harcerskie wykazują duże starania, by zorganizować własne stanice, kluby, wydawnictwa, a nie wykorzystują szkolnych świetlic¹⁴. W innej ocenie z tego okresu pisano, że jest konieczne, aby kadra harcerska w większym stopniu była zasilana przez aktyw ZMS, ZMW i młodych nauczycieli. A także należy zrewidować dotychczasowe zbiory przepisów i metod pracy, które są zbyt rozbudowane¹⁵. W kolejnym opracowaniu, powołując się na uchwałę VII Plenum KC PZPR i doprecyzowując ją, przewidywano zaangażowanie ZHP w wymuszanie lepszych wyników w nauce szkolnej, walkę z drugorocznością, oczywiście we współpracy z nauczycielami. ZHP powinien także wspomóc szkołę „w kształtowaniu naukowego światopoglądu dzieci i młodzieży”, jak nazywano postawę ateistyczną. Harcerstwo skupia 14,5 procent dzieci w odpowiednim wieku, a w około 50 procentach szkół nie ma organizacji. Należy więc zdecydowanie rozbudować szeregi tej organizacji wychowawczej. „Trzeba konsekwentnie zdążać do tego, by ZHP stał się ideowo-wychowawczą masową organizacją uczniów. Rozwój ten powinien następować przede wszystkim w szkołach podstawowych”¹⁶.

A zatem ZHP miał być organizacją dziecięcą, wychowawczą, kierowaną na podstawowym szczeblu przez nauczycieli, kształtującą postawy, które władza starała się upowszechnić, a więc świeckość, dyscyplinę, pozytywny stosunek do zasad życia i lansowanych wzorców ideologicznych, a przy tym organizującą dokształcanie w sensie podstawowym. W żadnym z opracowań nie dostrzegano roli wychowawczej harcerstwa w szerszym sensie, niezwiązanym bezpośrednio z nauką i wychowaniem szkolnym. Krytycznie wobec tych tendencji brzmiał głos naczelniczki ZHP Zofii Zakrzewskiej. Na posiedzeniu w Komisji Oświaty KC PZPR poświęconemu dyskusji nad projektem ustawy „O rozwoju oświaty i wychowania” mówiła: „Ustawa załatwia sprawy bieżące, a nie pokazuje kierunku rozwoju szkoły. Na przykład projekt nie pokazuje, w jaki sposób szkoła stanie się szkołą wychowania społecznego”. Zauważała też, że sprawy wychowania nie należą tylko do Ministerstwa Oświaty. „Sprawami tymi zajmuje się wiele organizacji społecznych. Potrzebna jest komisja wychowania przy Ministerstwie Oświaty”¹⁷. Na naradzie nie podjęto tych wątków – wychowania społecznego oraz komisji społecznej przy ministerstwie. Propozycje Zakrzewskiej były bowiem sprzeczne z tendencją do centralizacji, ujednolicania i kontroli administracyjnej.

KONCEPCJE WYCHOWAWCZE KURONIA

Nie wiadomo, jaka była geneza podjęcia w 1960 roku eksperymentu zmiany form pracy wychowawczej ZHP, ale można założyć, że jego inicjatorzy uzyskali „zielone światło” dla zaproponowania reform, które upowszechnią socjalistyczne wzorce wychowawcze. Co one tak naprawdę znaczą, pozostało tymczasem niedopowiedziane. I otworzyło przed kierownictwem ZHP drogę do zaproponowania eksperymentu, który znalazł praktyczny wyraz w próbie przyjęcia systemu opartego na wzorach walterowskich, akcentujących wychowanie w zespole i poprzez zespół. Do takiego eksperymentu Kuroń przekonywał od dawna w prasie – w artykułach drukowanych w „Drużynie” oraz w cyklu bardziej teoretycznych artykułów w miesięczniku „Harcerstwo”.

W pierwszym z nich pisał, że harcerzy łączy pragnienie służby, a chodzi o to, by była to służba zrozumiała i niosąca satysfakcję. W zespole walterowskim młodsi kierują się hasłem „poznajemy świat, aby znaleźć w nim swoje miejsce”; chodzi o zorganizowanie dzieciom dobrych przeżyć w sytuacjach, w których „wyraźnie widać potrzebę ich udziału”, co rodzi w nich potrzebę aktywności. Hasło starszej drużyny brzmi: „chcemy przekształcić świat”. Wynikająca stąd działalność powinna spełniać trzy warunki: „znaleźć ją musi sama młodzież”, muszą to być zadania konkretne, wykonalne dla każdego członka zespołu, oraz cel powinien być porywający. Ilustrował te tezy opowieścią o obozie walterowskim w Bystrem pod Baligrodem w Bieszczadach zimą 1958/59, kiedy z obserwacji otaczającej rzeczywistości, prowadzonych dyskusji, wydobyto konkretne pomysły, jak „«rozruszać» okoliczne wsie i osady”. Założono klub szkolny, czytelników książek i czasopism, który następnie korespondował z Kręgiem Walterowskim. Walterowcy zaś zorganizowali stypendium dla dwóch członków bieszczadzkiego klubu, by mogli się uczyć w Warszawie, ale następnie 3 lata powinni przepracować w Baligrodzie¹.

W artykule teoretycznym Niektóre problemy wychowania socjalistycznego stawiał tezę o klasowym, wynikającym z ustroju ekonomicznego charakterze wychowania i funkcjonujących norm moralnych. W warunkach kapitalizmu istotnym interesem klasy robotniczej jest walka i wynikająca stąd solidarność klasowa oraz podporządkowana im moralność. W sytuacji, gdy „klasa robotnicza władzę zdobyła” i w państwie podstawowy jest interes klasy robotniczej, jak najdoskonalsze sprawowanie jej władzy, celem jest coraz większe zainteresowanie obywateli sprawami nie tylko zakładu, ale i kraju. „Nie może być mowy o jakimkolwiek funkcjonowaniu naszego systemu bez nieustannego wzrastania udziału narodu w rządzeniu”. W świadomości sprawowania władzy należy szukać naczelnej normy socjalistycznej moralności, związanej z powszechnym udziałem w rządzeniu. Należy więc „uczyć rządzić wszystkich wszystkimi”, ponosić odpowiedzialność za kształtowanie swojego otoczenia. System, w którym drużynowy jest kierownikiem, a zastępowi przenoszą treść zbiórki do zastępów, nie służy budowaniu inicjatywy. Hierarchizacja dająca każdemu lokatę według „wartości harcerskich” , wytwarza tych „gorszych”, wzmacnia poczucie ich niższości. Wytwarza też konkurencyjność, dążenie do lepszej lokaty, wyzwala ambicję jednostek, ale nie służy całemu zespołowi. „Praca drużyny i zastępu według klasycznego systemu opiera się na przerabianiu stopni i sprawności, a więc znowu stawia zadanie przed jednostką, eliminując w ten sposób podstawową dla wychowania socjalistycznego sprawę zadań zespołowych”. Kuroń pisał stanowczo: „Tylko poprzez zanegowanie tradycyjnego systemu w jego zasadniczej części możemy zapewnić wychowanie, do którego dążymy. (…) Wprowadzenie zasad rządzenia wszystkimi przez wszystkich oznacza pełną władzę zespołu, to jest: stanowienie norm przez zespół, wysuwanie dowódców, pełna ich kontrola i podporządkowanie dowódców zespołowi, a jednocześnie podporządkowanie wszystkich członków zespołu tym, którzy czasowo funkcję dowódców pełnią. Do każdej akcji inny dowódca”².

Artykuł ten ukazał się z adnotacją, że redakcja nie podziela wielu twierdzeń autora. Już wkrótce Kuroń przyznawał, że spotyka się z krytyką i odpowiadał oponentom, ale w sposób mało konkretny, pisząc o metodzie pośredniej, łączącej tradycyjne wzory z nowymi³. Zasadniczą krytykę wizji Kuronia przeprowadził Andrzej Mazur, dawniej związany z Szarymi Szeregami i „Unią”, po wojnie z Duszpasterstwem o. Tomasza Rostworowskiego w Łodzi, magister socjologii, w 1950 roku uwięziony podczas próby ucieczki z Polski i skazany na 10 lat. Zwolniony w 1954 roku znalazł zatrudnienie jako redaktor techniczny w wydawnictwie Książka i Wiedza. Po 1956 roku działał w ZHP w Łodzi, gdzie mieszkał, następnie też w Głównej Kwaterze Harcerskiej, ponadto pisywał do prasy związku. Mimo takiego patriotycznego życiorysu, był od 1959 roku agentem Służby Bezpieczeństwa, czego naturalnie jego otoczenie nie podejrzewało⁴.

W artykule Utopia i wychowanie Mazur rozprawiał się z Kuroniem, pokpiwając z jego klasowych wizji moralności, idealizmu, uproszczonych koncepcji klasowych i sposobu odczytywania wypowiedzi Lenina. „Na razie mamy do czynienia z powszechną formą motywacji postępowania, w której interes osobisty stoi na pierwszym miejscu” – zauważał zimo i realistycznie. Zarzucał Kuroniowi, że na metodyce harcerskiej „zna się równie dobrze (to znaczy źle), jak na nauce o moralności”. Zasadnicze przesłanie Mazura brzmiało: „nie udadzą nam się żadne próby adresowania metod wychowawczych do zespołu z pominięciem jednostki”, trzeba uczyć aktywności i jednostki i zespoły, a w tym procesie na poczesnym miejscu musi się znaleźć „zdrowa i twórcza osobista ambicja”⁵.

W tym samym numerze „Harcerstwa” Kuroń odpowiadał Mazurowi. W ważnych punktach posługiwał się interpretacjami Lenina: „Wolno Mazurowi sądzić, że okres, w którym wszyscy będą rządzić wszystkimi (czy – jak woli – cała ludność będzie rządzić całą ludnością), nigdy nie nastąpi. Ale nie wolno mu tego poglądu przypisywać Leninowi”, gdyż „zasada rządzenia przez całą ludność jest fundamentalna dla leninowskiej teorii budownictwa komunizmu. (…) Jedyną gwarancją prawidłowego funkcjonowania państwa socjalistycznego jest, jak uczył Lenin, kontrola całej ludności nad produkcją i nad aparatem władzy. Ta kontrola będzie się stopniowo, w miarę wzrostu kultury mas, przekształcać w rzeczywiste sprawowanie władzy. Bez tego nie ma mowy o budownictwie socjalizmu”. Na takie tezy, uprawnione na gruncie teorii (nie praktyki) Lenina z 1917–18 roku trudno było odpowiedzieć, gdyż w realiach ideologicznych systemu twierdzenia Lenina nie mogły być krytykowane, miały moc dogmatów. Przechodząc do metod pracy harcerskiej, Kuroń zauważał, że współczesny człowiek całe swe życie spędza w różnych zespołach. O ich charakterze decyduje najpierw cel, a następnie jednostki. Powstający zespół nie jest tylko sumą jednostek, ale nową jakością. Każdy zespół wywiera silny wpływ na swoich członków, najpierw przez przystosowanie się, potem ukształtowanie nawyków. Podstawowym środkiem oddziaływania jest tzw. opinia zespołu, jego autorytet u poszczególnych członków. Zewnętrznym tego elementem jest postępowanie zespołu, potępienie łamiących zasady, pozytywna legenda, która otacza tych, którzy się do przyjętych zasad stosują. Nawyki, jakie kształtują się u ludzi, zależą od tego, jakie to są zespoły (zespołem jest też rodzina). Wychowawca może pełnić tylko rolę świadomego organizatora. Tam, gdzie wychowawca nie zdaje sobie sprawy z prawidłowości zespołu, kształtuje się on niezależnie od niego, a nieraz w innym kierunku, na przykład przez panowanie „prawa pięści”, kult siły, pogardę dla słabszych. Istotą jest konieczność dobrego, rozumnego wychowawcy, mającego dobry kontakt z zespołem⁶.

Publicystyka ta przecierała drogę do realnych działań organizacyjnych i była chyba z nimi sprzężona. Czytamy bowiem w sprawozdaniu z pracy komisji pedagogicznej Naczelnej Rady Harcerskiej z grudnia 1959 roku: „Na poprzednich spotkaniach przyjęto jako centralne zagadnienie dla prac komisji na rok bieżący sprawę metod wychowania uspołeczniającego (społecznego)”. W dalszej dyskusji, którą zagajali S. Dąbrowski i Wiktoria Dewitzowa, precyzowano, że chodzi o wychowanie młodzieży związane z konkretnymi zjawiskami epoki, budowanie „więzi zespołowych włączających jednostkę poprzez zespół w szerszy krąg spraw społeczeństwa”, zagadnienie „humanistycznej wrażliwości jako źródła impulsów działania i stosunku do potrzeb drugiego człowieka”. Podstawowym środkiem wychowania uspołeczniającego miał być zespół, wytwarzający „w praktyce normy moralne współżycia, które chcemy rozwinąć w społeczeństwie”. Wyróżniono trzy formy organizacyjne: 1. system zastępowy oparty na strukturze samorzutnych zespołów rówieśniczych (paczka), kierowany z zewnątrz za pomocą systemu wymagań ujętych w stopnie i sprawności. 2. system dawnej OH – narzucania zespołowi dzieci obcych im treści przy pomocy atrakcyjnych form wnoszonych przez dorosłych. 3. „W systemie walterowskim wymagania i normy obowiązujące postępowania wytwarza sam zespół”. Stwierdzano, że w pracy nad zagadnieniem zespołu brali udział Kuroń, Dewitzowa, Gronostajska i Dull⁷.

Jako załącznik do protokołu posiedzenia Głównej Kwatery Harcerskiej z 14 stycznia 1960 roku znalazł się liczący 30 stron, odbity na powielaczu maszynopis Jacka Kuronia System wychowawczy Związku Harcerstwa Polskiego (konspekt referatu). Opracowanie to musiał pisać zapewne w drugiej połowie 1959 roku, dochodząc do sprecyzowania wielu pojęć, wartości, ale też praktycznych pomysłów na ich realizację. „Sprawności zespołowe (dla młodszych) i znaki (dla starszych) wraz z regulaminem zdobywania odpowiadają przede wszystkim na pytania «co robić?» i «jak robić»?” – pisał we wstępnej części opracowania. – Stopnie (dwa dla młodszych i dwa dla starszych) określają zakres społeczny pracy i hierarchizują w zależności od stopnia rozwoju zespołu wymagania o charakterze społecznym i etycznym stawiane w toku działania, przez sprawności zespołowe i znaki”. Dla młodszych harcerzy przewidywał stopnie ochotnika i odkrywcy, dla starszych wędrownika i pioniera. Celem projektowanego systemu było wychowanie człowieka, „który nie tylko potrafi żyć w socjalizmie, a więc w pełni korzystać z dóbr materialnych i duchowych epoki, nie tylko potrafi je tworzyć, ale również potrafi brać aktywny udział w socjalistycznym przekształcaniu świadomości społecznej, w socjalistycznym przeorganizowaniu społeczeństwa.  J e d n o c z e ś n i e   j a k o   r z ą d z o n y   i   r z ą d z ą c y”. 

Kuroń pisał, że wysiłki wychowawcze mogą przynosić efekty, jeśli odpowiadają na istotne potrzeby młodzieży. „Aktywne poznawanie świata musi nieuchronnie doprowadzić do «przeżycia rozdźwięku między wielkością człowieka a wartością organizowanego przez ludzi życia społecznego» (prof. Bohdan Suchodolski). I to, im pełniejszy będzie rozwój socjalizmu, tym ostrzejsza będzie ta konfrontacja. (…) Ta pozycja buntu, typowa dla młodych, przejawia się w najprzeróżniejszy sposób – od «pustelnianych» form w Bieszczadach, przez cyganerie wielkomiejskie, aż po udział w rzeczywiście zmieniającym świat ruchu. (…) Jeśli w tym okresie nie pokażemy młodzieży przekonywująco takiej wizji [lepszego] świata oraz środków działania dla przybliżenia tej wizji, spychamy młodych na pozycje nihilizmu, izolacji lub konformizmu”. Drugą potrzebą młodzieży jest dążenie do ułożenia perspektyw życiowych – założenia rodziny, zdobycia zawodu i mieszkania. Obie te potrzeby ludzi młodych są ponadczasowe. W naszych czasach dochodzi jeszcze potrzeba indywidualizacji, wyodrębnienia z bezimiennej masy.

Harmonijnie może łączyć te potrzeby takie działanie, „które stwarza możliwości przekształcania świata, bo tylko poprzez takie działanie odpowiemy na istotne potrzeby młodzieży, a jednocześnie stworzymy warunki do kształtowania się odpowiedzialności ludzi za świat, który tworzą”. Zasadą tej koncepcji było: „działać dla siebie nie można inaczej niż poprzez działanie dla innych. Działanie dzieci musi stwarzać szerokie możliwości aktywnego poznawania świata, musi pozwalać czuć się pożytecznym. Działanie młodzieży musi przede wszystkim prowadzić do przekształcania świata, pomagać tworzyć «wizję świata», który chce się zbudować, pokazać istotne polityczne konflikty, uczyć rozumieć prawa rządzące światem, musi stwarzać warunki do znajdowania swojego miejsca w świecie”. Nieco dalej dodawał: „Chcemy naprawdę spełniać podstawowe zapotrzebowanie epoki, to jest wychowywać ludzi, którzy nie tylko wejdą w dorosłe społeczeństwo, ale i będą je przekształcać. Chcemy, aby nasze wychowanie było nie adaptacyjne, lecz rewolucyjne, aby młody człowiek wchodził w świat nie jak posłuszny uczeń, którego nauczyli abecadła, ale jak współgospodarz świadomy swoich obowiązków”. Projektowane znaki „wskazują takie kierunki działania, w których nie obędzie się bez konfliktów”. Na przykład: „Dlaczego tak się dzieje, że pomimo znanych wydatków na opiekę nad dzieckiem, tak wiele dzieci znajduje się poza zasięgiem oddziaływania instytucji do tego powołanych? Harcerze zastanowią się nad tym, jakie dzieci znajdują się w ośrodkach pracy pozalekcyjnej i jakim środowiskom odpowiadają wymagania stawiane przez te placówki”. Przewidywał kilka kierunków działania, na przykład na wsi podjęcie skomplikowanych problemów klasowych przez organizowanie ośrodków życia kulturalnego – teatrów, bibliotek, oświaty rolniczej lub szerzenie wiedzy o współczesnym świecie oraz proponowanie wzorców spędzania wolnego czasu. Dla każdego z tych kierunków przewidywał książeczkę „Co robić?” z przykładami konkretnych zadań. Kierunek działania i plan konkretnych prac powinien sporządzać zespół najstarszy, najbardziej świadomy, który jednak wcześniej powinien przejść drogę społecznego rozwoju w organizacji.

Planował kolejne stopnie: próbny, ochotników, odkrywców oraz bardziej zaawansowany wędrowników. „Z książki znaków wybiera się jeden krótko sformułowany kierunek politycznego działania oraz trzy zadania. Po wykonaniu trzech zadań zastęp przyznaje sobie znak. Po zdobyciu trzech znaków – stopień. Od zastępu zdobywające[go] następny stopień – «Pionierów» – wymagamy czegoś więcej: samodzielnego wyboru na podstawie oceny sytuacji w swoim środowisku jednego z kierunków działania i opracowania własnego długofalowego planu działania w tym zakresie”.

Kwestionował wnoszenie w procesie wychowawczym zasad etyki z zewnątrz, mocą autorytetu, czy to religijnego, czy nakazów i deklaracji organizacji, czy perswazji wychowawcy. Przeciwstawiał im dochodzenie do norm poprzez wychowanie w zespole. „Łącząc zadanie społeczne z wymaganiami (sprawność zespołowa), wyprowadziliśmy nasze wymagania z obiektywnych prawidłowości rozwoju zespołu i zespół uczyniliśmy ich strażnikiem”.

Podnosił doświadczenia własnej pracy z drużyną, a potem grupą około 30 wychowawców, opierając się na systemie Makarenki, ale skorygowanym i poszerzonym. Wyróżniał trzy etapy takiego wychowania. Na pierwszym skupia się grupę ludzi wokół zadania zespołowego. Nie ma wówczas jeszcze norm obowiązujących zespół, ale istnieje poczucie współodpowiedzialności za zadanie, kształtuje się dyscyplina, dokładność, terminowość w wykonywaniu polecanych prac. Wszyscy znają pracę każdego, „nie ma takiego, który nie ma co robić”, ale też wszyscy troszczą się o pracę każdego. Pełna władza należy do drużynowego, który mianuje zastępowych. „Słuchamy rozkazów drużynowego i mianowanych przez niego zastępowych”. Na tym etapie zespół wysuwa na czoło tych, którzy potrafią najlepiej, ale przynajmniej połowa zespołu to potencjalni przywódcy. Na drugim etapie chodzi o wykonywanie coraz trudniejszych zadań zespołowych, co przynosi jedność zespołu. Staje się on czynnikiem określającym rozwój grupy, pojawia się duma z przynależności, kształtują normy obowiązujące zespół, rośnie poczucie indywidualnego bezpieczeństwa, gdyż interesy każdego są chronione przez zespół. „Każdy z nas jest bardzo ważny”, słabsi „stanowią wzór wierności dla zespołu”. Kształtuje się karność, czyli „bezwzględne podporządkowanie wszystkich bez wyjątku członków zespołu normom, decyzjom zespołu, dowódcom oraz obowiązek bezwzględnej uczciwości w stosunku do zespołu”. Normy obowiązujące w zespole tylko jego dotyczą, na tym etapie stosunki z osobami spoza zespołu nie podlegają tym normom. Wejście nowych ludzi do zespołu staje się trudne, bo im lepszy zespół, tym wyższe wymagania stawia dochodzącym. Ten etap miał być właściwy dla stopnia odkrywców i pogranicza stopnia wędrowników. Na tym etapie powstaje w drodze wyboru rada drużyny jako jej najwyższa władza. Obieralny jest też drużynowy, przy czym prowadzi on drużynę, ale nie jest postawiony ponad zespołem. Zebranie zespołu jest najwyższą władzą, to ono przyjmuje nowych, karze, wyrzuca. Przechodzenie na etap trzeci jest związane z pewnym kryzysem. Zespół się rozpadnie, chyba że wysunie perspektywę łączącą życiowe perspektywy każdego członka zespołu i wielkie cele społeczne. Pójście tą drogą jest szczególnie ważne dla słabych, bo dla nich zespół jest oparciem i życiową szansą. Poważne zadania wymagają jednak większej organizacji, a zarazem przenoszenia norm zespołu na współdziałających z nim sojuszników, na przykład inne bratnie organizacje młodzieżowe. Temu etapowi odpowiada stopień pionierów.

Kuroń przewidywał powstawanie konstytucji każdej drużyny. Tworzono by ją stopniowo, już od poziomu ochotników. „Konstytucja staje się prawdziwym kodeksem postępowania zespołu w stopniu Odkrywców, ponieważ w tym okresie zespół dąży do formułowania norm. (…) Dzieci same formułują swoje normy na zasadzie analizy działania i współżycia w zespole”. Zarazem pisał, że w projektowanym systemie wiązania wymagań o charakterze etycznym z działaniem „dotychczasowa formuła Prawa harcerskiego (Dekalog) traci swą rację istnienia”. Przewidywał w przyszłości ustanowienie prawa, które określi stosunek związku do zasadniczych problemów rzeczywistości. Na przykład: „Kocham Polskę, więc uczę się działając; działam, ucząc się tak, aby stała się socjalistyczna. Sprawy ludzi walczących na całym świecie są mi tak bliskie, jak Polska, więc szukam na świecie przyjaciół. Myślę, jak im pomóc”.

Kuroń przyznawał, że w projektowanym systemie została pomniejszona rola wychowawcy. „Nie ma takiego wychowawcy, który potrafi zrekompensować dziecku krzywdy wyrządzone mu przez gromadę, niską pozycję w grupie, względnie przezwyciężyć takie czy inne oddziaływanie grupy. (…) Tak więc problem jednostki, zabezpieczenia jej prawidłowego rozwoju, to problem właściwej organizacji stosunków międzyludzkich w grupie”. Jako przykład największego zaprzeczenia praw jednostki podawał wojsko, stosunek jednostka–dowódca. „Opierając system wychowawczy Związku na wychowaniu zespołowym, opowiedzieliśmy się za rozwojem jednostki przeciw glajchszaltacji”. Zespół, już od II etapu, zabezpiecza prawa słabszych. Kuroń widział możliwość kształtowania dzieci przez wychowawców, ale jedynie nadzwyczajnych, wybitnych, a więc rzadkich. Bardziej wierzył w system oparty na wyjściu naprzeciw naturalnym potrzebom dzieci. Drużynowy dba, aby dzieci nie naruszały zasad zawartych w regulaminach sprawności, znaków, stopni oraz swoim doświadczeniem pomaga w rozstrzyganiu spraw zespołu, łagodzi surowość decyzji, poszerza i pogłębia normy, które zespół będzie uważał za własne i wpisywał do konstytucji, pomaga w rozumieniu problemów społecznych. Drużynowy pomaga, organizuje takie gry i zabawy, wygłasza takie gawędy, aby harcerze pod wpływem wywołanego przez nie nastroju sami wybierali te sprawności, na których mu zależy⁸.

Obok powielonego omówionego tekstu, do tego samego protokołu posiedzenia załączony był maszynopis Kuronia Rzecz o wychowaniu w harcerstwie i nie tylko. Podkreślał w nim, że stworzony przez Baden-Powella system był jednym z nielicznych w historii pełnych i skutecznych systemów wychowawczych. Opierał się na wychowaniu, któremu dostarczono „starannie dopracowany i łatwy do nauczenia zespół środków i metod”. Budując ZHP, należy także stworzyć harmonijny zespół środków i form. „Tylko nasz system miał służyć wychowaniu zupełnie nowego człowieka – człowieka socjalizmu”. Cel ujął dobrze prof. Suchodolski, „mówiąc o zaangażowaniu ludzi w tworzenie świata i kształtowaniu odpowiedzialności za ten świat”. Program działalności społecznej nie mieści się w tradycyjnym schemacie skautowym. Kuroń wspominał działającą w Warszawie drużynę walterowską i pisał, że na podstawie jego doświadczeń Centralna Komisja Instruktorska w Spale uznała wychowanie zespołowe za podstawowy element wychowania w harcerstwie.

„C h o d z i   t u   o   p l a n o w e   w p r o w a d z a n i e   c z ł o w i e k a   w   ż y c i e   s p o ł e c z n e  poprzez działalność społeczną w działającym zespole. W tej wędrówce niezbędna jest pomoc starszego doświadczeniem człowieka, ale on także musi się rozwijać razem z wychowankami”. Ma być doświadczonym kolegą-przyjacielem. A zatem „instruktorami przede wszystkim powinni być ludzie, którzy wychowali się w harcerstwie”⁹. Było to zdanie w ówczesnej sytuacji kontrowersyjne, gdyż instruktorami bardzo często byli nauczyciele, którzy podejmowali się tych funkcji okresowo i bez głębszych wcześniejszych doświadczeń w ZHP. „Pomniejszona”, jak to ujął Kuroń, koncepcja wychowawcy w istocie stawiała przed nim ogromne wymagania, którym sprostać mogli jedynie znakomici pedagodzy, pełni pomysłów, inwencji, zdolni do oczarowania młodzieży, a zarazem pohamowania swego egoizmu, chęci wykazania się posiadaną władzą. Podobnych jednostek nie było wiele.

W swoich wspomnieniach Kuroń wskazuje, że do propagowania reformy skłaniał go zastój w szkolnych drużynach, jaki obserwował podczas licznych wówczas wyjazdów do różnych miast. „Poparcie władz partyjnych i oświatowych dla harcerstwa (…) spowodowało, że każdy kierownik szkoły chciał mieć dobrą drużynę, co praktycznie oznaczało dyspozycyjną. Było to tym łatwiejsze, że w braku kadry drużyny często prowadzili przypadkowi nauczyciele wyznaczeni przez kierownictwo szkoły”. Na wstąpienie do drużyny potrzebna była zgoda wychowawcy. W niektórych szkołach ich kierownicy mianowali funkcyjnych, a co najmniej uzgadniali obsadę stanowisk. „Skutek musiał być najgorszy z możliwych, bowiem uśmiercano w ten sposób wszelką samodzielność dzieci w drużynie”. Życie drużyn szkolnych polegało na przygotowywaniu akademii, zbiórce makulatury lub złomu, z dawnego systemu pozostało zdobywanie stopni i sprawności¹⁰.

WIELKA REFORMA ZHP

Wobec lakoniczności protokołu posiedzenia Głównej Kwatery 14 stycznia 1960 roku nie jest znany przebieg dyskusji nad złożonymi przez Kuronia referatami. Niemniej prace nad nowym systemem zostały rozpoczęte. Projekt miał być przedmiotem dyskusji na konferencji instruktorów w Spale, odbywającej się od 30 stycznia do 10 lutego. Wkrótce po tej konferencji odbyło się posiedzenie Naczelnej Rady Harcerskiej, która jednak zajmowała się przede wszystkim problemem zaangażowania ZHP w kształcenie młodzieży pod względem znajomości techniki, a także przewidywanym na lipiec wielkim zlotem ZHP na polach Grunwaldu.

Zarazem jednak przygotowywano głęboką reorganizację struktury kierowania Związkiem, którą przyjęto uchwałą Głównej Kwatery z 2 marca 1960 roku (istotne było wprowadzenie tej fundamentalnej zmiany tą drogą, a nie decyzją Rady Naczelnej). Powołano wówczas Radę Programowo-Metodyczną Głównej Kwatery. Rada, pracująca pod osobistym kierownictwem Naczelnika Harcerstwa, miała kierować pracami programowo-metodycznymi, mającymi doprowadzić do zmiany form kierowania drużynami. Powołano również Pion Programowo-Organizacyjny, którego celem było „ujednolicenie sposobów kierowania terenem, zlikwidowanie wielokierunkowości i nadmiernej liczby wydawanych dla terenu dyrektyw przy równoczesnym zapewnieniu większego egzekwowania poleceń, wprowadzenie coraz bezpośredniejszej współpracy zespołów instruktorskich GKH i komend chorągwi w dziedzinie programowej oraz wnikliwszej kontroli w dziedzinie organizacyjnej”. Na czele Pionu Programowo-Organizacyjnego stanął Wojciech Jaskot. W pionie tym powołano Dział Pracy Chorągwi, który miał załatwiać „całokształt kierownictwa sprawami terenowymi”, oraz Dział Kształcenia i Spraw Instruktorskich dla kształcenia i koordynowania decyzji kadrowych, wreszcie Centralny Ośrodek Kształcenia Instruktorów w Skolimowie, którego celem było „kształcenie kierowniczego aktywu instancji”. Jeden z kluczowych działów Starszej Młodzieży Harcerskiej objął Mieczysław Krajewski, dotychczas komendant Chorągwi Olsztyńskiej ZHP, kierownikiem działu Młodszej Młodzieży Harcerskiej został Franciszek Mleczko, kierownikiem działu Zuchów Marek Wardęcki. Powołano też trzech Głównych Inspektorów ZHP – J. Cieliszaka, F. Leszczyńskiego i walterowca Aleksandra Musiała¹. Zmiany te miały zasadniczy charakter, oznaczały centralizację ZHP, ograniczenie autonomii drużyn i chorągwi, kolejny wzrost znaczenia aparatu kosztem ciał wybieralnych. Owa centralizacja była wstępem do narzucenia związkowi nowego ustroju drużyn i nowych koncepcji wychowawczych, a więc zapewne zyskiwała akceptację Kuronia.

Na posiedzeniu 24 kwietnia 1960 roku Naczelna Rada Harcerska zapoznała się z wyżej omówionym sprawozdaniem komisji pedagogicznej². Wkrótce potem powielono opracowanie socjologiczne Mariusza Gulczyńskiego Poglądy moralne i społeczne starszej młodzieży harcerskiej. W dniach 13–15 czerwca 1960 roku w Skolimowie odbyła się konferencja komendantów chorągwi, członków GKH, kierowników centralnych ośrodków kształcenia, redaktorów pism harcerskich i wydawnictw, gdzie dyskutowano wprowadzenie nowego systemu. Zapewne na tej konferencji, której Kuroń była aktywnym uczestnikiem, przyjęto cztery postulaty programowe: 1. wiązanie działalności drużyn z zakładami pracy, klasą robotniczą, partią, środowiskami politycznymi, kulturalnymi, społecznymi, które decydują o przeobrażeniach w kraju; 2. kształtowanie w członkach organizacji i w szkole postawy internacjonalistycznej; 3. podjęcie przez zespoły harcerskie działalności wśród dzieci i młodzieży niezorganizowanej; 4. przystawanie symboliki harcerskiej do zadań wychowawczych³.

W lipcu 1960 roku odbył się wielki zlot harcerski na polach Grunwaldu, związany z hucznie obchodzoną w PRL 550. rocznicą bitwy z Krzyżakami. Zlot, w którym uczestniczyło około 15 tysięcy harcerzy zorganizowanych w samodzielne obozy, był poważnym wydarzeniem, także politycznym.

Do projektu reformy systemu wychowania powrócono jesienią. W tezach do referatu Głównej Kwatery na posiedzenie Rady Naczelnej znajdowały także odbicie zgłaszane wątpliwości. Stwierdzano, że kierunek na „wychowanie przez działalność społeczną” nie jest jednoznaczny politycznie. Nie zostało bowiem rozstrzygnięte pytanie, czy wychowanie ma być adaptacyjne, kształtujące ludzi żyjących w zgodzie z zastanymi warunkami, czy też dążących do dalszych przekształceń w świadomości. Powstaje też pytania, czy nadal chcemy wychowywać tak zwanego porządnego człowieka, na co harcerstwo kładło duży nacisk. Tradycyjne metody pracy przyjęte w ZHP i OH nie sprzyjały prawidłowemu kształtowaniu się zespołów dzieci i młodzieży; „zachowały się u nas tradycyjne stosunki przywódca („wódz”) – podwładni, bądź: nauczyciel–uczeń”. Konferencja w Spale przyjęła koncepcję wychowania przez zespół, przy czym instruktor powinien być świadomym organizatorem zespołu. Problemem jest jednak niedostateczna trwałość drużyn, które zmieniają swój skład w miarę przechodzenia dzieci do wyższych klas, a także płynność kadry, która w wielu chorągwiach sięga 50 procent⁴.

W zebraniu Naczelnej Rady Harcerskiej w dniach 23–24 października 1960 roku uczestniczyli wiceminister oświaty Ferdynand Hercog i kierownik działu oświaty w Wydziale Nauki i Oświaty KC PZPR Henryk Garbowski oraz Herbert Goldberg. W referacie naczelnik Zakrzewska akcentowała świeckość harcerstwa – co było zgodne z podejmowaną wtedy przez PZPR wielką kampanią – i problem sprostania politycznym potrzebom młodzieży, wskazywała też na potrzebę współpracy z innymi organizacjami młodzieżowymi, w tym ZMS i ZMW. Mówiąc o problemie zmian metodycznych, wskazała na system walterowski jako eksperyment wart rozszerzenia. Zapowiedziała, że ciągu kilku miesięcy zostanie opracowany system metodyczny, który stanie się podstawą pracy wszystkich drużyn. Nie pasują do siebie metoda zadań i wychowywania przez zespół oraz dotychczasowe formy stopni i sprawności. Jako jedno z pierwszych zadań Zakrzewska wymieniła zwiększenie oddziaływania harcerstwa na postawę ideową młodzieży. Wyraziła przekonanie, że rośnie pokolenie zainteresowane życiem politycznym i pytała retorycznie, czy harcerze mają gdzie indziej szukać płaszczyzny zaangażowania? Inny wątek w wystąpieniu Zakrzewskiej dotyczył potrzeby wyraźniejszego odcięcia się od przedwojennego ZHP. „Każdy instruktor i każdy drużynowy powinien wiedzieć, że na Zjeździe Łódzkim nie reaktywowaliśmy przedwojennego ZHP. Natomiast do tradycji naszych zaliczamy postępowe nurty harcerzy obok postępowych rewolucyjnych tradycji KZMP, Pioniera, Czerwonego Harcerstwa”. W przemówieniu na zakończenie obrad podkreśliła też świeckość pracy harcerstwa, co było zgodne z podjętą wówczas przez PZPR ofensywą na rzecz laickiego wychowania młodzieży, usunięcia religii ze szkół, likwidowania katolickich obozów i kolonii. Polityka partii, mówiła Zakrzewska, oparta jest na założeniu, „że jest niesłuszną rzeczą, żeby w jednej i tej samej szkole, obok programu opartego o założenia naukowe istniały lekcje, gdzie młodzież uczy się religii, i że jest niesłuszne, żeby na jednej lekcji słyszała jedno, a na innych inne oświetlenie tej samej sprawy. Polityka partii jest oparta o to założenie, że lekcje religii w szkołach mogą wprowadzić i ułatwiają podział na wierzących i niewierzących, i że ten podział w szkole nie może istnieć. Wreszcie jest na pewno konieczne usunięcie tej sytuacji, która w niektórych szkołach występuje, gdzie ksiądz jest ośrodkiem oddziaływania politycznego”.

Na tym posiedzeniu naczelnik Zakrzewska poinformowała o odejściu z Głównej Kwatery kilku jej członków, w tym zastępcy Naczelnika Harcerstwa Jacka Węgrzynowicza. Zarazem w skład Głównej Kwatery powołano sześć nowych osób. Na czele Rady Programowo-Metodycznej stanął Jan Kinast⁵. Zmiany te zapewne były związane z wprowadzaną rewolucją wychowawczą, która musiała powodować sprzeciw wielu harcerzy przywiązanych do wzorów tradycyjnych. Rezygnowali oni, co znamienne, z polemiki i wyraźnego sprzeciwu, przynajmniej na oficjalnych forach, zapewne nie wierząc w sens i skuteczność dyskusji. Usuwali się na bok, odchodzili na inne stanowiska.

Kuroń na tym zebraniu Naczelnej Rady wygłosił w dyskusji przemówienie niemające zasadniczego charakteru, najwyraźniej nie musiał z nikim zasadniczo polemizować. Wskazał natomiast dwa przykłady, które ukazywać miały sensowność wprowadzanej reformy. „Po dwa zastępy, jeden żeński i jeden męski, opiekują się kolejno przedszkolakami. Chłopcy robią ogródek, zjeżdżalnię, płoty, dziewczęta szyją dla lalek, a wszystko zakończyło się przedstawieniem dla przedszkola i cały zespół dostanie sprawność”. Opowiedział też o pewnej Ali, która pracuje nad formułowaniem prawa. Spróbowała ona rozbudować narzucone jej wymagania, „wynajdując z prawa podstawowe sprawności i omawiając punkty szerzej, niż to prawo wymaga. W ten sposób zdobywają harcerze sprawności i stopnie”⁶. Kuroń wyraźnie zmierzał do zbudowania organizacji, w której premiowana będzie społeczna aktywność, samodzielność zespołu, oddolne tworzenie różnorodnych inicjatyw i wartości, „przekształcanie świata”, a więc pedagogika raczej rewolucyjna, z pewnością nie adaptacyjna. W tym punkcie napotykał na opór nie tylko tradycyjnych harcerzy, ale też aparatu administracyjnego, który nie chciał niezaplanowanych inicjatyw i obawiał się utraty kontroli nad organizacją społeczną. System hierarchii i dużej władzy instruktorów znacznie lepiej ową kontrolę zapewniał niż spontaniczny i samorządowy.

Środkiem zapewnienia kontroli nad młodzieżą była przede wszystkim szkoła i szkolna dyscyplina, toteż nie przypadkiem przedstawiciel KC na październikowym posiedzeniu Rady Naczelnej podkreślał, że harcerstwo ma być organizacją szkolną. Nacisk w tym kierunku był znacznie szerszy, polegał też na dążeniu do objęcia wychowaniem harcerskim tylko dzieci. W istocie spór ten maskował dylemat znacznie ważniejszy. Czy harcerstwo będzie samodzielną organizacją z własnymi koncepcjami wychowawczymi, kadrą działającą wśród młodzieży starszej, a nawet wśród dorosłych, czy też dodatkiem do szkolnej pedagogiki, podporządkowanym zarówno władzom politycznym, jak oświatowym. Przeciwko takim zamiarom stanowczo opowiedziała się Naczelnik Harcerstwa na posiedzeniu Naczelnej Rady Harcerskiej 5 lutego 1961 roku: „Życie dziecka i młodzieży rozwija się w różnych środowiskach. Wiemy, że znaczna część dzieci wychowuje się na podwórkach, na ulicach, na placach, a jeśli mowa o młodzieży szkół średnich – w klubach, na prywatkach. W tych warunkach niemożliwe do zrealizowania jest stanowisko, że należy życie młodzieży i dzieci ograniczyć do ram szkoły. Myśmy w praktyce zajęli odmienne stanowisko, które określić można hasłem: «weźmy ulice w swoje ręce». Prowadzona z powodzeniem akcja podwórkowa, młodzieżowe kluby przy hufcach oraz inne formy działania są wyrazem tego naszego stanowiska”. Zakrzewska mówiła też, że w jednym z niewielkich miast spotkała się z zakazem udziału młodzieży w zebraniach nieorganizowanych przez szkołę. Jeśli ktoś chce zorganizować prywatkę, musi uzyskać zgodę dyrektora szkoły. Takie sytuacje są zupełnie wyjątkowe w wielkich miastach, ale w małych zdarzają się nierzadko⁷. Z pewnością Kuroń myślał identycznie, a jego uraz do szkoły wyniesiony z wczesnej młodości znajdował dodatkową pożywkę pod wpływem podobnych historii. Objęcie opieką wychowawczą młodzieży z podwórek i placów miało dla niego zawsze zasadnicze znaczenie, więc i tu znajdował wspólny język z Zakrzewską.

Ten spór o koncepcję związku, treść wychowania, stopień powiązania ze szkołą miał zasadnicze znaczenie ustrojowe, czego chyba jeszcze tak Zakrzewska, jak Kuroń, nie rozumieli. Wyznawali oni wizję organizacji masowych, silnie ideowych, bezpośredniego zaangażowania człowieka w życie społeczne, im aktywniejsze, tym bardziej pożądane. Tymczasem w Polsce na fali odchodzenia od Października kształtował się system biurokratyczny, autorytarny, w którym chodziło o porządek i przewidywalność, inicjatywy oddolne miały sens tylko wówczas, gdy realizowały oczekiwania aparatu urzędniczego (partyjnego lub administracyjnego), wszelkie działania spontaniczne, nieuzgodnione, wymykające się planowaniu i rutynie były bałaganem, kłopotem zaburzającym zwyczajny rytm administracyjnej machiny. Nikt tego otwarcie powiedzieć nie mógł, ale ta tendencja była wyraźna, obejmowała też inne organizacje.

Na razie jednak Kuroń miał poparcie Zakrzewskiej, ta zaś poparcie Romana Zambrowskiego, sekretarza KC zajmującego się między innymi organizacjami młodzieżowymi. Kiedy na początku 1961 roku wojsko kolejny raz zapragnęło wziąć Kuronia na ćwiczenia, Główna Kwatera stanęła w jego obronie: „Towarzysz Jacek Kuroń jest jednym z głównych autorów projektu systemu metodycznego pracy harcerskiej, opartego na doświadczeniach drużyn walterowskich. Główna Kwatera ZHP uważa, że projekt ten jest bardzo wartościowy i może stworzyć podstawy do znacznie skuteczniejszej pracy ideowo-wychowawczej w harcerstwie. Obecnie projekt ten jest wypróbowywany eksperymentalnie w kilkudziesięciu drużynach, jest również przedmiotem dyskusji zespołów instruktorskich. W przeprowadzaniu eksperymentu, a także w dyskusjach i zajęciach szkoleniowych o tej tematyce udział tow. J. Kuronia jest niezbędnie potrzebny”. Proszono o prolongatę wezwania na ćwiczenia wojskowe co najmniej do końca sierpnia⁸. Kilka miesięcy później, 1 maja 1961 roku Kuronia zatrudniono w Głównej Kwaterze w charakterze kierownika Wydziału Pracy nad systemem, z pensją 2100 zł. 1 października objął stanowisko zastępcy kierownika Działu Harcerskiego z kompetencją dotyczącą spraw programowych⁹.

Nowy system był w ogromnej mierze, czy nawet w sposób decydujący, wypracowany przez Kuronia, który omówił go w cyklu artykułów na łamach „Harcerstwa”, pisma adresowanego do kadry związku. W numerze z grudnia 1960 roku ukazał się tekst Kuronia Pozytywny system. Preludium do rewolucji w metodyce – artykuł dyskusyjny. Dyskusyjność została tak skomentowana przez redakcję: „Nie sposób oprzeć się sugestywności propozycji przedłożonych przez druha Kuronia. Jest to niewątpliwie jedna z najcenniejszych inicjatyw metodycznych w Związku, a zwartość i konsekwentny układ podkreślają jej walory”. Oznaczenie artykułu jako „dyskusyjnego” miało być dla czytelników zachętą do podjęcia debaty. Podstawą propozycji Kuronia był rozwój zespołu harcerzy, którzy w miarę dorastania i podejmowania coraz trudniejszych zespołowych zadań osiągali kolejne sprawności i związane z nimi „miana”. Były one tak projektowane, aby odpowiadać określonemu wiekowi dzieci i kształtującym się na danym etapie predyspozycjom. „Sprawą zasadniczą dla wszystkich elementów socjalistycznego wychowania jest  z a d a n i e.  Trzeba je dobrać tak, aby rzeczywiście jego wykonanie było dążeniem każdego harcerza osobno, ale żeby wykonać je można było tylko zespołowo. Z każdego zadania muszą wynikać określone  w y m a g a n i a  dla zespołu – określone, tzn. wynikające z zadania, a jednocześnie powiązane z etapem rozwoju zespołu. Te wymagania muszą dotyczyć  w e w n ę t r z n e j   o r g a n i z a c j i  zespołu i jego stosunku do otaczającego świata, a więc do wszystkich skomplikowanych spraw: społecznych, etycznych, ideowych, politycznych” (podkreślenie w oryg.). Celem tego procesu wychowawczego miało być przygotowanie do działania w zespole maksymalnie równych statusem osób (nie hierarchicznym) i działanie zorientowane społecznie na zmienianie otoczenia, na „organizowanie” innych do działania.

Poszczególne zadania, odpowiadające kolejnym etapom, miały być opracowane przez Główną Komendę w specjalnej książce. „Miano wybiera drużyna (zastęp) z odpowiedniego rozdziału «książki mian» na zebraniu całej drużyny (zastępu). (…) Propozycje zapisujemy na tablicy. Gdy jest już komplet propozycji, przystępujemy do głosowania. Głosuje się tylko raz, a ilość głosów na poszczególne propozycje zapisujemy”. Realizuje się to „miano” (zadanie), które zyskało najwięcej głosów. Następnie zastęp powinien opracować harmonogram realizacji zadania, następnie zawiesić go na ścianie i dalej ściśle postępować według tego planu, po każdym etapie dokonując podsumowania. Za każdym razem podsumowania powinien dokonywać kto inny. Etapy realizacji „miana”, związane z tym sukcesy i trudności, powinny być zapisywane w specjalnej książce. Po wykonaniu zadania zebranie drużyny miało się zastanowić, czy zdobyło „miano”, i powinno to być uzgodnienie jednomyślne. Zdobycie „miana” pozwalało przejść do następnego zadania. W miarę realizacji pierwszych „mian” drużyna (zastęp) przechodziła do realizacji następnych zadań („mian”) zaproponowanych w rozdziale II książki. Po zakończeniu prac związanych z I rozdziałem zastępy miały wybierać sobie zastępowych. Realizowane zadania powinny zapewnić rozwój psychofizyczny, intelektualny, poczucie piękna, a więc przewidziano konkursy literackie, wycieczki do kina i teatru, rozmowy o książkach, piosenki, gawędy, powinny też rozwijać fizycznie, przewidziano więc gry sportowe, elementy musztry, wyprawy turystyczne¹⁰.

W komentarzu pisano, że redakcja „Harcerstwa” jest za powiązaniem etapów rozwoju zespołu z określonym stopniem, ale przeciw nieumieszczaniu w systemie sprawności harcerskich. W tradycyjnym systemie miało miejsce oddzielenie stopnia od problematyki życia wewnętrznego zespołu, zatem w systemie zorientowanym na budowanie więzi i rozwój zespołu musi być rewizja stopni harcerskich. Narastanie trudności i ich przezwyciężanie miało w tradycyjnym harcerstwie charakter indywidualny, w zaproponowanym systemie – zbiorowy. Redakcja jednak oceniała, że „miana” nie mogą zastąpić sprawności¹¹.

Kuroń nie ukrywał, że projektowany system ma wychować „człowieka socjalizmu”, a w kolejnym tekście analizował, co to właściwie znaczy. Odwoływał się do potrzeb psychologicznych młodego człowieka i realiów społecznych. Pozytywnie nawiązywał do porywającej idei budowy Nowej Huty, budowania nowego ustroju. Powoływał się na postać Pawki Korczagina z sowieckiej opowieści, który uważał się za cegiełkę w budowie socjalizmu. „Śpiewaliśmy pieśń i wierzyliśmy głęboko. Taki był wówczas ideał poważnej grupy młodzieży, a zaryzykuję twierdzenie, że tych najbardziej wartościowych” – wyznawał, zaznaczając, że w latach 1955–56 „wkroczyliśmy w okres stabilizacji”. Dalsze budowanie wymagało wykwalifikowanych jednostek i technologii, a społeczne dążenia oddają pragnienie stabilizacji i dorabiania się „do mieszkania i domku jednorodzinnego, do pralki, telewizora, czy nawet samochodu”. Kuroń wyraźnie pragnął mimo tego trendu do dorabiania i stabilizacji wzbudzić entuzjazm, zespolenie z ideą, pragnienie zmieniania świata. Widział to również jako obiektywną potrzebę rozwoju. „Decydującą sprawą dla prawidłowego rozwoju socjalistycznej gospodarki jest kontrola mas. (…) Oznacza to obowiązek krytyki, obowiązek walki o prawo do krytyki, wreszcie umiejętność krytyki”. System, w którym wiele miejsca przewidziano na dyskusje, głosowania, autentyczne wybory, omawianie sukcesów i niepowodzeń, miał tego uczyć. Miał też budować w jednostkach dążenia do rzeczy wielkich: „Chodzi o to, aby każdy człowiek miał swój Mount Everest. Osobisty, czy nawet prywatny cel życia. Cały sens socjalizmu tkwi jednak w tym, aby ten cel był jednocześnie osobistym wkładem w całokształt budownictwa socjalistycznego”¹².

W innym artykule analizował raz jeszcze relacje między zespołem a jednostką, odnosząc się do doświadczeń z systemem wprowadzanym eksperymentalnie w niektórych drużynach. Wyraźnie przeciwstawiał się uwypuklaniu pozycji i dążeń jednostki, zwłaszcza dowódcy, przywołując jako przykład negatywny wojsko – „zaprzeczenie praw jednostki”. Tradycyjny system harcerski dawał pole do wybicia się jednostce. „Indywidualny układ stopni i Prawo Harcerskie stawiające indywidualne wymagania przed każdym harcerzem nie stwarzają żadnych bodźców do tego, aby silniejsi opiekowali się słabszymi”. A więc „pełny rozwój jednostki” staje się frazesem, a popularna w tradycyjnym harcerstwie „instytucja ofermy” wystarczająco to ukazuje. Chodzi zaś o to, by organizacja zespołu sprzyjała takim stosunkom, aby umożliwić swobodny, pełny rozwój jednostki. W zespole głos każdego będzie się liczył jednakowo, przyjmowany harmonogram pozwala każdemu na określonym etapie być dowódcą. „Jeśli Jasio w tej sytuacji nie daje sobie rady, to jest to sprawa całego zastępu, cały zastęp jest zainteresowany tym, aby Jasiowi pomóc”. Rolą najmocniejszych jest podciąganie słabszych, w zespole kształtuje się atmosfera opieki i pomocy. Podkreślając, jakiego człowieka chce wychowywać, wskazywał odwagę jako na pożądaną cechę. „Trzeba uczyć małych ludzi wiary we własne siły. Nie wolno tego robić przy pomocy gawęd, trzeba tego uczyć w konkretnych życiowych sytuacjach. Oznacza to przede wszystkim, że trzeba uczyć zespół zwyciężać. Trudne zadanie, które zespół wykonał – to właśnie szkoła zwycięstwa”. I każdy powinien mieć w nim swój udział¹³.

Poprzez te artykuły Kuroń stał się szeroko znany i identyfikowany jako główny autor nowej metody. Wizja, którą formułował, była ciekawa jako koncepcja wychowawcza, ale radykalnie rewidująca tradycję harcerską w kluczowych punktach. Dla tradycyjnych harcerzy były to koncepcje skrajnie radykalne i zaprzeczające wielopokoleniowym doświadczeniom. Często uznawano nowy system za godzący w samo jądro harcerstwa. Oponenci nie mieli jednak wolności krytyki, gdyż zostali wyeliminowani z władz, a także pism harcerskich. W Kuroniu często widziano chorążego dziwacznej wizji pedagogicznej, która miała zniszczyć harcerstwo.

W 1961 roku realizowano owe eksperymenty wdrażające nowy system, między innymi w akcji letniej przeprowadzono kształcenie drużynowych w zakresie wychowania zespołowego, metodyki zadań, sprawności zespołowych i znaków. Wśród materiałów, na podstawie których odbywało się szkolenie, wymieniano książki Kuronia Uwaga – zespół i Walterowców. Opracowano też i powielono opracowanie Zespołu Młodzieży Starszej Głównej Kwatery Praca drużyny starszoharcerskiej. Konspekt książki do szkolenia i dyskusji. Autorami skryptu byli Mariusz Gulczyński, Wanda Lipnik, Mieczysław Krajewski, Przemysław Wójcik¹⁴. W letnim numerze „Harcerstwa” ukazał się też omówiony artykuł Kuronia Zespół a jednostka ¹⁵.Tuż przed wakacjami Główna Kwatera orzekła, że rok 1961/62 będzie rokiem realizacji w praktyce drużyn dotychczasowego dorobku programowego¹⁶.

Po wakacjach przystąpiono do realizacji programu. Na posiedzenie Głównej Kwatery 15 września zaproszono Garwackiego, Gulczyńskiego, M. Siemińskiego i Kuronia. Trzech pierwszych miało stworzyć zespół, który na posiedzeniu Głównej Kwatery miał przedstawić dokument o nowych stopniach. Postanowiono w dokumencie tym nie wspominać o zmianach w prawie harcerskim. Ostatecznych poprawek mieli w dokumencie dokonać Kuroń i Kosmala¹⁷.

W jesiennym numerze „Harcerstwa” Kuroń raz jeszcze dokonał podsumowania wprowadzanego systemu. Podkreślał, że chodzi „o planowe wprowadzanie człowieka w życie społeczne poprzez działalność społeczną w działającym zespole”. Program dla młodzieży formułujemy przez sprawności zespołowe dla młodszych, „znaki” dla starszych oraz „stopnie”. Przez zadania wprowadzany jest do drużyny program działalności społecznej, zadanie jest głównym czynnikiem budującym zespół. Stwierdzając, że celem projektowanego systemu jest wychowanie działacza społecznego, pisał, że cechować go powinny zrozumienie, w imię czego działa, umiejętność działania oraz odwaga, także przeciwstawienia się opinii, środowisku, władzy.

Przewidywane wybory sprawności zespołowych drogą głosowania uczą dziecko dobrowolnego podporządkowania się woli większości, co jest kluczowe dla formowania nawyku myślenia kategoriami społecznymi. Swobodny wybór sprawności stwarza możliwość kształtowania w zastępie zainteresowań, także formowania sprawności fachowych. Na poziomie odkrywców zdobywa się sprawności w zakresie pracy dla innych, umiejętność organizowania ludzi do działania, umiejętność budowania kontaktu dzieci ze społeczeństwem i jego instytucjami. Na etapie wędrowników młodzi „mają wybrać między kierunkami działania sformułowanymi w politycznych kategoriach (a nie jak dotąd między konkretnymi zadaniami). (…) Działanie «wędrowników» jest jeszcze ograniczone, wybierają znak, wykonują trzy zadania i znak zdobyli. Po to, aby zdobyć stopień «wędrowników», trzeba zdobyć trzy znaki. W tym stopniu ukształtowane już przedtem wartości społeczne zastęp konfrontuje z różnymi problemami życia społecznego. Już teraz w społecznych konfliktach będą się weryfikować ideowe kryteria wyboru działania, szeroko pojęta umiejętność działania, odwaga działania. Taka jest droga do dojrzałego, społecznego działania «pionierów»”.

Raz jeszcze Kuroń wykładał swoją wizję wychowania w zespole, ukazując etapy, ale też przypominając, jak ważna jest perspektywa – „cel stanowiący dążenie każdego z osobna członka zespołu, możliwy do osiągnięcia tylko całym zespołem, na tyle odległy, aby dawał członkom zespołu poczucie jego trwałości, na tyle konkretny, aby wynikały z niego zadania dla codziennej pracy zespołu”. Perspektywa zapewnia poczucie trwałości zespołu, jego jedność, kształtuje poczucie odrębności, które określa rozwój. Na drugim etapie powstają normy obowiązujące zespół, a wewnętrzne prawo opiera się na precedensach. „W określonej sytuacji Jaś tak postąpił. Ten postępek wchodzi do legendy, wszyscy powołują się na historię Jasia, i to jest właśnie norma obowiązująca w zespole. To właśnie takie normy, które na stałe wchodzą w tradycje zespołu, oraz codziennie spełniane funkcje aktywu kształtują poczucie dobra zespołu, które stwarza zjawisko jedności”. Podkreślał po raz kolejny, że każdy członek zespołu jest dla zespołu bardzo ważny, a norma ta działa mocno wobec słabszych, stanowi wzór wierności dla zespołu. Zarazem zespół musi być karny, wszyscy członkowie winni się podporządkować wypracowanym normom, decyzjom, dowódcom, zachować bezwzględną uczciwość wobec zespołu. Zespół jest zorganizowany demokratycznie, czyli wszystkie decyzje zapadają w wyniku dyskusji i głosowania, wszystkie funkcje są obieralne, w tym zastępowych i rady drużyny. „Konstytucja drużyny” miała być dokumentem pisanym na poziomie dzieci, niemniej obejmować normy istotne dla zespołu, formułowane w trakcie jego rozwoju¹⁸.

(Warto na marginesie zauważyć, że te zasady budowania zespołu czy środowiska Kuroń praktykował na dalszych etapach działalności, w okresie działalności „komandosów”, w okresie KOR-u, były one także punktem wyjścia do jego teorii małych grup społecznych, które łącznie stworzą ruch społeczny).

Projekt Kuronia zawierał też elementy niepokojące. Pierwsza ich część była związana z kwestiami ideologii. Od 12 roku życia swych członków zespół miał być miejscem budowania preferencji ideologicznych – przywiązywania do symboli i wzorów socjalizmu, gdyż „uczuciowe przywiązanie wyprzedzające świadomość jest wychowawczo niezwykle cenne”. Zatem „trzeba poprzez gry, spotkania, gawędy, ogniska i piosenki wzbogacać [je] o takie treści, które kształtują uczuciowe przywiązanie do socjalizmu. Wzbogacać musi wychowawca-drużynowy”. Obowiązujące prawo harcerskie Kuroń uznawał za kompromis powstały w warunkach ostrej walki politycznej, zatem w warunkach stawiania wymagań moralnych przez działanie prawo harcerskie winno być w przyszłości zmienione, powinno zawierać określenie stosunku Związku i harcerza do generalnych celów narodu i światowego ruchu robotniczego. Elementy niepokojące pedagogicznie związane były z założeniem niejako samoczynnych możliwości wychowawczych tkwiących w przypadkowym początkowo zespole, zdolności uszlachetniania tego zespołu przy minimalnej roli wychowawcy albo też zakładania, że każdy wychowawca będzie miał nadzwyczajne zdolności pedagogiczne. Brakowało koncepcji przełamania trudności, gdyby w zespole przewagę zyskały dążenia destrukcyjne czy aspołeczne, autorytet zyskał łobuziak. Cechował więc tę wizję pewien idealizm, wiara w łatwość wyzwolenia dobra, mądrości i postaw prospołecznych. Dopełnieniem zatem tej wizji była koncepcja niezwykłego, dyskretnego, ale inspirującego wychowawcy-przyjaciela. W masowej organizacji o takie osobowości nie było łatwo. Istniał też problem relacji między wypracowującym własne zasady i bardzo solidarnym zespołem a innymi zespołami tworzącymi się na analogicznej zasadzie. Czy przechodziłyby one podobną drogę określania celów i odnosiły się przyjaźnie do innych zespołów oraz drużyn, czy przewagę zyskałaby konkurencja, nieufność, uznanie, że wypracowane prawo obowiązuje tylko „nas”. Oczywiście Kuroń zakładał, że do takich sytuacji nie dojdzie, ale też w zasadzie nie przewidywał możliwości ingerencji w drużynę czynnika odgórnej kontroli czy nakazu.

We wspomnieniach Kuroń oceniał, że w drużynach eksperymentujących nowy system zadań zdał egzamin, dzieci i drużynowi byli zadowoleni, wzrosła frekwencja na zbiórkach i samodzielność zastępów. W marcu i kwietniu zrobili otwartą dla wszystkich zastępów ZHP akcję „Harcerska wiosna”, podczas której zdobywano sprawności zespołowe. Powtórzono akcję latem. Wiosną niektórzy instruktorzy zaproponowali wprowadzenie systemu dla całego Związku¹⁹.

Ciekawe, że projektując tak daleko idące przekształcenia, Kuroń poprosił o uwagi Aleksandra Kamińskiego, wyeliminowanego ze Związku byłego przewodniczącego Rady Naczelnej i zwolennika tradycji, z którym niejednokrotnie w przeszłości ostro polemizował. Kamiński potraktował sprawę poważnie, przesyłając obszerny list, w którym nie poprzestał na ogólnikowej krytyce, ale odniósł się zarówno do zasadniczych idei, jak propozycji szczegółowych rozwiązań. Pisał: „Dobry system i dobra metoda to oczywiście doniosłe narzędzia wychowawcze, ale uruchamia je żywy człowiek, wychowawca, instruktor. Wychowawcy nie przejmującemu się swym zadaniem niewiele dopomoże dobry system, natomiast wychowawca z zapałem będzie miał dobre osiągnięcia, nawet operując kiepską metodą (…). Chcę przez to powiedzieć, że opracowanie dobrego systemu wychowawczego – to tylko część zadania. O losach systemu wychowawczego zadecyduje dopiero to, czy będzie on ponętny i pobudzający dla szerokich mas wychowawców. (…) Byłoby śmiesznym wysilanie się nad zgadywaniem losów Waszego systemu, gdy oddany zostanie do rąk masy instruktorskiej. Na rzecz powodzenia będzie działać sprawny i wyspecjalizowany aparat propagandowy, jakim rozporządza dziś ZHP, przeciw – brak dostatecznej liczby zdolnych i bezinteresownych ludzi, którzy by się zidentyfikowali z Waszą koncepcją do tego stopnia, iżby uznali ją za sens swojego życia. Każdy z wychowawców ma pewien maksymalny pułap swego działania – Wasz plan wymaga co najmniej tysiąca zdolnych, ofiarnych zapaleńców wychowawczych, którzy uwierzą w Wasz system. No i szeregu innych czynników, które są obce obecnemu kierownictwu ZHP – na przykład stabilizacji organizacyjnej i programowej, akceptowania indywidualności instruktora, prawidłowego ustawienia stosunków między instruktorami etatowymi a «amatorami» etc.

Chcę przez to wszystko co powiedziałem, wyrazić taką myśl: na rzecz tradycyjnego systemu harcerskiego działał i działa potężny czynnik psycho-społeczny: utrwalony w umysłach młodzieży i w społeczeństwie miejskim stereotyp metodyczno-programowy. Ten stereotyp był wprawdzie kruszony już od lat, ale jeszcze trwa, jeszcze oddziaływuje, jeszcze stanowi podstawę więzi społecznej i społecznej żywotności drużyn ZHP. Wasz system ma mu zadać «coup de grâce». Jeśli zada skutecznie – czy równie skutecznie zastąpi «dawne»? Czy pobudzać będzie żywotność drużyn? (…) Jeśli Wasz system zawiedzie – pozostanie władzom ZHP już tylko jedna droga – uczynić z organizacji coś w rodzaju wielkiego zrzeszenia renumerowanych wychowawców, organizujących dla dzieci i młodzieży wychowanie typu świetlicowego i doraźne, ogólnopaństwowe akcje.

Wasz system – jak mi się zdaje – mógłby odnieść zwycięstwo tylko wówczas, gdyby zidentyfikowało się z nim około tysiąca żarliwych, młodych komunistów, uznających w Was swego programowego laedera. Grozi Wam natomiast to, co się przydarzyło władzom szkolnym: zainicjowanie prób wychowania ateistycznego rękoma wierzącej i praktykującej w ogromnym procencie rzeszy nauczycielek”²⁰.

Były to uwagi bardzo pragmatyczne. Adresat listu nie mógł ich przyjąć, gdyż w ostatecznych konkluzjach Kamiński negował kierunek zmian, we wprowadzenie których Kuroń angażował się od dawna, stworzył obszerne uzasadnienia, związał z tymi koncepcjami ogromne nadzieje. Być może jednak uwagi te, zapewne rozwijane w osobistych rozmowach, wpłynęły na uznanie przez Kuronia, że nowy system będzie wprowadzany sukcesywnie, zaczynając od drużyn i tak źle funkcjonujących.

Zasadnicze decyzje zapadły pod koniec 1961 roku. Postanowienia programowe, metodyczne, organizacyjne i personalne przyjęte przez Główną Kwaterę wniesiono na Radę Naczelną obradującą 16 i 17 grudnia 1961 roku. Wprowadzany system zarekomendował Mieczysław Krajewski: „Dzieci przychodzą do związku, żeby coś konkretnego zrobić, coś zdziałać, a nie wychować się. Naszą sprawą jest, aby proces ten tak [przeprowadzić – przyp. AF], aby zadania spełniały rolę wychowawczą. Dlatego na zadania należy spojrzeć jako na element organizujący dzieci w zespoły”. Nie ujawniła się wyraźna opozycja wobec przyjmowanego modelu. Burzliwe dyskusje w Radzie Naczelnej należały do przeszłości. Zabierający głos działacze z chorągwi chwalili lub wnosili zastrzeżenia, ale trudno czytelnikowi tego stenogramu dostrzec, by ich głosy miały naprawdę istotne znaczenie. Drugiego dnia obrad przemawiająca w imieniu Komisji Pedagogicznej Antonina Gurycka stwierdziła, że nowy system powstał bez udziału komisji, gdyż nie potrafiła ona przezwyciężyć wewnętrznych trudności. W głosowaniu NRH jednogłośnie przyjęła nowy system pracy drużyn.

Naczelnik Zakrzewska poinformowała o zmianach organizacyjnych. Utworzono Dział Harcerski w Głównej Komendzie, którego celem było opracowanie programów. Kierownikiem tego działu został Gulczyński, zastępcą Kuroń. Powołano też Dział Kształcenia, mający zagwarantować jednolitość systemu kształcenia. Jego kierownikiem został Czesław Dejnarowicz. Kierownikiem Ośrodka Kształcenia Głównej Kwatery został Stefan Garwacki, a kierownikiem Działu Pracy Chorągwi Jerzy Majka. Na wniosek Głównej Kwatery powołano w jej skład Antoninę Gurycką, Garwackiego, Gulczyńskiego, Kosmalę i Kuronia, którego wybrano przy 4 głosach przeciw i 5 wstrzymujących się²¹.

W przyjętej uchwale pisano:

„I. Drużyna składa się z zastępów i pracuje przede wszystkim w zastępach. Są one podstawową szkołą zespołowego działania, rządzenia, współżycia. Ale tylko drużyna nadaje społeczną rangę życiu i pracy zastępów. (…) Decydującym czynnikiem spełnienia tej roli przez drużynę jest drużynowy.

II. Praca zastępu harcerskiego polega przede wszystkim na zdobywaniu sprawności zespołowych. (…) Najstarszy zastęp, to znaczy zastęp tropicieli zdobywających stopień odkrywców, nadaje kierunek pracy całej drużynie tj. jednoczy tę drużynę poprzez swój program, wciągając pozostałe młodsze zastępy do wspólnego frontu całej drużyny. (…) Wspólna praca przy realizacji propozycji najstarszego zastępu i innych wspólnych zadań, wspólna obrzędowość, zwyczaje, bohater i kolor chusty – oto podstawowe elementy łączące zastępy w jeden żywy organizm – drużynę.

III. Drużynowy pracuje z całą drużyną poprzez: a) zbiórkę drużyny, b) zastęp tropicieli”.

Drużynowy wraz z zastępem tropicieli powinien planować sprawności zespołowe i zadania, które mają wykonywać, by zdobyć stopień odkrywców. Tropiciele wciągają do realizacji tych sprawności młodsze zastępy. Drużynowy sprawuje władzę w drużynie, ale zarazem jednym z jego głównych zadań i środków wychowawczych „jest stopniowe przekazywanie tej władzy harcerzom”. Wraz ze zdobywaniem przez ochotników stopnia tropicieli uzyskują oni prawo wyboru swego zastępowego. Kiedy liczba wybranych przez zastępy zastępowych osiągnie większość, „drużynowy powinien przekształcić zastęp zastępowych w Radę Drużyny, której stopniowo zacznie odstępować swoje uprawnienia do rządzenia”. Pozostając przewodniczącym Rady Drużyny, powinien dbać, aby wszyscy się wypowiadali i brali udział w decyzjach dotyczących spraw drużyny. „Po dyskusji, drogą głosowania, tylko w wyniku okazanej w nim jednomyślności, drużyna przejmuje władzę od drużynowego i powołuje komisję konstytucyjną do opracowania zasad rządzenia się drużyny (Rada, jej skład, uprawnienia, ogólne zebranie drużyny, zastępy itp.)”. Ową komisję konstytucyjną prowadzi drużynowy. Opracowaną konstytucję zatwierdza zbiórka drużyny. Konstytucja jest dokumentem żywym, podlega uzupełnieniom i korektom.

Awans w hierarchii związku wynikać miał ze zdobywania kolejnych mian i stopni. „Zespołowe zdobywanie sprawności i mian rozwija nie tylko zespół, rozwija także i wychowuje jednostkę. W czasie wspólnego działania w działającym zespole powstają normy moralne i wzajemne zależności. (…) Moralnym nie można być na bezludnej wyspie, a tylko wśród ludzi. Wychodząc z tego słusznego założenia proponowany system metodyczny nie zawiera żadnych bodźców metodycznych dla samodoskonalenia moralnego i awansu społecznego jednostki poza zespołem”. Nie oznacza to obojętności dla „pracy nad sobą”, do której trzeba zachęcać i premiować, dodawano jednocześnie, jakby w opozycji do zdania poprzedniego. Wyrazem awansu indywidualnego miały być stopnie przyznawane przez zastęp. Zarazem przestrzegano, że przyznanie stopnia „nie oznacza, że jesteś lepszy od innych, że nadajesz się na przykład do rządzenia innymi, ale że my doceniamy twój wysiłek w pracy nad sobą”.

Mianem najniższym byli ochotnicy. O jego przyznanie zastęp próbny zwracał się do rady drużyny, jeśli zdobył trzy sprawności zespołowe ze sprawności przewidywanych dla ochotników, a następnie dokonał podsumowania owych zdobytych sprawności i przedstawił na zbiórce drużyny wnioski godne zapisania w konstytucji drużyny. Zastęp ochotników mógł przyznawać stopień ochotnika członkom, którzy znali tekst prawa i przyrzeczenia, czytają „Świat Młodych” (pismo dla młodzieży) i czegoś się nauczyli.

Mianem wyższym byli tropiciele. Uzyskiwał je ten zastęp, który zdobył pięć sprawności przewidzianych dla tropicieli, wykonał dwa zadania zaliczone zastępowi na miano przez Radę Drużyny, a połowa członków zdobyła choć jedną sprawność fachową. Zastęp tropicieli mógł przyznawać stopień tropiciela tym członkom, którzy zdobyli przynajmniej jedną sprawność fachową, na przykład stworzyli kolekcję lub biblioteczkę będącą wyrazem ich zainteresowań.

Kolejnym mianem byli odkrywcy. Zasady awansu były podobne – należało zdobyć zespołowo pięć sprawności przewidzianych dla odkrywców i podzielić się na zbiórce drużyny wnioskami, które zostaną wpisane do konstytucji. Analogicznie stopień odkrywcy otrzymywali ci, którzy wykazali się rozumieniem zasad kierowania drużyną, zdobyli dwie sprawności fachowe, potrafili zrobić preliminarz obozu lub wycieczki względnie zdobyli w jakiejś dziedzinie wiadomości szersze niż obowiązują w szkole.

Powyższe miana były przewidziane dla dzieci do 14 lat, a więc uczęszczających do szkoły podstawowej. Dla starszych przewidziano miana wędrowników i pionierów. Wędrownikami mogli zostać ci odkrywcy, którzy zdobyli trzy sprawności przewidziane dla wędrowników. Awans na pionierów związany był z nabyciem odpowiedniej wiedzy dotyczącej ZHP i chorągwi, ale też warunkowany był szczególnie: „po odbyciu spotkań z przedstawicielami organizacji społecznych, instytucji itp. oraz przeprowadzeniu dyskusji w zespole dokonali osobiście wyboru jednego z kierunków działalności społeczno-politycznej”. A ponadto „połączyli się w zespoły, w których będą działać zgodnie z wybranym kierunkiem”. Miano pionierów mógł sobie przyznać zespół, który „opracował i zrealizował plan w jednym z kierunków działania, organizując wokół swego planu front działania innych” (drużyny, młodzieży niezorganizowanej, instytucji, organizacji). Stopień pioniera otrzymywał od zespołu ten, kto zna statut ZHP i czyta wydawnictwa harcerskie.

W materiałach znajdowały się przykłady sprawności, które miał zdobyć zespół aspirujący do miana. Na przykład dla ochotników przewidziano takie sprawności jak wycieczkę do stolicy powiatu, udział w wiosennej olimpiadzie, akcję „niewidzialnej ręki” czy założenie biblioteczki ulubionych książek, dla tropicieli odbycie spotkania z drużyną wiejską, pokazanie im zabytków czy zorganizowanie spotkania z ciekawym człowiekiem albo sporządzenie „kroniki lasu” zawierającej gatunki występujących w nim roślin względnie wystawienie sztuki kukiełkowej dla dzieci bądź zorganizowanie olimpiady sportowej. Uzyskanie miana odkrywców było związane z bardziej skomplikowanymi czynnościami, na przykład wydaniem gazetki szkolnej, przeprowadzeniem zawodów latawców dla dzieci z „naszej ulicy”, urządzeniem świetlicy harcerskiej w przedszkolu, przeprowadzeniem szkolnego „wyścigu pokoju” dla kilku podwórek czy zorganizowaniem spółdzielni produkującej zabawki. Przewidziano też skrzynkę na propozycje, co uczynić, aby w szkole było przyjemniej²².

Zaprojektowany system miał uczyć aktywności w stosunku do otoczenia, poznawania go zarówno w sensie przyrodniczym, jak i społecznym, premiował zdobywanie wiedzy w wybranych kierunkach i zdolności dzielenia się nią, tak aby korzyść odnosili także inni. Czy był zgodny z tradycją harcerską? Różnie to oceniano. Z pewnością znosił lub minimalizował ważne w tradycji harcerskiej elementy dyscypliny, podporządkowania autorytetom, wychowania w sprawności fizycznej i pokonywania trudności o podobnym charakterze, osłabiał hierarchię i przywódczą rolę instruktorów, wiążąc ich mocno z zebraniami zespołów i zorganizowanej na zasadzie samorządności drużyny.

KONFLIKT I KLĘSKA

Kuroń mógł mieć poczucie sukcesu. System oparty na doświadczeniach walterowskich, które wypracował i rekomendował jako rozwiązania uniwersalne, został wprowadzony. We wspomnieniach napisał, że przygotował materiały dotyczące pracy drużyn młodszoharcerskich. Wydawało mu się, że stoi przed szansą zreorganizowania modelu wychowawczego całego harcerstwa. Opracowany przez niego projekt został skorygowany przez pewne ograniczenie samorządności i wzmocnienie roli instruktora, ale stał się podstawą uchwał grudniowych. Uzyskał ogromny zakres możliwości i kompetencji, wszedł w skład najwyższej władzy ZHP, przy czym znaleźli się w niej także inni bliscy mu ludzie. Wszedł – jak można było przypuszczać – do ścisłej grupy kierowniczej ZHP.

Ten sukces miał jednak odcień goryczy, jaka była związana z likwidacją Hufca Walterowskiego. Zatrudnienie w Głównej Kwaterze w maju 1961 roku wiązało się z koniecznością odejścia z funkcji komendanta Hufca Walterowskiego ZHP. Następcą Kuronia został Aleksander Musiał. Zarzewiem konfliktu z partią stała się opieka roztoczona przez Dział Młodzieży Starszej, którym kierował Krajewski, nad grupą „Teatr” prowadzoną przez Marka Kordosa i innych walterowców. „Młodzież ta w swoich sztukach usiłowała się doszukać sprzeczności między marksizmem a rzeczywistością Polski Ludowej” – czytamy w późniejszym esbeckim sprawozdaniu. Jako przykłady podawano rzekome podżeganie do buntu młodzieży przeciw nauczycielom i krytykę kółek rolniczych na wsi¹. Władze PRL działalność walterowców oceniały pozytywnie, widząc w niej próbę wychowywania dzieci zgodnie z propagowanymi przez system ideałami – socjalizmu, internacjonalizmu, aktywności ideowej i społecznej. Pozytywnie oceniano też koncepcje wychowawcze Kuronia oparte na tak zwanych sprawnościach zespołowych. Oficer MSW w notatce o walterowcach pisał w październiku 1961 roku, że mają oni poważne osiągnięcia, między innymi w „sprawdzaniu w praktyce pracy z drużynami młodszymi nowych opracowań metodycznych, zorganizowaniu na terenie Żoliborza tzw. «Republiki Młodości», zorganizowaniu klubu młodzieży warszawskiej”. Zarazem zespół ten „cechuje wybujały indywidualizm”, uważają się za komunistów, ale „reprezentują bardzo różne poglądy”. Wątpliwości wzbudzał natomiast teatr kierowany przez Marka Kordosa, który wystawiał utwory niedopuszczone do obiegu przez cenzurę, a zawierające „elementy anarchistyczne i rewizjonistyczne”².

Pretekstem, który posłużył wrogom tego środowiska, stała się epizodyczna i pozbawiona większego znaczenia sprawa. Bronisław P., instruktor zuchowy z Łodzi na obozie szkoleniowym w Cieplicach, poznał grupę walterowców, a następnie w listach do nich przekonywał o wyższości faszyzmu, „gloryfikował Hitlera” i nakłaniał do założenia NSDAP. Trudno ocenić, czy autor tych listów po prostu się wygłupiał, czy rzeczywiście był sympatykiem faszyzmu, ale co najmniej jedna osoba podjęła wątek. Aleksandra B. z Warszawy pisała o koledze Andrzeju T.: „Ty prawdopodobnie zaproponujesz mu założenie faszystowskiej komórki, on się zgodzi i wtedy «Walterowcy» zaczną walczyć z Topkiem. Naszym celem będzie go zniszczyć, a jak wiadomo, wspólny cel wzmacnia każdą organizację. (…) Nabierzemy doświadczenia i wtedy już dużo łatwiej będzie nam robić rewolucję w Polsce, której celem będzie zmienić panujący rząd na bardziej demokratyczny, ludowy”³. List ten został przejęty przez SB i wydział śledczy w Łodzi wszczął dochodzenie. Szczeniacki wygłup potraktowano z całą surowością.

W tym samym czasie sporządzono w SB „notatkę dotyczącą Hufca Walterowskiego”, streszczono w niej donosy, które napłynęły w poprzednich miesiącach, a nawet latach. W powołaniu na źródło „Kowalski” ze stycznia 1961 roku pisano o teatrzyku amatorskim zorganizowanym przez walterowców w siedzibie KG ZHP w gmachu dawnej YMCA. Teatr „wystawił widowisko (składankę) zawierającą akcenty rewizjonistyczne na przykład naśmiewano się z bohaterów powieści «Jak hartowała się stal», używano dyskredytujących powagę dzieł klasyków marksizmu porównań itp. Program krytykowany był ostro przez członków PZPR. Nie posiadał zezwolenia Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Jak wyjaśniono, nie był on wystawiony publicznie, potraktowany był jako próba talentów aktorskich, jednakże zaproszono szereg instruktorów, dyrektora b. szkół TPD, rodziców «aktorów» – działaczy partyjnych. Praca teatrzyku była kontynuowana do akcji letniej”. W tej samej notatce dołączono donosy dotyczące obozów letnich walterowców oraz dłuższy opis omówionej wyżej sprawy głupich listów. Podano także streszczenie opinii komendantów chorągwi (bez sprecyzowania jakich) z negatywnymi opiniami o walterowcach jako grupie sekciarskiej, której teorie graniczą z anarchizmem, nieoddziaływującej w codziennej pracy. „Kontakt jej z młodzieżą utrudnia mit o wszechmocnym poparciu ich przez czynniki państwowe i PZPR”. W akcjach ogólnych ZHP „nie biorą udziału lub udział ich jest nieuzgodniony czy samodzielnie modyfikowany”⁴. Nie wiadomo, jaki był adresat odręcznie sporządzonej notatki (mógł być nim Komitet Warszawski PZPR), ale wyraźnie zbierała ona negatywne opinie o środowisku, z pewnością powstała na czyjeś polecenie i zapewne była przedmiotem jakichś rozmów. Konkluzja rysowała się wyraźnie: jest to środowisko kłopotliwe i nieprzydatne.

W ramach dochodzenia związanego z nieodpowiedzialną korespondencją funkcjonariusze MSW odbyli 10 listopada 1961 roku rozmowę z Kuroniem. Był sprawą zaskoczony, nie znał jej. Rozmowa była ogólna i swobodna. Najwyraźniej jednak oficer SB nawiązał do tematu związanego z walterowcami teatru. Kuroń wyraził zaniepokojenie niektórymi postawami w zespole „Teatr”, ale zarazem zapowiadał zorganizowanie opierającego się na tym zespole klubu dyskusyjnego. Zauważył, że rozmawiał już o tym z Eugeniuszem Szyrem, dawnym „dąbrowszczakiem”, a ówczesnym wicepremierem⁵.

To zainteresowanie SB walterowcami być może miałyby dalsze konsekwencje, ale zostało przerwane na polecenie wiceministra spraw wewnętrznych Antoniego Alstera, który w końcu listopada nakazał zaniechanie dalszych działań resortu w sprawie walterowców⁶. Zajmujący się sprawą mjr Mański najwyraźniej się do tego polecenia nie zastosował, o czym świadczą jego dalsze notatki. Był to zapewne jeden z przejawów słabnięcia pozycji Alstera, który poda się do dymisji w maju 1962 roku⁷.

Jesienią 1961 roku walterowcy działali w pięciu szkołach podstawowych (na ulicach Falińskiego, Siemiradzkiego, Obozowej, Sadowej i Polnej), w dwóch liceach, ponadto istniała drużyna międzyszkolna prowadzona przez Józefa Chajna. Drużynowi tworzyli Krąg, do którego wchodzili wybierani dwa razy w roku przedstawiciele drużyn. Krąg jako najwyższa władza hufca określał jego kierunki programowe i ideowe oraz koordynował pracę drużyn. W 1961 roku zajmowano się sprawdzaniem w praktyce nowej metodyki, podejmowano prace na rzecz podwórek, organizując między innymi festiwal teatrów podwórkowych i święto latawca, przygotowano także zimową olimpiadę⁸.

Decyzja z grudnia 1961 roku o rozwiązaniu Hufca Walterowskiego mogła być konsekwencją omówionych wyżej spraw⁹. Rozkazem Komendy Chorągwi Warszawskiej ZHP z 15 grudnia 1961 roku do Hufca Wola włączono 103 WDH im. Z. Jaroszewicza, do Hufca Śródmieście – 237 WDH im. Batalionu Czwartaków AL i 249 WDH im. N. Tajtelbaum, do Hufca Żoliborz – 253 WDH im. L. Sanika oraz 254 WDH im. Proletariatu¹⁰. Grupa „Teatr” także się nie uratowała. W marcu 1962 roku Zakrzewska poinformowała na posiedzeniu Głównej Kwatery „o rozkolportowaniu przez grupę «Teatr» sztuk uznanych za niesłuszne i szkodliwe, i w związku z tym, że Komenda Chorągwi Warszawskiej nie wyraziła zgody na prowadzenie tej grupy, zdecydowano, że kierownik grupy musi zaprzestać dalszej działalności”¹¹. Po latach Kuroń wspominał, że powodem rozwiązania Hufca przez władze stało się udostępnienie grupie „Teatr” przez Hufiec powielacza do odbijania tekstów sztuk¹².

Było to oczywiste uderzenie w Kuronia, związane zapewne z roszadami w aparacie PZPR, które musiały się przekładać na rozgrywki w ZHP. O likwidacji Kręgu Kuroń nie został uprzedzony ani oficjalnie poinformowany. „Z listu Anki dowiedziałem się, że krąg został rozwiązany” – zwracał się wszystkich członków Kręgu. „Dla każdego z nas krąg walterowski był wielką wartością. (…) Zakładając drużynę walterowską, nie stawialiśmy sobie wielkich celów. Nasze cele rosły z nami. Teraz trzeba ocenić całą działalność z punktu widzenia tych maksymalnych celów”. Najważniejsze było wychowywanie ludzi, „którzy będą umieli chcieć rządzić krajem. Myślę, że takich ludzi wychowywaliśmy. Pozwólcie, że nie będę szeroko omawiał tego, co to znaczy. Myślę, że się rozumiemy.

Trzeba wychowywać ludzi, dla których działalność społeczna będzie potrzebą życia. Myślę, że takich ludzi wychowywaliśmy. Trzeba wychowywać ludzi, którzy będą mieli odwagę stawiać sobie w życiu wielkie cele. Myślę, że takich ludzi wychowywaliśmy. Trzeba wychowywać ludzi, którzy będą umieli organizować wokół siebie ludzi. Myślę, że takich ludzi wychowywaliśmy. Trzeba wychowywać ludzi, którzy będą umieli samodzielnie myśleć, mieć różne zdania. Ale którzy zawsze będą przeciw ciemnocie, reakcji, obskurantyzmowi. Myślę, że takich ludzi wychowywaliśmy. To nie jest źle, że w wielu sprawach mocno się różnimy. To nie jest źle, że trudno nam jest dziś znaleźć swoją drogę. Najważniejsze jest szukać, nie poddawać się. (…)

Najważniejsze dla każdego z nas w tej chwili jest znaleźć sobie swój Mount Everest. Bardzo bym chciał, żebyśmy umieli sobie w tym pomagać. Chodzi o to, żeby każdy z nas umiał wokół siebie skupiać wszystkich niezadowolonych. (…)

Szukać, nie poddawać się. Wśród wszystkich wielkich wartości nie wolno zgubić przyjaźni, wierności na złe i dobre. Pewnie pryncypialność to wielki obowiązek, ale nawet za cenę pryncypialności trzeba być wiernym przyjaźni. Bardzo bym chciał, żebyśmy zostali sobie wierni. Naszej przyjaźni”¹³.

Treść tego listu sama w sobie tłumaczy, dlaczego Kuroń miał coraz więcej wrogów w aparacie PZPR i w policji politycznej. Likwidacja Hufca Walterowskiego musiała być odczytana jako radykalne osłabienie pozycji Kuronia i jego najbliższych współpracowników na terenie Warszawy, ale miała też znaczenie w kontekście postrzegania jego „siły” we władzach centralnych ZHP. Ośmielała też jego przeciwników.

Istotnym czynnikiem w tych rozgrywkach była Służba Bezpieczeństwa. Tajny współpracownik SB o pseudonimie „Wacław”, czyli Andrzej Mazur, 29 listopada 1961 roku poinformował swego oficera prowadzącego, że „w GK w ostatnim okresie czasu częściej i głośniej mówi się o tzw. «grupie chińskiej», rekrutującej się z Kręgu Walterowskiego. (…) W skład tej grupy wchodzą następujący instruktorzy[:] Krajewski (przywódca), Gulczyński, Kordos, Kuroń i inni. (…) Grupa ta opracowała dokument, będący niejako programem jej działania. Program ten, według informacji «Wacława», opozycyjny w stosunku do linii programowej, którą reprezentuje Zofia Zakrzewska i GK, akceptowanej [tak w oryg. – AF] przez tow. Romana Zambrowskiego”. Mazur zgłaszał gotowość opracowania dla pisma „Harcerstwo” artykułu zbijającego tezy programowe tej grupy. Oficer prowadzący agenta polecił „Wacławowi”, by porozumiał się z Aleksandrem Kamińskim, nawet zapoznał go z tym programem. Polemika powinna bowiem stać na wysokim poziomie i posługiwać się trafną argumentacją. W rozmowie z Kamińskim „Wacław” miał występować jako osoba prywatna, nie przedstawiciel redakcji „Harcerstwa”. W tej samej notatce zaznaczono, że Mazur opracował już jeden artykuł na temat „grupy chińskiej”, niepodpisany przez autora. Maszynopis dostał się do rąk Gulczyńskiego, który rozpoznał styl pisania Mazura i zagroził, że zastosuje presję wobec autora, zacznie mówić, kim był w przeszłości, że siedział w więzieniu. Mazur prosił usilnie oficera prowadzącego, by przekazując informację do Warszawy (spotkania z SB odbywał w Łodzi), dbać o ścisłą konspirację jego osoby¹⁴.

Jeden z funkcjonariuszy SB raportował w lutym 1962 roku: „W związku z poleceniem tow. Mańskiego z Wydz. IV Dep. III [MSW] rozmawiałem z t.w. «Wacławem» na temat tzw. «programu chińskiego» forsowanego przez grupę Kuroń, Krajewski, Kordos oraz kto z GKH polecił uzgodnić treść artykułu będącego odpowiedzią na program tej grupy”. Mazur wyjaśnił, że program ten był „wielokrotnie poprawiany przez Kuronia i innych, i dlatego ostateczny program tej grupy jest zupełnie inny od pierwotnego. (…) Historia z tzw. grupą chińską datuje się od lipca 1961 roku od kursu instruktorskiego dla harcerzy studentów Studium Zaocznego Pedagogiki UW na Głodówce k. Zakopanego. Na kursie tym Kuroń wystąpił z referatem zrywającym z dotychczasowym kierunkiem pracy wychowawczej w harcerstwie”. Referat miał wywołać krytykę pracowników naukowych Uniwersytetu Warszawskiego, obecnych na kursie. „Wacław” dodawał, że Kuroń na temat swojego referatu konferował z Aleksandrem Kamińskim, nie wiadomo tylko czy przed, czy po jego wygłoszeniu. Odpowiedzią na te „chińskie” koncepcje był artykuł w miesięczniku „Harcerstwo” napisany w październiku 1961 roku przez Dejnarowicza i Mazura Ostrożnie, świeżo malowane, a także ich kontrpropozycja „Za i przeciw”, która nie ukazała się w „Harcerstwie”, ale została przyjęta jako płaszczyzna polityczna ZHP na III Zjazd jako podkreślająca świeckość i socjalistyczne wychowanie. Mazur był – obok Dejnarowicza i Kinasta – jej współautorem, ale ich nazwiska trzymano w tajemnicy¹⁵.

Zacytowane dokumenty nie pozwalają na odtworzenie okoliczności powstania owego programu ani jego właściwej treści. Nie wydaje się, by chodziło o coś innego niż ten sam program, nad którym Kuroń pracował z upoważnienia Głównej Kwatery. Dlaczego nazywano go „chińskim”? Być może chodziło o doszukiwanie się zbieżności z tak zwaną polityką stu kwiatów proklamowaną przez Mao Tse-tunga w 1957 roku. Miała ona polegać na tym, że partia „broni swobody niezawisłości myślenia w literaturze i sztuce oraz w badaniach naukowych, wolności, dyskusji, pracy twórczej, swobody w wyrażaniu opinii oraz prawa do zachowania przez każdego swojej opinii”. Wkrótce wezwano do krytykowania istniejących w partii zjawisk biurokracji i sekciarstwa, rozwiązywania problemów wyłącznie drogą administracyjnych nakazów¹⁶. Była to jedna z licznych chińskich kampanii, wkrótce została zastąpiona inną, o przeciwnym sensie. Bardziej prawdopodobne, że chodziło o eksponowanie przez partię chińską rewolucyjnej dynamiki młodzieży jako czynnika rewolucyjnego. Podobne myśli zawarte były też w cytowanym posłaniu do Kręgu Walterowskiego. Kuroń pisał pozytywnie o różnicach zdań, akcentował potrzebę krytycznego myślenia, skupiania niezadowolonych, stawiał perspektywę wychowania do rządzenia krajem. Z punktu widzenia partyjnej ortodoksji były to herezje.

We wspomnieniach Kuroń przyznaje, że Krajewski, Gulczyński i Wanda Lipnik byli związani, „w każdym razie ideowo – z prochińską orientacją w aparacie”. W rozmowach z Kuroniem pytali, co myśli o kierownictwie partii i jego polityce. Mówili, że wychowanie starszej młodzieży musi mieć charakter ideowo-polityczny. „Odrzucali oni gomułkowski, tak jak i ówczesny sowiecki model socjalizmu i chcieli wychowywać młodzież w opozycji do niego. Dla mnie te rozmowy miały chyba nawet przełomowe znaczenie. Pytania, które mi stawiali, zmusiły mnie do podjęcia po blisko czterech latach całościowej oceny okrzepłego ponownie systemu politycznego, a czyniłem to oczywiście z perspektywy październikowej lewicy”. Zarazem Kuroń przyznaje, że o swoich koncepcjach wychowawczych i wdrażanej reformie rozmawiał z Aleksandrem Kamińskim, który poczynił liczne uwagi, ale całość jako koncepcja pedagogiczna mu się podobała. Zarazem powiedział, że nowy system może zniszczyć całkowicie metodę tradycyjną. Kuroń miał odpowiedzieć, że nowa metoda będzie wprowadzana tylko do tych drużyn, w których stara jest karykaturą. Akcentował przy tym swobodę różnych metod. „Po uchwaleniu systemu przez [N]RH, aparat wprowadzał go z absolutną bezwzględnością, a podejrzewam, że zwłaszcza przeciw drużynom pracującym tradycyjną metodą”¹⁷.

Meldunek Mazura ujawnia dziwną grę, w której kontrpropozycje były tajnie pisane przez niektórych członków i pracowników Głównej Kwatery, „po cichu” uzgadniane z politycznymi zwierzchnikami z KC PZPR, a zarazem próbowano wciągnąć do rozgrywki Kamińskiego, nadal cieszącego się olbrzymim autorytetem. Szczegółów tej gry nie da się obecnie wyjaśnić.

W grudniu 1961 roku w piśmie Głównej Kwatery do kierownictwa PZPR pisano: „Nowy system wychowawczy ZHP wymaga przełamania wielu poglądów i nawyków rozpowszechnionych zarówno wśród kadry harcerskiej, jak i wśród nauczycielstwa. Dotyczy to przede wszystkim: werbalizmu i moralizatorstwa w wychowaniu ideowo-politycznym i moralnym; braku umiejętności w zakresie kształtowania samodzielnej inicjatywy młodzieży i powierzania jej rzeczywistej (a nie tylko formalnej) odpowiedzialności; niechęci do wprowadzania młodzieży w polityczne problemy życia; opierania pracy na formalnej dyscyplinie”¹⁸. Jak wynika z tego pisma, a także wzmianek w innych dokumentach, przyjęty w grudniu 1961 roku system pracy wychowawczej nie był uzgodniony z kierownictwem PZPR, a przynajmniej uzgodniony niewystarczająco. Kłopoty zaczęły się od razu i miały różnorodny charakter. Opracowany system i jego cechy – wprost wypowiedziane w cytowanych zdaniach – musiały się spotkać ze sprzeciwem wszystkich sił zainteresowanych w podtrzymaniu modelu wychowania budowanego na autorytecie czy to szkoły, czy aparatu partii, czy starszych instruktorów.

Jak wspominał Kuroń, przeciwników mobilizował między innymi projekt wypracowania „Karty praw ucznia”, która miała dać uczniom pewne prawa w stosunku do nauczycieli. Popierała ten projekt Zakrzewska, która przekonywała o jego słuszności Zambrowskiego, przeciwny był Wydział Nauki i Oświaty KC, gdzie za szkolnictwo odpowiadał Henryk Garbowski. „Garbowski zabiegał więc o przejęcie ZHP pod pretekstem, że w ramach dotychczasowej struktury źle układa się współpraca harcerstwa ze szkołą”¹⁹. Kwestia ta była punktem zapalnym, gdyż w koncepcji naczelnych władz PZPR nie organizacje młodzieżowe, ale właśnie szkoła miała być głównym, zdyscyplinowanym narzędziem wychowania i indoktrynacji politycznej. Uznano więc, że „Karta praw ucznia” grozi konfliktami z dyrektorami szkół i nauczycielami, a rozesłanie do szkół projektu bez zgody władz oświatowych oceniono jako niedopuszczalne. Sprzeciw wzbudziło także nadmierne eksponowanie samorządności młodzieży starszoharcerskiej wobec instruktorów. W istocie chodziło o to samo, czyli dominację nauczycieli (podległych przecież dyrektorom szkół i władzom oświatowym) nad młodzieżą. Wśród drużynowych nauczyciele stanowili około połowy, na wsi ok. 80 procent. Zarazem do PZPR należało 39 procent dorosłych drużynowych²⁰. Wśród 32 tysięcy instruktorów ZHP nauczycielami było 18 tysięcy²¹. Oznaczało to, że liczące blisko milion członków ZHP było ważnym terenem oddziaływania na młodzież władz szkolnych, ale też PZPR. Nowy model pod hasłem socjalistycznego wychowania miał to zmienić, usamodzielniając młodzież i osłabiając dominację nauczycieli.

Jednym z głównych punktów sporu stała się koncepcja Kuronia zorganizowania „zlotu pionierów”, czyli najstarszej młodzieży harcerskiej. Jako cel wskazywano: „Poprzez ogólnozwiązkowe współzawodnictwo o udział w Zlocie, uczynić Ruch Pionierów – Ogólnozwiązkowym Ruchem Zastępów Starszoharcerskich o taktyczne przewodnictwo w Związku”²². Koncepcja, akcentująca niezależność i samorządność młodzieży, spotkała się ze sprzeciwem średniego szczebla kadry zarządzającej Związkiem. Główna Kwatera 7 marca 1962 roku postanowiła zorganizować zlot, ale zaznaczyła, że „nie można go traktować jako wyrazu siły drużyn pionierskich, które oto przejmują kierowanie. Powinien on być bodźcem do pracy w ośrodkach drużyn starszych. W związku z tym, że jest niebezpieczeństwo przeciwstawienia drużyn starszych kadrze hufców, trzeba tak opracować koncepcję zlotu, żeby pomóc w prawidłowym układaniu współdziałania kadry i młodzieży”²³. Na następnych posiedzeniach Głównej Kwatery do sprawy jednak już nie powracano. We wspomnieniach Kuroń pisze, że istniało dwadzieścia kilka zespołów pionierskich, które działały głównie na rzecz przekształcania szkoły, a zatem szybko wchodziły w konflikty z nauczycielami i dyrektorami szkół²⁴.

Pierwsza połowa 1962 roku była okresem wielkich rozbieżności, dyskusji i tarć, których zreferowanie jest jednak niemożliwe z uwagi na lakoniczność protokołów Głównej Kwatery i niezwoływanie w tym czasie Naczelnej Rady Harcerskiej. Kontynuowano wprawdzie reformę, powstało wiele materiałów dotyczących kształcenia kadry, ale podziały w Głównej Kwaterze uniemożliwiały sprawne działanie. Po dyskusji na zebraniu Głównej Kwatery w dniach 2–3 maja 1962 roku sformułowano zarzuty pod adresem Krajewskiego, Gulczyńskiego i Kuronia. W powielonym piśmie oceniano: „Istnieją w naszym gronie tendencje do tworzenia własnego programu politycznego w zagadnieniach, w których Partia ma obecnie ustalone tylko bieżące zadania. Te tendencje są fałszywe i szkodliwe wychowawczo. (…) Nasz system i program wychowawczy jest tak zbudowany, że będzie stawiać młodzież w sytuacjach konfliktów także ze szkołą, z niektórymi grupami nauczycielstwa. Musimy to widzieć, jednak musimy to traktować jako nieuniknione przejawy trudności w realizacji programu, a nie jako programowe założenie, iż właśnie młodzież ma być narzędziem w przekształcaniu świadomości wychowawców”. Autorka tych słów, Zofia Zakrzewska, stwierdzała, że Główna Kwatera nie jest w stanie realizować swych obowiązków, dyskusja trwa zbyt długo, i stawiała wniosek albo o odwołanie Głównej Kwatery, albo rezygnację Krajewskiego, z pozostawieniem Gulczyńskiego i Kuronia jako bardziej kompromisowych. Opowiadała się za tym drugim rozwiązaniem²⁵. Był to radykalny zwrot w porównaniu z wypowiedziami i deklaracjami z końca 1961 roku, także tu cytowanymi. Z pewnością opór przeciw nowym rozwiązaniom ujawnił się w samym ZHP, w chorągwiach, wśród kadry przywiązanej do dotychczasowych metod działania, która – jak z perspektywy czasu pisał Kuroń – oceniała, że są to wzory ściągnięte z sowieckiego Pioniera²⁶. Ze strony przeciwnej – z aparatu KC i aparatu oświatowego – szły inne sprzeciwy, wynikające z wrogości do budowania samorządności i obawy utraty kontroli nad procesem wychowania. Najwyraźniej pod tą presją Zakrzewska próbowała szukać jakiegoś kompromisu. W Głównej Kwaterze oponenci ujawnili się na przełomie 1961 i 1962 roku w osobach Kinasta i Jaskota, którzy opowiedzieli się za „radykalnym przecięciem” wytworzonej sytuacji. Zakrzewska przekonywała, że „nie należy zaprzepaszczać dorobku programowego”. W styczniu postanowiono odczekać do czerwca na wyklarowanie sytuacji. W tym czasie zamierzano „doprowadzić do odejścia M. Krajewskiego”, a Gulczyńskiego i Kuronia „starać się zatrzymać, wykorzystując umiejętnie występujące różnice także między nimi”. Wokół tych kwestii powstały różnice między Zakrzewską a Kinastem i Jaskotem²⁷.

Kluczowe decyzje zapadły w połowie czerwca. Na posiedzeniu Głównej Kwatery w dniach 13–15 czerwca dyskutowano przede wszystkim o relacjach ZHP i szkoły. Przygotowany materiał został odrzucony, gdyż – jak to uzasadniano – nie wyczerpywał problemu miejsca ZHP w stosunku do szkoły, nie mówił o współdziałaniu z ZMS i ZMW w szkole, nie precyzował stosunku młodzieży do szkoły, nie poruszał tematu młodzież–nauczyciele oraz sprawy współdziałania z władzami oświatowymi. Zakrzewska postawiła kwestię dalszego udziału Krajewskiego w pracach Głównej Kwatery. Kuroń złożył wniosek, by rozpatrywanie spraw personalnych poprzedzić sformułowaniem stanowisk poszczególnych członków GK w sprawach spornych, przeprowadzić następnie dyskusję i głosowanie, a dopiero wówczas powstanie sytuacja, w której będzie możliwe formułowanie wniosków personalnych. Takiego rozwiązania oczywiście nie przyjęto, natomiast Jerzy Majka postawił wniosek o odejście z GK Krajewskiego, Kuronia i Gulczyńskiego. Odrębnie oświadczenie o złożeniu mandatu członka GK złożyła Antonina Gurycka, krytyczna wobec wprowadzanego systemu. Kuroń w imieniu swoim i dwóch pozostałych zwolenników nowego systemu oświadczył: „W związku z przeciągającą się dyskusją, poszukiwaniem różnic, przerzucaniem ich na część z nas oraz ograniczeniem możliwości działania itd. proszę o przyjęcie rezygnacji (Gulczyńskiego, Krajewskiego, Kuronia) z możliwością przedstawienia Centralnemu Zespołowi Partyjnemu dokumentu wyjaśniającego, dlaczego nie możemy dalej uczestniczyć w realizacji koncepcji, w tworzeniu której braliśmy udział”.

Po dyskusji Główna Kwatera postanowiła powołać zespół, który pokieruje działalnością ZHP do najbliższego posiedzenia Naczelnej Rady i zaproponuje jej nowy skład GK. Wniosek przyjęto przy 1 głosie sprzeciwu. W skład owego zespołu zostali wybrani: Zakrzewska, Grzelak (od stycznia 1962 roku zastępca Naczelnika Harcerstwa), Dejnarowicz, Garwacki, Gurycka, Jaskot, Kinast, Majka. W przyjętym uzasadnieniu pisano, że GK nie była w stanie ustalić jednolitego stanowiska w sprawie funkcji i roli organizacji „w zakresie działalności społeczno-politycznej”. Kontrowersje dotyczyły „naszego stosunku do szkoły, działalności harcerstwa w środowisku wiejskim oraz zadań i roli starszej młodzieży”²⁸. Powołanie „ósemki” oznaczało faktycznie zawieszenie kompetencji Głównej Kwatery i jej wybranych członków, w tym Kuronia. Oznaczało też osłabienie Zakrzewskiej, która stawała się wprawdzie wyróżnionym członkiem kierowniczego kolegium, ale musiała się liczyć ze stanowiskiem oponentów bardziej niż dotychczas. Od tej pory do końca 1962 roku w „ósemce” dyskutowano najważniejsze sprawy Związku.

Był to prawdziwy przewrót we władzach ZHP, dokonany zresztą z naruszeniem statutu i pominięciem ciała jedynie uprawnionego do podejmowania takich decyzji, czyli Naczelnej Rady Harcerskiej. Fakt takiego złamania zasad stwierdził Franciszek Mleczko, od kilku lat odpowiadający za pracę ZHP na wsi²⁹. Naczelna Rada od dawna była jednak już ciałem dekoracyjnym, ograniczającym się do luźnej dyskusji i akceptowania wniosków przedłożonych przez władze wykonawcze, podobnie jak inne organy uchwałodawcze w PRL – państwowe, organizacji społecznych czy nawet plenum Komitetu Centralnego PZPR. Prawdziwe spory i rywalizacje toczyły się w wąskich organach wykonawczych, złożonych z zawodowych działaczy. Nie inaczej było w harcerstwie.

Tymczasem Kuroń próbował bronić reformy i odpowiadać krytykom. Wskazywał na trudności systemu i potrzebę aktywności drużynowych. Jednoznacznie opowiadał się za demokratycznym modelem przywództwa (przeciwstawiając go autorytarnemu i anarchistycznemu). Akcentował, że wprowadzanie systemu jest procesem, który będzie trwał i nie może być na tym etapie obligatoryjny. „W naradzie w pewnej komendzie chorągwi odważyłem się powiedzieć, że nie wolno nikogo zmuszać do przyjmowania systemu, że jeśli drużynowy jest przeciwnikiem systemu, to nie powinien go wprowadzać do swojej drużyny. Żałujcie, że nie widzieliście, co się później działo. Nie pozostawili na mnie suchej nitki – twierdzili, że jestem anarchistą, że występuję przeciw ich autorytetowi i Bóg wie, co jeszcze.

Najniebezpieczniejsi dla systemu są właśnie ci zwolennicy porządku i przeciwnicy trudności. Podjęliśmy kolosalnie trudne zadanie – nieomal rewolucję w wychowaniu. Siłą naszej pracy są instruktorzy entuzjaści, to tylko oni w trudnej konfrontacji teorii z praktyką tworzą prawdziwy system harcerski. (…) teraz wszystko odbywa się na szczeblu drużyny. Ale jeśli Główna Kwatera Harcerstwa, komendy chorągwi i prasa harcerska nie będą dokonywać codziennej analizy tej praktyki, nie ma co liczyć na jakikolwiek rozwój systemu. Zamknięty w martwej literze książeczek system zamrze mniej lub więcej chwalebnie, pozostawiając na placu boju swoją… terminologię.

Powiedzmy sobie szczerze: niektóre instancje Związku po uchwaleniu wprowadzenia systemu jakby przymknęły oczy na rzeczywistość. Bardzo wielu ludzi w Związku potrafi powiedzieć coś rzeczowego o tym, co z systemem dzieje się w drużynach. Czyżby to było unikanie trudności? Właśnie teraz, kiedy umilkły dźwięki fanfar brzmiących na jego cześć, system przeżywa najniebezpieczniejszy okres. (…) Nie wolno nikogo zmuszać do wprowadzenia systemu, a wręcz przeciwnie, trzeba stworzyć warunki do dalszego ciągu dyskusji nad systemem. Dyskusja, wbrew temu, co twierdzą niektórzy, nigdy nie przeszkadza pracy. Natomiast brak jawnej dyskusji zawsze pracę utrudnia”³⁰. Ta wypowiedź potwierdzała obcość wprowadzanego systemu wobec reguł ustroju politycznego. Ten ostatni dławił dyskusję, swobodę wypracowywania poglądu, kształtowanie się koncepcji „od dołu”, przywództwo demokratyczne było w nim nienaturalne i dysfunkcjonalne, naturalne natomiast – jednoznaczność, obowiązujące instrukcje, jasno określone zwierzchnictwo, autorytarny typ przywództwa.

Następna i ostatnia już odsłona sporu potoczyła się jesienią. 5 października, na zebraniu „ósemki”, Zakrzewska przedstawiła propozycję zmian w strukturze Głównej Komendy. Miałaby się ona składać z 18–21 osób, do jej zadań należałoby zarządzanie Związkiem w sposób ogólny, „a nie prowadzenie poszczególnych odcinków pracy na co dzień”. Do Głównej Kwatery wchodziliby członkowie nowo tworzonego Sekretariatu, „ósemki”, podała też nazwiska ośmiu innych (między innymi Mazura). Sekretariat Głównej Kwatery składający się z 5 osób objąłby kierowanie całością spraw organizacyjnych na bieżąco. W jego skład wchodziliby naczelnik ZHP Zakrzewska, jej zastępca Grzelak, sekretarze Majka i Woroniecki oraz Wiktor Kinecki, w sprawie przejścia którego do ZHP trwały rozmowy z kierownictwem partii. Po ich pomyślnym zakończeniu Kinecki zostałby zastępcą naczelnika, w razie niepowodzenia zaś sugerowała kandydaturę Bonieckiej. Zakrzewska zaznaczyła, że „zaproponowany skład ustalony jest po przeprowadzeniu szeregu rozmów personalnych i konsultacyjnych i nie ma możliwości innych propozycji”. W sprawie przejścia do ZHP Kineckiego, a także Woronieckiego z Chorągwi Mazowieckiej do Głównej Kwatery prowadziła rozmowy w KC PZPR. W KC nie zgodzono się na przejście do GK Haensla z Katowic³¹. Były to zdania niezwykłe, w rzeczywistości bowiem Zakrzewska powiadamiała najwęższe ciało kierownicze ZHP, że poza Związkiem, w gmachu KC PZPR podyktowano jej nowy kształt organizacyjny kierownictwa Związku i obsadę kluczowych stanowisk. Przywódcy ZHP nie mieli możliwości zmienić ani tych rozwiązań, ani propozycji personalnych, muszą przyjąć dyktat. Ta szokująca sytuacja nie wywołała – przynajmniej zaprotokołowanego – oburzenia, prób sprzeciwu. Sposób postępowania władz PZPR z formalnie niezależnymi organizacjami był wszystkim znany, sprzeciw miałby tylko symboliczne znaczenie. Kinecki nie był działaczem harcerskim. Dawniej wprawdzie pełnił funkcję zastępcy kierownika wydziału szkolno-harcerskiego Zarządu Głównego ZMP, ale w ostatnich latach reprezentował polskie organizacje młodzieżowe w Biurze Światowej Federacji Młodzieży Demokratycznej skupiającym związki z państw bloku sowieckiego.

W dyskusji podjęto natomiast kwestie, które mogły być jeszcze negocjowane – zakres kompetencji przyszłego Sekretariatu i Głównej Kwatery oraz propozycje personalne, za którymi nie stała jasno wyrażona wola KC. Mówiono więc o potrzebie obecności w przyszłej GK przedstawicieli chorągwi (Garwacki, Dejnarowicz, Kinast, Grzelak). Zaaprobowano natomiast kandydaturę Kineckiego i ustalono, by powołać Sekretariat czteroosobowy z pozostawieniem miejsca dla Kineckiego. „W związku z tym, że KC Partii nie posiadał dotąd dostatecznego rozeznania w sprawach wewnętrznych GKH – postanowiono zaprosić na najbliższe zebranie GKH tow. H. Goldberga”³².

Na zebraniu Głównej Kwatery 20 października, w którym uczestniczył przedstawiciel Komisji ds. Młodzieży KC PZPR Herbert Goldberg, w dyskusji nad przedłożonym przez „ósemkę” materiałem Kuroń powiedział, że GK „jako zespół nie miała koncepcji rozwoju organizacji” i jedynie zatwierdzała lub odrzucała zgłoszone propozycje. Krajewski stwierdził, że GK prowadziła spory teoretyczne, a nie miała wpływu na praktykę. W praktyce dorobkiem mogą się wykazać jedynie zuchy i dział kształcenia. Zabierając głos, Goldberg powiedział, że do KC PZPR z opóźnieniem dotarły głosy o istniejących w GK rozbieżnościach. Nie można do dziś zorientować się, kto co komu zarzuca. Kuroń wyjaśniał, że spory powstawały, gdyż poszczególne zespoły opracowywały pewne sprawy i wnosiły je do GK, która nie miała koncepcji pracy. GK „nie zapewniła zaplecza i klimatu społecznego dla właściwej realizacji rodzących się inicjatyw”. Przyznał, że istotnie uważał, iż w dyskusjach trzeba brać stronę młodzieży, ale nie jest prawdą, jakoby twierdził, że istnieje konflikt między pokoleniami. Trzeba jednak „stawiać przed młodzieżą program, który zakładałby możliwość włączenia jej w problemy społeczne”. Zgodził się, że jego stanowisko stawiające głównie na obronę młodzieży nie było słuszne. W wystąpieniu Kuronia, przynajmniej według zapisu w protokole, były obecne akcenty pojednawcze. Przyznał, że przeceniał siły młodzieży, przyjęty program jest za trudny do zrealizowania, przecenia świadomość polityczną młodzieży. „Nie zgadza się na sformułowanie o tym, że młodzież stanowi samodzielną siłę społeczną”. Bardziej pryncypialny był Krajewski, który powiedział, że „nadal stoi na stanowisku, że młodzież jest siłą rozwijającą rewolucję socjalistyczną i z tego się nie wycofa”. Przyznał jednak, że metody i sposób pracy „grupy Teatr były niesłuszne”. Kuroń dodał, że sprawa grupy „Teatr” jest sprawą indywidualną i tylko przez krótki czas grupa ta działała pod szyldem ZHP.

Pretensje, które docierały z aparatu władzy zebrał w swym wystąpieniu, zarazem je podzielając, Włodzimierz Grzelak. Przypomniał „próby samodzielnego kształtowania stanowiska wobec praktyki międzynarodowej (na przykład sprawa Kuby), polityki oświatowej czy w sprawach wsi. Uważa, że praktyka ta brała się z poglądów, że młodzież starsza winna pogłębiać rewolucję socjalistyczną z pozycji samodzielnej siły. Stąd też brały początek poglądy, by do młodzieży trafiać nie przez instruktora, a wprost przez program Związku, miana, znaki itp., a więc bez instruktora, mimo instruktora i wychowawcy”. Gurycka dodała, że główną siłą ZHP jest kadra; „fakt, iż Kuroń wyrobił sobie jakiś pogląd, kosztował nas dużo przewlekłych dyskusji, czasu, nerwów, a terenowi do dziś nic konkretnego nie przyniósł”. Kosmala stwierdził, że nie można stawiać na konflikt młodzieży z systemem oświaty. Włączanie młodzieży w problematykę społeczno-polityczną i ekonomiczną jest na wyrost. Konieczne jest też uzgadnianie z władzami państwowymi. Goldberg poparł te głosy, mówiąc, że te sprawy nie należą do harcerstwa, nie powinno zajmować się takimi zagadnieniami. Zauważył, że ZHP trzymało się z dala od partii. „Jesteście jedyną organizacją unikającą kontaktów z nami”.

Kuroń w zasadzie się nie bronił. Powiedział, że uważa, iż „powinien odczekać z rezygnacją ze składu GKH z uwagi na to, ze przyjęty przez GKH system wiązany jest w terenie z jego nazwiskiem. Stąd jego odejście mogłoby przynieść niepożądane skutki dla pracy związku”.

Zakrzewska proponowała uznać za błąd „Kartę rozwoju wsi” i wycofać ją. Uznała też za konieczne usunięcie propozycji metodycznych, „które w konsekwencji prowadzą do przeciwstawiania młodzieży nauczycielstwu”³³.

Zaledwie sześć dni później odbyło się kolejne zebranie Głównej Kwatery, w którym uczestniczyło 17 jej członków, a ponadto Herbert Goldberg z KC PZPR. Dyskutowano nad tekstem „Ocena działalności GKH w ostatnim okresie”, który miał być przedłożony Naczelnej Radzie Harcerskiej. Materiał ten zawierał głęboką krytykę ostatnich reform i zapowiadał częściowe ich wycofanie, zwłaszcza dążeń do samorządności młodzieży, a także przywrócenie dominującej roli instruktorów i nauczycieli. Do dyskutowanej na poprzednim posiedzeniu wersji tekstu zgłoszono poprawki. Przedstawiająca je Zakrzewska sprzeciwiła się zwłaszcza przyjęciu propozycji Krajewskiego, który domagał się, by za dorobek organizacji uznać przede wszystkim nowe koncepcje. Naczelnik Harcerstwa powiedziała zarazem: „przecenialiśmy rolę nowych koncepcji, a niedostateczna selekcja ich spowodowała nadmierne nagromadzenie różnych, niedopracowanych koncepcji, co nie usprawniało pracy Związku, a stało się jej hamulcem. Przecenianie rodzących się koncepcji, a niedocenianie całej pracy organizatorskiej oraz brak analizy realizacji doprowadził do rozważań nad koncepcjami, a nie nad zjawiskami z życia organizacji, co utrudniało dyskusje i nie sprzyjało atmosferze pracy GKH”. Poprawki Kuronia były zbieżne z jego wypowiedziami na poprzednim zebraniu, ale też „Kuroń stwierdził, iż w GK istniały tendencje do ograniczenia uprawnień starszej młodzieży harcerskiej i hamowania jej samodzielności”. Zakrzewska stwierdziła, że trudno znaleźć na taką tezę dowody, natomiast „w wielu środowiskach ZHP występują znaczne trudności w realizacji tego programu i poważne opory kadry”. Krajewski zaproponował nieuchwalanie przygotowanego materiału, lecz przeprowadzenie dyskusji, jakie było tło i przyczyny różnic. Sprzeciwił się temu Goldberg: „Dokument ten winien być przedyskutowany i przyjęty. Zamknie to rozdział przewlekłych dyskusji i stworzy podstawę do poinformowania NRH i terenu o fakcie przecięcia bezwładu i wysunięcia konstruktywnych wniosków do konkretnej pracy”. Dodał, że precyzowanie różnic jest trudne i niemożliwe do ujęcia w dokumencie, nie powinno się też prowadzić takiej dyskusji w Naczelnej Radzie, bo i ona nie doprowadzi do konkretnych rozstrzygnięć. Trzeba jedynie pokazać „terenowi”, że „różnice i błędy zostały ocenione i pokazać, jakie wyciąga się z tego wnioski do dalszej pracy”. Takiemu stanowisku sprzeciwił się Gulczyński, który opowiadał się za dyskusją nad sprawami konkretnymi i przebiegiem zdarzeń. Kuroń stwierdził, że źródło zła tkwi w stylu pracy. „Jest zdania, że w GKH istniały niepisane, ale wypowiedziane w różny sposób tendencje do ograniczania roli młodzieży. Proponuje jednak, aby dyskusja doprowadzała do konkretnych ustaleń, jakie niesłuszne tendencje przejawiały się w pracy i potępić je”. Następnie iść naprzód.

Na wniosek Grzelaka głosowano, czy dyskutować nad przedłożonym materiałem, czy ogólnie nad koncepcją oceny. Wniosek Krajewskiego, by odrzucić przygotowany materiał, uzyskał tylko jeden głos, znaczna większość opowiedziała się za dyskusją nad sformułowaniami przedstawionej „Oceny”. Zgłaszano wiele poprawek uściślających różne sformułowania. Kuroń wniósł o zapisanie w dokumencie, że istniały w GKH tendencje do hamowania inicjatywy młodzieży. Wokół tej sprawy rozwinęła się dyskusja. Jerzy Majka powiedział, że jeśli Kuroń ma na myśli „nie pozwolenie na odbycie zlotu pionierów, który zakładał wychodzenie z szeregiem problemów wprost do młodzieży, z pominięciem instruktora, to należy równocześnie stwierdzić, że zważywszy na realną sytuację w hufcach, decyzja ta była słuszna”. Zakrzewska dodała, że koncepcja ruchu pionierskiego nigdy nie była dyskutowana przez Główną Kwaterę. „Nie można przecież mówić o «ruchu pionierów»”, gdyż nie ma drużyn z takim odrębnym programem, „chodzi o najstarsze, dobrze pracujące drużyny, które pracują w oparciu o wspólny program pracy drużyn w całym związku i spełniają rolę wiodącą”. Kuroń wyjaśniał dalej, że nie jest niebezpieczne ścieranie się na szczeblu Głównej Kwatery. „Problem narasta w terenie i staje się zjawiskiem masowym. Fakt, że młodzież posiadająca formalne prawa, w praktyce jest ograniczona przez kadrę, władzę, szkołę itp. w różny sposób. Od rozstrzygnięcia tego konfliktu nie da się uciec przez ucinanie dyskusji «na szczeblu», ani drogą wstydliwego milczenia na ten temat ze strony instancji”. Głos zabrał Goldberg, by powiedzieć, że kierownictwo ZHP nie ma dobrego rozeznania sytuacji w terenie, a chce pochopnie i zbyt wiele przesądzać. Stanowisku Kuronia sprzeciwił się Kinast, ale zdystansował się też Gulczyński: „nie uważa, że młodzież może stanowić samodzielną siłę i nie zgadza się na proponowaną poprawkę Kuronia w tej sprawie”. Wymianę zdań przerwał Goldberg: „Zrobiliście «kartę praw i obowiązków społeczności uczniowskiej». Minister Oświaty wystąpił przeciwko niej, w KC PZPR były na ten temat ostre dyskusje – to fakty³⁴. Dlaczego więc ciągle mówicie o «ograniczaniu» młodzieży, czy wciąż wszyscy inni nie mają w tej sprawie racji?”. Po tej dyskusji Kuroń wycofał swą poprawkę. Dalej dyskutowano problem „Karty praw ucznia”, przy czym Kosmala i Zakrzewska uznali, że jej przyjęcie przez Główną Kwaterę było błędem. Potem wymieniano się opiniami, czy GK powinna być ciałem jednolitym, czy prowadzącym ciągłe dyskusje, i czy ten krąg ludzi jest w stanie dalej ze sobą pracować. Gurycka zdecydowanie oceniła, że nie ma możliwości działania w tym zespole, nie ma w nim warunków do normalnej pracy. Kuroń już głosu nie zabierał.

Na koniec głosowano tekst „Oceny”. Za jej przyjęciem opowiedziało się 11 członków GK, od głosu wstrzymało się pięciu (Gulczyński, Kuroń, Krajewski, Mleczko, Wardęcki). Kinast wygłosił filipikę przeciw głosującym inaczej po tak długiej dyskusji, gdyż chodzi o to, by na posiedzenie Rady Naczelnej pójść z jednolitym stanowiskiem. Poparł to stanowisko Goldberg, który powiedział, że „nie uważa za celowe przedłużanie «sprzeczki» na NRH”. Jeśli tak miałoby być, „to uważa, że należy doprowadzić członków GKH do «zgody» jeszcze przed NRH w jakimś zespole partyjnym w KC. Gdyby inna droga porozumienia się była niemożliwa, wtedy przynajmniej częściowe wyjście z sytuacji widzi w powołaniu mniejszego niż GKH zespołu do przygotowania dokumentu i kierowania pracą Związku”. Głosujących inaczej skłoniono do wyznania motywów swego stanowiska. Wardęcki wycofał się z opozycji, przy okazji mówiąc, że ocena krytyczna w nim zawarta jest niewystarczająca i dlatego wstrzymał się od głosu. Kuroń powiedział, że nie wiązał sposobu głosowania z oceną generalnych problemów ZHP, a od głosowania „za” powstrzymały go inne motywy. Jeśli wstrzymanie się od głosu traktowane jest jako sprzeciw wobec dokumentu, proponuje, by przegłosować obecne wnioski, a następnie cały dokument łącznie. Wówczas będzie głosował „za”. Swój głos wstrzymujący wycofał też Gulczyński. W protokole nie zapisano wypowiedzi Mleczki i Krajewskiego. Ostatecznie w głosowaniu nad wnioskami tylko Krajewski wstrzymał się od głosu, ale cały dokument przyjęto jednomyślnie.

Zebranie zamknięto podjęciem decyzji o tworzeniu przyszłego Sekretariatu, a więc powierzeniu kierownictwa pracą bieżącą zespołowi w składzie Zakrzewska, Grzelak, Majka z prawem kooptacji Zdzisława Woronieckiego. Nie zapisano, by odbyła się dyskusja nad tym kluczowym punktem³⁵.

Protokół tego zebrania wiele mówi o przyjmowanej kulturze sporu i dyskusji. W istocie nie prowadzono merytorycznej dyskusji, a w każdym razie nie uznawano za właściwe obszerniej zapisać w protokole wyrażonych poglądów, szczególnie formowanych przez oponentów. Zdanie przedstawiciela KC było rozstrzygające, nikt wprost nie ośmielił się z nim spierać. „Kartę praw ucznia” uznano za błąd w związku z jej kwestionowaniem przez ministra oświaty i brakiem poparcia dla niej w KC. Nie próbowano uzasadniać powodów jej przyjęcia. Nie akceptowano istniejącej różnicy zdań, a w każdym razie wyrażenia jej w głosowaniu. Opornych zmuszano do głosowania „za”, a tym samym zafałszowania swego stanowiska w imię obligatoryjnej zasady „jednomyślności”, właściwej dla całego systemu PRL. W imię tej zasady nie należało przenosić dyskusji na posiedzenie Naczelnej Rady Harcerskiej. Nie powiedziano tego wprost, ale taka była zasada: szersze gremia były ciałami fasadowymi, maszynkami do głosowania dającymi pozory respektowania zasad „demokracji”. Nie powinny być stawiane przed decyzjami budzącymi kontrowersje.

Omawiany dokument także był przykładem typowej w PRL kultury politycznej. Dość obszerny tekst (10 stron) zaczynał się od omówienia osiągnięć minionego roku. Ważne były poszczególne zdania i rozłożenie akcentów. Pisano więc, że skuteczność wychowawczą nowego systemu będzie można ocenić za 2–3 lata, choć „ilość kadry w pełni rozumiejącej jego wychowawczy sens jest zbyt szczupła”. Dłuższy wywód dotyczył potrzeby oddziaływania na kadrę i takiego poprawienia systemu, by był dla niej bardziej zrozumiały. „W niektórych zagadnieniach, które wymagają dalszej pracy, brak jeszcze obecnie niezbędnych doświadczeń (konstytucja, przekazywanie władzy itp.)”. Oznaczało to, że te elementy programu nie będą na razie wprowadzane. Pozytywnie oceniono natomiast organizowanie wolnego czasu młodzieży niezorganizowanej. Znaczenie kluczowe miał rozdział „Trudności, błędy i ich przyczyny”, który był samokrytyką Głównej Kwatery za niedostateczne konsultowanie się z władzami oświatowymi i politycznymi oraz „niedostateczne odwołanie się do opinii aktywu instruktorskiego”. Znamienne były zdania: „Przy coraz bardziej zanikającej kontroli nad GKH przez NRH brak szerszej płaszczyzny dyskusji i oceny pracy był szczególnie dotkliwy. Dodatkowym skutkiem jest fakt, iż od dłuższego czasu nie kształtował się wokół NRH centralny aktyw instruktorski”. Za błąd uznano zwracanie się z koncepcjami metodycznymi wprost do drużyn „z pominięciem pracy z aktywem komend chorągwi”.

Kluczowe zdania „Oceny” brzmiały: „Generalne założenie naszego programu zmierzające do rozwijania samorządności i inicjatywy młodzieży hamowane jest nieumiejętnością bądź przyzwyczajeniami kadry do utożsamiania dyscypliny z «rozkazodawstwem» typu wojskowego. Prowadzi to do wielu konfliktów między młodzieżą a instruktorami. Inną tendencją hamującą prawidłową realizację naszego programu wychowawczego jest obawa przed wprowadzeniem młodzieży w konflikty występujące w życiu naszego społeczeństwa, a stąd ograniczanie jej działania do prac społecznie użytecznych i ucieczka przed problematyką polityczną.

W dążeniu do przeciwdziałania tym zjawiskom wystąpiły ze strony części członków GKH skrajne tendencje. Nie zostały one nigdy sformułowane w sposób jasny, jednak przejawiały się jako dążenie do stawiania młodzieży w sytuacjach konfliktowych w sprawach przerastających jej dojrzałość społeczną i polityczną, a nawet traktowania jej jako samodzielnej siły politycznej przy wyraźnym (choć nie sformułowanym nigdy) założeniu, iż młodzież reprezentuje w swych dążeniach niejako z natury rzeczy tendencje bardziej rewolucyjne niż dorosłe społeczeństwo. Prowadziło to do wypadków przeciwstawiania młodzieży wychowawcom, zarówno nauczycielom, jak i kadrze instruktorskiej, i negowało w praktyce odpowiedzialność kadry za proces wychowania młodzieży w ZHP”. Tendencje te wyraziły się w sposobie wprowadzenia do drużyn „karty praw i obowiązków społeczności uczniowskiej” bez uprzedniej pracy z nauczycielami, w poglądach o istnieniu sprzeczności między potrzebami młodzieży i kierunkiem rozwoju społeczeństwa, przy czym organizacja młodzieżowa powinna reprezentować „stronę młodzieży” oraz w niesłusznym ujęciu znaku „szturmu na wieś”, co znalazło wyraz w „Karcie rozwoju wsi”. „W sumie tendencje te prowadziły do zmiany charakteru ZHP z organizacji ideowo-wychowawczej, w której młodzież pracuje pod kierunkiem instruktorów, w organizację, w której młodzież realizuje samodzielnie wypracowany program polityczny”.

Jednocześnie formułowano stanowisko „prawidłowe”. „Jesteśmy organizacją ideowo-wychowawczą rozumiejącą polityczny charakter wychowania, podejmującą działanie polityczne w wybranych sprawach, wynikających z realizacji programu Partii i ważnych dla kształtowania postawy i poglądów młodzieży. Jednocześnie jako ruch wychowawców dążymy do zajmowania stanowiska w sprawach wychowania. Należy natomiast odrzucić z gruntu fałszywe i nieodpowiedzialne tendencje do tworzenia własnego programu politycznego związanego z programem społecznej działalności”. Młodzież nie może odgrywać samodzielnej roli w przekształcaniu życia, nie można jej przeciwstawiać wychowawcom. „Należy zawsze wiązać działającą młodzież z grupami dorosłego społeczeństwa, w którym mogłaby ona znaleźć oparcie w tych konfliktowych sytuacjach (Partia, organizacje młodzieży itp.). (…) Za program wychowawczy i jego realizację główną odpowiedzialność ponoszą instruktorzy i to określa ich decydującą pozycję w ZHP”³⁶.

Jacek Kuroń, choć ostatecznie głosował za przyjęciem tego dokumentu, w rzeczywistości się z nim nie zgadzał. Dał temu wyraz w dyskusji na kolejnym posiedzeniu Głównej Kwatery 13 listopada 1962 roku, kiedy dyskutowano nad materiałami przeznaczonymi na przyszły zjazd ZHP. „Sygnalizuje niebezpieczeństwo lekceważenia spraw wychowawczych wynikających ze społecznej działalności – zapisano w protokole. – Drugi problem wymagający innego, niż dotąd traktowania, jego zdaniem, to stosunek instruktorów do młodzieży, który jest niewłaściwy. Większa pedagogizacja kadry jest bardzo potrzebna Związkowi. W różny sposób trzeba stawiać zagadnienia samorządności wobec kadry i wobec młodzieży. Samorządność zespołów instruktorskich to między innymi tkwienie w społecznych problemach środowiska, współodpowiedzialność za całość prac Związku itp. Samorządność dzieci natomiast odnosi się do innego zestawu i rzędu spraw. (…) Problem «My a szkoła» to nie jest jeszcze tak zaawansowania sprawa, którą można podsumowywać. Kwalifikuje się co najwyżej do odłożenia do Zjazdu”³⁷.

Ważne dla przyszłości ZHP zmiany zaakceptowała na posiedzeniu 30 listopada 1962 roku Naczelna Rada Harcerska. Zakrzewska wniosła projekt reorganizacji Głównej Kwatery polegający przede wszystkim na powołaniu Sekretariatu, w którym miały się skupić bieżące funkcje kierownicze. Podano do wiadomości, że ustąpili trzej członkowie GK – Franciszek Mleczko, kierujący dotąd pracą na wsi, Marek Wardęcki, kierujący działem zuchów, i Mieczysław Krajewski, od roku mocno atakowany jako radykał antysystemowy. W skład Głównej Kwatery powołano Zdzisława Woronieckiego, dotychczas komendanta Chorągwi Warszawskiej i byłego instruktora ZMP. Wiktora Kineckiego za „jednym zamachem” powołano do NRH, w której dotąd nie zasiadał, i od razu do Głównej Kwatery. O jego pozycji wiele mówi zapis w protokole Sekretariatu Głównej Kwatery: „W związku z decyzją Kierownictwa Partii o przejściu tow. Wiktora Kineckiego do pracy w Głównej Kwaterze Harcerstwa” z dniem 1 stycznia został zatrudniony…³⁸.

Tymczasem jednak dyskusje i podejmowane decyzje dotyczyły spraw nadal otwartych. Na posiedzeniu Sekretariatu 11 grudnia Zakrzewska poinformowała o rozmowie z ministrem oświaty Tułodzieckim, odbytej w celu wyjaśnienia „niektórych problemów wynikłych na Komisji Młodzieżowej KC”. Okazało się bowiem na jej posiedzeniu, że istnieją rozbieżności między władzami ZHP a ministrem oświaty. W dyskusji Grzelak zauważył, że w KC dla stanowiska reprezentowanego przez harcerstwo „było brak poparcia z wyjątkiem stanowiska Zambrowskiego”. Za błąd Grzelak uznał, że Zakrzewska nie próbowała częściej rozmawiać z Tułodzieckim. Z dyskusji wynikało, że przywódcy ZHP zabiegali o list Sekretariatu KC w sprawach harcerskich, ale nie mogli tego osiągnąć. Grzelak oceniał, że w tej sytuacji należy zaakceptować propozycję listu Wydziału Organizacyjnego KC. „Trzeba na to się zgodzić, bo jeżeli nie będzie żadnej dyrektywy [dla] Komisji [Młodzieży KC], to dla nas będzie gorzej”³⁹. Na zebraniu Głównej Kwatery 21 grudnia powołano komisję „Szkoła”, wybierając w jej skład Grzelaka, Dejnarowicza i Kuronia⁴⁰.

Pierwsze zebranie Głównej Kwatery z udziałem Kineckiego odbyło się 11 stycznia 1963 roku i było poświęcone rozdzieleniu kompetencji GK i Sekretariatu. Zdecydowanie w tej sprawie wystąpił Kuroń, podnosząc sprawę organu kontrolującego władzę wykonawczą ZHP. Mówił, że jest potrzeba powołania szerszego ciała określającego kierunki pracy i spełniającego funkcję kontroli społecznej. Powierzenie tego zadania Naczelnej Radzie Harcerskiej pogrzebie kontrolę (zapewne chodziło o bierność i martwotę Rady). „Nie może też być tak, by ten sam zespół pełnił rolę wykonawcy i czynnika kontrolującego. (…) Stąd członkostwo Sekretariatu nie może pokrywać się z członkostwem w GKH”. Dopiero gdyby doszło do kontrowersji między Główną Kwaterą a Sekretariatem, rolę rozstrzygającą spór miałaby Rada Naczelna. Gurycka zauważyła cierpko, że Sekretariat odbiera kompetencje Głównej Kwaterze, bo nie chce kontroli nad sobą. Na zarzuty odpowiedział Kinecki, mówiąc, że Główna Kwatera chce członkom Sekretariatu przydzielać zadania, ale nie daje uprawnień. Zapewnił, że nie zmierza do „zamachu stanu”.

Ostatecznie większością głosów postanowiono, że Sekretariat będzie odpowiadał przed Główną Kwaterą, zostanie opracowany dokument określający odpowiedzialność Sekretariatu, który zaproponuje komisja w składzie Kinecki, Krasuski, Kuroń. Jednomyślnie powołano Wiktora Kineckiego w skład Sekretariatu. Ustalono też, że członkowie Sekretariatu będą mieli funkcję zastępcy naczelnika ZHP. Kinecki wszedł w skład Sekretariatu zkompetencją kierowania pracą społeczno-polityczną, polityką kadrową, aparatem etatowym, propagandą, prasą i sprawami zagranicznymi⁴¹. Jego pozycja, choć dotąd nie miał związków z harcerstwem, była tym silniejsza, że cieszył się poparciem Zenona Kliszki, drugiej osoby w partii. Włodzimierz Grzelak objął koordynację spraw programowych i szkolnych, Woroniecki miał się zająć kształceniem, formowaniem kadry, systemem pracy drużyn, Majce powierzono pieczę nad zapleczem społecznym i gospodarczym, także kontakty z radiem i telewizją. Wobec powstania Sekretariatu i skupienia w rękach Kineckiego kompetencji politycznych, przywództwo Zakrzewskiej jako naczelnika ZHP było wyraźnie osłabione⁴².

Na posiedzeniu Głównej Kwatery 18 i 19 stycznia dyskutowano wnioski dotyczące nowego systemu. Gulczyński mówił, że elementarne wiadomości o systemie – mianach, sprawnościach, przepisach ich zdobywania – dotarły do drużyn, zwłaszcza młodszych, i funkcjonują. „Najbardziej cenne jest to, że system zapoczątkował proces samorządności w organizacji”. Za wcześnie jednak, by mówić o efektywności systemu. Praktyczna umiejętność posługiwania się nim przez drużynowych była mała. „Przyczyny takiego stanu rzeczy tkwią w tym, że wprowadziliśmy system z dnia na dzień drogą administracyjną. Nie traktowaliśmy tego zadania jako procesu wychowawczego, i to zarówno w odniesieniu do kadry, jak i do młodzieży. Należało to robić systematycznie i stopniowo (stopniami, elementami systemu, etapami). To stało się powodem, że nie byliśmy w stanie zabezpieczyć dostatecznie ilości materiałów dla całości systemu – «system ten wszedł goły i bosy»”. Kuroń próbował oponować. „Występująca płynność w Związku zakłada z góry sprzeczność z systemem, który nastawiony jest na trwałość i stabilność zespołów”. Zadaniem jest „pomoc w cementowaniu tej ilości drużyn, które są już trwałe i mają oddziaływać na inne”. Zauważył, że w programach drużyn występuje przeciążenie działalnością społeczną mającą charakter „odróbkowych szarwarków”. Aby wytworzyć klimat działania w zespole, może pomóc wymiana doświadczeń na łamach wydawnictw. Majka ocenił, że wprowadzenie systemu spowodowało, iż chorągwie zaczęły się interesować pracą drużyn. Przedstawił też cały katalog źródeł trudności, między innymi niestworzenie jednocześnie wszystkich elementów, złą organizację kursów drużynowych, późny druk materiałów, i to w niedostatecznej ilości, nierozwiązanie problemu umiejscowienia drużyny w szkole. Dejnarowicz ocenił, że tempo wprowadzenia systemu było szybkie i chcąc osiągnąć zamierzony skutek, trzeba wytypować główne problemy do realizacji. Zatrzymał się nad kwestią drużyn starszoharcerskich, pionierów, szczególnie w wielkich miastach, gdyż „nasz program często nie wytrzymuje konkurencji i nie wychodzi naprzeciw potrzebom tych środowisk młodzieży”. Dyskusję podsumowała przyjęta uchwała „o dalszej realizacji i doskonaleniu systemu pracy drużyn”⁴³.

PRÓBA LIKWIDACJI HARCERSTWA?

W styczniu 1963 roku Wydział Organizacyjny oraz Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR skierowały pismo do wszystkich I sekretarzy Komitetów Wojewódzkich i Komitetów Powiatowych PZPR poświęcone harcerstwu. List był wyrazem starań podejmowanych przez władze ZHP i w zamierzeniach miał umocnić Związek w relacji do innych organizacji. Wobec przewidywanego na początek 1964 roku III Zjazdu ZHP w liście obu wydziałów KC zwracano się do egzekutyw KW i KP, aby dokonały „z udziałem aktywu młodzieżowego i oświatowego analizy pracy harcerstwa na swoim terenie”. Analiza taka „pozwoli instancjom partyjnym udzielić ZHP większej pomocy w jego działalności”. Przedstawiona w tym piśmie ocena ZHP była pozytywna, dotyczyła też aktywności na terenie szkoły. Zauważano, że ZHP liczył pod koniec 1962 roku milion członków, co jest rezultatem wysiłków 35 tysięcy instruktorów. Spośród nich 28 procent należy do PZPR, 11 procent do Związku Młodzieży Socjalistycznej (ZMS), 8 procent do Związku Młodzieży Wiejskiej (ZMW). Aż 58 procent instruktorów to nauczyciele, 25 procent uczniowie starszych klas szkół średnich. Pisano zatem: „Wskazuje to na potrzebę dalszej pracy ZHP w szkołach średnich – Związek czerpie z nich bowiem kadrę, a praca drużyn starszych jest przykładem i wzorem dla młodszych”. Pozytywnie odnotowano istnienie kręgów instruktorskich, gdzie odbywa się wymiana doświadczeń, szkolenie, organizowanie własnego życia kulturalnego. Pozytywnie oceniano także Rady Przyjaciół Harcerstwa, które tworzą pewien ruch i współdziałają z innymi organizacjami społecznymi.

Omawiano liczebność ZHP, poczynając od zuchów (klasy 1–4), harcerzy młodszych (klasy 5–7) i harcerzy starszych (szkoły ponadpodstawowe). Wśród 278 tysięcy zuchów połowa chodziła do szkół w miastach, połowa do szkół we wsiach. Wśród 539 tysięcy młodszych harcerzy przeważała wieś (339 tysięcy) nad miastem (200 tysięcy), ale wśród 165 tysięcy harcerzy starszych absolutnie dominowała młodzież miejska (138 tysięcy wobec 27 tysięcy). Ta dysproporcja była zrozumiała i oczywista – na wsiach nie było szkół ponadpodstawowych, a większość młodzieży po ukończeniu 7 klasy szła do pracy. Autorów dokumentu niepokoił natomiast nie dość masowy udział dzieci w drużynach zuchowych (11 procent uczniów) oraz za mały w klasach starszych szkół podstawowych (25 procent). Zauważano też nadmierną płynność kadry i postulowano jej rekrutację wśród nauczycieli, pracowników fabryk i instytucji oraz uczniów szkół średnich, zwłaszcza do pracy z zuchami. Nadal istniejącym problemem jest niedostateczne powiązanie pracy harcerstwa ze sprawami szkoły, niewystarczające zaangażowanie w organizowanie pomocy w nauce. Drużyny powinny lepiej informować rady pedagogiczne i kierownictwa szkół o pracy drużyn, korzystać z doświadczeń nauczycieli, winna mieć też miejsce ścisła współpraca ZHP, ZMS i ZMW w szkołach średnich¹.

Dotychczas formalna równorzędność ZHP, ZMS i ZMW nie była oficjalnie kwestionowana. W 1958 roku powołano do życia Ogólnopolski Komitet Współpracy Organizacji Młodzieżowych, do którego wchodzili przedstawiciele ZMS, ZMW, ZHP oraz Zrzeszenia Studentów Polskich i Kół Młodzieży Wojskowej. Spotkania tego gremium odbywały się sporadycznie. Statut OKWOM został opracowany dopiero wiosną 1962 roku. Podkreślono w nim zasadę równorzędności i wzajemnego poszanowania. Wyrażała się ona między innymi w tym, że Komitet nie miał stałego przewodniczącego, jego obrady prowadzili kolejno przedstawiciele wchodzących w jego skład organizacji. Każda z organizacji była reprezentowana przez trzy osoby wchodzące w skład zarządu danego związku. Uchwały podejmowano większością głosów, ale stawały się prawomocne dopiero po zatwierdzeniu przez zarządy poszczególnych organizacji².

Pismo dwu wydziałów KC nie zapowiadało jakichś trudności w dalszej działalności ZHP, ale następne miesiące przyniosły zmiany. Nie wiadomo, czy były one wynikiem reakcji aparatu terenowego na zadane mu pytania o współpracę z ZHP, czy też wynikiem zmian koncepcji „na górze” związanych z upadkiem Zambrowskiego. Pół roku później, w czerwcu 1963 roku, powstała bowiem w KC PZPR niepodpisana notatka, w której czytamy:

„W systemie wychowania szkolnego istotną rolę spełniać mają ideowo-polityczne organizacje młodzieży: ZMS, ZMW, ZHP. One to stanowią naturalny pomost łączący młodzież szkolną z całym socjalistycznym ruchem społeczno-politycznym. Na przestrzeni ostatnich lat w ZMS, ZMW i ZHP osiągnięto poważny postęp w krystalizacji oblicza ideowego organizacji. (…) Postęp ten mierzyć należy porównaniem do zamętu ideowego, jaki nastąpił w ruchu młodzieżowym w 1956 roku. Ciągle jednak dają o sobie znać, zwłaszcza w ZMS i ZHP, błędne poglądy wychowawcze”. Były to koncepcje „swobodnego wyboru ideologii”, która „stanowiła również programowe założenie pracy drużyn starszoharcerskich” i do dziś ma wielu zwolenników. Inną błędną koncepcją jest, to „że młodzież stanowi główną, a nawet jedyną siłę zdolną do walki ze złem”. Teza ta zastępuje pojęcie walki klas walką pokoleń. „Niepokój budzi” istnienie w szkołach średnich dwóch organizacji – ZMS i ZHP, a w części szkół też ZMW. „Istnienie na terenie jednej szkoły trzech organizacji, z której każda rozwija swą działalność pod ideowym kierownictwem partii, wydaje się być zbędne”. Organizacje te rywalizują, nie jest możliwe skupienie wysiłków, zdarzają się konflikty. Źródłem dopływu kadr do ZHP winien być ZMS. Niepokój budzi niedostateczna masowość ZHP w szkole podstawowej, gdzie „budzi się społeczno-polityczna świadomość dzieci. (…) Tylko masowa organizacja harcerska, w ścisłym współdziałaniu ze szkołą, będzie mogła w sposób skuteczny kształtować u ucznia światopogląd i postawę zgodną z ideologią socjalistyczną”³.

Ta niepodpisana i nie wiadomo przez kogo sporządzona notatka zawierała kluczowe postulaty, które następnie będą rozwijane: przesunięcia aktywności ZHP do szkół podstawowych, by harcerstwo stało się narzędziem kształtowania politycznego dzieci; zakwestionowanie istnienia ZHP w szkołach średnich w imię „ideału” jednej organizacji młodzieżowej; zacieśnienie związków ZHP-ZMS przez nadanie temu drugiemu związkowi prymatu.

Nie wiadomo, czy te projekty docierały do przywódców ZHP. W aktach Sekretariatu GK ZHP nie odnotowywano kontaktów z władzami partii ani informacji o wymianie korespondencji, nie prowadzono też zapisu dyskusji. Nie powstało także sprawozdanie z przebiegu rozmów z kierownictwem ZMS zakończonych zredagowaniem projektu wspólnego listu KC ZMS i GK ZHP.

W marcu 1963 roku w Kwaterze Głównej opracowano koncepcję przyszłego zjazdu ZHP, która miała potwierdzić istniejący model – integralnego związku skupiającego dzieci od najmłodszych do młodzieży starszej, która na etapie szkoły średniej (nastolatków) osiągała dojrzałość harcerską i z niej rekrutowała się kadra organizacji. Na posiedzeniu Głównej Kwatery 1 marca podczas dyskusji o przyszłym Zjeździe Kuroń proponował, „by główne zadanie Zjazdu brzmiało – poprzez społeczną działalność pogłębiać pracę wychowawczą i rozszerzać wpływ na młodzież”. Główna myśl zjazdu powinna brzmieć, że poprzez zastępy, drużyny i szczepy podnosi się skuteczność wychowania, umasawia wpływ na dzieci, pozyskuje sojuszników. Zakrzewska zaznaczyła, że jest „nacisk” z zewnątrz na umasowienie organizacji i jej aktywność w szkole. Na zebraniu doszło do spięcia. Powołano komisję w celu ułożenia materiału zjazdowego w składzie Kinast, Zakrzewska, Kuroń, ale okazało się, że Kinast odmawia współpracy, zaznaczając, że ma inny pogląd na tę sprawę. W rezultacie komisji nie powołano⁴.

Tymczasem wynikła, nie odnotowana wcześniej w protokołach, sprawa wspólnego listu kierownictw ZHP i ZMS. Treść listu miała być przedmiotem spotkania Sekretariatów ZHP i ZMS, wcześniej jednak – 5 marca – sprawę dyskutował Sekretariat GK. Zakrzewska zaznaczyła, że „tendencje listu idą w kierunku ustalenia generalnej zasady przekazywania starszych harcerzy do ZMS – jest to rozbieżne ze stanowiskiem GKH i nie może być tak przyjęte”. Grzelak zauważył, że pierwsza wersja listu w kwestii równości organizacji była bardziej jasna i właściwie ujmowała sprawę różnej rangi i roli obu organizacji w życiu społecznym. „Z ostatniego tekstu wyeliminowano fragment o zasadach współdziałania”. W konkluzji ustalono, że Sekretariat GK ZHP powinien iść na spotkanie z KC ZMS z konkretnymi propozycjami poprawek i sformułowań, idących w kierunku: „1. ustalenia zasady współdziałania, 2. jedności ideowej, 3. ciągłości ideowo-wychowawczej (problem stażu organizacyjnego ZMS-owcom, harcerzom itp.), 4. rozwinięcia sprawy wzajemnego udziału we władzach organizacji”⁵. Lakoniczność protokołu nie pozwala stwierdzić, skąd wzięła się sprawa i dlaczego rozważano tak daleko idące współdziałanie, czego wcześniej nie omawiano na zebraniach Głównej Kwatery. Z pewnością na zawarcie porozumienia, czego wyrazem miał być ów list, nalegało kierownictwo ZMS wspierane przez kierownictwo PZPR. W tej sytuacji harcerze nie mogli się uchylić i musieli podjąć próbę uzyskania takiego efektu, by utrzymać równość obu organizacji. Efekty były złe, ale to Sekretariat 6 kwietnia 1963 roku zaakceptował treść listu⁶.

Przedłożony Głównej Kwaterze 19 kwietnia dokument wywołał ostre sprzeciwy. Inicjatywy listu i jego treści bronili Kinecki i wspierający go Żołnierkiewicz. Stanowczo przeciw byli Krasuski, Kinast i Kosmala, który precyzyjnie zebrał argumenty. List dotyczy dwu organizacji, a traktuje o sprawach całego ruchu młodzieżowego, pomija sprawę młodzieży starszej w harcerstwie, nie stawia sprawy równorzędnego traktowania organizacji młodzieżowych w szkole, inicjuje kwestię wiekowych granic podziału przynależności młodzieży do organizacji, „bardzo jednostronnie ujmuje problem podwójnej przynależności, odnosząc wszystkie wynikające stąd konsekwencje tylko do młodzieży harcerskiej – nie uwzględnia już nawet naszych instruktorów i w ogóle nie stawia tej sprawy wobec członków i aktywu ZMS”. Wśród przeciwników listu był też Kuroń. Ostatecznie jednak oponenci przegrali. W głosowaniu większość stanęła za Kineckim i Żołnierkiewiczem, którzy obiecywali osłabienie w rozmowach z ZMS niektórych niekorzystnych sformułowań⁷. Ostatecznie jednak sprawa listu nie została sfinalizowana. Niemniej jego pojawienie się i treść wskazywały na zagrożenie ZHP i niekorzystne dla Związku tendencje. Potwierdzał je brak reakcji kierownictwa PZPR na wnioski o wyznaczenie terminu zjazdu ZHP.

10 maja odbyło się spotkanie Sekretariatu GK z sekretarzem KC Witoldem Jarosińskim, ministrem oświaty Tułodzieckim oraz reprezentującymi Wydział Organizacyjny KC Mieczysławem Marcem oraz Wydział Nauki i Oświaty Zenonem Wróblewskim i Henrykiem Garbowskim. Znamienny był brak Zambrowskiego, w miejsce którego pojawił się Jarosiński, niedawno awansowany do Sekretariatu KC działacz wywodzący się z terenu. Harcerze mówili o aktualnych potrzebach ZHP. W wyniku rozmowy zobowiązano Sekretariat GK do przedłożenia do końca czerwca dokumentów związanych z planowanym zjazdem Związku⁸. Musiało to być jedno z najważniejszych spotkań z władzami w ostatnich latach, niestety nie dysponujemy zapisem obszerniejszym niż zwięzła notatka w sprawozdaniu Sekretariatu Głównej Kwatery.

Być może przywódcy ZHP zostali zapoznani z tezami przygotowywanymi na zbliżające się XIII Plenum KC PZPR, w których ujęto także kwestię harcerstwa. Projekt referatu Gomułki zatwierdziło Biuro Polityczne 27 czerwca. Na tym samym posiedzeniu Gomułka powiadomił o ustąpieniu z kierownictwa Romana Zambrowskiego, którego odejście uzasadnił „różnicami w poglądach ideologicznych”. Dokonano korekty w obowiązkach sekretarzy – Wydział Organizacyjny przejął pod swą kontrolę Edward Ochab⁹. W istniejącym systemie były to ważne zmiany, wpływające na pozycję między innymi przywódców ZHP. Sekretarze KC odpowiedzialni za określone dziedziny informowali się i wpływali poprzez swoich zaufanych współpracowników, których pozycja w danej organizacji zależała od siły protektora. Zakrzewska od 1957 roku miała dobre kontakty z Zambrowskim, jego definitywny upadek ogromnie osłabiał jej pozycję. Przysłany do kierownictwa ZHP Wiktor Kinecki był człowiekiem Zenona Kliszki, który w tych tygodniach dodatkowo wzmocnił swą pozycję, stając na czele Komisji Ideologicznej KC. W tej grze o władzę merytoryczne argumenty mało się liczyły, a osobiste opinie poszczególnych członków kierownictwa ZHP nie miały znaczenia.

W tych okolicznościach władze ZHP przygotowywały się do zjazdu. Na posiedzeniu Głównej Kwatery 2 lipca dyskutowano nad wynikami prac komisji prawa harcerskiego kierowanej przez Wiktorię Dewitzową. Zrelacjonowała ona swą rozmowę z Garbowskim z KC, który powiedział, że prawo harcerskie „powinno celować na całą organizację, a nie na poszczególną jednostkę”, podkreślać więź trzech pokoleń, podnosić sprawę socjalizmu, więzi z ruchem rewolucyjnym, akcentować sprawę nauki i kształtować stosunek do własności społecznej. Omówiono też ogólną notatkę Jerzego Majki w sprawach zjazdu przygotowaną do złożenia w KC. Prócz uwag szczegółowych zgłaszanych przez innych zasadniczą krytykę notatki przeprowadził Włodzimierz Kosmala. Zauważył, że należy podkreślić „wzrost szeregów harcerstwa” nie tylko w szkołach podstawowych, ale i średnich, „a tak sprawa nie została postawiona”. Drużyny starszoharcerskie są odpowiednikami ogniw innych organizacji – ZMS i ZMW „i takiego traktowania ich stanowczo się domaga”. Większość opowiedziała się za tym, by do czasu odbycia Plenum KC notatki nie składać. Dyskutowano także nad cząstkowym sprawozdaniem komisji statutowej¹⁰.

Na XIII Plenum KC 4 lipca Władysław Gomułka wygłosił niezwykle obszerne przemówienie, w którym przedstawił wizję nieusuwalnego konfliktu między Wschodem a Zachodem, socjalizmem i kapitalizmem. W tej walce miejsce kultury i nauki nie jest neutralne, podlegają one naciskom „wrogich ideologii”, w tym rewizjonizmu, które są narzędziami walki kapitalizmu z socjalizmem. Odrzucając możliwość kompromisów ideologicznych, Gomułka skupił się na negatywnych zjawiskach w kulturze i nauce, przez co rozumiał krytycyzm w opisie rzeczywistości PRL, uleganie zachodnim modom, ideom i koncepcjom metodologicznym w naukach społecznych. Zaatakował środowisko historyków „trzymających się burżuazyjnych szablonów myślenia” i próbujących „wybielać” PPS, a także w ogóle zbyt łagodnie oceniających II Rzeczpospolitą. Nauki socjologiczne „najsilniej podlegały wpływom ideologii burżuazyjnej”, na przykład głosząc, że ideologia nie może być utożsamiana z nauką. Atak na nauki społeczne jako ulegające wpływom „burżuazyjnym” stanowił obszerny fragment wywodów Gomułki. Twórczość kulturalną także uznał za część „frontu ideologicznego”. Atakował zwłaszcza młodą kinematografię (między innymi wymienił Nóż w wodzie Polańskiego) za oderwanie od rzeczywistości socjalizmu i pesymizm. Za groźne uznał przenoszenie nad Wisłę sztuki inspirowanej pesymizmem związanym z egzystencjalizmem. Potępił próby uprawiania twórczości obrachunkowej ze zbrodniami stalinizmu. Negatywnie ocenił popularyzację kultury, w tym programy telewizji i radia, a także prasę kulturalną. Ich rolę widział „w walce z przeciwnikiem, który z fal eteru sączy nieustannie swoją oszukańczą frazeologię o «wolnym świecie»”.

W kontekście takich poglądów i mniemań Gomułka omówił również sprawy ruchu młodzieżowego. „Wroga socjalizmowi propaganda prowadzona przez wewnętrzne i zewnętrzne siły reakcyjne jest obliczona przede wszystkim na młodzież”. Formowanie świadomości młodego pokolenia „to jedno z naczelnych zadań partii”. Organizacje młodzieżowe ZMS i ZMW „w wielkim stopniu otrząsnęły się z kryzysu ideowego, który leżał u podstaw samorozwiązania się ZMP”. Niemniej „organizacje młodzieżowe i ich czasopisma nie wystąpiły przeciw fałszywym teoriom o walce pokoleń, mimo że teorie te znajdują pewien oddźwięk wśród młodzieży”. ZMS nie zawsze troszczył się o socjalistyczną treść ruchu, niekiedy udzielał poparcia klubom i zespołom „lansującym tendencje obce socjalistycznej kulturze, prymitywizm i snobistyczne naśladownictwo Zachodu”. W tym kontekście Gomułka wspomniał o założonym w Warszawie Klubie Poszukiwaczy Sprzeczności. „Założeniem programowym klubu «poszukiwaczy sprzeczności» jest antymarksistowska teoria o nieingerencji ideowej i konieczności bezstronnego zapoznawania młodzieży z wszelkimi kierunkami i prądami ideowymi, aby mogła swobodnie opowiedzieć się za tym, który jej odpowiada”. Ten kierunek jest „próbą przetransponowania w dziedzinę wychowania liberalno-burżuazyjnej teorii «wolnej gry» sił politycznych”. Działalność klubu jest „wybitnie szkodliwa”, a KC ZMS popełnił duży błąd, godząc się na powstanie klubu i udostępniając mu lokal. Działalność Klubu Poszukiwaczy Sprzeczności, a także rozwiązanego już przez Komendę Główną ZHP Bratniego Kręgu Drużyn Harcerskich „Jędrusie” „wskazuje, że należy uznać za niecelowe i szkodliwe istnienie jakichkolwiek klubów skupiających młodzież szkolną”. Wszelkie aspiracje młodzieży szkolnej powinny być zaspokajane w ramach organizacji młodzieżowych i ich struktury organizacyjnej.

Gomułka stawiał cel działania: „Organizacje młodzieżowe powinny podnieść na wyższy poziom swą działalność ideowo-wychowawczą wśród młodzieży, uodparniać młode pokolenie na wrogą propagandę, zapoznawać z dorobkiem rewolucyjnego ruchu robotniczego, z nauką marksizmu-leninizmu, przyswajać młodzieży marksistowski światopogląd, wychowywać ją w duchu patriotyzmu i internacjonalizmu, kształtować jej świadomość i wolę działania w imię realizacji zasad i celów socjalizmu”. Decydującym ogniwem takiego kształtowania młodzieży jest szkoła. Nie szczędził wprawdzie negatywnych uwag o braku odpowiedniego nastawienia ideologicznego w uczeniu przedmiotów humanistycznych, krytykował tendencję do traktowania szkoły jako miejsca realizowania tylko postępów w nauce. Za niebezpieczne uważał „tendencje do «neutralizmu» ideologicznego” w wychowaniu szkolnym. Za zjawisko pozytywne uznał „szybki liczebny rozrost ZMS i ZMW na terenie szkoły, lecz wciąż jeszcze organizacje te nie posiadają jasnej, wykrystalizowanej koncepcji pracy ideologicznej wśród młodzieży szkolnej”.

Dopiero w kontekście tych uwag Gomułka przeszedł do zdań poświęconych ZHP. „Istotny postęp w krystalizacji oblicza ideowego osiągnięto w ZHP w stosunku do zamętu ideologicznego, jaki szczególnie ostro wystąpił w tej organizacji w 1956 roku. (…) Ciągle jednak w ZHP nie przezwyciężono do końca błędnych poglądów na rolę organizacji dziecięcej w systemie wychowania wyrażających się w przecenianiu stopnia dojrzałości ideowej i politycznej kadry harcerskiej, w nadmiernym podkreślaniu samodzielności harcerstwa wobec szkoły, co w konsekwencji może prowadzić do przeciwstawiania aktywu harcerskiego szkole i nauczycielom. Tylko w ścisłym współdziałaniu ze szkołą organizacja harcerska może w sposób skuteczny kształtować socjalistyczny światopogląd i postawę ucznia”¹¹. Nic więcej Gomułka o harcerstwie nie powiedział.

Dla harcerzy było to niekorzystne postawienie sprawy. Pragnienie potwierdzenia równouprawnienia trzech organizacji młodzieżowych nie zostało spełnione. Choć szef partii powiedział wiele krytycznych uwag o ZMS, to jednak wyraźnie tę organizację uznał za najważniejszą, poświęcając jej najwięcej uwagi. ZMS i ZMW uznał za organizacje pożyteczne, liczył na ich dalszy rozwój w szkole. O ZHP wypowiedział się krótko i cierpko, redukując jego miejsce do organizacji pomocniczej w szkołach. Znamienne też było uznanie rozwiązania ZMP za wyraz kryzysu ideowego oraz użycie nazwy „organizacja harcerska”. O kadrze harcerskiej wypowiedział się krytycznie, zarzucając jej niedojrzałość. Gomułka nie zauważył żadnych celów wychowawczych innych niż ideologiczne, i to rozumiane w sposób bliski wzorom stalinowskim, gdyż wychowanie ideowe sprowadzał do indoktrynacji, eliminowania możliwości wyboru, odrzucał dochodzenie do prawdy w dyskusji i sporze.

Następnego dnia na Plenum trwała dyskusja. Zgodnie z regułami komunistycznej ceremonii referatu I sekretarza nie można było w żadnej mierze krytykować, kolejni zabierający głos popierali wyłożone w nim stanowisko, mogli natomiast uzupełniać tezy i opinie przywódcy przez dokładanie pewnych przykładów z własnego doświadczenia i zakresu odpowiedzialności. Ewentualne różnice mogli dostrzec tylko wprawni w tych rytuałach obserwatorzy, gdyż wyrażały się jedynie w doborze słów i akcentów. Dyskusję o roli ideologii prowadzili ludzie, którzy zazwyczaj nie mieli żadnego wykształcenia filozoficznego, czy ekonomicznego, a często w ogóle mieli niewielkie wykształcenie. Spośród członków KC wykształconych ideologicznie zabrał głos jedynie Adam Schaff. W istocie bowiem nie była to dyskusja o ideach czy o roli kultury, a o przywróceniu kontroli centrum władzy nad kulturą i nauką, także nad zlikwidowaniem takich enklaw, jak kluby dyskusyjne, gdzie ta kontrola nie docierała.

Zofia Zakrzewska zabrała głos jako ostatnia pierwszego dnia dyskusji, Marian Renke z ZMS został dopuszczony na początku drugiego dnia dyskusji. Zakrzewska zwróciła uwagę na wrażliwość młodzieży, jej zwracanie się ku przyszłości i dystans wobec wielkich zagadnień ideologicznych i politycznych. Młodzież żyje w atmosferze akceptacji zasad socjalizmu, ale konflikt socjalizm–kapitalizm nie daje jej pola do osobistego zaangażowania w walce. Nie wystarczą szkolenia. „Jeżeli nie umiemy (a niestety często nie umiemy) pokazać jej, jaka jest jej rola w budowaniu tej przyszłości, to jej marzenia karleją, ograniczają się wyłącznie do spraw osobistych”. Młodzież oczekuje, by pokazać jej „wielkie humanistyczne cele”. Wiedza polityczna młodzieży jest słaba, a wyobraźnia bardzo zapalna. Zakrzewska mówiła o możliwości mobilizowania młodzieży do czynów społecznych, potrzebie otwartości na jej własne inicjatywy, co daje „poczucie samodzielności, własnej wartości, więzi z partią”. Wspomniała o potrzebie zaufania do młodych, ale zarazem podzieliła krytykę części kadry ZHP: „Wystąpiły u niektórych instruktorów tendencje przeceniania dojrzałości politycznej młodzieży szkolnej, co w rezultacie postawiło tę młodzież w konflikcie ze szkołą”. Od kilku miesięcy są jednak realizowane w porozumieniu z Ministerstwem Oświaty nowe założenia programowe, które to napięcie niwelują. Zarazem jednak Zakrzewska zauważyła, że szkoła nie może wypełnić wszystkich założeń wychowawczych, z natury jest oparta na narzucaniu dyscypliny i obowiązku. Dlatego niezbędne jest uzupełnienie jej pracy przez organizacje młodzieżowe działające na płaszczyźnie dobrowolności, własnej inicjatywy młodzieży. Wspomniała też o III Zjeździe ZHP, „który ma być organizowany chyba jeszcze w tym roku”. Poparła „zawartą w referacie tezę o potrzebie bardziej jednolitego kierowania przez instancje partyjne całokształtem pracy ideowo-wychowawczej. Odczuwaliśmy ten brak bardzo wyraźnie. Szczególnie na odcinku wychowania młodzieży potrzebna jest jednolita płaszczyzna, jednolicie ustalone kierunki oddziaływania całego frontu ideowego, jednolicie ustalone kryteria oceny zjawisk i postaw ludzi”¹².

Pod koniec dyskusji raz jeszcze zabrał głos Gomułka, by podsumować obrady. Mówił długo, swobodnie, dygresyjnie. Miał pretensje do tych, którzy zabrać głos powinni, ale milczeli. Z nazwiska wymienił w tym kontekście Stefana Żółkiewskiego, Romanę Granas, Władysława Matwina. Ostro krytykował I sekretarza Komitetu Warszawskiego Walentego Titkowa za tolerowanie klubów dyskusyjnych młodzieży, niechęć do rozwiązania Klubu Krzywego Koła, złą sytuację wśród warszawskich intelektualistów oraz zadeklarowaną niechęć, by używać aparat bezpieczeństwa do wykrywania wrogów wśród młodzieży i inteligencji. Po odejściu Zambrowskiego te wytyki i pretensje jeszcze raz dowodziły, że „puławianie” są na cenzurowanym, z różnych względów irytują szefa partii. Tworzyło to określony klimat wobec tych ludzi, ośmielało do uznawania ich za już „byłych” działaczy. Gomułka raz jeszcze odniósł się do sytuacji z końca 1956 roku, kiedy „zamieszanie ideologiczne doszło do takich granic, że zrobiło się może największe głupstwo, jakie za całe 18 czy 19 lat w Polsce Ludowej zrobiła nasza partia. Wówczas to rozpuściło się, myśmy to nazwali rozwiązanie, rozpuściło się ZMP”. A przecież „nie było najmniejszej potrzeby rozpuszczania, rozwiązywania tej organizacji. To był wielki błąd, dokonany pod wpływem tego głębokiego zamieszania ideologicznego, jakie w naszych szeregach wywołał wróg, jakie w naszych szeregach wywołali rewizjoniści”. Dziś to zamieszanie zostało nadrobione, dawni działacze ZMP pracują w ZMS i ZMW, ale „nadal na pracy naszej partii ciążą pozostałości tego szkodliwego okresu”. Było to bardzo twarde odcięcie się od demokratyzacji lat 1956–57 i nie dotyczyło tylko ruchu młodzieżowego. W dalszej części swoich wywodów Gomułka polemizował z Zakrzewską, ale wydawało się, że nie zrozumiał sensu jej wystąpienia. „Może tow. Zakrzewska źle się wysłowiła – mówił szef partii – ale postawić tak sprawę: właściwie my nie mamy programu pracy dla młodzieży, bo to tak mniej więcej wyglądało, my wychowujemy młodzież na tradycjach, a młodzież stawia pytanie: a jaka nasza perspektywa? A tow. Zakrzewska powiada – nie bardzo wiemy, co odpowiedzieć. Nie bardzo umiemy odpowiedzieć, więc co to znaczy. Dlaczego my nie możemy odpowiedzieć młodzieży, pokazać jej perspektywy, przecież to wynika z tego, że jeśli my młodzież wychowujemy na tradycjach walk rewolucyjnych, to znaczy, że ta młodzież w tych tradycjach wychowana z kolei chce dokonywać przewrotu, władzę obalać itd. Dlaczego nie możemy im dawać perspektywy. U nas w kraju daleko, daleko rewolucja nie skończona”. Po dłuższej chwili takiego wywodu Gomułka jednak powiedział: „Chociaż, jeżeli chodzi o samo harcerstwo, to ono może ma najlepsze metody w pracy wychowawczej i ma duże rezultaty”¹³. W prasie opublikowano jedynie referat Gomułki bez wielu akapitów i skrót niektórych głosów w dyskusji, wywody zamykające obrady były znane jedynie obecnym na sali obrad w gmachu KC.

Na posiedzeniu Głównej Kwatery 7 lipca odnoszono się do wytworzonej przez XIII Plenum sytuacji Związku. Kinast zwrócił uwagę, że w referacie I sekretarza Związek dostał ocenę krytyczną. Dotyczy to „zwłaszcza za mocnych z naszej strony akcentów na samodzielność organizacji, przeceniania walorów kadry młodzieżowej. Chcąc ponosić nadal odpowiedzialność za organizację, należy w pracach przedzjazdowych mieć ten błąd na uwadze”. Jaskot powiedział, że partia „ma prawo oceniać naszą działalność. Niepokoi tylko fakt, że dokonano tego w tym wypadku bez naszego udziału. Faktem jest, że nie umiejscowiono nas w ruchu młodzieżowym, tylko w szkole”. Postulował odbycie zasadniczej dyskusji i przedłożenie partii oczekiwań ZHP. Kuroń mówił: „Umiejscowienie na Plenum naszej organizacji w szkole nie jest skutkiem naszej pracy, a prezentuje model, jaki kierownictwo Partii widzi dla ruchu młodzieżowego. W tej sprawie mamy prawo ustosunkowywać się i wypowiadać się, czy nam ten model odpowiada i prezentować naszą opinię w Kierownictwie Partii. Problem, który w swym głosie na Plenum poruszała Z. Zakrzewska jest rzeczywisty i b. ważny nie tylko z punktu widzenia naszej organizacji. Jeżeli w podsumowaniu zarysowała się raczej krytyka, niż zrozumienie dla tego zagadnienia, to należałoby podjąć wyjaśnienie tej sprawy, bo jest poważna i występuje szeroko”. Również inni zabierający głos w dyskusji – Gurycka, Dejnarowicz, Woroniecki, Grzelak – opowiadali się za przygotowaniem materiału dla KC zawierającego wypracowany w kierownictwie Związku model dalszego jego funkcjonowania. Sceptyczny był natomiast Krasuski, który zwrócił uwagę na słabość organizacji w szkołach średnich, co powoduje, że walka o pozycję ZHP w tych szkołach „nie znajduje merytorycznego uzasadnienia w naszej dotychczasowej praktyce”. Żołnierkiewicz powiedział, że „sformułowania w referacie na XIII Plenum dot. harcerstwa traktuje jako dyrektywę”. Już ta wymiana poglądów wskazywała, że o jednolitym stanowisku Głównej Kwatery wobec kierownictwa partii nie może być mowy.

Wnioski z dyskusji próbowała podsumować Zakrzewska, wymieniając problemy, które powinny się znaleźć w materiale dla KC. Wskazała między innymi na potrzebę obrony społecznych potrzeb młodzieży, na przykład zajęć na podwórkach, ale krytykę nadmiaru samodzielności ZHP w szkołach uznała za słuszną. Za ważne uznała podjęcie z partią dyskusji o modelu ruchu młodzieżowego, opierając się między innymi na statucie ZHP i uchwałach kierownictwa PZPR z 1959 roku. Notatkę powinien sporządzić nieliczny zespół, a przed jej złożeniem w kierownictwie partii należy ją przekonsultować z Marianem Spychalskim (jako członkiem Biura Politycznego i przewodniczącym Rady Głównej Przyjaciół Harcerstwa). Zakrzewska proponowała, by autorem notatki nie był Sekretariat, ale zespół Głównej Kwatery „z udziałem obecnych członków Sekretariatu”. Zaproponowała trzech członków Sekretariatu, nie wymieniając nazwisk, oraz Kinasta i Jaskota. Kinast jednak odmówił i ostatecznie ustalono, że dokument opracuje Sekretariat z udziałem Jaskota¹⁴. Zakrzewska próbowała zatem ustalić strategię walki o ZHP przez rezygnację z obrony autonomii Związku wobec szkoły, ale skupienie się na sprawach modelu ruchu młodzieżowego, w tym utrzymanie niezależności od ZMS. Liczyła na przyjaciół harcerstwa w kierownictwie partii, zwłaszcza na Spychalskiego. Wiedziała, że nie może liczyć na zdominowany przez Kineckiego Sekretariat, próbowała więc powołać komisję, w której byłyby zrównoważone wpływy Sekretariatu i Głównej Kwatery. Ten ostatni zamiar powiódł się tylko częściowo.

W następnych tygodniach powstawały kolejne części obszernej notatki dla KC, które dyskutowano na posiedzeniach Sekretariatu. Niestety, skrócone protokoły, w których nie odnotowywano przebiegu dyskusji, nie pozwalają na przedstawienie stanowisk poszczególnych działaczy i punktów spornych. Z pewnością dyskusjom towarzyszyły rozmowy kuluarowe w KC PZPR. Świadczy o tym choćby „Projekt części materiału GKH dla KC PZPR do uzgodnienia z organizacjami”, który 13 sierpnia przesłał do Herberta Goldberga, sekretarza Komisji Młodzieżowej KC PZPR, zastępca Naczelnika Harcerstwa Zdzisław Woroniecki. „Zgodnie z ustaleniem – pisał Woroniecki – przesyłamy materiał dotyczący układu ruchu młodzieżowego i miejsca w nim ZHP ze szczególnym uwzględnieniem terenu szkoły średniej”. W dokumencie pisano, że w porozumieniu z kierownictwem ZMS i ZMW przedstawia się następujące stanowisko. „Głównym terenem działania ZHP są uczniowie szkoły podstawowej, tak jak głównym terenem ZMS jest pracująca młodzież miast, zaś ZMW – młodzież wiejska. Szkoła średnia przy obecnym układzie ruchu młodzieżowego jest miejscem działania wszystkich trzech organizacji”. Rekrutacja kadry dla ZHP i jej kształcenie musi być zadaniem ZHP, taka rekrutacja przez ZMS i ZMW może mieć charakter pomocniczy. Dla osiągnięcia tego celu niezbędne jest, by ZHP działał w szkołach średnich oraz by instruktorzy ZHP byli częścią „aktywu politycznego ruchu młodzieżowego”.

Kluczowe zdania tej notatki-projektu brzmiały:  „D l a t e g o   t e   ż   Z H P   p r z y   o b e c n y m   u k ł a d z i e   r u c h u   m ł o d z i e ż o w e g o   j e s t   o r g a n i z a c j ą   d z i e c i  (bo głównym terenem działania ZHP są uczniowie szkoły podstawowej), młodzieży (bo młodzież ze szkół średnich zapewnia naturalną ciągłość wychowawczą i organizacyjną młodszym, nadaje ton ideowo-polityczny harcerskiej młodzieży młodszej i zuchowej oraz jest źródłem wyrastania związanej z harcerstwem kadry) i  i n s t r u k t o r ó w  (którzy odpowiadają za kierunek ideowy wychowania, za program i metody, dzięki specjalnym uprawnieniom, jakie w ZHP posiadają oraz przez fakt, że bezpośrednio kierują drużynami. (…) ZHP powinno pracować nad tym, aby harcerze wychodzący ze Związku stawali się członkami ZMS i ZMW w zakładach pracy, na wsi i na uczelniach. ZMS i ZMW natomiast będzie odpowiednio cenił ten fakt i traktował poprzednią pracę w ZHP na terenie szkoły średniej jako staż pracy organizacyjnej.

Postulujemy, aby Kierownictwo Partii poprzez potwierdzenie, iż przynależność młodzieży szkół średnich do każdej z trzech organizacji (ZMS, ZMW, ZHP) jest przejawem równie wartościowego ideowo-politycznego zaangażowania na rzecz socjalizmu – dało wyraz równego traktowania trzech organizacji w szkole średniej”.

W celu zrealizowania jedności ideowo-politycznej ruchu młodzieżowego, co jest jedną z podstawowych zasad, należy dążyć do ustalenia wspólnych założeń programowo-wychowawczych organizacji młodzieżowych w szkole średniej i w tym celu powołać zespół roboczy przedstawicieli trzech organizacji dla opracowania jednolitego programu wychowawczego organizacji w szkole średniej. Należy też przyciągać członków ZMS i ZMW do pracy na rzecz dzieci przez zwiększenie rekrutacji kadry harcerskiej w tych organizacjach i bliższe współdziałania grup ZMS i ZMW z młodszymi drużynami harcerskimi. Należy również wystąpić z wnioskiem, by IV Zjazd PZPR udzielił prawa rekomendowania do partii instruktorskim kręgom pracy ZHP, analogicznie, jak to czyni ZMS. Kopie pisma wysłano też do Wiesława Adamskiego, sekretarza KC ZMS, i Kazimierza Barcikowskiego z kierownictwa ZMW¹⁵. Nie wiadomo, jaka była reakcja Komisji Młodzieżowej KC, niemniej 7 września na posiedzeniu Głównej Kwatery zdecydowano nadal stawiać postulat, by kierownictwo PZPR potwierdziło, że przynależność do jednej z trzech organizacji – ZMS, ZMW i ZHP – „jest przejawem równie wartościowego ideowo-politycznego zaangażowania na rzecz socjalizmu” i „dało wyraz równego traktowania trzech organizacji w szkole średniej”¹⁶.

W końcu września finalizowano prace nad dokumentem w Sekretariacie i przyjęte wersje przekazywano do dyskusji członkom Głównej Kwatery. W posiedzeniach 24 września i 1 października brał udział także Jacek Kuroń. Nie znamy jednak przebiegu dyskusji, gdyż jej nie protokołowano. Treść powstającego dokumentu pokazywała, jak bardzo kierownictwo ZHP cofało się, rezygnowało z poprzednich nadziei i ambitnych planów, by skupić się na obronie rzeczy najważniejszej – dalszego istnienia organizacji w szkołach średnich i jej formalnej niezależności od ZMS. Były to typowe dylematy w systemie, w którym arbitralna wola władzy była najwyższym prawem. Kuroń obserwował ten proces utraty nadziei, łamania ludzi, odbierania im poczucia autonomii i odwagi. Jedni reprezentowali już „drugą stronę”, inni po prostu byli gotowi na wszystko, by uratować własną karierę, jeszcze inni mieli poczucie, że warto walczyć, argumentować, by obronić to, co można. Radykalny i pełen pasji Kuroń, mający już o istniejącym systemie jak najgorsze mniemanie, czemu dawał wyraz w prywatnych rozmowach, był w tych dyskusjach coraz mniej aktywny. 3 października został powołany na trzymiesięczne przeszkolenie wojskowe do Łodzi, nie mógł zatem uczestniczyć w opisywanych wydarzeniach. Był już wówczas rozpracowywany przez Służbę Bezpieczeństwa jako podejrzany o wrogą działalność¹⁷.

„Notatkę dla KC” przyjęto ostatecznie 2 października 1963 roku. Był to obszerny (17 stron maszynopisu) dokument, który zostanie załączony na posiedzenie Biura Politycznego w grudniu 1963 roku. W tym memoriale, zatytułowanym Zadania III Zjazdu ZHP kierownictwo organizacji zwracało się „z prośbą do Kierownictwa Partii o wyrażenie zgody na zwołanie Zjazdu w lutym 1964 roku”. Ta kuriozalna prośba o zgodę na zwołanie zjazdu oficjalnej organizacji w określonym statutem terminie oddawała rzeczywistość polityczną kraju. W dalszej części pisma wskazywano na sprawy, którymi zjazd ma się zająć. „Prosimy o aprobatę tego stanowiska”.

Kierownictwo ZHP charakteryzowało minione lata jako okres walki. „W rezultacie tej walki zawiodły rachuby reaktywowania dawnego ZHP z jego bogo-ojczyźnianymi tradycjami skautowymi, antypionierskim nastawieniem, «apolitycznym» programem wychowania ogólnie cnotliwego «porządnego człowieka» w duchu «harcerskiej» ideologii. (…) Dzięki polityce partii i w oparciu o partię niedwuznacznie określono socjalistyczny charakter organizacji”. Podkreślano, że harcerstwo pracuje pod kierownictwem partii, w tym instancje wojewódzkie i powiatowe oceniają pracę ZHP i wpływają na politykę kadrową. Zauważano jednocześnie nie dość intensywny rozwój ZHP w szkołach podstawowych, płynność kadry, zjawisko rozwiązywania i zawiązywania drużyn, są też drużyny istniejące tylko „na papierze”. Brak też „jasnego określenia zakresu wiedzy o życiu społeczno-politycznym, którą harcerze powinni uzyskać w organizacji. Osłabiona została funkcja wychowawcza prawa harcerskiego, które zresztą w obecnej postaci nie może dobrze służyć wychowaniu ideowo-moralnemu”. Za długo trwała izolacja harcerstwa od szkoły, głównie w miastach, ale ta tendencja jest przełamywana w celu „zapewnienia właściwego wpływu nauczycieli na pracę drużyny”. Powoływano się przy tym na dokument „Zadania ZHP w szkole”, przyjęty przez kierownictwo Ministerstwa Oświaty i Główną Kwaterę ZHP w marcu 1963 roku. Pisano też, że zacieśnieniu ulega współpraca z ZMS i ZMW, ale nadal brakuje „jasnego określenia funkcji młodzieży ze szkół średnich w harcerstwie i miejsca harcerstwa w ruchu młodzieżowym”.

III Zjazd ZHP miał przynieść rozwinięcie tendencji w kilku kierunkach. Przede wszystkim „udział harcerzy w konkretnych zadaniach budownictwa socjalizmu u boku dorosłych”, czyli świadomość udziału w rozwiązywaniu ważnych spraw „stawianych przez Partię przed narodem” i „związku z dorosłym aktywem partyjnym”, „socjalistyczny stosunek do pracy i własności społecznej”, ukazywanie „wyższości socjalizmu nad kapitalizmem”. W projektowanym wychowaniu wskazywanie na najważniejsze cele: upowszechnianie tradycji ruchu rewolucyjnego, przyjaźni z krajami socjalistycznymi, informowanie o zadaniach i funkcjonowaniu władzy ludowej i organizacji społecznych, upowszechnianie wiadomości o aktualnych zadaniach gospodarczych. Tego typu deklaracje i zaklęcia były jakby cytatami z niedawnego przemówienia Gomułki i miały politycznie legitymizować ZHP, ale można je też było czytać jako wyrzekanie się jakiejkolwiek autonomii i własnego języka, tym bardziej wartości, w wychowywaniu. O tym ostatnim mówiła też wzmianka o potrzebie rewizji prawa i przyrzeczenia harcerskiego, w tym kształtowania „podstaw naukowego światopoglądu”, czyli wychowania niereligijnego, laickiego. Zapowiadano zacieśnianie kontaktów z „bratnimi organizacjami pionierskimi i komsomolskimi”.

Dłuższe akapity memoriału dotyczyły potrzeby współpracy ZHP ze szkołą, a ich treść wskazywała na całkowite porzucenie wcześniejszych obaw i zupełne podporządkowanie drużyn kierownictwu szkół, łącznie z postulatem „przedłużania wpływu wychowawczego szkoły na czas wolny ucznia” i w środowisku sąsiedzkim. Tym samym odrzucano silne wcześniej koncepcje organizowania czasu wolnego, „podwórek”, zabaw w dzielnicach opartych na miejscu zamieszkania i naturalnym środowisku dzieci. Także w tym zakresie dokument był całkowitą kapitulacją Kwatery Głównej wobec wizji Gomułki i akceptacją modelu dyscypliny narzucanej przez szkołę i kontroli nad dziećmi, najefektywniejszą za pośrednictwem szkoły. W gruncie rzeczy oznaczał rezygnację z modelu organizacji społecznej.

Porzucając pragnienia autonomii i własnych koncepcji wychowawczych, Kwatera Główna zdecydowała się bronić jedynie samego prawa do istnienia ZHP jako organizacji obejmującej całą młodzież szkolną. Broniła koncepcji pracy na zasadzie „jedności trzech pokoleń”, czyli kontynuacji pracy harcerskiej w szkołach średnich. Z tej ostatniej grupy wywodziło się blisko 10 tysięcy instruktorów pracujących z dziećmi w szkołach podstawowych. „Nie można w tym względzie poprzestać na środowisku nauczycielskim. (…) Bezpośredni nabór kadry instruktorskiej musi być więc skutkiem wychowania, rezultatem pracy zespołu młodzieżowego, który sam podejmując poważniejsze zadania społeczno-polityczne w szkole i środowisku, czuje się współodpowiedzialny za to, co dzieje się w całej organizacji (…) jest współorganizatorem poczynań ze szkół podstawowych w środowisku, zna nie tylko z kursu, ale i z praktyki program i metody pracy harcerstwa”. W konsekwencji postulowano, aby „chociaż harcerstwo, ZMW i ZMS zajmują nierównorzędną pozycję w życiu społecznym – uznać harcerstwo w  s z k o l e   ś r e d n i e j  za równorzędną politycznie organizację młodzieżową z ZMS i ZMW”. Zapowiadano, że „ZHP powinien przygotowywać swoich członków do wstąpienia do ZMS lub ZMW w ostatniej klasie albo po jej ukończeniu”¹⁸.

Dążenie do utrzymania organizacji mającej własną kadrę i działającej w szkołach średnich było głównym przedmiotem krytyki zawartej w powstających jesienią 1963 roku w KC notatkach. W jedynej podpisanej przez H. Świątnickiego z Wydziału Nauki i Oświaty kwestionowano utrzymanie dotychczasowego modelu ZHP. „Konsekwentnie wyprowadzony jest wniosek, że trzy pokolenia muszą tkwić w orbicie wpływów i stosunków jednej organizacji – pisał Świątnicki. – Stąd nie wystarcza na przykład dla ZHP współdziałanie z ZMS i ZMW (dla harcerza nie jest wzorem ZMS-owiec czy też działalność ZMS), ale potrzebna jest własna młodzież starsza i jej działalność. Można iść dalej i powiedzieć, że nie wystarcza partia, ale potrzebne jest pokolenie starsze skupione w «Radach Przyjaciół»”. Sprawa charakteru ZHP nie była dotąd przez partię dyskutowana, a taka dyskusja jest potrzebna. „Aktualny profil (charakter) ZHP oderwany jest w gruncie rzeczy od modelu organizacji młodzieżowych w Polsce”. Harcerstwo może spełnić swą rolę pod warunkiem, że będzie organizacją masową, do czego potrzebna jest kadra instruktorska. „Oczekiwania na własną kadrę są złudne”. Głównym źródłem dopływu tej kadry powinny być ZMS i ZMW¹⁹.

Inna – niepodpisana – notatka z 30 października była powtórzeniem krytyki zawartej w piśmie Świątnickiego, ale zawierała propozycje Wydziału Organizacyjnego oraz Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR. Propozycje te polegały na zmianie statutu ZHP i ściślejszym określeniu, że Związek „pracuje pod ideowym przewodnictwem PZPR, przy kadrowej i organizacyjnej pomocy organizacji młodzieżowych ZMS i ZMW”. Członkowie ZHP „po ukończeniu szkoły podstawowej wstępują do ideowo-politycznych organizacji młodzieżowych ZMS i ZMW”. Młodzież powyżej 15 lat pozostaje w ZHP w charakterze instruktorów pełniących funkcje w drużynach zuchowych i harcerskich. „Instruktorami harcerskimi mogą zostać członkowie szkolnych, robotniczych i studenckich organizacji ZMS i ZMW, nauczyciele – członkowie partii politycznych i bezpartyjni – oddani sprawie socjalistycznego wychowania dzieci i młodzieży”. Planowano zmienić także sposób powoływania władz ZHP. Miały być nimi Rady Harcerskie odpowiednich szczebli powoływane „na wspólnych plenarnych zebraniach instancji ZMS, ZMW i kręgów harcerskich bądź ich delegatów”. Rady Harcerskie miały wyłaniać Komendy ZHP szczebla powiatowego, wojewódzkiego i Główna Kwatera Harcerstwa²⁰.

Propozycje te zmierzały w istocie do likwidacji ZHP jako samodzielnej organizacji, która nie miałaby prawa działania w szkołach średnich, a jej praca w szkołach podstawowych byłaby poddana ścisłej kontroli aktywistów ZMS i ZMW, którzy też mieli uczestniczyć w wyłanianiu władz ZHP na wszystkich szczeblach.

Późniejsza zaledwie o parę dni notatka podpisana przez Wydział Nauki i Oświaty KC PZPR uzasadniała powyższe propozycje, ale też łagodziła jedną z nich. Pisano, że równouprawnienie ZHP i ZMS w szkole średniej doprowadziłoby do „wypierania ZMS ze szkół średnich, bądź też wprowadzenia podwójnej przynależności”. Rywalizacja organizacji na terenie szkół średnich „utrudnia już obecnie i hamuje proces krystalizacji oblicza jednej i drugiej, odbija się zwłaszcza ujemnie na pogłębianiu form i metod pracy ZMS, który jest odcięty od pracy z młodzieżą młodszą”. Należy dążyć do tego, aby szkoła podstawowa stała się głównym terenem działalności harcerstwa, a ZHP był masową organizacją ideowo-wychowawczą w ośmioklasowej szkole. W okresie przejściowym – do czasu wprowadzenia w życie reformy szkoły podstawowej (1967) – należy utrzymać harcerstwo w klasach VIII i IX liceum ogólnokształcącego i pierwszych dwóch klasach szkół zawodowych jako odrębnej organizacji. W ostatnich dwóch klasach szkół średnich istniałyby drużyny kadrowe, instruktorskie, złożone z młodzieży pełniącej pomocnicze funkcje instruktorskie²¹. Ta ostatnia poprawka do wcześniejszych projektów zakładała istnienie ZHP w pierwszych klasach szkół średnich oraz jako wąskiej organizacji kadrowej w klasach starszych. Ale tylko przez kilka najbliższych lat.

W kolejnej notatce, sygnowanej przez Wydział Organizacyjny oraz Wydział Nauki KC, podtrzymywano te propozycje, szkicowano plan wprowadzenia na instruktorów osób, które nie przeszły przez harcerskie próby i stopnie, ale mają „zamiłowanie do pracy wychowawczej z dziećmi”, a są to przeważnie nauczyciele. Projektowane rozwiązanie dla szkół średnich na okres przejściowy powinno stymulować proces zbliżania ZHP i ZMS, „stapiania się obydwu organizacji, który doprowadzi do połączenia ich w jedną organizację”²².

Ostatecznie wszystkie te propozycje znalazły się w notatce, którą 2 grudnia kierownik Wydziału Organizacyjnego KC Mieczysław Marzec przesłał, także w imieniu Wydziału Nauki i Oświaty do sekretarza KC Edwarda Ochaba. W piśmie przewodnim zaznaczał, że notatka „była dyskutowana z tow. Zakrzewską oraz z przedstawicielami ZMS i ZMW. Tow. Zakrzewska nie zgadza się z treścią notatki”. W notatce zaznaczano zbieżność poglądów obu wydziałów KC i Głównej Kwatery ZHP na uznanie szkoły podstawowej za główny teren działania ZHP, rozszerzenia działalności harcerstwa w szkole przez rozbudowę form związanych z nauką dzieci oraz w sprawie programu wychowania harcerzy w duchu socjalizmu. Różne są poglądy Wydziałów oraz GK ZHP „jeśli chodzi o model organizacji harcerskiej, jej miejsce w ruchu młodzieżowym i zakres jej działania na terenie szkoły średniej”. W dalszej części dokumentu precyzowano stanowisko obu Wydziałów KC, zgodnie z omawianymi wcześniej notatkami. A zatem takich przekształceń modelowych, by następowało zbliżenie ZHP do ZMS i ZMW, prowadzące „do połączenia ich w jedną organizację”²³.

Reagując na argumenty zawarte w notatkach i zapewne rozmowach w KC PZPR naczelnik Zakrzewska sporządziła 21 listopada i najpewniej złożyła władzom politycznym „Notatkę”, w której rozwijała argumentację zawartą w październikowym memoriale. Sprawę pracy ZHP w szkole średniej rozpatrywała z trzech punktów widzenia: działalności ZHP w szkołach podstawowych, sytuacji wychowawczej w szkołach średnich oraz perspektywy rozwoju ruchu młodzieżowego „z uwzględnieniem, iż po krótszym lub dłuższym okresie czasu nastąpi jego organizacyjne zjednoczenie”. Podjęcie tego ostatniego wątku tak wprost było nowością i z pewnością nie Zakrzewska podnosiła taką perspektywę. Odnosząc się do pracy ZHP w szkołach podstawowych, pisała, że w minionych 4 latach lista członków Związku w tych szkołach wzrosła czterokrotnie. Oceniała, że jest to wzrost niewystraczający. Istnieje możliwość, by za 3 lata ZHP w szkołach podstawowych skupiał 40 procent uczniów. Niezbędny do takiego wzrostu jest rozwój kadry społecznej pozyskiwanej wśród nauczycieli, ludzi „z produkcji”, dzięki współpracy ze związkami zawodowymi, studentów, ale najważniejsi będą instruktorzy ze szkół średnich. ZHP pozyskuje obecnie kadrę spośród 160 tysięcy harcerzy – uczniów szkół średnich (11 procent ogółu uczniów szkół średnich). Aby zrealizować zamierzenia dotyczące szkół podstawowych, liczba harcerzy w szkołach średnich winna wzrosnąć dwukrotnie. Rekrutacja kadry przez ZMS i ZMW byłaby pożyteczna, ale można ją traktować tylko pomocniczo. „Argumenty – polemizowała z jakimś poglądem – iż kadrą może kierować w pełni ZMS, nie są poparte ani praktyką lat 1950–1955 (gdy kadrę stanowili etatowi nauczyciele) ani lat 1956–63, bowiem próby takie nie dają wyników w dostatecznej skali”. Model, w którym dzieci, młodzież i wychowawcy są członkami jednej organizacji zdaje egzamin „i nazywanie tego modelu «skautowym» nie jest argumentem przeciwko tym pozytywnym doświadczeniom”. Można oczywiście skierować do ZHP na etaty lub ryczałty w harcerstwie kilkadziesiąt tysięcy nauczycieli. „Aktyw kierowniczy ZHP jest przeciwny takim rozwiązaniom, przy tym motywy są tak jasne, iż nie muszę ich podawać”.

Przechodząc do punktu drugiego, Zakrzewska zauważała, że do szkół wkracza wyż demograficzny. W 1963 roku w szkołach średnich uczy się 1 milion 488 tysięcy, w latach 1965–70 będzie to 2,5 miliona. Sytuacja ta wymaga znacznego wzmożenia wysiłków wychowawczych w szkołach średnich. Trzy organizacje młodzieżowe w szkołach średnich liczą 400 tysięcy członków (ZMS 260 tysięcy, ZHP 160 tysięcy, ZMW 35 tysięcy, przy czym ok. 50 tysięcy należy do dwóch organizacji). W sytuacji wzrostu liczby uczniów około miliona powinno należeć do organizacji. Rozwój jedynie ZMS musiałby następować metodami administracyjny, a ZMS stałby się głównie organizacją szkolną. Likwidacja którejkolwiek organizacji w szkołach średnich oznaczałaby zawężenie oddziaływania na młodzież. „Nie proponujemy zatem modelu: ZMS – organizacja robotnicza, ZMW – wiejska, ZHP – szkolna. Proponujemy, aby szkoła średnia była terenem pracy trzech organizacji i aby podjąć realne kroki dla opracowania jednolitego programu wychowawczego i pogłębienia współdziałania organizacji”. Wyraźnie odpowiadając na zarzuty pod adresem ZHP, Zakrzewska przyznawała, że istotnie, harcerze kończący szkołę i rozpoczynający studia lub pracę zawodową na ogół nie wstępują do ZMS. Zauważała, że także część członków ZMS po ukończeniu szkoły nie kontynuuje działalności w organizacji. Przezwyciężenie tego zjawiska widziała w usunięciu rywalizacji ZMS–ZHP i uznanie obu za równorzędne politycznie.

Wyraźnie nawiązaniem do jakichś kuluarowych dyskusji w KC PZPR był trzeci punkt „Notatki”: „Perspektywy rozwoju ruchu młodzieżowego nie są jasno ustalone. Mogą tu być przyjęte dwa różne założenia. Pierwsze z nich zakładałoby, iż w przyszłości istnieć będzie jedna organizacja młodzieżowa; należy w takim wypadku przesunąć do tego czasu wszystkie decyzje strukturalne i rozwiązać je łącznie. Przy drugim założeniu – struktury środowiskowej (organizacja robotnicza, wiejska, szkolna), należy w perspektywie widzieć jedną szkolną organizację i prawo przynależności uczniów starszych klas do pozaszkolnej organizacji młodzieży dorosłej, zwłaszcza, iż górny wiek uczniów szkoły licealnej będzie wynosił 19–20, a nawet 21 lat”. W pierwszym wypadku tworzenie jednej organizacji młodzieżowej „będzie musiało być przeprowadzone  b e z   s t r a t y   d o r o b k u  obecnie istniejących organizacji, a zatem na  z a s a d a c h   p e ł n e j   r ó w n o r z ę d n o ś c i”.  Należy zatem obecnie tworzyć warunki dla takiej równorzędności, jak ma to miejsce w wypadku ZMS i ZMW. Oznacza to traktowanie kręgów instruktorskich ZHP tak, jak grup ZMS i kół ZMW, a więc wyposażenie ich w prawo rekomendowania do partii. A także równe traktowanie trzech organizacji w szkołach średnich. Aby usunąć rywalizację między organizacjami w tych szkołach, należy tworzyć komitety współdziałania lub rady młodzieżowe, ustalić, że opiekę nad nimi sprawuje jeden nauczyciel, powołać komisję roboczą organizacji do spraw szkoły średniej na szczeblu centralnym i niższym. Niezbędne byłyby również zalecenia dla wszystkich organizacji „dotyczące zbliżenia programu wychowawczego, jednolitych wymagań stawianych członkom itp.” oraz zalecenia dla ZMS i ZMW w kwestii udzielenia pomocy w rekrutowaniu kadry dla ZHP. „Wydaje się zatem – kończyła Zakrzewska – iż ze wszystkich przyjętych we wstępie punktów widzenia słuszne są założenia dalszego rozwoju ZHP w szkole średniej wysuwane przez Sekretariat ZHP. Stanowią podstawowy warunek dalszego wzrostu kadry ZHP na zasadach społecznej kadry, pomagają w rozwiązywaniu trudnych zadań wychowawczych w szkole średniej, nie są sprzeczne z ewentualną perspektywą organizacyjnego łączenia ruchu młodzieżowego. Wszystkie inne wysuwane w dyskusjach propozycje rozwiązań muszą prowadzić do zahamowania rozwoju ZHP, do rozczarowania części młodzieży i znacznej części kadry ZHP”²⁴.

Reagując na fakt złożenia do Biura Politycznego wniosków przechodzących do porządku nad argumentacją harcerzy, 6 grudnia 1963 roku Zofia Zakrzewska jako naczelnik ZHP złożyła na ręce sekretarza KC Edwarda Ochaba memoriał, w którym odnosiła się do notatki Wydziałów Oświaty i Nauki oraz Organizacyjnego. Zauważała, że opracowanie powstało bez udziału przedstawicieli ZHP, a tylko dwie osoby ze Związku – Zakrzewska i Kinecki – mogli zgłosić swoje uwagi. Następnie pisała, że „czujemy się w prawie i obowiązku, jako członkowie Partii, przedstawić nasz punkt widzenia na propozycje sformułowane przez Wydziały”. To sformułowanie w liście sygnowanym przez jedną osobę brzmi nieco dziwnie i niejasno, ale wyjaśnieniem zapewne jest tytuł dokumentu: „Notatka Sekretariatu Głównej Kwatery Harcerstwa”. Nie wiadomo jednak, dlaczego dokument podpisała tylko Zakrzewska, a nie wszyscy członkowie Sekretariatu, co miałoby zapewne silniejszy wydźwięk. Być może list miał być podpisany przez innych, ale ostatecznie na złożenie podpisu się nie zdecydowali. W dokumencie zapewniano: „stwierdzamy raz jeszcze”, iż nie ma z Wydziałami różnic w ocenie pracy harcerstwa, potrzeby jego rozwoju zwłaszcza w szkole podstawowej „oraz co do programu wychowawczego, który na III Zjeździe i w dalszej pracy, zgodnie z wytycznymi XIII Plenum KC Partii, będzie coraz bardziej zmierzał do pogłębienia wychowania harcerzy w duchu idei socjalizmu”. Kierunki pracy ideowo-organizacyjnej „zostały przez nas sformułowane w dokumencie z dnia 9 października br., który tow. M. Marzec dołączył w materiałach dla Biura Politycznego, do notatki wydziałów KC”. Dokument ten uzasadnia utrzymanie dotychczasowego charakteru organizacji, ale też zmian w zakresie kierowania i pracy z kadrą oraz pełniejszej więzi ZHP ze szkołą, także przechodzenia harcerzy do ZMS i ZMW. „Propozycje ZHP zrodziły się na gruncie przekonania, że harcerstwo właściwie spełnia swą rolę w obecnym układzie ruchu młodzieżowego”.

Zakrzewska pisała dalej, iż memoriał jest odczytywany przez towarzyszy z obu wydziałów KC w ten sposób, że harcerze „nie są w stanie lub nie chcą zrozumieć, że należy zapoczątkować pewne bardziej dalekowzroczne rozwiązania”. Wskazywała, że propozycje wydziałów zmierzają do tego, by „w ciągu najbliższych 2–3 lat harcerze w szkole średniej przeszli do ZMS”. Przejście do ZMS 150 tysięcy harcerzy nie byłby obojętne dla członków organizacji, ale też instruktorów, nauczycieli i rodziców, którzy popierali socjalistyczny kierunek zmian w ZHP. „Propozycja zawarta w notatce Wydziałów miałaby zatem prowadzić do utworzenia z ZHP organizacji dziecięcej – działającej w szkole podstawowej – z rekrutacją kadry spoza ZHP”. Problemem centralnym dla organizacji dziecięcej jest sposób wyłaniania kadry i jej szkolenia. W notatce mówi się o współpracy z ZMS i ZMW, a to oznacza, że nikt w praktyce nie ponosi odpowiedzialności za sprawę kadry dla ZHP. Konsekwentne zrealizowanie takiej zasady oznaczałoby, że ZMS lub ZMS i ZMW musiałyby zająć się w pełni sprawami harcerstwa, także szkoleniem kadr, bazą finansową i materiałową, a wówczas powinna też powstać unia personalna, na przykład naczelnik harcerstwa byłby sekretarzem KC ZMS, odpowiedni pion powinien też powstać w terenie. Należałoby też oddelegować odpowiednią liczbę nauczycieli do rozwijającego się w szkołach podstawowych ZHP. Wskazywanie na rozliczne problemy organizacyjne, kadrowe i finansowe takiej operacji wywoływało u czytelnika wrażenie, że przygotowany przez wydziały projekt jest niedopracowany i nierealny. I chyba Zakrzewskiej o to chodziło.

Autorka memoriału prosiła, aby kierownictwo PZPR zechciało rozpatrywać alternatywne projekty – Wydziałów KC i ZHP. Według wydziałów ZHP stanie się organizacją dziecięcą bez drużyn w szkołach średnich, kierowaną przez ZMS i ZMW lub tylko ZMS. Według drugiej propozycji, za którą opowiadała się Zakrzewska i inni, „ZHP zachowa swój obecny charakter – organizacji dzieci, młodzieży i instruktorów. Głównym terenem działania Związku będzie szkoła podstawowa. Na tym terenie ZHP będzie dążył do możliwie szybkiego wzrostu, przy jednoczesnej trosce o zachowanie i pogłębienie wychowawczych efektów w pracy harcerstwa. W najbliższych 2–3 latach oznaczałoby to orientacyjnie wzrost do ok. 1 miliona 700 tysięcy harcerzy. W części wzrost ten nastąpiłby również w szkołach średnich ogólnokształcących i zawodowych, w celu zabezpieczenia ZHP aktualnie kadry pomocniczej, a w przyszłości kadry instruktorskiej, sposobnej do pracy z dziećmi”. Liczba harcerzy w szkołach średnich nie powinna przekroczyć 300 tysięcy. Nie wyklucza to współpracy ZHP i ZMS oraz ZMW w szkołach średnich, także kierowanie z tych organizacji kadry instruktorskiej do harcerstwa²⁵.

Biuro Polityczne zajęło się sprawą na posiedzeniu 14 grudnia 1963 roku. Większość czasu, jak można wnosić z porządku obrad, zajęły sprawy budownictwa i zatrudnienia absolwentów szkół wyższych. Sprawy harcerstwa omówiono w punkcie trzecim, z udziałem zastępcy kierownika Wydziału Nauki i Oświaty Zenona Wróblewskiego. Nie znamy przebiegu dyskusji, gdyż protokół jej nie zawiera, a jedynie lakoniczną konkluzję: „Biuro Polityczne uważa za słuszne, aby organizacja harcerska rozwijała pracę wśród dzieci i młodzieży do lat 16. Głównym terenem działania harcerstwa będzie więc szkoła podstawowa oraz 8 i 9 klasy licealne (jak również dwuletnie szkoły zawodowe)”²⁶. Biuro Polityczne poparło zatem stanowisko wydziałów KC, ale niekonsekwentnie, nie rozwijając na przykład wątku scalania ZHP i ZMS oraz wyznaczając harcerstwu ogromne zadania w szkołach zawodowych.

Lakoniczny dokument Biura uzupełnia notatka powstała cztery dni później w Wydziale Nauki i Oświaty, w której nieco szerzej omówiono podjęte postanowienia: „Decyzja Biura Politycznego: Harcerstwo pozostaje jako organizacja ideowo-wychowawcza w liceach ogólnokształcących w kl. VIII i IX i w pierwszych dwóch klasach wszystkich średnich szkół zawodowych: techników, liceów pedagogicznych i innych szkół. W klasach starszych szkół zawodowych (w 10 i 11 kl. Liceów ogólnokształcących, III, IV i V klasie techników, liceów pedagogicznych i innych szkół średnich) działa ZMS lub ZMW. Oznacza to, że harcerstwo obejmować będzie młodzież szkolną w wieku mniej więcej do lat 16, a ZMS lub ZMW – młodzież od lat 16. W klasach starszych szkół średnich młodzież pełniąca funkcję w harcerstwie tworzy grupy instruktorskie organizowane przez harcerstwo. Młodzież ta może, a nawet powinna, jednocześnie należeć do ZMS lub ZMW”. W szkołach zawodowych i przyzakładowych – gdzie nauka trwa niekiedy do 18 roku życia – Biuro zaleciło organizowanie drużyn harcerskich²⁷. Z tego omówienia wynika, że interwencja Zakrzewskiej okazała się częściowo skuteczna.

W następstwie podjętej przez Biuro Polityczne uchwały Wydział Organizacyjny KC PZPR wspólnie z Wydziałem Nauki i Oświaty zwołał na 21 grudnia naradę poświęconą działalności ZHP, ZMS i ZMW w szkołach średnich. Zaproszono Mariana Renke i Gajewskiego z ZMS oraz Kazimierza Barcikowskiego i Szewczyka z ZMW, harcerstwo reprezentowali członkowie Sekretariatu GKH oraz Kinast, Mleczko i Węgrzynowicz. Na tym zebraniu przyjęto jednolitą interpretację uchwał Biura oraz trybu wprowadzania ich w życie. Uznano więc, że działalność ZHP wśród młodzieży do lat 16 oraz działalność ZMS i ZMW jako organizacji młodzieży starszej „powinny stanowić jedną całość i jeden ciąg”. Powinno to znaleźć wyraz w statutach organizacji, jednolitej koncepcji pracy ideowo-wychowawczej, także w nowych formach współpracy trzech organizacji. Opowiedziano się za wspólną naradą aktywu trzech organizacji, w której powinni uczestniczyć komendanci chorągwi ZHP, sekretarze KW ZMS i sekretarze ZW ZMW. Na tej naradzie kierownictwa organizacji powinny wystąpić ze wspólnym dokumentem. Na naradzie w KC ustalono harmonogram, kiedy i w jakich klasach ZMS i ZMW zaprzestaną rekrutacji, ZHP w nadchodzącym roku zaprzestać miał rekrutacji w X klasach liceów i III klasach techników, w latach następnych w pozostałych klasach szkół średnich. W tych klasach miały się tworzyć jedynie grupy instruktorskie, kierowane przez komendy hufców. Omówiono także perspektywę działalności ZHP w szkołach zawodowych, stwierdzając, że jest to dla ZHP teren prawie obcy, wymagający opracowania nowych metod pracy.

Pisano dalej, że harcerstwo wychowywać będzie młodzież młodszą, „która dalszy ciąg swojej pracy społecznej widzieć powinna w ZMS lub ZMW, a ZMS i ZMW muszą w znacznie większym stopniu interesować się problematyką młodzieży młodszej i okazywać ZHP pomoc kadrową”. Wymaga to zbliżenia i ścisłej współpracy organizacji. „W tym celu postuluje się powołanie przy KC ZMS, ZG ZMW i GK ZHP oraz przy instancjach wojewódzkich i powiatowych wspólnych komisji organizacyjnych do spraw pracy z młodzieżą szkolną”. Przechodzenie harcerzy do ZMS lub ZMW powinno być traktowane „jako naturalny wynik pracy wychowawczej w organizacji harcerskiej” i taki tryb można by zapisać w statutach organizacji. „W każdym bądź razie ten normalny ciąg przynależności organizacyjnej musi być oparty na jednolitym systemie wychowawczym, opracowanym wspólnie przez ruch młodzieżowy przy pomocy Partii i resortu Oświaty”. Kadra harcerska powinna się w dużym stopniu rekrutować z ZMS i ZMW, należy poszerzyć kadry ZHP o robotników, techników, inżynierów, agronomów.

Ustalono też, że uczestników III Zjazdu ZHP powinno być 600, a nie 1200, jak początkowo wnioskowała Główna Kwatera. Zamierzała ona zaprosić także gości zagranicznych, ale przedstawiciele wydziałów KC uznali, by gości zza granicy nie zapraszać. Uznano także, że zaproponowane przez Główną Kwaterę kierunki pracy harcerstwa w szkołach podstawowych są słuszne, ale tezy dotyczące pracy w szkołach średnich „muszą być ponownie opracowane”. Główna Kwatera miała przedstawić tezy referatu do 25 stycznia 1964 roku „dla dyskusji w zainteresowanych Wydziałach KC, a następnie do zatwierdzenia”. W tym terminie miała przedstawić do zatwierdzenia projekty prawa i przyrzeczenia harcerskiego, a także nowego statutu ZHP²⁸.

To doprecyzowanie uchwał Biura Politycznego znacznie pogarszało sytuację ZHP. Związek utracił samodzielność organizacyjną, został poddany kurateli ZMS i ZMW oraz instancji partyjnych, które arbitralnie narzuciły nawet formułę zjazdu i cenzurowanie sprawozdania z mijającej kadencji, a także ostateczne ustalenie przyrzeczenia harcerskiego. Założenia programowo-wychowawcze, ustalenie naturalnego „ciągu przynależności organizacyjnej” i zmiany w zakresie rekrutacji kadry oznaczały przydzielenie ZHP funkcji „szkółki” przygotowującej do działalności w ZMS. Wyraźnie dawał tu o sobie znać „ideał”, jakim dla rzeczników tych rozwiązań był dawny ZMP jako organizacja formująca młodzież zgodnie z wytycznymi i potrzebami PZPR. W ciągu minionych lat taką rolę narzucono ZMS i ZMW, usuwając bardziej niezależnych działaczy, teraz próbowano spacyfikować ZHP. Przyjęte rozwiązania były dla ZHP fatalne, oznaczały deprecjonowanie Związku, likwidację jego specyfiki i autonomii organizacyjnej, wyraźne zbliżenie do kształtu dawnego OH ZMP.

Ostatecznie „uporządkowania” sytuacji w ZHP dokonano na III Zjeździe w maju 1964 roku. Postanowiono przy tej okazji demonstracyjnie zdegradować Zofię Zakrzewską. Być może była to kara za złożony w grudniu memoriał, który wpłynął na decyzje Biura Politycznego. Być może jednak sama Zakrzewska nie chciała poprzeć przyjętych rozwiązań i wolała wycofać się w cień. W każdym razie wbrew obowiązującej, także w PRL, zasadzie na Zjeździe sprawozdanie z działalności w upływającej kadencji złożyła nie naczelnik ZHP, ale jej zastępca. Zakrzewskiej zabrakło także na zgłoszonej przez Komisję Wyborczą liście kandydatów do przyszłej Naczelnej Rady Harcerskiej. Wiele razy zgłaszana była z sali, ale w tym trybie odmówiła kandydowania. Tak drastyczne posunięcie wobec ustępującej przewodniczącej, której nie stawiano żadnych zarzutów, było czymś niezwykłym²⁹. Do nowej Rady Naczelnej weszło tylko 21 osób dotąd w niej zasiadających, czyli jedna trzecia. Niemal całkowicie zmienił się skład Głównej Kwatery. Nowym Naczelnikiem Harcerstwa został Wiktor Kinecki. Po zjeździe przeprowadzono kolejną reformę. Ograniczono autonomię zastępów, podmiotem stała się drużyna, przywrócono dominację kadry³⁰. Przyjęte z woli Wydziałów KC rozwiązania ograniczające samodzielność i tożsamość ideową ZHP były realizowane w następnych latach.

Podsumowując w 1967 roku w KC PZPR ten proces, pisano, że w marcu 1964 roku zostało zawarte „Postanowienie”, na mocy którego ZHP miał rozwijać działalność wśród młodzieży do 16. roku życia oraz objąć działalnością także uczniów Szkół Przysposobienia Rolniczego. ZMS i ZMW miały rozwijać działalność w ostatniej klasie zasadniczych szkół zawodowych oraz dwóch lub trzech klasach liceów. „«Postanowienia» zobowiązywały wszystkie organizacje do realizacji zasad jednolitego ciągu wychowawczego. Organizacje ustaliły, że warunkiem realizacji zasady jednolitego ciągu wychowawczego jest stworzenie takich sytuacji, w których harcerz kończący 16 lat uważałby za naturalną konsekwencję swojej dotychczasowej działalności wstąpienie do ZMS lub ZMW albo podjęcie pracy instruktorskiej w ZHP. Z drugiej strony ZMS i ZMW winny tworzyć warunki rekrutacji kadry harcerskiej spośród członków posiadających zamiłowanie do pracy z młodszymi”. Pisano dalej, że w okresie realizacji „Postanowienia” zacieśniło się współdziałanie trzech organizacji. „Znalazło to wyraz we wspólnym udziale wszystkich trzech organizacji w masowych akcjach politycznych, jakimi były 20-lecie PRL, ostatni rok obchodów 1000-lecia Państwa Polskiego i obecnie trwające obchody 50-tej Rocznicy Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej”³¹.

Na czele Komisji Młodzieżowej KC w 1964 roku stanął Ryszard Strzelecki, promotor reprezentujących partyjny beton działaczy młodzieżowych. Z władz ZMS i ZMW odchodzili ludzie mający jakieś związki z popaździernikowym ożywieniem, awansowali tępi aparatczycy w rodzaju Tadeusza Rudolfa, Zdzisława Grudnia, Andrzeja Żabińskiego czy Zdzisława Kurowskiego. Ta wymiana kadr tłumaczy w dużym stopniu uwiąd i fasadowość organizacji młodzieżowych, w tym także zachowanie ZMS w 1968 roku, poparcie przez „aktyw” antystudenckich represji oraz antyżydowskiej i antyinteligenckiej kampanii. W tym czasie ZHP właściwie nie istniał jako czynnik autonomiczny. W 1968 roku Związek realizował „czyn partyjny” na rzecz zjazdu PZPR, współgrając w kampanii propagandowej. Pozostałości harcerstwa przetrwały jedynie „na dole”, w pracy niektórych drużyn próbujących przechować tradycje.

ZAKOŃCZENIE

Odrodzenie Związku Harcerstwa Polskiego w grudniu 1956 roku było następstwem ożywienia społecznego, które przyniósł Październik. Mimo wahań ogromna większość harcerzy zdecydowała się tworzyć jedną organizację. Oznaczało to rezygnację z odbudowania ZHP tradycyjnego, wyraźnie opartego na zasadach skautingu, ale też krok działaczy OH ZMP w kierunku zaakceptowania części dawnych tradycji i zasad. Formułowana niekiedy współcześnie krytyka tego kompromisu jako niewystarczającego, a nawet żal, że nie doszło do odbudowy ZHP wolnego od dawnych ZMP-owców, nie bierze pod uwagę kontekstu sytuacji politycznej. W istniejącej strukturze ustrojowej nie było miejsca na odbudowę organizacji antysystemowej. Kompromis zawarty między instruktorami różnych nurtów był jedyną możliwością powrotu ZHP do legalnego istnienia. Kompromis ten był chwiejny, dla dawnych harcerzy, których liderem był Aleksander Kamiński, był to etap konieczny na drodze do stworzenia prawdziwego harcerstwa, z dawnymi tradycjami i własną ideologią wychowawczą. Harcerstwo nie miało być opozycyjne wobec władzy państwowej, ale zakładano dalszą ewolucję systemu, czyli odstępowanie PZPR od pełnej kontroli i dominacji nad życiem społecznym, w tym wychowywaniem młodzieży. Dla partii i jej członków w kierownictwie ZHP były to oczekiwania nie do zaakceptowania. Najważniejszym, nadal dalekosiężnym celem ruchu komunistycznego było kształtowanie idei i wyobrażeń społeczeństwa, w tym dzieci i młodzieży. Spór o kierunek wychowania, a także o relacje między PZPR a ZHP ujawnił się już w pierwszych tygodniach po zjeździe łódzkim. Naczelnik ZHP Zofia Zakrzewska była aktywną stroną tego sporu, przywódcą grupy partyjnej, a jej wnioski zostały zaakceptowane przez kierownictwo partii, czego wyrazem był dokument Sekretariatu KC PZPR z kwietnia 1957 roku. Niemniej chwiejny kompromis we władzach ZHP przetrwał do początku 1958 roku.

Cezurą był rok 1958, kiedy nastąpiła eliminacja kadry przywódczej niezależnej od partii, pragnącej utrzymania ciągłości z tradycjami przedwojennymi i szaroszeregowymi. Batalię tę rozegrała frakcja partyjna we władzach ZHP, najwyraźniej za sugestiami idącymi z KC PZPR. Zamknięcie walki o kształt ZHP nastąpiło – jak się zdawało – na zjeździe w 1959 roku, kiedy Związek uzyskał legitymizację systemową ze strony kierownictwa PZPR i zapadły decyzje o jego umasowieniu oraz udzieleniu mu znacznej pomocy materialnej.

Lata 1960–1962 były wypełnione poszukiwaniami programowymi głównego nurtu wśród przywódców ZHP, którzy pragnęli przeistoczenia Związku w organizację wychowawczą o charakterze społecznym i samorządowym. Szczególnie aktywnym projektodawcą zmian był Jacek Kuroń, który pragnął przenieść do całej działalności wychowawczej wzory wypracowane przez Hufiec Walterowski. Propozycje te, sprzeczne z tradycjami skautingu, nawiązywały do pomysłów wychowawczych lewicowych nurtów harcerskich z okresu przedwojennego oraz teorii pedagogicznych Makarenki. Rozsadzały one strukturę Związku jako organizacji faktycznie kierowanej przez drużynowych, ale zostały sformułowane w okresie, gdy większość tradycyjnych drużynowych została już wyeliminowana lub zmarginalizowana, a podstawową częścią kadry ZHP byli oddelegowani do harcerstwa nauczyciele. Eksperyment budził różnorakie sprzeciwy i dyskusje, kluczowe jednak było stanowisko Wydziału Oświaty KC PZPR. Wizja samodzielnej organizacji społeczno-wychowawczej i samorządowej pozostawała w opozycji do koncepcji harcerstwa jako organizacji szkolnej, faktycznie kierowanej przez nauczycieli, wdrażającej program wychowawczy opracowany na szczeblu KC PZPR i Ministerstwa Oświaty. Etap poszukiwań i autonomii zamykały decyzje podjęte jesienią 1962 roku.

W 1963 roku okazało się, że zamierzenia pacyfikacyjne idą dużo dalej, w kierunku faktycznej likwidacji ZHP jako niezależnej organizacji, zredukowania jej do pomocy w wychowywaniu dzieci w szkole podstawowej, eliminacji harcerstwa ze szkół średnich, całkowitego podporządkowania w zakresie politycznym i podjęcia przygotowań do ponownego zjednoczenia z ZMS i ZMW przez narzucenie kurateli tych dwóch organizacji politycznych, a w praktyce ZMS. Niedopowiedzianym w dokumentach aspektem była nostalgia wielu działaczy PZPR za jednolitą i powszechną organizacją młodzieży, jaką przed 1956 rokiem był ZMP. Daleko idące plany likwidacyjne zostały zrealizowane w dużym stopniu w wyniku decyzji Biura Politycznego z grudnia 1963 roku i ich późniejszej interpretacji. Związek utracił większość ze swych cech ideowo-wychowawczych i możliwość szerszego formowania młodzieży szkół średnich.

Tym zmianom koncepcji istnienia ZHP odpowiadała też zmieniająca się podległość Związku politycznym kontrolerom ze strony partii. W pierwszym okresie była to komisja do spraw ruchu młodzieżowego usytuowana przy sekretarzu KC PZPR, w drugim Wydział Oświaty KC PZPR, w trzecim Wydział Organizacyjny KC PZPR, nadzorujący organizacje polityczne. Te komórki miały zasadniczy wpływ na decyzje podejmowane ostatecznie przez Sekretariat lub Biuro Polityczne KC PZPR.

Historia kilku lat ZHP w okresie po 1956 roku pokazuje także szersze zjawisko – trudność zaakceptowania w systemie, choć skorygowanym w czasie destalinizacji, istnienia autonomicznej organizacji społecznej, silną tendencję do monopolu i centralizacji ze strony aparatu władzy partyjnej. Mechanizmy hierarchicznego systemu zmierzały bowiem do zniszczenia każdej próby autonomii, kształtowania się niezależnych inicjatyw, nawet jeśli były one kontrolowane przez ludzi wyznających podobne pryncypia polityczne. System ewoluował w kierunku ponownego przekształcenia organizacji społecznych w pasy transmisyjne PZPR, zarządzane przez ludzi całkowicie podporządkowanych i niemających żadnych wątpliwości w wykonywaniu narzucanych poleceń. Takim pasem transmisyjnym ZHP stał się po pacyfikacji, jakiej dokonano w 1963 roku.

* * *

W 1963 roku Jacek Kuroń nadal był członkiem i etatowym pracownikiem Głównej Kwatery ZHP¹. Jako lektor KC ZMS jeździł z prelekcjami do fabryk, zwłaszcza do Huty Warszawa. Angażował się też w krytyczne wobec systemu dyskusje w Politycznym Klubie Dyskusyjnym stworzonym przez Karola Modzelewskiego przy Komitecie Uczelnianym ZMS na Uniwersytecie. Z tego powodu, ale też ze względu na dyskusje toczone w kręgu działaczy ZHP, od początku 1963 roku był inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa. W maju przez kilka dni pod rząd był inwigilowany przez ekipę czterech esbeków. Notowano, gdzie chodzi, z kim się spotyka. Okazało się, że przyjeżdża do siedziby Głównej Kwatery na ul. Konopnickiej i do redakcji „Drużyny” przy placu Trzech Krzyży, odbywa też rozmowy w pobliskiej kawiarni Czytelnika, jeździ na Uniwersytet. W ten sposób odnotowano jako jeden z jego „kontaktów” Włodzimierza Grzelaka². Wymówienie z pracy w ZHP otrzymał w grudniu 1963 roku w wyniku prowokacyjnych działań podjętych przez SB przy pomocy między innymi Wiktora Kineckiego³. W marcu 1965 roku, gdy został aresztowany, wykluczono go dyscyplinarnie z ZHP, wstrzymano druk jego książki Robinsonowie, polecono wycofanie ze sprzedaży książek, których był autorem lub współautorem (Walterowcy, Uwaga – zespół), ze śpiewników jego piosenek, a z pozycji metodycznych napisanych przez niego fragmentów. Przez następne dziesięciolecia nazwisko Kuronia nie mogło się pojawiać w ZHP i na łamach jego wydawnictw.

Bezpośrednio po wystąpieniach studenckich w marcu 1968 roku naczelnik ZHP Wiktor Kinecki rozesłał do użytku organizacyjnego wszystkich komend chorągwi i hufców „Informację”, w której charakteryzował drużyny walterowskie i osobę Kuronia: „Drużyny te, w liczbie 10 (na pracujących w tym czasie w ZHP ponad 20 tysięcy drużyn) były zorganizowane w Warszawie w 6 szkołach, z których w poprzednich latach rekrutowały się większe grupy uczestników kolonii walterowskich. Stanowiły one w tym czasie Hufiec Walterowski, działający w ramach Chorągwi Warszawskiej.

Specyficzny klimat wychowawczy w tych drużynach, wyrażający się w manifestowaniu komunistycznych treści pracy i symboliki w sytuacji naporu na organizację w Warszawie elementów konserwatywnych i reakcyjnych, a także prezentowane osobiście przez Kuronia tendencje anarchistyczne oraz stałe podkreślanie przypisywanej sobie awangardowości – sprzyjały pewnej izolacji drużyn walterowskich od innych drużyn i mogły wpływać w pewnym stopniu na kształtowanie się ich składu społecznego. Nie było natomiast w drużynach walterowskich tendencji ani kryteriów przyjmowania, które regulowałyby ich skład w kierunku elitarnym. Skład osobowy tych drużyn odpowiadał przekrojowi społecznemu i narodowościowemu szkół, przy których one działały. (…)

Kuroń – jako jeden z instruktorów Związku – pracował w zespołach opracowujących dokumenty w sprawie systemu pracy drużyn. Szereg jego utopijnych, oderwanych od życia koncepcji wychowawczych było bardzo ostro krytykowanych. Większość jego nierealnych pomysłów nie wytrzymała próby praktyki.

W czerwcu 1962 roku Kuroń został odsunięty od pracy w ZHP, a następnie usunięty z jego szeregów na skutek upartego manifestowania błędnych koncepcji pedagogicznych, stanowiących rewizjonistyczną platformę ideowo-wychowawczą”⁴.

Oceniając w 1968 roku „wrogą” działalność Kuronia, Główna Kwatera stwierdzała, że „Kuroń uczynił fetysz z samorządności w zespołach młodzieży. Stawiając na samorządność jako w pewnym sensie «sztukę dla sztuki» (…) Organizację, a zwłaszcza jej człon obejmujący młodzież starszą, traktował jako siłę, którą należy angażować do walki politycznej, również przeciwko, jeśli ta partia w przekonaniu młodzieży popełnia błędy”⁵.

Koncepcje wychowawcze Kuronia, najpełniej realizowane przez walterowców, były eksperymentem, który wywoływał – po latach także w nim samym – niejednoznaczne refleksje. Odwoływał się do tradycji komunistycznych i przeciwstawiał tradycji skautowskiej, ale czynił to w imię kształtowania człowieka, który zdolny jest do współdziałania z innymi i nie podporządkowuje się ślepo zwierzchnikom i ich poleceniom. Budził w młodzieży wolę samorządności, czynnego działania, zmieniania otaczającego świata, co w systemie dyktatury musiało prowadzić do zderzenia z aparatem państwa. Miał później świadomość konfliktu sumienia między obowiązkami wychowawcy oraz działacza, który pragnie budować ruch zmieniający świat.

W perspektywie dalszej działalności Kuronia jego doświadczenia harcerskie miały zasadnicze znaczenie. W tym czasie określił się model jego relacji z młodszymi, polegający na obniżaniu barier, szukaniu bezpośredniego kontaktu, łączeniu autorytetu z koleżeńską, nawet przyjacielską więzią, także natychmiastowego przechodzenia na „ty”. Z tamtych lat wyniósł nie tylko styl relacji z innymi ludźmi, ale też – chyba w dużym stopniu w opozycji do starszych harcerzy – własny, młodzieżowy, spontaniczny styl zachowania, niechęć do mundurów, ceremonii, wielkich słów. Także do tych samych cech podniosłych rytuałów władzy partyjnej. Z okresu harcerskiego wyniósł model życia towarzyskiego, łączącego związanych z nim młodych ludzi, a więc zabawy, żartów, wspólnego śpiewania, budowania bliskości, połączonych z poważną rozmową i wysokimi wymaganiami etycznymi. W ciągu najbliższych kilkunastu lat w młodzieży widział czynnik buntu, zmiany, wielki potencjał społeczny, co najmocniej uwidoczniło się w roku 1968.

Bardzo istotne były jego przemyślenia pedagogiczne o roli zespołu, budowaniu wspólnoty przyjaźni i odpowiedzialności w niewielkim kręgu, wspólnego stawiania celów trudnych, ale możliwych do osiągnięcia, by po ich zrealizowaniu stawiać cele kolejne. Projektowanie takiej działalności, organizowanie i przewodzenie jej, było typowe dla modelu przywództwa, który Kuroń rozwijał właściwie przez całe dalsze życie. Jego budowane od początku lat 70. wizje ruchów społecznych opierały się na takich małych zespołach samorządnie działających i skoncentrowanych na osiąganiu praktycznych celów.

Doświadczenie oporu aparatu ZHP i aparatu oświatowo-partyjnego przeciw przygotowanej przez Kuronia reformie poruszyło w nim refleksję o uformowaniu się biurokracji niedopuszczającej do samorządnych inicjatyw i powstawania oddolnego ruchu, niepoddanego kontroli. Dotychczas uważał się za rewolucjonistę, który demontuje „stary świat” i uczestniczy w ruchu, którego celem jest powszechny udział we współrządzeniu. Wydaje się, że swoją ideowość określał podobnie, jak to czyniła Irena Chmieleńska w dyskusjach 1957 roku. Choć można takiej postawie zarzucić naiwność, była ona właściwa dla etosu radykalnej lewicy, nadawała jej dynamikę, wiarę w budowanie „nowego”, w „wyzwolenie ludu”. Choć obserwacja realnej rzeczywistości burzyła takie złudzenia od początku, osobiste zetknięcie z mechanizmem kontroli nazywanym „kierowniczą rolą partii” pchnęło Kuronia do definiowania systemu jako zdominowanego przez biurokrację i opowiedzenia się za wartościami ideowymi przeciw praktycznej ich realizacji w systemie zdominowanym przez partyjną biurokrację. Wiele takich refleksji wypowiadał już w 1963 roku, a rok później staną się one kanwą napisanego wspólnie z Karolem Modzelewskim memoriału i następnie „Listu otwartego do partii”.

Większość współpracowników Kuronia z okresu ZHP nie podążyła tą drogą, nie zaangażowała się w działalność opozycyjną. Zostali w ZHP, względnie opuścili harcerstwo, a ich losy toczyły się różnie. Nie było więc bezpośredniego połączenia i następstwa między walterowcami a opozycją lat następnych, choć trzeba zauważyć, że spore grono walterowców znalazło się w ruchu opozycyjnym lub w różny sposób udzielało wsparcia opozycji w czasach KOR-u i „Solidarności”.

Różnie potoczyły się losy osób kierujących ZHP w omawianych tu latach. Spora ich część przeszła na różne stanowiska w aparacie państwowym, oświatowym, partyjnym. Niektórzy, jak Zakrzewska, znaleźli się na marginesie, gdyż byli powiązani z przegrywającą rywalizację w partii grupą puławską; ostatecznie jej perspektywy zawodowe i polityczne pogrzebało wystąpienie jako świadka obrony na procesie Kuronia w 1965 roku.

Jako działacze ZHP pozostali na stanowiskach Włodzimierz Grzelak i Czesław Dejnarowicz, do 1968 roku członkowie Prezydium Rady Naczelnej. Włodzimierz Kosmala, do 1968 roku członek Rady Naczelnej i do 1967 komendant Centralnego Ośrodka Kształcenia Kadr, po odejściu z władz ZHP został kuratorem Stołecznego Okręgu Szkolnego. Część odeszła do pracy pedagogicznej w różnych instytucjach, a na przykład Antonina Gurycka została profesorem pedagogiki na Uniwersytecie Warszawskim. W działalności oświatowej i pomocy dla bezdomnych i wykluczonych realizowała się, wcześniej odsunięta od wpływów na ZHP, Irena Chmieleńska. Była współpracownikiem KOR, udostępniała, także w okresie stanu wojennego, swój dom w Aninie na potrzeby podziemnych wydawnictw.

Nieliczni zrobili karierę w PZPR, jak Jerzy Majka, redaktor naczelny „Świata Młodych”, a w latach 80. „Trybuny Ludu”. Jan Kinast już jesienią 1962 roku przeszedł do MSZ, w 1964 roku wyjechał do ambasady w Waszyngtonie jako jej drugi sekretarz. Po długiej karierze w MSZ został w 1987 roku ambasadorem w USA. Wojciech Jaskot był konsulem generalnym w Chicago, dyrektorem Departamentu Konsularnego MSZ i sekretarzem generalnym Towarzystwa „Polonia” . Czesław Dejnarowicz odegrał w okresie nagonki antyżydowskiej w 1968 roku paskudną rolę w Państwowym Wydawnictwie Naukowym, gdzie pracował. Uczestniczył w zorganizowaniu i przeprowadzeniu czystki, usuwaniu z pracy redaktorów, w nagrodę został sekretarzem POP⁶. Franciszek Mleczko został profesorem i był wykładowcą w Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR. Mariusz Gulczyński zajął się politologią i pracował na Uniwersytecie Warszawskim, także dochodząc do tytułu profesora, w latach 80. działał w PRON.

ANEKS

DOKUMENT NR 1

DEKLARACJA IDEOWA ZWIĄZKU HARCERSTWA POLSKIEGO PRZYJĘTA PRZEZ ZJAZD 8—10 GRUDNIA 1956 ROKU

Krajowy Zjazd Działaczy Harcerskich, obradujący w dniach 8–10 XII 56 r. w Łodzi, w obliczu zasadniczych zmian, jakie zachodzą w naszym kraju w wyniku VIII Plenum KC PZPR, oraz występującego na tym tle ożywienia i odnowy pracy harcerskiej, uważa za konieczne określenie charakteru i zasadniczych założeń ideowo-wychowawczych ZHP.

1.

ZHP jest organizacją społeczną, skupiającą młodzież i instruktorów do wspólnej pracy dla Polski Ludowej. Jest organizacją ideowo-wychowawczą, stosuje harcerskie metody wychowawcze i wzbogaca je zgodnie z najnowszymi osiągnięciami pedagogiki.

ZHP jest organizacją samodzielną, posiada własny program oraz statut określający zasady jej działalności i powoływania na jego podstawie władz.

ZHP jest organizacją masową, ale nie powszechną – członkostwo opiera się na zasadzie pełnej dobrowolności.

2.

ZHP pracuje pod ideowym przewodnictwem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, to znaczy wychowuje człowieka w duchu idei socjalizmu.

Człowieka całym życiem oddanego walce o rozkwit i suwerenność Ojczyzny, odpowiedzialnego gospodarza kraju, który umie dla niego sumiennie pracować i mądrze nim współrządzić.

Człowieka, dla którego sprawy i wolność innych narodów są równie ważne jak sprawy jego narodu.

Człowieka wrażliwego na krzywdę, szczególnie na krzywdę społeczną, stojącego zawsze w obronie godności ludzkiej, w obronie słabych, krzywdzonych i prześladowanych.

Człowieka myślącego, o śmiałym, krytycznym spojrzeniu na życie, gotowego do ulepszenia go własnym wysiłkiem, swą czynną postawą społeczną.

Człowieka, który zawsze postępuje tak, jak myśli, zdolnego do poświęceń w imię swojej idei, umiejącego wytrwale walczyć o zwycięstwo własnych przekonań, a jednocześnie szanującego ludzi o innych zapatrywaniach.

Człowieka świadomie pracującego nad własnym charakterem i postawą.

3.

Oznaką ZHP jest tradycyjny krzyż harcerski.

4.

ZHP czerpie swe ideały wychowawcze z najpiękniejszych tradycji kultury polskiej, z walk naszego narodu o wolność, niepodległość i postęp, ze szczególnie nam bliskich bohaterskich walk klasy robotniczej, z tradycji postępowych ruchów młodzieżowych w Polsce, w tym postępowego nurtu całego ruchu harcerskiego od zarania jego istnienia, a zwłaszcza – okrytych chwałą Szarych Szeregów.

5.

ZHP korzysta z dorobku i doświadczeń organizacji pionierskich i innych postępowych organizacji młodzieżowych całego świata i utrzymuje z nimi serdeczną więź.

ZHP wyciąga braterską dłoń do Polaków – harcerzy, żyjących poza granicami naszej Ojczyzny.

Zjazd uważa za słuszne nawiązanie kontaktów z organizacjami skautowymi.

6.

ZHP jako instytucja świecka nie organizuje życia religijnego. Wychowuje swoich członków w duchu wolności przekonań i szeroko pojętej tolerancji tak w stosunku do wierzących, jak i niewierzących.

Dla rzetelnego wychowania młodzieży my wszyscy, starzy i młodzi instruktorzy oraz wychowawcy, gotowi jesteśmy poświęcić cały swój zapał, umiejętności i wysiłek.

Krajowy Zjazd Działaczy Harcerskich w Łodzi. Uchwały, referaty, głosy w dyskusji, Warszawa 1957, s. 5–7

DOKUMENT NR 2

PRAWO I PRZYRZECZENIE HARCERSKIE PRZYJĘTE W 1957 ROKU

PRZYRZECZENIE HARCERSKIE (10 MARCA 1957)

Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Polsce Ludowej, walczyć o prawdę i sprawiedliwość społeczną, nieść chętną pomoc każdemu człowiekowi, być posłusznym Prawu Harcerskiemu.

PRAWO HARCERSKIE (1957)

Harcerz służy Polsce i dla niej spełnia sumiennie swoje obowiązki. Na słowie harcerza polegaj jak na Zawiszy.

Harcerz jest sprawiedliwy, w każdym szanuje człowieka i staje w obronie krzywdzonych.

Harcerz jest przyjacielem tych, co zmieniają świat na lepsze, a za brata uważa każdego innego harcerza.

Harcerz chętnie pomaga rodzicom, dba o dom rodzinny, szanuje starszych.

Harcerz jest pożyteczny i gospodarny, dba o dobro społeczne.

Harcerz jest pracowity i wytrwały, w życiu stawia sobie wielkie cele.

Harcerz jest karny i odważny, z uśmiechem pokonuje trudności. Harcerz jest przyjacielem przyrody, poznaje jej piękno i tajemnice.

Harcerz jest szlachetny w słowach i czynach. Nie pali tytoniu, nie pije napojów alkoholowych.

DOKUMENT NR 3

PROJEKT UCHWAŁY ZESPOŁU PARTYJNEGO PRZY GŁÓWNEJ KWATERZE HARCERSTWA Z 30 MARCA 1958 ROKU

ZA I PRZECIW

(Projekt uchwały Zespołu Partyjnego przy Głównej Kwaterze Harcerstwa – z dnia 30 marca 1958 roku)

Instruktorzy harcerscy nieraz dawali i dają dowody – w słowach i czynach – troski o przyszłość młodzieży, o dobro narodu i społeczeństwa, którego dzisiejsi harcerze będą niezadługo współgospodarzami. Ale aby coraz lepiej pracowały nasze chorągwie, hufce, drużyny i zastępy – trzeba coraz jaśniej widzieć ideał wychowawczy, do którego zmierzamy. W deklaracji ideowej Zjazdu Łódzkiego i w prawie harcerskim przyjęty został przez wszystkich pracujących instruktorów zarys takiego ideału. Jednak po roku doświadczeń wszyscy wiemy, jak wiele spraw ideologicznych i politycznych – nadal budzi wątpliwości. Wiele sporów z okresu Zjazdu i pracy nad nowym prawem zostało zakończonych tylko formalnie, często na zasadzie wzajemnych ustępstw i niedomówień bez rzeczywistego uznania przez większość jednych poglądów za słuszne, a drugich za fałszywe.

W okresie Zjazdu postępowi instruktorzy działając jednolicie, zdecydowanie i bez sekciarstwa, potrafili nadać żywiołowemu ruchowi właściwy kierunek. Dziś chodzi o to, aby równie jednolicie, zdecydowanie i bez sekciarstwa określić wyraźniej pozycję ideową i polityczną harcerstwa w naszym społeczeństwie. W tym celu trzeba rozwinąć szczególnie te punkty deklaracji ideowej i prawa harcerskiego, które wywołują najwięcej rozbieżności w praktyce wychowawczej.

Należy postawić wyraźniejsze „za” i wyraźniejsze „przeciw” w niektórych kwestiach ideologicznych. Takie samookreślenie polityczne byłoby podstawą programu dłuższej pracy wychowawczej z całą kadrą instruktorską, nadawałby ton atmosferze ideowej, w której wychowana jest młodzież instruktorska. Dla przyszłości Związku nie to jest bowiem najbardziej niepokojące, że w tej czy innej drużynie zdarzają się błędy polityczne, lecz to, że nowe kadry instruktorskie są wychowywane w błędnych przekonaniach, np. w przekonaniu o internacjonalizmie idei braterstwa skautowego.

Dlatego sprawą niezbędną i pilną jest konsolidacja większości instruktorów pracujących na szczeblach kierowniczych Związku (władze naczelne i komendy chorągwi) wokół przedyskutowanego programu „za i przeciw”. W tym gronie nie może być zasadniczych rozbieżności ideologicznych i politycznych. Taka sytuacja utrudnia lub wręcz uniemożliwia pracę programową i wychowanie całej kadry instruktorskiej w duchu deklaracji ideowej i prawa harcerskiego. Jedynie zdecydowana działalność grup postępowych może zapewnić samodzielność Związku, pełne wykorzystanie w przyszłości pozytywnego, tradycyjnego dorobku, dalszy rozwój harcerstwa.

ZA RUCHEM SPOŁECZNYM – PRZECIWKO „WOLNEJ GRZE SIŁ”

Przejawy walki klasowej nie omijają terenów wychowania młodzieży, a wśród nich i harcerstwo nie ostało się oazą braterstwa ponadklasowego. Przeciwnie, harcerstwo jest wcale nie błahym frontem walki o wychowanie młodzieży.

W takiej sytuacji trzeba bliżej określić pojęcie ruchu harcerskiego.

Ruch społeczny może istnieć tylko wtedy, kiedy grupy ludzi jednoczą się wokół wspólnych idei społecznych. Ruch społeczny nie powstaje wokół krzyżujących się idei, sprzecznych tendencji.

Harcerstwo jest społecznym ruchem wychowawczym. Ruch wychowawczy przenosi na teren wychowania idee społeczne, ujmując je w sposób wychowawczy, nie tylko polityczny. Ruch wychowawczy nie może kierować się własną ideologią, niezależną od ideologii reprezentowanych przez dorosłe ruchy społeczne. Wychowawcy, zwolennicy idei społecznych, pod wpływem których ruch wychowawczy się kształtuje, stanowią siłę kierowniczą ruchu przyciągającą i przekonywującą rzesze wychowawców. O takie pojęcie harcerstwa jako ruchu wychowawczego toczył się spór na Zjeździe Łódzkim. Takie pojęcie ruchu harcerskiego zostało sformułowane w deklaracji ideowej „Związek Harcerstwa Polskiego pracuje pod ideowym przewodnictwem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”.

Niektórzy operują pojęciem „Frontu Jedności Narodu” (przenosząc niesłusznie „dorosłe” pojęcia polityczne na teren wychowania), sądzą, że w imię jedności należy zacierać różnice. Taka jedność prowadzi w gruncie rzeczy do swoistej „wolnej gry sił”. Ta „wielka wolna gra” różnych sił politycznych i różnych społecznych tendencji miałaby być gwarancją społecznego charakteru ruchu harcerskiego, jego związanie ze społecznym aktywem instruktorskim, z rodzicami, ze społeczeństwem w ogóle.

W rzeczywistości harcerstwo może być jedynie emanacją społecznego nurtu postępowego na terenie wychowania. Ruch ten odwołuje się do tego, co jest w naszym społeczeństwie prawdziwie patriotyczne, postępowe; do tego, co jest prawdziwie ludzkie w każdym człowieku. Takie wartości przeważają zdecydowanie także wśród instruktorów harcerskich.

Trzeba więc do nich się odwoływać, a nie zasłaniając się „frontem jedności”, zezwalać na infiltrację poglądów wstecznych.

Zdecydowane, jednolite działanie sił postępowych nie tylko nie osłabi harcerstwa jako ruchu społecznego, lecz przeciwnie – umocni je.

Wnioski:

1. Związek nie może być federacją różnych instancji interpretujących na swój sposób zasadnicze podstawy ideowe harcerstwa.

2. Należy umocnić pozycję Rady Naczelnej, nakładając na nią obowiązek rozwijania interpretowania zasad ideowych harcerstwa określonych w najogólniejszym zarysie przez Zjazd Łódzki i prawo harcerskie. Kadra kierownicza Związku powinna działać zgodnie z postanowieniami rady, przyciągając wszystkich instruktorów do realizacji zadań wychowania ideowego, wychowując młodzież instruktorską, zapewniając odpowiednią pomoc programową dla drużyn harcerskich.

3. Organ wykonawczy rady musi mieć prawo i obowiązek troski o właściwy nurt ideowy w instancjach Związku, kontroli wykonywania uchwał rady i wyciągania wniosków z kontroli, likwidacji drogą jawnych dyskusji i jawnych decyzji konfliktów uniemożliwiających jednolite oddziaływanie ideowe.

4. Konsolidacja władz naczelnych i komend chorągwi wokół bliżej sprecyzowanego programu ideowego harcerstwa stworzy warunki, w których przyszły Zjazd Walny będzie etapem umocnienia harcerstwa jako socjalistycznego społecznego ruchu wychowawczego.

ZA IDEAŁEM CZŁOWIEKA O WYSOKIM MORALE – PRZECIWKO ROZDZIELANIU WYCHOWANIA MORALNEGO I WYCHOWANIA IDEOWEGO

Mów prawdę! Szanuj starszych! Pomagaj słabszym! – wiele takich zasad spychanych było na daleki plan w wychowaniu ostatnich lat. Zapomniano częstokroć w praktyce o głęboko humanistycznym sensie idei socjalizmu. Naprawiono błędy i wypaczenia w wielkiej polityce, trzeba je naprawić w wychowaniu. Jednakże moralność człowieka nie polega jedynie na prawości własnej , lecz i na obowiązku walki o przekształcanie stosunków między ludźmi, aby sprawiedliwość znaczyła sprawiedliwość. Bez wychowania w walce grozi przystosowanie do istniejącej interpretacji pojęć moralnych uniemożliwiających wprowadzenie rzeczywistych wartości moralnych w życie społeczne. Szlachetne uczucia patriotyczne mogą zostać wypaczone w nacjonalizm, humanizm w izolację „doskonałych” ludzi, braterstwo narodów w akceptację kolonializmu. Chcemy wychować człowieka uczciwego, lecz jednocześnie aktywnego w walce o to, aby uczciwość zwyciężyła w stosunkach między ludźmi, aby były pełne warunki społeczne dla uczciwości każdego człowieka. Chcemy wychowywać aktywnego patriotę, który czynem potwierdza swą miłość do Ojczyzny, człowieka tolerancyjnego, który nie tylko sam nie narzuca innym swych przekonań religijnych, lecz walczy o tolerancję w życiu zespołowym. Na gruncie metody oznacza to, że tzw. „samodoskonalenie” i wychowanie w zamkniętych zdrowych środowiskach wychowawczych nie wystarcza, że trzeba wychować młodzież w kontakcie z życiem społecznym, kształtować jej poglądy i włączyć ją w miarę sił w przekształcanie środowiska.

Niektórzy sądzą, że harcerstwo powinno wychowywać „apolitycznie” człowieka, który nie kłamie, nie kradnie, szanuje starszych, nie ulega nałogom, broni krzywdzonych itd. – jednym słowem „człowieka porządnego”. Taki porządny człowiek miałby być dobrym obywatelem każdej Polski, każdego ustroju społecznego, a więc i Polski Ludowej, a więc i socjalizmu.

Tymczasem jest oczywiste, że człowiek obojętny na ideały przebudowy socjalistycznej nie może być dobrym obywatelem państwa socjalistycznego, choćby zawsze prawdę mówił i pomagał staruszkom. Zagadnienie ogólnego ideału wychowania moralnego jest złożone i wymaga szczegółowego opracowania. Najwyraźniejsze ostrze sporu rysuje się tam, gdzie zagadnienia wychowania moralnego łączą się najściślej z zagadnieniami społeczno-politycznymi. Do takich zagadnień należy wychowanie w duchu miłości ojczyzny i braterstwa między narodami.

Wnioski:

1. Pełne wychowanie moralne w harcerstwie wymaga zwrócenia uwagi na odpowiednie wychowanie kadry (na rolę przykładu „starszego brata” słusznie zwraca się uwagę).

W ocenie wartości instruktora powinny więc być brane równorzędnie pod uwagę: postawa ideowa, zaangażowanie w życie społeczne, postawa moralna i umiejętności pedagogiczne.

2. Wychowanie prawdziwie moralnego człowieka w harcerstwie wymaga włączenia młodzieży w miarę ich sił w przekształcanie środowiska, przekształcania poglądów społecznych młodzieży.

3. Należy podjąć prace zmierzające do bliższego i pełniejszego określenia ideału wychowania moralnego w harcerstwie i metod harcerskich, które temu ideałowi służą.

ZA PATRIOTYZMEM – PRZECIWKO NACJONALIZMOWI I MITOLOGII BRATERSTWA SKAUTOWEGO

Uczucia patriotyczne leżały u podstaw powstania harcerstwa i znajdowały swój wyraz nieraz bardzo dobitny („Szare Szeregi”) w jego historii. Cenimy te tradycje i będziemy do nich nawiązywać.

Obserwujemy jednak w harcerstwie – świadome lub nieświadome – ograniczenie tradycji narodowych do tradycji walk niepodległościowych.

Często cechą jedynie kultywowaną jest bohaterska śmierć za Ojczyznę, a zapomina się o tym, że patriotyzm polega przede wszystkim na życiu dla Ojczyzny. Obserwujemy bezkrytyczny stosunek do historii ZHP i poczynań jego władz, omijanie wbrew deklaracji ideowej nurtu postępowego w historii ZHP, omijanie tradycji całego postępowego ruchu młodzieżowego, walki o wyzwolenie narodowe i społeczne.

Chcemy, aby harcerze byli wychowywani coraz lepiej w duchu internacjonalizmu – w duchu sympatii współpracy i poszanowania dla innych narodów, w rozumieniu istoty wkładu Związku Radzieckiego w rozwój ludzkości, w poczuciu więzi i solidarności z tymi, którzy walczą o wyzwolenie narodowe i społeczne, „chcą zmienić świat na lepszy”.

Obserwujemy jednak często ucieczkę od internacjonalizmu do mitologii braterstwa skautowego. Działanie w tym kierunku następuje najczęściej poprzez środki odwołujące się do uczuć młodzieży, stwarzając atmosferę ideową, klimat wychowawczy organizacji. Wiele tych zjawisk da się wytłumaczyć błędami popełnianymi w przeszłości. Ale nie możemy się zgodzić, aby starymi błędami usprawiedliwiać wypaczanie serc i umysłów młodzieży.

Wnioski:

1. Przeprowadzenie wśród kadry kierowniczej Związku dyskusji na temat tradycji ZHP, tradycji narodowych i młodzieżowych, do których nawiązujemy, na temat różnicy między internacjonalizmem a ideą braterstwa skautowego.

2. Podjęcie w programie kształcenia młodej kadry zagadnień patriotyzmu, tradycji ZHP, internacjonalizmu, braterstwa skautowego i realizacji ich w myśl założeń ideowych harcerstwa.

3. Systematyczna pomoc programowa dla drużyn zmierzająca do wychowania w duchu patriotyzmu i internacjonalizmu.

ZA TWÓRCZYM ROZWIJANIEM METOD HARCERSKICH – PRZECIWKO DOGMATYZMOWI METODYCZNEMU I GENERALNEJ REWIZJI METOD HARCERSKICH

Jesteśmy za wydobyciem całego pozytywnego dorobku metodycznego b. ZHP, jak i b. OH, za kontynuowaniem przeszłości tego wszystkiego, co jest zdolne służyć przyszłości. Dostosowanie wielu tradycyjnych metod do potrzeb dzisiejszego wychowania jest słuszne i konieczne. Dowodzi zresztą tego praca wielu drużyn harcerskich.

Coraz bardziej zyskują sobie zastosowanie metody zbliżenia młodzieży do szeroko pojętego środowiska w celu poznania praw nim rządzących, rozbudzenia aktywności społecznej i chęci stałego ulepszania i przekształcania swego otoczenia. Będziemy te metody rozwijać, walcząc z izolowaniem harcerstwa od życia, a również wystrzegając się błędów mechanicznego, antywychowawczego „upolitycznienia” młodzieży.

Niesłuszne są tendencje przekreślania dorobku metodycznego harcerstwa, niesłuszne są twierdzenia, że metody wychowawcze służące wychowaniu w innym ustroju są nieprzydatne w wychowaniu socjalistycznym. Generalne krytykanctwo w stosunku do obecnych metod pracy harcerstwa, wyrażane nieraz także przez instruktorów i na łamach prasy bez proponowania żadnych rozsądnych, popartych doświadczeniem zmian, jest awanturnictwem przynoszącym szkodę harcerstwu.

Jednocześnie jesteśmy przeciwko przejawom skostnienia metodycznego, uniemożliwiającego rozszerzanie zasięgu społecznego harcerstwa, pomniejszającego jego szeregi.

Dogmatyzm metodyczny prowadzi często do formalizmu i zagubienia sensu pracy wychowawczej, do „Kapralstwa”, do pomijania potrzeb i zainteresowań młodzieży, od izolowania jej od otaczającego życia.

Należy natomiast popierać nowe, twórcze, przemyślane inicjatywy metodyczne. Potrzebne są więc różnorodne eksperymenty, które nie mogą jednak prowadzić do wyobcowania się grup eksperymentujących ze Związku.

Wielką próbą przydatności twórczo przekształcanych dla potrzeb dzisiejszego wychowania metod harcerskich będzie tegoroczna akcja letnia. Dlatego też wysiłki wszystkich instruktorów powinny wyładować się nie w jałowej krytyce własnej organizacji, lecz w zgodnej choć różnorodnej pracy dla pomyślnego przebiegu akcji letniej i wyciągnięcia z niej twórczych wniosków dla dalszego rozwoju i umacniania naszej pracy wychowawczej.

Wnioski:

1. Należy korzystać z dorobku metodycznego przeszłości, przekształcając metody b. ZHP i b. OH dla potrzeb dzisiejszego wychowania.

2. Nie ma i nie może być mowy o powrocie do błędnej teorii i praktyki roku 50-tego, odrzucających pozytywny dorobek pedagogiczny tradycyjnego harcerstwa.

3. Należy stwarzać warunki sprzyjające eksperymentom, trzeba zwalczać dogmatyzm metodyczny.

4. Kryterium przydatności twórcze stosowanie metod harcerskich będzie akcja letnia, której wyniki należy poddać analizie i wyciągnąć wnioski dla dalszej pracy.

***

Przewodzenie ruchowi postępowemu w ruchu harcerskim – to znaczy w rezultacie: istotne kierowanie ruchem – wymaga konsolidacji sił lewicy dokoła zadania, jakim jest dopracowanie się właściwego oblicza ideowego i charakteru wychowawczego harcerstwa.

Pamiętać również należy, iż istotnym warunkiem przewodzenia całemu ruchowi harcerskiemu jest także osobista, moralna postawa członków partii, która dla wielu bezpartyjnych instruktorów oraz rzesz młodzieży jest często miernikiem idei reprezentowanych przez członków partii. Troska o właściwą postawę moralną członków partii jest istotnym zadaniem towarzyszy.

***

Dla zrealizowania zadań, jakie stoją przed członkami partii w ruchu harcerskim, stworzyć należy przy chorągwiach zespoły partyjne, do których będą należeli także reprezentanci hufców.

Zespoły powinny pomóc członkom partii w wykrystalizowaniu się ich poglądów na najistotniejsze problemy Związku, w skonkretyzowaniu kierunku ich pracy politycznej w Związku, w mobilizowaniu ich do akcji wyjaśniania szerokiemu gronu instruktorów zadań ideowo-wychowawczych, jakie stoją przed nimi, do akcji przyciągania na platformę postępu możliwie szerokich rzesz instruktorskich oraz ograniczania przy pomocy ogółu instruktorów wpływu na młodzież tych instruktorów, którzy działają sprzecznie z kierunkiem ideowym przyjętym przez Związek na Zjeździe Łódzkim, a znajdującym swój wyraz w deklaracji łódzkiej, zobowiązaniu instruktorskim i częściowo w prawie harcerskim.

Archiwum Związku Harcerstwa Polskiego, 8/1958/51

DOKUMENT NR 4

PRZEMÓWIENIE ALEKSANDRA KAMIŃSKIEGO NA POSIEDZENIU NACZELNEJ RADY HARCERSKIEJ W DNIACH 20–22 KWIETNIA 1958 ROKU

Druh Aleksander Kamiński:

Ja moje przemówienie chcę rozdzielić na dwie części. Najpierw chcę odpowiedzieć na pytania, które tutaj kilku druhów skierowało do mnie. A potem dokonam ogólniejszej o bardziej zasadniczej wypowiedzi.

Z początku o tym, o czym mówił druh Rafalski.

Jak to było właściwie z moim wystąpieniem na NRH w styczniu 1957 r., kiedy to sformułowałem między innymi szereg tez o stosunku harcerstwa do partii i jak to jest dzisiaj. Druh Rafalski domyślał się w mojej styczniowej wypowiedzi źródeł kryzysu, jaki w tej chwili istnieje w centralnych władzach harcerstwa. Czy te same różnice, które w styczniu wyrażane były w moim referacie nie tkwią u podnóża dzisiejszych trudności harmonijnej współpracy władz centralnych.

Otóż muszę przypomnieć, że w dwa miesiące po moim styczniowym referacie następne zebranie Rady Naczelnej, na którym ko-referat wygłosiła Irena Chmieleńska, poczym nastąpiła druga dyskusja i wszyscy przyjęliśmy projekty uchwały, stanowiącej uzgodnienie podstawowych tez obu referatów: mojego styczniowego i Ireny Chmieleńskiej marcowego.

Ja tu nie będę wchodził w szczegóły tez, które przyjęła cała Rada. Można znaleźć w nich wspólny punkt widzenia łączący i wszystkich.

Więc nie te sprawy leżą u podnóża różnic między kierownictwem Głównej Kwatery a opozycją.

W szczególności chcę zwrócić uwagę na jeden szczegół, który druh Rafalski wydobył, a mianowicie na mój pogląd o stosunku harcerstwa do PZPR. W moim styczniowym referacie było takie zdanie: „Nie wyobrażam sobie takiej sytuacji, aby na którymkolwiek szczeblu mogły ukształtować się wewnątrz władz harcerskich ściślejsze zamknięte, niejawne komórki partyjne o ambicjach wytyczania naszej organizacji kierunków, zadań, rozwiązań personalnych itd. Gdyby kiedykolwiek i gdziekolwiek komórka taka czy komórki powstały, uważałbym to za nieszczęście dla ZHP”. To było powiedziane, kiedy jeszcze nie mieliśmy zespołów partyjnych, bo zespoły partyjne były późniejszym tworem i dopiero powstawały komórki POP. Dziś sytuacja jest zmieniona, ale o ile ja wiem na podstawie informacji członków Partii, to moje obawy o niebezpieczeństwie dla życia organizacyjnego istnienia komórek partyjnych o specyficznym charakterze, nie są chyba aktualne. Byłoby źle, gdyby te komórki działały nie jawnie, naruszając kompetencje Komend. Słyszałem, że w wielu chorągwiach są otwarte zespoły partyjne, słyszałem, że w ogóle rozwój idzie w tym kierunku. Tak samo mówiono mi, że nie ma tendencji zespołów partyjnych do rozstrzygania spraw personalnych naszej organizacji, do rozstrzygania spraw organizacyjnych. Wymienia się na zespołach partyjnych poglądy i jest próba wypracowywania wspólnego punktu widzenia na jakąś sprawę. Jeśli tak jest – nie widzę potrzeby wyrażania jakichkolwiek zastrzeżeń. Odwrotnie, uważam, że jest rzecz normalna. Polska Zjednoczona Partia Robotnicza ponosi odpowiedzialność za życie naszego kraju, a więc i za życie organizacji społecznych i za ZHP. Jest postępem popaździernikowym wpływanie przez Partię na organizację społeczną [jedynie] za pośrednictwem partyjnych członków organizacji, tkwiących w danej organizacji, a nie – jak dawniej – przez aparat partyjny działający z zewnątrz organizacji.

Tyle jeżeli chodzi o wyjaśnienie moich poglądów na działanie zespołów partyjnych w organizacji. Życzę im powodzenia, niech istnieją dla dobra harcerstwa i dla jego dobra działają.

Skoro powiedziałem, że nie moment partyjny jest momentem rozbieżności między mną a kierownictwem GKH, to na czym polegają różnice? Wiele mówiono o tym w ciągu tych dwóch dni i dostatecznie dużo powiedziano, ale skoro dziś żąda się ode mnie, żebym także wyraźnie to sprecyzował, odczytam kilka zdań, które przed kilkoma dniami napisałem w Łodzi: „Nie odchodzę z kierownictwa harcerskiego z powodów ideowo-politycznych. Uznaję konieczność przewodnictwa nad harcerstwem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Pragnę, aby wychowanie harcerskie było związane z potrzebami i dążeniami Polski Socjalistycznej. Uznaję słuszność zasad świeckości i tolerancji oraz wynikającą stąd wieloświatopoglądowość naszego Związku. Pragnę harcerstwa stanowiącego dobro ogólnonarodowe szerokich mas. Pragnę bliskości Związku Harcerstwa z organizacjami pionierskimi i przyjaznych kontaktów z młodzieżą skautową.

W tym wszystkim jestem rzecznikiem ustalonej na Zjeździe Łódzki linii działania. A jeżeli odchodzę z zespołu kierowniczego ZHP, to dlatego, że nie mogę pogodzić się ze sposobami realizacji założeń ideowych harcerstwa przez kierownictwo Głównej Kwatery. Nie zgadzam się ze sposobami kierowania harcerstwem przez Główną Kwaterę”. O sposobach tych wiele mówiono w ciągu poprzednich dni i nie chciałbym ponownie do tego tematu wracać. Myślę, że tekst który odczytałem, w sposób jasny przedstawia przyczynę istniejących dysharmonii [między] dwoma grupami instruktorskimi w kierownictwie ZHP.

Teraz z kolei zapytanie wyrażone przez druha Grzelaka, które brzmi mniej więcej tak: druh Grzelak prosi, ażebym wyraźnie powiedział, co się stało, że zajmując przed wojną postępowe stanowisko w świecie harcerskim, będąc rzecznikiem tych dążności i idei, dziś jestem innym. Druh Grzelak dał przykład walki z nacjonalizmem. Przed wojną było to wyraźne, a dziś – co się z tym stało? Druh Grzelak mówił, że w mojej postawie jakby widzi niewiarę w ludzi komunistycznych.

Wiąże się z tym pytaniem druha Grzelaka także uwaga druha Jakubowicza, który odniósł wrażenie, że od chwili, kiedy skrystalizowało się harcerstwo na Zjeździe Łódzkim, odczuwa, jak gdyby jakaś kula u nogi towarzyszyła moim krokom w harcerstwie. Rzeczywiście, taka kula u nogi jest. I kiedy o niej kilka słów powiem, nie będzie już potrzeby odpowiadania na pytanie druha Grzelaka, dotyczące zmiany mego zachowania się w harcerstwie w stosunku do czasów przedwojennych.

Tą kulą u nogi jest wierność w stosunku do samego siebie. Co prawda, to jest określenie z zakresu filozofii personalistycznej, ale to nie zmniejsza jego prawdziwości. Chcę być wiernym samemu sobie. Na czym polega ta wierność? Przepraszam za wynurzenia, które za chwilę nastąpią, ale życzliwość zarówno przyjaciół, jak i oponentów zmusza mnie do tego. Otóż każdy z nas wypracowuje sobie jakąś linię postępowania życiowego. U mnie kierunkową życia od bardzo dawna jest zasada: stać przy słabym, być koło słabego, pomagać i wspierać krzywdzonych. Wszystko jedno, czy to pojedynczy człowiek czy grupa, warstwa, klasa. Tylko tym mogę wytłumaczyć, dlaczego tyle czasu i energii poświęcałem przed wojną sprawie żydowskiej. Broniłem zresztą nie tylko Żydów, ale i Litwinów, Ukraińców. Mając możność dobrego zarabiania jako nauczyciel szkół średnich w prywatnych gimnazjach warszawskich, wpakowałem się w bardzo obciążające i życie, i kieszeń, i czas schroniska sierot w Pruszkowie oraz w Warszawie, potem dzieci bezrobotnych. To jest ta sama linia – stać przy słabym, wspierać pokrzywdzonego.

O dalszym ciągu trudno mi mówić. Ale skoro po Październiku zgłosiłem się do harcerstwa i starałem się odegrać w nim jakąś rolę i zajmować określone stanowisko, nie mogłem wyzbyć się swojej osobowości. Oczywiście można toczyć spory, czy słusznym było uważanie Druhny Naczelniczki i kierownictwa Kwatery Głównej za silnych. W moich jednak oczach kierownictwo Głównej Kwatery reprezentowało element siły. Kto inny był słaby i trzeba było tego słabego wesprzeć. Niech przyszły kronikarz harcerstwa określi, czy myliłem się w charakterystyczne: słaby – silny, krzywdzony i krzywdzący. Ale to jest owa najistotniejsza kuła u nogi. I to jest przyczyna mojej reakcji na niektóre sprawy przedwojenne i dzisiejsze.

Jeszcze kilka słów o moim stosunku do instruktorów komunistów. To jest chyba jakieś nieporozumienie, że między mną a instruktorami komunistami nie było zrozumienia i życzliwości z mojej strony płynącej. Oczywiście, trudno mi powiedzieć o instruktorach komunistach w ogóle, ale niech mi będzie wolno dać dwa przykłady. Jeden z instruktorów, należących do Głównej Kwatery, który zrobił ogromnie wiele dla roboty harcerskiej, denerwował mnie często tym, że starał się komunistami obsadzić wszystkie możliwe stanowiska kierownicze. To mnie denerwowało. Ale jednocześnie nie mogłem wyzbyć się serdeczności, życzliwości i podziwu dla wielkich osiągnięć jego pracy, która funkcjonuje na wielu odcinkach lepiej niż przed wojną. I dawałem temu publicznie wyraz.

Drugi przykład: jest inny instruktor, należący do czołówki komunistycznej prowadzącej naszą organizację, który jest redaktorem jednego z centralnych czasopism. Widziałem, jak ogromny krok naprzód to czasopismo zrobiło w kierunku harcerstwa autentycznego i dawałem temu niejednokrotnie wyraz. Nie sądzę, aby życzliwość z mojej strony w stosunku do tego redaktora i wielu jego kolegów zmniejszyła się w przyszłości.

Natomiast są inni ludzie z kierownictwa Głównej Kwatery. Jeden z nich miał do mnie żal, że ja w ciągu tego półtora roku nie zaszedłem do niego do pokoju i nie zacząłem rozmowy. Miałem – przyznaję – opory. Opory płynące nie z tego faktu, że jest to członek partii, ale z faktu, że nadaje nieodpowiedni kierunek sprawom harcerstwa.

To jest koniec moich „wywnętrzeń”, za które przepraszam, chociaż to, co za chwilę będę mówił, też niestety będzie się tyczyło mojej osoby.

Zaproponowano mi na tej sali, żebym pozostał na stanowisku przewodniczącego Rady Naczelnej.

Chcę najpierw bardzo serdecznie podziękować wszystkim tym osobom, które mówiąc na ten temat, troszcząc się o obsadzenie kierownictwa naszej organizacji, wymieniały moje nazwisko. Jestem wdzięczny za to w szczególności przedstawicielom zespołu partyjnego. Niestety, stanowiska przewodniczącego Rady Naczelnej przyjąć nie mogę z dwóch względów:

1. Jestem członkiem tej samej grupy ludzi spośród władz naczelnych (w większości zresztą członków Partii), którzy wydali walkę złym sposobom kierowania harcerstwem. Pragnę być lojalnym wobec najbliższych przyjaciół w pracy społecznej i pragnę się z nimi solidaryzować. Dlatego że w pełni zgadzam się z ich postępowaniem i z ich punktem widzenia. Przecież przez półtora roku, a szczególnie przez ostatnie pół roku brałem czynny udział w tych samych krokach, które podejmowali moi koledzy i moje koleżanki z kierownictwa, i którzy z tego kierownictwa teraz odchodzą. Byłoby to dziwne, gdybym ja jako jeden z nich raptem okazał się inny. Jest przecież solidarność, jest poczucie wspólnoty, które zobowiązuje. To jest jedna przyczyna, dlaczego nie mogę przyjąć przewodnictwa.

2. Druga przyczyna: Nie chcę być przewodniczym bez aparatu realizacji mojej linii rozumienia harcerstwa, to jest bez ludzi we władzach naczelnych podobnie rozumiejących organizację społeczną – sytuacji której organizacja dzieła, metody. Tytularnym przewodniczącym mógłbym być tylko w zespole, do którego mam zaufanie. Nie mam zaufania do dzisiejszego kierownictwa Kwatery Głównej. Nie byłoby moralnym formowania kierownictwa, do którego linii postępowania nie mam zaufania.

Mnie się wydaje, że te dwa powody tak są ważne, że członkowie Rady Naczelnej przyjmą je do wiadomości i nie będą stawiać żądania, żebym z tego stanowiska się wycofał.

Natomiast pragnę pozostać w Radzie Naczelnej jako jeden z jej członków. Czynię to z dwóch powodów. Po pierwsze, czynię to ze względu na instruktorów ZHP, którym chcę zasugerować swoim postępowaniem, jak oni mają postępować, chcę wskazać, żeby pozostali w organizacji, pozostali w tej trudnej sytuacji, jaką organizacja przeżywa i będzie przez najbliższy okres przeżywała. Myślę, że byłoby nieszczęściem dla harcerstwa, nieszczęściem społecznym, gdyby instruktorzy zrozumieli ten zwrot, w jakim znalazły się centralne władze harcerstwa, jako hasło do opuszczenia ZHP. Do tego dopuścić nie można i chcę to stwierdzić, pozostaję w Radzie Naczelnej.

Po drugie – pozostaję także ze względu na młodzież, żeby zamanifestować wobec tej młodzieży, która tymi sprawami będzie się interesowała (to znaczy wobec młodzieży starszej), że mimo wirażu, na jakim znalazło się kierownictwo ZHP, Związek istnieje nadal jako członek Rady i ja jako osoba prywatna będę w tym kierunku oddziaływał na opinię.

Odchodząc z kierownictwa harcerstwa, pragnę wypowiedzieć kilka życzeń pod adresem tych, którzy mają uszy do słyszenia. A więc przede wszystkim: musimy wszyscy, a w szczególności ci, którzy nie aprobowali linii Kwatery Głównej, w dalszym ciągu kłaść silny nacisk na przestrzeganie uchwał łódzkich. Nie wolno wzbudzać nastrojów rozczarowania w stosunku do Partii i w stosunku do Polski Ludowej. Nie ma innej Polski jak tylko Polska Socjalistyczna. Jeśli by te nasze harcerskie zmiany wywołały wśród części młodzieży i instruktorów nastroje alienacji – tj. wyobcowywania się z otaczającej rzeczywistości, to byłoby to wielkim nieszczęściem dla młodzieży i dla nas mimowolnych sprawców tych nastrojów oraz dla Polski. Ja to wszystko mówię nie dlatego, że chcę jakimś pięknym frazesem dopełnić swoje przemówienia, nie mówię o tym dlatego, że powinienem to powiedzieć, odchodząc, ale jest moim najgłębszym przekonaniem, że jeżeli my w sposób rozsądny nie wpłyniemy na dalszy przebieg kryzysu we władzach harcerskich, to nie wykonamy nakazu postawy harcerskiej i obowiązku instruktorskiego. Należy obawiać się, że w niektórych środowiskach, w niektórych grupach młodzieży mogą przejawić się odruchy, które z kolei wywołają odruchy czynników partyjnych i rządowych. Mogą powstać manifestacyjne sposoby zachowania się w niektórych drużynach, w świetlicach i na obozach, które nastawią nieprzychylnie do harcerstwa czynniki partyjne i to byłoby nieszczęściem dla tych drużyn, dla całej naszej społeczności harcerskiej i dla młodzieży.

Dlatego powinniśmy uczynić wysiłek w tym kierunku, aby nie tylko nie stworzyć nowych podstaw do naruszania uchwał łódzkich, ale przyczynić się do likwidacji faktów, które mogą wzbudzić nieufność i niechęć władz w stosunku do drużyn harcerskich.

Dam dwa przykłady, które niewiele dla idei harcerskiej znaczą, natomiast bardzo mogą jej szkodzić. Mianowicie słyszałem, że w Polsce jest kilka drużyn im. Gen. Baden Powella. Otóż wydaje mi się, że należy jak najprędzej zmienić bohatera tych drużyn. Jesteśmy pełni podziwu i czci dla Baden Powella jako pedagoga. Zawahałby się przed użyciem krótkiego określenia: „oficer kolonialny i imperialista”, bo to zdanie jest tylko połową prawdy, bo trzeba powiedzieć, co robił Baden Powell w okresie Ligi Narodów i tej wielkiej akcji braterstwa młodzieży wszelkich ras i wyznań pojętej może w sposób ograniczony, lecz szczery, i co zrobił dla spraw kultury moralno-społecznej. Tym niemniej dla wielkiej części polskiego społeczeństwa Baden Powell był, jest i pozostanie reprezentantem zaborcy kolonialnego, który podbijał ludy kolonialne i „pacyfikował” walki niepodległościowe ludów afrykańskich i azjatyckich. Jest więc rzeczą bardzo niepożądaną, ażeby Powella traktować jako bohatera drużyn harcerskich, choć trzeba traktować go pozytywnie jako pedagoga. Oddajmy hołd jego geniuszowi wychowawczemu i walce na rzecz pokoju i pokojowych stosunków między narodami po pierwszej wojnie światowej, ale czym prędzej wycofajmy się z portretów Baden Powella wiszących w naszych świetlicach i z nazw drużyn im. Baden Powella.

To jeden przykład. A teraz drugi, dotyczący sprawy, która w skrócie nazywa się świeckością i tolerancją. Ostatnio – jak słyszałem – znowu pojawiły się na niektórych terenach fakty, które można nazwać manifestacją uczuć religijnych. Niech nikt mnie nie posądza, że nie życzę dobrze światu chrześcijańskiemu. Ale rozumiem, że w obecnej sytuacji harcerstwa przy obecnych zobowiązaniach podjętych przez korpus instruktorów i przy wysiłkach realizowania jak najlepszego współżycia harcerzy wierzących i niewierzących jest niepożądane manifestowanie zbiorowe czynów takich jak święcenie sztandaru w kościołach albo wchodzenie czwórkami na mszę św. Albo – co sam przed rokiem aprobowałem – budowanie kapliczek obozowych. Zmieniłem zdanie: lepiej nie budować kapliczek w obozie, dlatego że manifestacja uczuć religijnych jest niepożądana ze względu na poprawny rozwój wewnętrzny ZHP oraz z tego powodu, że kroki takie mogą być traktowane jako manifestacja typu politycznego czy półpolitycznego. Dla dobra naszego współżycia, dla dobra współistnienia i funkcjonowania harcerstwa w Polsce Ludowej – należy dążyć do zaprzestania zewnętrznego zbiorowego manifestowani uczuć religijnych. Powtarzam z naciskiem – nie występuję przeciw światu wierzącemu w naszej organizacji. Uważam, że byłoby nieszczęściem, gdyby ten świat wierzący czuł się w naszej organizacji źle. Ale chcąc oszczędzić temu światu przykrości i trudności, musimy dążyć do ułożenia wzajemnych stosunków między ludźmi wierzącymi i niewierzącymi w naszej organizacji przez ścisłe przestrzeganie deklaracji ideowej ZHP.

Żeby uogólnić tę radę, chcę zaapelować: chrońmy zdobycze Października. Nic dobrego nie wynikłoby stąd, gdybyśmy my, instruktorzy harcerscy, przez nieoględne wypowiedzi lub czynny prowokowali likwidację zdobyczy Października na odcinku wychowania w organizacjach młodzieżowych.

A teraz drugi punkt tego łabędziego śpiewu. Mówiono tu o Froncie Jedności Narodu. Gdybym był wyszkolonym dialektykiem, prawdopodobnie nie zabierałbym na ten temat głosu, bo wiedziałbym, że to jest teren niewyżny [słowo nieczytelne – AF], gdzie trzeba umiejętnie operować niuansami, aby nie powiedzieć czego niewłaściwego. Ale niech mnie rozgrzeszy brak wyszkolenia ideologicznego. Mnie się zdaje, że jest rzeczą ogromnie ważną, aby organizacja nasza trwała tak długo, jak się da – sto lat i więcej, na zasadach Frontu Jedności Narodu. Żeby harcerska organizacja skupiała ludność o najróżniejszych poglądach – filozoficznych i politycznych. Mamy przecież ludzi o poglądach demokratycznych, nie mieszczących się w ramach marksizmu-leninizmu. Szeroki wachlarz ludzi, uczciwych ludzi, stojących oczywiście na gruncie Polski Socjalistycznej, Polski Ludowej. Im ten wachlarz będzie szerszy – tym lepiej. Im bardziej żywa i szczera, będzie współpraca z towarzyszami partyjnymi ludzi niepartyjnych, ludzi o najróżniejszym wachlarzu poglądów i sympatii politycznych i filozoficznych z zastrzeżeniem bazy socjalistycznej, to tym lepiej.

Gdyby ta płaszczyzna Frontu Jedności Narodu zaczęła się zacieśniać i zmniejszać, to byłoby bardzo niedobrze. Bo w społeczeństwie naszym właśnie dziś odczuwana jest powszechnie potrzeba ogólnonarodowej – organizacji harcerskiej. Im szersza będzie baza rekrutacji instruktorskiej w oparciu o grupy stojące na stanowisku Polski Ludowej, im swobodniej w naszej organizacji będą się skupiać ludzie, to tym bardziej będzie towarzyszyć jej sympatia i zaufanie społeczeństwa.

Wreszcie ostatnia sprawa. Dotyczy ona socjalizmu. Znów nazwa, z którą obchodzić się trzeba bardzo ostrożnie, chociaż to jest nazwa powszechnie używana. Otóż my, w naszym gronie, nie mieliśmy dotąd poważnej okazji do przedyskutowania, co to jest właściwie socjalizm na odcinku wychowania młodzieży, a w szczególności wychowania harcerskiego. Jak powinno wyglądać socjalistyczne wychowanie w ZHP? Co to jest socjalizm w gospodarce narodowej albo w ustroju społecznym – to mniej więcej wiemy, i to jest rzecz dla nas zrozumiała, ale co to jest socjalizm w wychowaniu, szczególnie w harcerstwie, dotychczas nie przedyskutowano tego wyczerpująco. Myślę, że będzie jedną z ambicji nowej Głównej Kwatery, aby to postawić pod dyskusję, wyjaśnić i przedyskutować. Zgłaszam już teraz apel do nowych władz harcerskich: im szerzej będzie ujmowane pojęcie socjalizmu pedagogicznego, tym może to być korzystniejsze dla oddziaływań wychowawczych.

Socjalizm w wychowaniu powinien być tak traktowany jak powietrze nas otaczające, powinien być czymś tak naturalnym jak powietrze, którym oddychamy, które jest wszędzie dokoła nas. Nie wiem, czy popełnił herezję jeden z marksistowskich pisarzy październikowych, kiedy powiedział w swoim artykule, że socjalistycznym jest to wszystko, co się w państwie ludowym udało w działalności, co pomyślnie rozwinęło się w działaniu ekonomicznym, w działaniu kulturalnym, w działaniu społecznym. Tak również trzeba patrzeć na wychowanie socjalistyczne, strzegąc się koncepcji a priori, głoszących, że wychowanie jest socjalistyczne, jeśli spełnia rygorystyczne, w racjonalistycznej abstrakcji wypracowane wskazania.

Zawężanie pojęcia socjalizmu w wychowaniu harcerskim, ze względu na stan umysłów w Polsce, mogłoby utrudnić skupianie młodzieży w organizacji harcerskiej.

I jeszcze na zakończenie uwaga dotycząca spraw filozoficznych naszej organizacji. Uważam, że jednym z największych osiągnięć, jakiego dokonano po Październiku w ZHP, jest potraktowanie w naszym gronie koegzystencji zasad fideistycznej i ateistycznej nie jako zjawiska taktycznego, lecz jako podjęcie próby integracji moralno-społecznej, próby oparcia współżycia narodowego na wspólnych wartościach humanizmu chrześcijańskiego i socjalistycznego. Uważam, że to jest ogromne osiągnięcie i obawiam się, że nie wszyscy doceniamy, jak wielka to jest zdobycz.

Jeżeli poprzednio apelowałem do instruktorów wierzących, aby nie narażali na szwank tego klejnotu październikowego, to teraz z tym samym zwracam się do instruktorów – ateistów.

Skończyłem. Schodząc z tego miejsca, życzę nowemu kierownictwu harcerstwa, które tu zostanie wybrane, żeby udało mu się rozwijać harcerstwo, tak jak tego wymagają nowe czasy, ale zarazem zachować harcerstwo takim, jakiego pragną najszersze masy młodzieży, rodziców i instruktorów.

Archiwum Związku Harcerstwa Polskiego, C III 2/11

DOKUMENT NR 5

REFERAT JACKA KURONIA ZWIĄZANY Z PRZYGOTOWYWANIEM REFORMY ZHP (1960 ROK)

Rzecz o wychowaniu w harcerstwie i nie tylko

Zakończyliśmy sumujące prace nad systemem wychowawczym Związku Harcerstwa Polskiego. Czytelnikowi spoza harcerstwa należy się krótkie historyczne wyjaśnienie, co mieliśmy zamiar sumować i dlaczego właśnie w harcerstwie podjęliśmy pracę nad systemem.

W roku 1957 na tzw. „Zjeździe Łódzkim” powołaliśmy do życia ZHP, przyjmując, prócz nazwy i symboliki z przedwojennego harcerstwa cały bogaty zasób tradycyjnych „form i metod wychowawczych”. Nikogo nie muszę uświadamiać, że były to i metody stanowiące niezwykle konsekwentny system tzw. „Skautowej metody wychowania”. Niestety nie miejsce tu na krytyczną analizę tego jednego z nielicznych w historii pedagogiki pełnego i skutecznego systemu wychowawczego.¹

Tutaj chciałbym się zająć tylko jedną niezwykle cenną cechą tego systemu. Skauting stworzył model wychowawczej organizacji dzieci i młodzieży opartej na pracy wychowawców nie zawodowych. Po to, aby być instruktorem skautowym, wystarczyło wg Baden-Powella – przeczytać jego książkę „wskazówki dla skautmistrzów” i dostarczyć skautom izby na zbiórki.

Już własnym dorobkiem polskiego skautingu – harcerstwa było ustalenie zasady, że instruktor jest też członkiem związku, chodzi w mundurze, należy do drużyny instruktorskiej, zdobywa instruktorskie stopnie. Ta niezwykle ciekawa zasada uczyniła z pracy wychowawczej w harcerstwie niemal wyłączną domenę młodych ludzi, często nawet bardzo młodych (16-letni drużynowy nie stanowił i nie stanowi w harcerstwie wyjątku). W warunkach organizacji opartej na pracy nie zawodowego, a więc na ogół nie przygotowanego wychowawcy, albo rezygnuje się z planowego wychowania, albo dostarczy się temu wychowawcy szczególnie starannie dopracowany i łatwy do nauczenia zespół środków i metod. Ten postulat dzieło genialnego angielskiego pedagoga spełniało.

Było klasycznym zespołem celów, treści, środków i form tak wspaniale współgrających, że pozwoliło stworzyć model nieświadomego instruktora, którym w polskim harcerstwie był każdy drużynowy.

Budując w roku 1957 Związek Harcerstwa, musieliśmy przyjąć analogiczne założenia. Masową, dobrowolną, wychowującą dla socjalizmu organizację oprzeć na młodym nie zawodowym wychowawcy. W masowej organizacji – masowa musi być przede wszystkim kadra.

W tej sytuacji stanęliśmy w obliczu problemu, który tak genialnie rozwiązał pierwszy skaut świata, potrzebowaliśmy koniecznie systemu wychowawczego, harmonijnego zespołu celów [i] treści – środków i form. Tylko nasz system miał służyć wychowaniu zupełnie nowego człowieka – człowieka socjalizmu. Nie będę się tu wdawał w skomplikowany problem wzajemnego związku celów i środków wychowania. O ile być może wychowawca dużej klasy może korzystać z środków najprzeróżniejszego rodowodu i przetwarzać je na użytek celów, które jemu są bliskie, o tyle wychowawca, na którego postawiliśmy w związku, wymagał jednolitego harmonijnego systemu. Takiego jak skauting, jeśli chodzi o klasę rozwiązania postawionego tu problemu, a diametralnie różnego, jeśli chodzi o cele, treści, a co za tym idzie środki i ich układ.

Ale oczywiście pracy z wielusettysięczną rzeszą harcerzy nie można było zaczynać od konstruowania w oderwaniu od praktyki jakichś wydumanych systemów. Trzeba było konkretnych wskazówek, praktycznego, socjalistycznego programu dla masowej organizacji. Przy tym wszystkie decyzje i prace programowe prowadziliśmy w warunkach ostrej walki politycznej, która toczyła się na terenie harcerstwa. Po krótkim stosunkowo okresie wstępnego chaosu Centralna Akcja Szkoleniowa – Złocieniec 1959 postawiła przed całą organizacją zadanie społecznej działalności. Wychodziliśmy z założenia, że podstawą dla wychowania socjalistycznego jest czynne zaangażowanie młodzieży w socjalistyczne przemiany kraju. Tezę tę kapitalnie ujął prof. Suchodolski, mówiąc o zaangażowaniu ludzi w tworzenie świata i kształtowanie odpowiedzialności za ten świat.

Program społecznej działalności dziś stał się własnością całego Związku, życie udowodniło, że jest to słuszny program. Od postawienia tego zadania do dziś Związek przeszedł bardzo długą drogę. W praktyce okazało się, że program społecznej działalności nie mieści się w tradycyjnych schematach skautowych, mamy za sobą różnorodne próby pogodzenia tego programu z istotą skautowych koncepcji, próby te nie tylko pokazały, że jest to niemożliwe, ale również pozwoliły na znalezienie innej drogi.

W Warszawie działał zespół tzw. drużyn Walterowskich. Dorobkiem instruktorów tego zespołu jest metodyka zadań i wychowania w zespole.²

Na podstawie tego dorobku Centralna Konferencja Instruktorska w Spale wychowanie zespołowe uznała za podstawowy element wychowania w harcerstwie. Również Walterowcy zainicjowali pracę nad sumowaniem dorobku Związku w jednolity system wychowawczy, proponując jego zasadnicze ramy.³

Już na samym wstępie prac nad systemem stanęliśmy przed złożonym i trudnym problemem roli i funkcji wychowawcy w procesie wychowania. Powyżej starałem się pokazać specyfikę tego problemu w organizacji tego typu co harcerstwo. Ale z różnych względów wydaje się, że jest to problem wychowania w ogóle. Tradycyjne w pedagogice rozumowanie tej roli można podzielić na dwie tendencje: indywidualistyczną i zespołową.

W pierwszej operowało się tzw. pracą wychowawczą – wychowawca oddziałowywał na każdego wychowanka z osobna. W drugiej wychowawca oddziałowywał na grupę wychowanków, był jej organizatorem. Ale zarówno jedna, jak i druga tendencja wychowawcę czyniła jedynym czynnikiem stanowiącym o wychowaniu. To on miał i rozumiał cel, dla którego wychowywał. Z analizy celu wynikały środki i formy, które dobierał dla swojego wychowania. Jeśli mówiło się o aktywności młodzieży, to tylko wychowawca miał je pobudzać, rozwijać i kierować w potrzebnym mu kierunku.

Jeśli podejmowało się problem stosunków w gronie wychowanków, to tylko wychowawca miał te stosunki kształtować na model swoich (społecznych) celów. Jeśli niektórzy socjologizujący pedagogowie, czy pedagogizujący socjologowie podejmowali problemy stosunków obiektywnie (tj. niezależnie od woli wychowawcy) panujących w grupie wychowanków, to tylko od strony negatywnej i po to, aby wskazać wychowawcy, co ma przezwyciężać. Funkcja i rola wychowawcy w takim rozumieniu leży u podstaw całego układu nauk o wychowaniu.

Pedagogika i psychologia wychowawcza dopracowały się szeregu niezwykle cennych analitycznych opracowań. Ale opracowania te dotyczą poszczególnych, szczegółowych elementów składających się na wychowanie człowieka.

Twórcze połączenie tych elementów, syntezę niezbędną dla praktycznej realizacji procesu wychowania pozostawia się praktykowi-wychowawcy. A przecież właśnie synteza jest rzeczą najtrudniejszą.

Już od początku zdawaliśmy sobie sprawę, że nasz harcerski tj. młody i bez pedagogicznego przygotowania wychowawca takiej roli spełniać nie będzie umiał (pomijam tu na razie niebłahy problem, czy taka rola jest możliwa w zakresie szerszym niż artyści [tak w oryg. – AF]).

Tym bardziej że zadanie postawione przez nas wymagało nie wychowania w ogóle, a wychowania socjalistycznego. W te sytuacji, jeśli nie chcielibyśmy zrezygnować z programu wychowawczego, wyjście nasuwało się samo – formy i metody.

Jest poza harcerstwem hasło niezwykle popularne, często słyszymy w środowiskach pedagogów takie interesujące sformułowanie: Wiemy już, co znaczy cel, nie wiemy natomiast jak, a więc trzeba opracować sposoby. Ponieważ truizmem jest stwierdzenie, że sposoby i formy nie istnieją poza treściami, oraz miejscem, czasem i sytuacją, w której się je stosuje, więc oczywiście istnieją w tym wypadku dwie drogi wyjścia. Pierwsza – piszą niesamowicie grubą książkę z opisami form i metod w połączeniu z treścią. Z książki tej wychowawca w zależności od potrzeby wybiera odpowiedni chwycik. Druga – z góry określa się wszystkie ewentualne sytuacje i sporządza się konkretny, szczegółowy program pracy dla każdego wychowawcy.

W pierwszym wypadku istnieje obawa, że chwyty dotyczyłyby zawsze sytuacji innych niż aktualna potrzeba poszukującego. Nie ma takiej księgi, w której można by ująć choćby dziesiątą część wszystkich możliwych sytuacji. Drugie wyjście jest absurdalne, że nie ma potrzeby podejmowania z mim polemiki. Ten sam problem staje przed nami, kiedy przyjrzymy się procesowi wychowania z punktu widzenia jego celów.

Wychowujemy człowieka, który będzie żył w społeczeństwie socjalistycznym, w społeczeństwie wszechstronnego rozwoju człowieka. Najistotniejszą cechą tego społeczeństwa będzie pełne wykorzystanie wszystkich możliwości każdego człowieka. Decydujące warunki dla spełnienia tego celu to społeczna własność środków produkcji i udział wszystkich obywateli w rządzeniu krajem.

Człowiek, którego wychowujemy, będzie żył w społeczeństwie, w którym wszyscy rządzą wszystkimi. Obowiązkiem człowieka, którego wychowujemy, jest nie tylko żyć w tym społeczeństwie, ale także, czy nawet przede wszystkim, je tworzyć. Musi tworzyć dobra materialne i duchowe, musi umieć z nich korzystać. Musi świadomie, aktywnie brać udział w przekształcaniu stosunków międzyludzkich.

– Organizować ludzi do działania, podporządkowywać się woli większości i nie zgadzać się.

– Słuchać i rządzić.

– Musi umieć być nie tylko towarzyszem, ale i przyjacielem, kochankiem, ojcem.

Słowem, musi umieć wychowywać dla przyszłości ludzi, którzy żyją w społeczeństwie takim, jakie ono jest, będą umieli, będą uczyli taką przyszłość tworzyć.

Jeśli wychowawca będzie decydującym czynnikiem wychowania, to jego poziom będzie górną granicą możliwości wychowania.

W praktyce wychowanie zawsze daleko wykracza poza poziom wychowawcy, „wychowuje” udział w życiu społecznym. Ale jeśli już podejmujemy problem wychowania, w znaczeniu planowego organizowania procesu dorastania człowieka do społecznych obowiązków, to takie wychowanie przez przypadki nie może nam wystarczyć. Wydaje się, że proces wyrastania człowieka w życiu społecznym jest obiektywną prawidłowością, tzn. że nie może być mowy o innym wychowaniu.

Jeśli tak, to staje przed nami problem, jak planowo kierować wchodzeniem w życie społeczne, a tego problemu i żadnym wypadku nie można rozwiązać przy pomocy chwytów, sposobów i form.

Spróbujmy teraz podważyć pewien powszechnie panujący w naszym piśmiennictwie pedagogicznym pogląd. Czy rzeczywiście wiemy, jaki jest cel naszego wychowania. Jeśli przez taki cel rozumieć odpowiedź na pytanie, jaki ma być człowiek, to taką odpowiedź chyba posiadamy, piszę chyba, bo nie potrafię wziąć udziału w sporze, ile cech trzeba, aby określić pełny ideał człowieka (oczywiście gdybym musiał, to lansowałbym liczbę 44), tylko tak postawione pytanie kontynuuje linię filozofii rozpatrującą człowieka w oderwaniu od całokształtu stosunków społecznych. Kontynuuje tradycyjną myśl chrześcijańską, która zakładając, że bóg stworzył człowieka na swój obraz i podobieństwo, była upoważniona do rozważań – jakim ma być człowiek, aby się upodobnić do boga.

Jeśli natomiast laicka, socjalistyczna pedagogika tak formułuje cel wychowania, to po pierwsze rozmija się z życiem, bo konkretni ludzie pytają, nie jakim mam być, ale jak mam żyć? Po drugie: wysuwają cel, do którego żadną miarą nie są w stanie wysunąć programu realizacji.

Z tej niemożności przecież bierze się scholastyczny podział wychowania na polityczne, estetyczne, fizyczne itp. (interesuje mnie nieustannie wg jakich kryteriów dokonano tej klasyfikacji). Tymczasem przedmiot tych wszystkich „wychowań” jest jeden – życie społeczne, w którym bierze udział, żadną miarą nie da się podzielić na takie rubryki i co w tzw. praktyce robić z tymi licznymi wychowaniami, nikt nie wie.

Jeśli staniemy na gruncie marksizmu i spróbujemy zobaczyć, że istota człowieka to nie abstrakcja tkwiąca w poszczególnej jednostce. Jest ona w swej rzeczywistości całokształtem stosunków społecznych, jak pisze Marks w „Tezach o Feuerbachu”, wówczas będziemy musieli widzieć człowieka w jego konkretnych powiązaniach społecznych, w działaniu, w stosunku do istotnych spraw tego świata. A to oznacza odpowiedź na pytanie, jak żyć? Taka odpowiedź jest jednocześnie konkretną dyrektywą, jak wprowadzać w życie społeczne, tj. jak wychowywać. Bo nie ma wychowania poza planowym wprowadzaniem człowieka w życie społeczne.

Wysuwając przed organizacją program społecznego działania, uznaliśmy je za najwłaściwszą drogę wprowadzania młodzieży w życie społeczne.

Jedna z drużyn, którą niedawno oglądałem, przystąpiła w ramach naszego programu działania do zakładania na wsi LZS. W toku pracy natrafili na taką „drobną sprawę”. Otóż przy okazji budowy boiska, rozegrała się walka, między dwoma sitwami kułackimi o władzę w LZS – (kto ma władzę w LZS-ie, tego boisko, a raczej łąka, na której zostało ono zbudowane). Warto było porównać tych młodych ludzi, którzy zaczynali zakładać LZS, z tymi samymi, co w niespełna miesiąc później, kiedy udało im się stworzyć na wsi trzecią siłę. Przełom w świadomości, w postawie społecznej, to na pewno nie przesadzona ocena.

Masowa praktyka organizacji pozwoliła nam zweryfikować pojęcia działania społecznego,⁴ a co więcej pozwoliła nam odkryć jednostronność programu wychowawczego opartego wyłącznie na działaniu. Poglądy, postawy, etyka kształtuje się w procesie „produkcji” nie osobno w każdym człowieku, a w stosunkach między ludźmi. W procesie „produkcji”, a więc w procesie wchodzenia w życie społeczne przez działanie, to proces wchodzenia w działające zespoły⁵.

Przy tym zespół (tj. grupa ludzi skupiona wokół wykonywania zespołowego zadania – forma istnienia grupy społecznej) jak każde zjawisko społeczne podlega obiektywnym prawom rozwoju. W ten sposób program społecznego działania wraz z wskazówkami, jak się do tego działania organizować, skierowany bezpośrednio do młodzieży, jest jednocześnie programem wychowawczym organizacji. Czy młodzież jest w stanie samodzielnie taki program podjąć? W tym miejscu właśnie rozpocznie się rola harcerskiego wychowawcy. Nie musi on świadomie organizować procesu wychowania.

Przez świadome organizowanie rozumiem proces planowego stosowania różnych środków wychowawczych, w zależności o celu i sytuacji.

W naszym systemie wychowawca to  p o   p i e r w s z e  doświadczony towarzysz pracy. Już początkowe trudności techniczne i organizacyjne mogą się stać dla dziecięcego zespołu przeszkodą nie do przezwyciężenia, gdyby nie rada i pomoc doświadczonego instruktora. Tylko w naszym systemie, tj. w warunkach skierowanego do dzieci programu – Co robić – Jak robić – Jak się do pracy organizować.

Dzieciom odpowiedzialnym za wykonanie tego programu zależy na pomocy wychowawcy. Bardzo szybko staje się on zespołowi niezbędnie potrzebny. W miarę podejmowania coraz to trudniejszych zadań, coraz to nowe sprawy wymagają pomocy doświadczonego człowieka.

Autorytet wychowawcy to właśnie autorytet tego, który w różnych trudnych sprawach potrafi pomóc. Z czasem pojawiają się problemy natury współżycia w zespole i w tych sprawach doświadczenie życiowe i kultura starszego wiekiem kolegi jest zespołowi niezbędnie potrzebna. Codziennie zespół będzie stawał przed nowymi skomplikowanymi sprawami natury politycznej, wychowawca musi umieć wszystkie te sprawy pokazać, we właściwym świetle, wytłumaczyć.

Działanie wprowadza zespół w istotne konflikty społeczne, wychowawcze – wychowawca musi pomóc je zrozumieć, wyjaśnić mechanizm ich funkcjonowania i pomóc je przezwyciężać.

Ta grupa obowiązków wymaga od harcerskiego wychowawcy kwalifikacji działania społecznego i głębokiej politycznej wiedzy. Obowiązki te rosną wraz z rozwojem zespołu, z którym instruktor pracuje. Chcemy, aby jednocześnie wzrastały społeczne kwalifikacje instruktora. W toku wykonywania zadań przy pomocy organizacji (szkolenie, materiały, narady) razem z wychowankami powinien wychowywać się wychowawca.

P o   d r u g i e  – wychowawca-drużynowy to dla harcerzy symbol organizacji do której należą. Dlatego instruktorami przede wszystkim powinni być ludzie, którzy wychowywali się w harcerstwie. Mundur instruktora, stopień, a przede wszystkim harcerskie przeżycia kształtują w harcerstwie poczucie przynależności do Związku Harcerstwa Polskiego.

Autorytet naszego instruktora to w poważnej części autorytet organizacji.

P o   t r z e c i e  – harcerski wychowawca to człowiek, który rozumie. jaką funkcję spełnia wychowawca. Program działania i organizowania. Dlatego świadomie przestrzega prawidłowego funkcjonowania wszystkich środków systemu. Ta grupa obowiązków to już kwalifikacje pedagogiczne. Instruktor przystępujący do pracy w myśl naszych założeń powinien znać mechanizm funkcjonowania systemu, umieć się nim posługiwać i rozumieć zasadnicze teoretyczne założenia. W praktyce między praktycznymi wskazówkami a teorią nie będzie żadnego pomostu. Dopiero konkretna praca z drużyną i szkolenie do tej pracy pozwoli na stopniowe budowanie takiego pomostu.

Zdajemy sobie sprawę, że najcenniejszy jest taki wychowawca, który potrafi analizować konkretną sytuację i do tej sytuacji dobierać środki systemu. Szkoląc drużynowych pracujących z drużynami, będziemy do tego ideału dążyli, ale zdajemy sobie sprawę, że nie jest on dostępny dla wszystkich. W podręczniku dla drużynowego, który przygotowujemy do wydania, umieścimy dokładne wskazówki do pracy wychowawcy w poszczególnych etapach rozwoju zespołu.

Reasumując całość niniejszych wywodów:

W y c h o w y w a ć  znaczy planowo wprowadzać w życie społeczne, biorąc przy tym pod uwagę, że czynnikiem bezpośrednio kształcącym człowieka są grupy społeczne, w których przebywa, oraz że najcenniejszy jest aktywny udział w życiu społecznym.  C h o d z i   t u   o   p l a n o w e   w p r o w a d z a n i e   c z ł o w i e k a   w   ż y c i e   s p o ł e c z n e  poprzez działalność społeczną w działającym zespole. W tej wędrówce niezbędna jest pomoc starszego doświadczeniem człowieka, ale on także musi się rozwijać razem z wychowankami. Właśnie z takiego założenia wyszliśmy, budując wychowawczy system harcerski.

Chcemy, aby nasze wychowanie było procesem kształtowania się człowieka w procesie społecznego działania, w rozwijającym się w toku działania zespole, przy pomocy starszego doświadczeniem kolegi – przyjaciela (wychowawcy). W tym rozumieniu wychowania – wychowawca jest czynnikiem niezbędnym, ale nie jedynym i nie decydującym.

Dlatego właśnie nasz system wychowawczy to program „co robić”, „jak robić” i „jak się do tego organizować” skierowany bezpośrednio do młodzieży, stanowiący jednocześnie program wychowawczy dla instruktora.

J. Kuroń

Archiwum Związku Harcerstwa Polskiego. Główna Kwatera Harcerstwa, GK 59/5

DOKUMENT NR 6

OPRACOWANIE JACKA KURONIA „SYSTEM WYCHOWAWCZY ZHP” Z 1960 ROKU

Jacek Kuroń

System wychowawczy Związku Harcerstwa Polskiego (konspekt referatu)

I.  K r ó t k o   o   n a j w a ż n i e j s z y c h   e l e m e n t a c h   m e t o d y c z n y c h   s y s t e m u 

Zasady systemu wychowawczego Związku zostały wyrażone w powiązanych ze sobą elementach metodycznych. Decydujące znaczenie w tym układzie elementów metodycznych mają sprawności zespołowe (dla młodszych) i znaków (dla starszych) oraz stopnie.

Sprawności zespołowe (dla młodszych) i znaki (dla starszych) wraz z regulaminem zdobywania odpowiadają przede wszystkim na pytanie „co robić” i „jak robić”¹.

S t o p n i e  (dwa dla młodszych i dwa dla starszych) określają zakres społeczny pracy i hierarchizują w zależności od stopnia rozwoju zespołu, wymagania o charakterze społecznym i etycznym stawiane w toku działania, przez sprawności zespołowe i znaki.

 1.  S p r a w n o ś c i   z e s p o ł o w e 

Jest to konkretnie sformułowane zadanie (np. zorganizujemy pierwszy wiosenny biwak, zrobimy dla naszej szkoły mapę „Afryka – 61”, zorganizujemy cyrk podwórkowy itd.) wraz z wymaganiami o charakterze etycznym sformułowanymi jako wymagania niezbędne do zrealizowania zadań, do których są przypisane.

Oto przykładowo tekst jednej ze sprawności zespołowych:

 „B i w a k” 

Zadanie: Zorganizujemy biwak dla drużyny.

Wymagania:

1. Ułożymy program biwaku (np. różne trasy dla różnych zastępów z zadaniem zebrania obserwacji na różne tematy: ognisko, na którym zastępy złożą sprawozdania: gra polowa i obiad na polowej kuchni).

2. Tak podzielimy pracę, aby każdy z nas miał co robić.

3. Ustalimy, co każdy z nas powinien wiedzieć i umieć w związku z techniką biwakowania. Wszyscy zdobędą ustalone wiadomości i umiejętności.

4. Każdy z nas przydzielone zadanie wykona solidnie i w terminie.

5. Wszyscy pracują zgodnie, a w czasie pracy słuchają rozkazów drużynowego i zastępowych.

Takich sprawności powinno być bardzo dużo.

Układając sprawności zespołowe, podzieliliśmy je na trzy części:

1. Sprawności, których zadania zastęp albo drużyna wykonuje dla siebie.

2. Sprawności, których zadania zastęp wykonuje dla drużyny i przy okazji dla innych.

3. Sprawności, których zadania zastęp wykonuje dla innych (przede wszystkim dla najbliższego środowiska).

Każda z tych części odpowiada innemu szczeblowi rozwoju. W związku z tym takie wymagania zawarte w sprawnościach posiadają w każdej części odmienny charakter. W sprawnościach staraliśmy się wyrazić poprzez konkretne sytuacje związane z wykonaniem konkretnego zadania, następujące wymagania:

W sprawnościach pierwszej części (zastęp dla siebie):

– Każdy wie, co robią wszyscy, nie ma takiego, który nie ma co robić;

– Przestrzegamy terminów, jesteśmy punktualni;

– Słuchamy rozkazów drużynowego i mianowanych przez niego zastępowych;

– Pracujemy zgodnie.

W sprawnościach drugiej części (zastęp dla drużyny):

– Każdy troszczy się o całość pracy, wszyscy troszczą się o pracę każdego;

– Pracujemy jak dorośli fachowcy, wszystko, co robimy, jest ładne, solidne i doprowadzone do końca;

– Dzielimy się na brygady i wybieramy dowódców (do każdej pracy inna brygada i inny dowódca).

W sprawnościach trzeciej części (zastęp dla innych):

– Wiemy, po co wykonujemy zadanie;

– Zawsze wierzymy każdemu z nas;

– To, jaki jest wybrany przez nas dowódca, zależy przede wszystkim od nas, kontrolujemy go i słuchamy;

– Nie ma u nas podziału na tych od projektowania i tych od wykonania.

Zasady podziału na części, tak jak i wymagania ogólne, nie są dzieciom znane.

Każdy harcerz otrzymuje książkę sprawności zespołowych podzielonych na trzy części wraz z regulaminem ich zdobywania. Wg regulaminu wszyscy harcerze drużyny czy zastępu

– robią plan wykonania zadania (harmonogram);

– drogą głosowania wybierają sprawności, które chcą zdobywać.

– na końcu każdej zbiórki na podstawie planu wykonania i wymagań sprawności przeprowadzają zespołową ocenę wykonania kierowaną za każdym razem przez innego harcerza;

– poszczególne odcinki pracy wykonują na czas pracy powołanymi brygadami, na czele brygad stoją obierani dowódcy;

– po wykonaniu zadania przeprowadzają zespołową ocenę i jednomyślnie przyznają sobie (zastępowi) sprawność.

2.  S t o p n i e  (m ł o d s z y c h) 

D r u ż y n a   p r ó b n a  (z a s t ę p   p r ó b n y) 

Drużyna próbna (zastęp próbny) zostanie przyjęta do Związku Harcerstwa Polskiego, może zdobywać stopnie, a jej członkowie mogą złożyć przyrzeczenie harcerskie, jeżeli:

1. Zdobędzie przynajmniej 3 sprawności z części „Drużyna próbna”;

2. Zdecyduje, że będzie zdobywać sprawności ze stopnia „Ochotnicy”;

3. Dokona podsumowania wszystkich wymagań ze zdobytych dotychczas sprawności, to znaczy zastanowi się, czy dotyczą one tylko zadań ze zdobytych sprawności. Wymagania, które drużyna (zastęp) uzna za szczególnie ważne, zostaną wpisane do konstytucji drużyny.

O c h o t n i c y 

Zastęp może przyznać sobie stopień ochotników, jeżeli:

1. Zdobył przynajmniej 5 sprawności ze stopni Ochotników.

2. Dokonał posumowania wszystkich wymagań zdobywanych dotąd sprawności i uzupełnił swoją konstytucję.

3. Przynajmniej połowa zastępu wykonując zadania, zdobyła sprawności indywidualne (fachowe).

4. Wszyscy znają Prawo Harcerskie

O d k r y w c y 

Zastęp może przyznać sobie stopień odkrywców, jeżeli:

1. Zdobył przynajmniej 5 sprawności ze stopnia „Odkrywców”.

2. Dokonał podsumowania wszystkich wymagań zdobywanych dotąd sprawności i uzupełnił swoją konstytucję.

3. Wszyscy harcerze zastępu byli już dowódcami brygad roboczych.

4. Wszyscy harcerze zastępu potrafią wytłumaczyć, jak zdobywając sprawności zespołowe, realizują Prawo Harcerskie.

Zastęp, który zdobył stopień Odkrywców przestaje zdobywać sprawności, a zaczyna zdobywać znaki.

3. Znaki

Znak jest to kierunek polityczno-społecznego działania wraz z przykładowymi zadaniami. Np.:

K i e r u n e k   d z i a ł a n i a  –  m i ę d z y n a r o d o w a   s o l i d a r n o ś ć  klasy robotniczej.

Zadanie generalne – szerzenie wiedzy o świecie, walka o postawę internacjonalistyczną w środowisku współkolegów.

H a r c e r s k i   Z n a k   P r z y j a ź n i 

Harcerski Znak Przyjaźni może zdobyć drużyna, zastęp lub specjalnie powstały zespół członków i sympatyków ZHP w wieku 14–18 lat, który po zapoznaniu się z regulaminem Znaku² i książką „Co robić w drużynie starszoharcerskiej” podejmie i zrealizuje dla młodzieży swej szkoły lub środowiska przynajmniej trzy z wymienionych niżej zadań lub podobnych mających na celu popularyzowanie wiedzy o współczesnym świecie i szerzenie idei przyjaźni z tymi, co chcą zmienić świat na lepsze:

– Klub Przyjaźni.

– Spotkanie przygraniczne.

– Posiedzenie ONZ.

– Wycieczki szlakami przyjaźni.

– Wystawę tematyczną o wybranym kraju.

– Technika w świecie.

– Ognisko lub akademię z okazji święta narodowego jednego z zaprzyjaźnionych z Polską krajów.

– Kiosk książek i pism o świecie.

– Imprezę pt. „Przyznajemy międzynarodową nagrodę literacką”.

– Wieczór poezji różnych narodów.

– Imprezę pt. „Sławni Polacy w świecie – sławni cudzoziemcy w Polsce”.

– Konkurs piosenek różnych narodów.

– Mapę i imprezę pt. „Nasze miasto w świecie”.

– Bal międzynarodowy.

– Wieczór baśni różnych narodów.

Takich znaków jest 6,  o k r e ś l a j ą   o n e   g ł ó w n e   k i e r u n k i   d z i a ł a n i a   Z w i ą z k u. 

4.  S t o p n i e  (s t a r s z y c h) 

S t o p i e ń   W ę d r o w n i k ó w 

1. Wędrownikami może zostać zespół harcerek i harcerzy w wieku od lat 14, który:

– Zdobył cztery znaki.

– Każdy członek zespołu przynajmniej raz kierował pracą grupy roboczej.

– Opracował konstytucję własnej drużyny (jeśli drużyna jeszcze nie ma takowej).

2. Stopień Wędrowników przyznaje sobie zespół na zbiórce poświęconej ocenie realizacji zadań czwartego znaku.

S t o p i e ń   P i o n i e r ó w 

1. Do zdobywania stopnia pionierów przystępują Wędrownicy, którzy:

– Po zapoznaniu się ze wszystkimi broszurkami „Co robić w drużynie starszocharcerskiej” oraz wszystkimi zeszytami „Sprawy – Zadania”, na podstawie dyskusji w zespole, po odbyciu spotkań z przedstawicielami organizacji i instytucji, dokonali osobiście wyboru jednego z sześciu kierunków działania działalności społeczno-politycznej.

– Połączyli się w zespoły, w których będą działać zgodnie z wybranym kierunkiem.

2. Stopień Pionierów może zdobyć zespół, który opracował i wykonał plan w jednym z niżej podanych kierunków działania.

I I.  W y c h o w u j e m y   w   d z i a ł a n i u   s p o ł e c z n y m 

Od wieków wychowywać oznaczało przygotowywać młodych do życia tak, aby spełniali oni zadania stawiane przez społeczeństwo swoim członkom. Ogólną słuszność tego sformułowania trzeba wzbogacić w naszej epoce o fakt, że te wymagania musimy widzieć nie tylko w ich stanie aktualnym, ale w procesie rewolucyjnych przeobrażeń kraju i społeczeństwa. Najogólniejszym sformułowaniem takich wymagań będzie określenie: człowiek, który nie tylko potrafi żyć w socjalizmie, a więc w pełni korzystać z dóbr materialnych i duchowych epoki, nie tylko potrafi je tworzyć, ale również potrafi brać aktywny udział w socjalistycznym przekształcaniu świadomości społecznej, w socjalistycznym przeorganizowaniu społeczeństwa.  J e d n o c z e ś n i e   j a k o   r z ą d z ą c y   i   r z ą d z e n i. 

Po to, aby wysiłki wychowawcze miały jakiekolwiek znaczenie, aby mogły przynosić efekty, proces wychowania musi odpowiadać na istotne potrzeby młodzieży.

Próba precyzyjnego określenia tych potrzeb jest oczywiście bardzo trudna. Spróbujemy bardzo ogólnie przyjąć sformułowanie oddzielne dla dzieci i młodzieży, granicę wieku, oczywiście płynną, ustalając na lat 14.

D z i e c i: 

– Potrzeba życia w gromadzie.

– Potrzeba aktywnego poznawania świata.

Potrzeba życia w gromadzie – to przede wszystkim potrzeba pozycji społecznej, uznanego przez innych miejsca, roli, funkcji. Potrzeby tej ze zrozumiałych względów nie może zaspokoić rodzina czy szkoła (w rozumieniu oficjalnym).

Potrzeba aktywnego poznania świata nie wymaga dodatkowych komentarzy.

M ł o d z i e ż: 

– Potrzeba przekształcania świata.

– Potrzeba perspektyw życiowych.

– Potrzeba indywidualnego udziału w życiu.

Aktywne poznanie świata musi nieuchronnie doprowadzić do „przeżycia rozdźwięku między wielkością człowieka a wartością organizowanego przez ludzi życia społecznego” (prof. Bohdan Suchodolski). I to, im pełniejszy będzie rozwój socjalizmu, tym ostrzejsza będzie ta konfrontacja. Warto sobie uświadomić, że wbrew pozorom, pozycja buntu u wchodzących w życie wcale nie słabnie, a wręcz przeciwnie – rośnie. Porównanie osiągnięć z brakami występuje zawsze tym ostrzej, im większe są osiągnięcia i większe idee funkcjonujące w społeczeństwie. Ta pozycja buntu, typowa dla młodych, przejawia się w najprzeróżniejszy sposób – od „pustelnianych” farm w Bieszczadach, przez cyganerie wielkomiejskie, aż po udział w rzeczywiście zmieniającym świat ruchu. Wspólne dla tych postaw jest omawiane powyżej zjawisko niezadowolenia z rzeczywistości oraz poszukiwanie wizji lepszego świata. Takiej wizji niestety młodzież sama sobie nie stworzy, musi otrzymać ją od dorosłych. Jeśli w tym okresie nie pokażemy młodzieży przekonywującej takiej wizji świata oraz środków działania dla przybliżenia tej wizji, spychamy młodych na pozycję nihilizmu, izolacji lub konformizmu. Ten bunt i potrzebę wizji lepszego świata nazwaliśmy skrótowo „Potrzebą przekształcania świata”.

Jednocześnie dorastający człowiek myśli coraz częściej kategoriami dorosłego, tj. kategoriami potrzeb życia – rodziny, zawodu, mieszkania. I to jest druga potrzeba młodzieży, potrzeba perspektyw życiowych.

Te dwie potrzeby oczywiście z różnym nasileniem i wzajemnym uwarunkowaniem są potrzebami ponad czasowymi czy ponad ustrojowymi.

W naszych czasach wyodrębniła się jeszcze jedna potrzeba. Młode pokolenie dąży do indywidualizacji. Wydaje się, że tej chwili w całej rozciągłości stanął przed młodym pokoleniem problem, jak wyodrębnić się z „bezimiennej masy” albo innymi słowy – czy współczesny człowiek może oddziaływać na otaczający go świat inaczej niż jako część anonimowego społeczeństwa? Tak więc trzecią potrzebą młodzieży jest potrzeba „imienia i nazwiska”.

Jeśli nasze wychowanie ma być procesem skutecznym i odpowiadającym epoce, musimy znaleźć takie cele i środki, które będą harmonijnie, choć na pewno nie bezkonfliktowo, łączyły zapotrzebowania epoki z potrzebami młodego pokolenia.

Wydaje się, że takim pomostem może być działanie. Ale oczywiście nie każde działanie. I nie jednakowe dla różnych grup wiekowych. A więc przede wszystkim takie, które pozwoli najpełniej poznawać świat i uczyć się rozumieć prawa, które nim rządzą, które stwarza możliwości przekształcenia świata, bo tylko poprzez takie działanie odpowiemy na istotne potrzeby młodzieży, a jednocześnie stworzymy warunki do kształtowania się odpowiedzialności ludzi za świat, który tworzą.

Przy tym zaczynać trzeba od takiego działania, które w praktyce będzie uczyło dzieci podstawowej normy socjalistycznego współżycia:  d z i a ł a ć   d l a   s i e b i e   n i e   m o ż n a   i n a c z e j   n i ż   p o p r z e z   d z i a ł a n i e   d l a   i n n y c h. 

Działanie dzieci musi stwarzać szerokie możliwości aktywnego poznawania świata, musi pozwalać czuć się pożytecznym.

Działanie młodzieży musi przede wszystkim prowadzić do przekształcania świata, pomagać tworzyć „wizję” świata, który chce się zbudować, pokazać istotne polityczne konflikty, uczyć rozumieć prawa rządzące światem, musi stwarzać warunki do znajdowania swojego miejsca w świecie.

P r o g r a m   t a k i e g o   d z i a ł a n i a,  a   w i ę c   p r o g r a m   d z i a ł a n i a   s p o ł e c z n e g o   w   s z e r o k i m   r o z u m i e n i u   t e g o   s ł o w a,  j e s t   j e d n o c z e ś n i e   p o d s t a w o w y m   p r o g r a m e m   w y c h o w a w c z y m.  Przy tym w żadnym wypadku nie chodzi tu o tak zwane prace społeczno-użyteczne. Prace społeczno-użyteczne powinny stanowić część programu działania i to przede wszystkim dla młodszych.

Chcemy naprawdę spełniać podstawowe zapotrzebowanie epoki, to jest wychowywać ludzi, którzy nie tylko wejdą w dorosłe społeczeństwo, ale i będą je przekształcać. Chcemy, aby młody człowiek wchodził w świat nie jak posłuszny uczeń, którego nauczyli abecadła, ale jak współgospodarz świadomy swoich obowiązków. Musimy więc pokazywać mu takie możliwości działania, aby konflikt między wielkością człowieka i jego idei a wartością życia społecznego tworzonego przez ludzi był przezwyciężany działaniem prowadzącym do podnoszenia wartości życia społecznego.

D l a t e g o   w ł a ś n i e   n a s z e   z n a k i   w s k a z u j ą   t a k i e   k i e r u n k i   d z i a ł a n i a,  w   k t ó r y c h   n i e   o b e j d z i e   s i ę   b e z   k o n f l i k t ó w. 

K i e r u n e k   o   r ó w n e   p r a w a   w s z y s t k i c h   d z i e c i  proponuje najprzeróżniejsze zadania organizowania zajęć z tymi dziećmi, którymi nikt się nie zajmuje. Są to oczywiście problemy z zakresu organizacji czasu wolnego, ale przecież nie uniknie się głębszego wniknięcia w problem zrozumienia, jak to się dzieje, że jedne dzieci mają na bułkę z szynką, drugie za sprzedane butelki kupują mleko i bułki. I na pewno nie wystarczy tu bajeczka z epoki filantropijnych ciotek o tym, że jedni rodzice piją wódkę, a drudzy kupują dzieciom szynkę.

Albo: Dlaczego tak się dzieje, że pomimo znanych wydatków na opiekę nad dzieckiem, tak wiele dzieci znajduje się poza zasięgiem oddziaływania instytucji do tego powołanych? Harcerze zastanowią się nad tym, jakie dzieci znajdują się w ośrodkach pracy pozalekcyjnych i jakim środowiskom odpowiadają wymagania stawiane przez te placówki. Takich i znacznie poważniejszych problemów wyniknie jeszcze sporo. Chodzi o to, aby nie tylko umieć je dostrzec i oburzyć się, ale i o to, aby uczyć się działać, aby nie pozostawiać młodego człowieka w poczuciu bezsilności.

I tak jest z każdym podejmowanym przez nas kierunkiem.

K i e r u n e k   s o j u s z   r o b o t n i c z o-c h ł o p s k i  podejmuje skomplikowane klasowe problemy wsi. Znowu poprzez działanie, poprzez organizowanie ośrodków życia kulturalnego wsi: teatrów, bibliotek, kół oświaty rolniczej itp.

K i e r u n e k   s z k o ł a   s o c j a l i s t y c z n a   p o d e j m u j e  problemy współczesności i praktycznego zastosowania wiedzy zdobywanej w szkole oraz znacznie bardziej konfliktowe – problemy kształtowania socjalistycznych stosunków życia w społeczności uczniowskiej.

Wymieńmy już tylko pozostałe kierunki:

M i ę d z y n a r o d o w a   s o l i d a r n o ś ć   w a l c z ą c y c h  – szerzenie wiedzy o współczesnym świecie.

S o c j a l i s t y c z n y   s t y l   ż y c i a   m ł o d z i e ż y  – wzorce spędzania wolnego czasu.

P r a c a   p r o d u k c y j n a  – więź szkoły i zakładu pracy.

Ze wszystkich wymienionych tu kierunków wynika nie mniej istotnych konfliktowych problemów niż z omówionego kierunku „Dziecko”. Wszystkie podejmują istotne sprawy naszego życia społecznego a jednocześnie istotne sprawy dla młodzieży. Wobec tych trudnych skomplikowanych spraw nie pozostawiamy kadry i młodzieży bez pomocy. Do każdego kierunku wydajemy broszurę – „Sprawy i zadania” pokazującą na zasadzie wyboru artykułów, społeczne problemy związane z wybranym zadaniem. Do każdego kierunku wydajemy książeczkę „Co robić?”, omawiającą szeroko przykładowe kontrolne zadania do każdego kierunku.

Zastęp najstarszych wybiera kierunek, sporządza roczny plan realizacji kierunku i pracuje. To jest zadanie dla świadomych działaczy, rozumiejących społeczną potrzebę działania, poszukujących swojego miejsca w świecie. Ale po to, aby taki zespół najstarszych mógł podjąć swoje poważne zadnie, musi przejść drogę społecznego rozwoju w organizacji.

Zastęp harcerzy z klasy piątej wybiera sprawności, a więc pojedyncze konkretne zadania z części „Drużyna Próbna” (I), a więc dla siebie.

Jest to okres, w którym zastęp pracuje na programie wyłącznie „rozrywkowym”. Chodzi tu o to, aby mały człowiek nauczył się, jak jego praca dla siebie („chcę pojechać na biwak”) łączy się z pracą dla innych („pracuję nie tylko dla siebie, ale dla wszystkich w zastępie”).

Zadania „dla siebie” podejmuje się dopóty , dopóki cały zastęp nie zdecyduje, że chce zdobywać sprawności ze stopnia „Ochotników” (II).

Tak następuje właściwy początek społecznego działania (pracuje się dla drużyny, a nawet dla innych kolegów w szkole), ale wszystko jest wciąż zrozumiałe – raz my dla wszystkich, innym razem inny zastęp także dla nas.

I znowu trzeba zespołowej decyzji, aby przejść do zdobywania sprawności z części „Odkrywcy” (III). To przejście jest już w gruncie rzeczy niewielkim skokiem w świadomości, jeśli zasada dobrowolności przejścia do zadań „dla innych” jest świętą zasadą.

Cały ten okres (tj. zastępu Próbnego, Ochotników, Odkrywców), jak widać z powyższego opisu, jest przeznaczony na kształtowanie zrozumienia i pasji społecznej pracy.

Treści sprawności zespołowych grupujemy wg 6 kierunków działania i to tak, aby stworzyły jak najwięcej okazji do aktywnego poznawania świata. Ale decydujące znaczenie ma dla nas omówiony tu wzrost społecznej roli zespołu harcerskiego. Tym niemniej przez wymaganie stopnia „Odkrywców” wszyscy harcerze potrafią wytłumaczyć, jak zdobywając sprawności zespołowe, realizują prawo harcerskie – chcemy pokazywać harcerzom niewidoczny w „Książce sprawności” podział na kierunki.

Chodzi tu o to, aby przejście do zdobywania znaków nie było dla nich jakimś specjalnym skokiem w świadomości. A więc, „Odkrywcy” zdecydują się zdobywać znaki – przechodzą do wybierania już nie pojedynczych zadań, ale kierunków politycznego działania, przystępując do zdobywania stopnia wędrowników. W tym okresie wybór znaku może być jeszcze czynnością „mechaniczną”. Z książki znaków wybiera się jeden krótko sformułowany kierunek politycznego działania oraz trzy zadania. Po wykonaniu trzech zadań zastęp przyznaje sobie znak. Po zdobyciu trzech znaków – stopień. Od zastępu zdobywającego następny stopień – „Pionierów” – wymagamy czegoś więcej: samodzielnego wyboru na podstawie oceny sytuacji w swoim środowisku jednego z kierunków działania i opracowania własnego długofalowego planu działania w tym zakresie.

Omówiony powyżej program społecznego działania jednolity dla całego Związku, a jednocześnie potraktowany rozwojowo, jest dla nas programem wychowawczym.

I I I.  W y c h o w a n i e   w   z e s p o l e 

Stwierdzenie, że program działania społecznego stanowi podstawowy program wychowawczy, jest tylko częściowo słuszne. Człowiek rzeczywiście kształtuje się w działaniu, ale nie tylko, a nawet nie przede wszystkim przez działanie. Człowiek kształtuje się w najprzeróżniejszych kontaktach z innymi ludźmi, w grupach społecznych.

Nasze poglądy, idee, normy, działanie, postępowanie jest uwarunkowane, jak dawno to uzasadnił Karol Marks, sposobem, w którym najważniejszą rolę odgrywają stosunki produkcji, tj. odpowiedź na pytanie, jakie są wzajemne stosunki ludzi w procesie produkcji, przy czym w warunkach prywatnej własności środków produkcji decydujący jest tu stosunek posiadaczy (środków produkcji) do nieposiadających.

W produkcji ludzie oddziaływają nie tylko na przyrodę, lecz również wzajemnie na siebie (K. Marks „Praca najemna i kapitał”, Książka i Wiedza, 1947, str. 31). Warunki, w których się to wzajemne oddziaływanie ludzi na siebie odbywa, tj. grupa społeczna, w której zrzeszyli się ludzie do produkcji, typ tej grupy jest więc również częścią stosunków produkcji.

Oddziaływanie różnych skomplikowanych złożonych treści nadbudowy na jednostkę zachodzi przede wszystkim w procesie działania w różnych grupach społecznych. Przy czym decydującą rolę spełniają tu te, które są typowe dla aktualnie panujących stosunków produkcji. Oczywiście nie można rozpatrywać tego zjawiska poza wzajemnym oddziaływaniem na siebie różnych grup społecznych i oddziaływaniem na grupy i bezpośrednio na jednostki różnych instytucji nadbudowy. Tym niemniej, jeśli chcemy formułować poważny program wychowawczy, musimy w centrum tego programu umieścić organizowanie takiej grupy społecznej, która jest typowa dla socjalistycznych środków produkcji.

W warunkach społecznej własności środków produkcji interesy jednostek w produkcji nie dają się realizować inaczej jak poprzez interesy produkcji (społeczeństwa), z tej prawidłowości zresztą wynika sformułowanie powyższe, podstawowa norma socjalistycznego współżycia. (por. Engels – Anti-Düring).

Ogólne cele produkcji, realizowane są w konkretnych zakładach przez konkretne zespoły ludzkie. Przy czym elementem niezbędnym w socjalistycznej produkcji, organizującym produkcję, jest plan produkcyjny, tzn. konkretne, wymierne cele, które przy uwzględnieniu wszystkich warunków określają w czasie, zadania stojące przed zespołami ludzkimi. Przy prawidłowej organizacji produkcji zadania te powinny łączyć jednostkowe z ogólnymi zadania, określające cel każdego z osobna członka zespołu produkcyjnego, które można osiągnąć tylko w zespołowym działaniu. Tego rodzaju zadania będę dalej nazywać zadaniami zespołowymi. Grupę ludzi skupionych wokół takich zadań – zespołem.

W takim rozumieniu tego słowa zespół jest formą grupy społecznej typowej dla naszej epoki.

Jak każde zjawisko społeczne zespół podlega określonym obiektywnym prawidłowościom rozwoju.

Podstawą programu wychowawczego obok programu społecznego działania muszą być obiektywne prawidłowości rozwoju zespołu. Proces wychowania musi się realizować w społecznie działającym zespole.

– zespół jest decydującym czynnikiem w wychowaniu;

– zespół jest istotną potrzebą młodzieży młodszej;

– tylko w zespole można skutecznie działać.

W walce politycznej, która toczyła się na terenie Związku Harcerstwa Polskiego, odcięliśmy się od wszelkich form wychowania idealistycznego.

Idealizm w wychowaniu to nie tylko idealizm pozaziemski, źródło idei moralnych.

Rozdzielenie programu działania od wymagań jest ze społecznego punktu widzenia również idealizmem. Wymagania, których źródłem nie jest działanie, stosunki międzyludzkie, słowem wymagania, które nie kształtują się w konkretnych sytuacjach, ale są doprowadzone do wychowanka poprzez perswazje wychowawcy czy też dokumenty organizacji, spełniają obiektywnie funkcje zbliżone do dziesięciorga przykazań.

W dodatku w odróżnieniu od moralności religijnej nie posiadają one pozaziemskiej egzekutywy, z tego punktu widzenia muszą bazować w idealistycznej wierze w dobre skłonności dziecka.

Łącząc zadanie społeczne z wymaganiami (sprawność zespołowa), wyprowadziliśmy nasze wymagania z obiektywnych prawidłowości rozwoju zespołu i zespół uczyniliśmy ich strażnikiem.

Autor niniejszych rozważań w oparciu o doświadczenia Makarenki prowadził kilka lat drużynę harcerską, a później bezpośrednio pracował z ok. 30 wychowawcami pracującymi tą samą metodą. Na podstawie tych badań pozwolę sobie rozszerzyć nieco tradycyjny makarenkowski podział rozwoju zespołu na trzy etapy, biorąc za punkt wyjścia 3 czynniki – motor rozwoju zespołu, oddziaływanie na jednostkę, normy kształtujące się w zespole.

Przy tym warto zaznaczyć, że podobnie jak A. Makarenko nie precyzuję tu programu działania, a tylko próbuję opisać obiektywny proces rozwoju.

Nie oznacza to oczywiście, iż twierdzę, że rozwój każdego zespołu właśnie tak się potoczy. Na podstawie na pewno zbyt wąskiej bazy doświadczeń opisuję tu z konieczności bardzo skrótowo pewne tendencje występujące we wszystkich obserwowanych przeze mnie zespołach.

Problem obiektywnych prawidłowości rozwoju zespołu jest dla teorii wychowania decydujący i niestety wciąż przez naukę nie podjęty.

Decydujący wpływ na wszystko o czym tu piszę ma rodzaj działania i skład zespołu (wiek, płeć).

E t a p   I.  Grupa ludzi skupia się wokół konkretnego zadania zespołowego. Jest ono jedynym czynnikiem stanowiącym o powstaniu zespołu i o jego jedności, a co za tym idzie odrębności od innych ludzi i grup. Zadanie jest tutaj jedynym motorem rozwoju zespołu. W prostej zależności od zadania pozostaje wewnętrzna hierarchia w zespole (pozycja poszczególnych członków). Jest ona jednoznaczna z zewnętrzną organizacją do pracy. Na czoło zespołu wysuwa się „fachowców” (tych, którzy najlepiej potrafią…). Nie są oni jednak aktywem tj. nie reprezentują najpełniej wszystkich interesów i wzorów zespołu. W tych warunkach podstawowym czynnikiem oddziaływania zespołu na jednostkę jest potępienie (oddziaływanie negatywne).

Charakterystyczne, że z reguły nie jest to potępienie nieudolnych, ale przede wszystkim opornych, tj. na ogół silnych indywidualności, którym trudno przychodzi podporządkowanie się gromadzie, na ogół niezbyt cenionych przez nich kolegów.

Przyczyny tego w gruncie rzeczy cennego wychowawczo zjawiska są złożone. Przede wszystkim zagrożenie wykonania zadania (na silnych najwięcej się liczy), ale również „samoobrona lekceważonych”. Tym wszystkim „niezbyt cenionym” zespół daje poczucie siły, którego im dotychczas brakowało.

W tym okresie nie ma jeszcze wyraźnego kształtowania się norm obowiązujących zespół (wynika to z charakteru norm zespołowych, o którym będzie mowa przy omawianiu drugiego etapu). Tym niemniej z zespołowego działania i wewnętrznej organizacji wynikają określone wymagania tak dla zespołu, jak i dla jego członków. Z nich przede wszystkim ukształtują się później normy. Jest to przede wszystkim poczucie współodpowiedzialności za zadanie.

– Wspólne podejmowanie decyzji – odpowiedzialność każdego z osobna członka zespołu za całość zadania.

– Dyscyplina, dokładność i terminowość w wykonywaniu polecanych prac. I etapowi pracy zespołu odpowiada u nas okres próbny i stopień ochotników.

Spróbujmy tu zestawić razem, wymagania sprawności z I i II stopnia.

1. Wszyscy znają pracę każdego, nie ma takiego, który nie ma co robić.

2. Przestrzegamy terminów, jesteśmy punktualni.

3. Słuchamy rozkazów drużynowego i mianowanych przez niego zastępowych.

4. (II) Każdy troszczy się o pracę każdego – wszyscy troszczą się o pracę wszystkich.

5. (II) Pracujemy jak dorośli fachowcy. Wszystko, co robimy, jest ładne, solidne, doprowadzone do końca.

6. (II) Pracujemy zgodnie.

Stopień: Przynajmniej połowa zastępu zdobyła sprawności indywidualne – fachowe (umie najlepiej…)

Zacznijmy od wymagania na stopień – jak wiemy, w tym etapie zespół wysuwa na czoło tych, którzy potrafią najlepiej. Tak sformułowane wymaganie po pierwsze wychodzi naprzeciw tej tendencji, po drugie kształtuje demokratyczną strukturę zespołu. „Przynajmniej połowa zastępu” to potencjonalni jego przywódcy. Wszystkie inne wymagania to przecież właśnie odpowiedzi na naturalne tendencje zespołu. Motorem rozwoju zespołu są zadania sprawności zespołowych i ambicja zespołu (chęć zdobycia wyższego stopnia), w tym ostatnim wyprzedzamy trochę naturalną tendencję.

P r ó b n a   i   O c h o t n i c y  –  S t r u k t u r a   d r u ż y n y 

Pełna władza należy do drużynowego

– mianuje zastępowych. Odbywają się zbiórki zastępu zastępowych, ale nie ma rady drużyny.

– spod władzy drużynowego wyjęte jest wszystko, co regulaminem zdobywania sprawności i stopni należy do drużyny.

I I   e t a p 

Podstawowym motorem rozwoju zespołu jest w dalszym ciągu wykonywanie coraz to trudniejszych zadań. Ale sygnalizowane powyżej poczucie odrębności zespołu – jedności zespołu, staje się teraz czynnikiem określającym ten rozwój.

Wykonywanie coraz to trudniejszych zadań wraz z rosnącym poczuciem odrębności powoduje pojawienie się dumy z przynależności do zespołu. Stopniowo w świadomości zespołu zaczyna ona odgrywać rolę często ważniejszą niż działanie (dążenie do wykonania zadania).

Zespół wysuwa aktyw, który kształtuje wzory dotyczące nie tylko najlepszego wykonania zadania, ale całokształtu stosunków międzyludzkich w zespole.

Teraz dopiero powstają ściśle sprecyzowane normy obowiązujące zespół. W dziedzinie „prawodawstwa” zespół opiera się na precedensach. W określonej sytuacji Jaś tak postąpił. Ten postępek wchodzi do legendy, wszyscy później powołują się na historię Jasia i to jest właśnie norma obowiązująca w zespole. To właśnie takie normy, które na stałe wchodzą w tradycje zespołu, oraz codziennie spełniane funkcje aktywu kształtują poczucie dobra zespołu, które stwarza zjawisko jedności.

I s t o t n e   t r e ś c i   n o r m,  k t ó r e   k s z t a ł t u j ą   s i ę   w   t y m   o k r e s i e. 

– Poczucie bezpieczeństwa: interesy każdego członka zespołu są zabezpieczone przez zespół. Wynika to z poczucia odrębności. Każdy  z   n a s  jest bardzo  w a ż n y.  („On jest mały, ale nasz”). W odniesieniu do słabszych norma ta działa o tyle pełniej, że właśnie słabsi stanowią wzór wierności dla zespołu.

Poczucie bezpieczeństwa w pewnej mierze chroni także „indywidualność – niezależnych”, oczywiście pod warunkiem, że w początkowym okresie opór ich został mocno złagodzony. Zespół ma już świadomość własnej siły i w związku z tym stać go na pobłażliwość. Istotne treści norm kształtują się w tym okresie.

–  K a r n o ś ć:  bezwzględne podporządkowanie  w s z y s t k i c h  bez wyjątku członków zespołu normom, decyzjom zespołu, dowódcom, oraz obowiązek bezwzględnej uczciwości w stosunku do zespołu. W tym okresie wejście do zespołu nowych ludzi jest niezwykle trudne. Im lepszy zespół, tym wyższe wymagania stawiane przychodzącym.

Charakterystyczne jest, że wszystkie normy obowiązujące w zespole dotyczą tylko zespołu (w tym okresie rozwoju). Stosunki z ludźmi spoza zespołu w zasadzie nie podlegają tym normom.

Temu etapowi odpowiadają u nas dwa stopnie: Odkrywców i na pograniczu III etapu Wędrowników.

Wymagania sprawności są już nieco bardziej skomplikowane.

1. Pracę dzielimy między sobą wg możliwości, dzielimy brygady i wybieramy dowódców tak, aby każdy mógł się wszystkiego nauczyć.

2. Zawsze wierzymy każdemu z nas.

3. Wszyscy sobie zawsze służymy radą i pomocą, nikt nigdy nie jest sam ze swoim zadaniem.

4. To jaki jest wybrany przez nas dowódca zależy przede wszystkim od nas, kontrolujemy go i słuchamy.

W stopniach mieści się wymaganie – każdy dowodzi grupą roboczą – brygadą.

Wymagania zgodnie z przyjętą zasadą odpowiadają podstawowym normom zespołu, w stopniu w dalszym ciągu kształtujemy demokratyczną strukturę zespołu. Oczywiście nie chodzi tu o to, aby wszyscy byli aktywem.

Grupa aktywu w zespole jest dla tego etapu zjawiskiem obiektywnym. Zresztą jak powiedziałem to wyżej, aktyw kształtuje się teraz nie tylko w dowodzeniu. Tak sformułowane wymaganie w stopniu stawia właśnie aktywowi specyficzne wymagania – każdy musi dowodzić, a więc rola aktywu polega na tym, aby pracować ze słabszymi, aby wysuwać ich na stanowiska dowódców. Zjawisko to wynika ze specyficznej roli, jaką spełnia aktyw w zespole. Każde zadanie postawione zespołowi podejmuje przede wszystkim aktyw. I na odwrót – jeśli mówimy zadanie na górnej możliwości zespołu to musi w gruncie rzeczy oznaczać na górnej granicy możliwości aktywu.

Jak napisałem w części II niniejszych rozważań zastęp wędrowników zdobywa znaki – tzn. wybiera nie pojedyncze zadania, ale kierunki z zadaniami. Celowość takiego postawienia sprawy wynika z prawidłowości typowych dla etapu trzeciego, ale oczywiście występujących już w etapie drugim.

O d k r y w c y  –  s t r u k t u r a 

Wybierają zastępowych. Powstaje rada drużyny. Najwyższą władzą w zastępie jest ogólne zebranie całego zastępu – podejmuje ono uchwały we wszystkich sprawach zagwarantowanych regulaminem oraz przyjmowania, karania, wyrzucania.

Wszystkie decyzje w sprawach drużyny podejmuje Rada Drużyny – Radę prowadzi drużynowy. Wszystkie funkcje w Radzie są obieralne, w skład rady drużyny wchodzi zastępowy, potrzebni funkcyjni, oraz po jednym prócz zastępowego przedstawicielu zastępu, którego zastęp co pewien czas mienia.

Drużynowy ma prawo członka rady drużyny – prawo ostatecznej decyzji w uzupełnianiu harmonogramu oraz w sprawach zdrowia i bezpieczeństwa. W wypadku różnicy zdań między zastępem a radą decyduje ogólne zebranie drużyny.

I I I   e t a p 

Wykonanie zadań i perspektywa trudniejszych zadań już zespołowi nie wystarcza. Zespół albo się rozleci, albo wysunie taką perspektywę, która połączy w sobie życiowe perspektywy każdego członka zespołu z jednej strony i wystarczająco wielkie społeczne cele z drugiej strony. W dążeniu do takiej perspektywy zetrą się ze sobą dążenia wszystkich indywidualności w zespole. Oni za nic na świecie nie będą chcieli zrezygnować ze swoich często jeszcze niekonkretnych planów i zainteresowań. Jednocześnie przywiązanie do zespołu będzie ich nieustannie skłaniać do poszukiwania jak najpełniejszej perspektywy. Jednym uda się to w pełni, inni będą zmuszeni do kompromisów. Na czołową pozycję w zespole wychodzą słabi. Dla nich zespół jest życiową szansą, oni są fundamentem jego jedności.

W tych warunkach zespół ma ogromne trudności przy każdorazowym podejmowaniu zadania, a jednocześnie wszyscy są aktywni. W związku z poszukiwaniem perspektywy staje wówczas przed zespołem problem sojuszników.

– Poważne społeczne zadania nie można już podejmować pojedynczym zespołem, potrzebna jest znacznie większa organizacja.

– Poważne społeczne zadanie realizuje się w konkretnych warunkach społecznych, stają po stronie określonych sił społecznych przeciw innym.

Z tych przesłanek wynika m.in. zjawisko przenoszenia norm obowiązujących dotąd tylko zespół i odnoszących się tylko do zespołu na wszystkich sojuszników. Temu etapowi rozwoju zespołu odpowiada u nas stopień Pionierów. Omawianie wymagań tego stopnia zacznijmy od zreasumowania sobie pewnych spraw z poprzednich części.

Zespół harcerski zdobywając coraz to wyższe stopnie, pozwala każdemu harcerzowi, jak uzasadniliśmy to wyżej, zrozumieć i odczuć potrzebę społecznego działania. Przystępując do zdobywania znaków, młody człowiek ma okazję zrozumienia dialektycznej jedności świata – sensu politycznego działania. W tych warunkach zaczyna się omawiany wyżej konflikt w zespole. Potrzeba szerszej społecznej perspektywy przychodzi u nas w warunkach, kiedy organizacja właśnie taką perspektywę wysuwa w kierunkach. Ale pozostawienie dalej wyboru kierunku w dotychczasowym (tj. z poprzednich stopni) układzie mogłaby spowodować odpadanie z zespołu najwartościowszych. Dlatego właśnie w stopniu Pionierów wprowadziliśmy zasadę indywidualnego wyboru: kierunku i organizowania się tych, którzy wybrali ten sam kierunek, czy nawet organizowanie niezorganizowanych do nowego zespołu przez dwóch „Pionierów”.

Stwarzamy w ten sposób warunki prawidłowego odchodzenia od zespołu różnych ludzi.

W poszczególnych etapach starałem się pokazać, w jaki sposób system bazuje na obiektywnych prawidłowościach rozwoju zespołu. Ogólnie trzeba zaznaczyć, że podstawową zasadą funkcjonowania systemu jest położenie odpowiedzialności na zespół, na każdego jego członka. To właśnie ta zasada, generalnie rzecz biorąc, z jednej strony odpowiada ogólnej tendencji zespołu, a z drugiej zabezpiecza jego prawidłowy rozwój.

x

Osobnego omówienia wymaga  K o n s t y t u c j a   D r u ż y n y.  Jak wiadomo z tekstów stopni, zastęp próbny z chwilą, kiedy zdecyduje się przejść do zdobywania sprawności ze stopnia Ochotnicy, sumuje wszystkie zdobywane dotąd sprawności. Zastanawia się, które wymagania ze zdobywanych dotychczas dotyczą nie tylko zadań, do których są przypisane, i wszystkie te, które uzna za trwałe wpisuje do  K o n s t y t u c j i   D r u ż y n y. 

Jak wiemy, wymagania wszystkich sprawności w części budowane są wg tych samych zasad, ale wcale nie przypuszczamy, że dzieci odtworzą nasze zasady. Wręcz przeciwnie, sądzimy, że Konstytucja będzie dokumentem na poziomie dzieci. Obok norm istotnych będą w nim szczegółowe, drobne, mało ważne. Założony przez nas początek redagowania Konstytucji, a więc przy przechodzeniu do stopnia Ochotników (etap I) wyprzedza naturalną tendencję kształtowania się norm w zespole (etap II), ale sądzimy, że w ten sposób po pierwsze przesądzamy pewne normy w zespole, a po drugie przyspieszamy rozwój zespołu. Z chwilą zdobycia stopnia Ochotników zastęp ma prawo przyjmowania nowych członków, stawiając im własne, tj. specyficzne dla tego zespołu, wymagania. W tym okresie zespół jest jeszcze otwarty tzn. nie stawia specjalnie wysokich wymagań nowym. I to zjawisko wydaje się być prawidłowym. W gruncie rzeczy na poziomie Odkrywców zespół musiał wzrastać ilościowo.

Wzrost zastępów Ochotników, a potem powstawanie nowych zespołów Pionierów w pełni odpowiada zapotrzebowaniom Związku w tej dziedzinie.

Konstytucja staje się prawdziwym kodeksem postępowania zespołu w stopniu Odkrywców, ponieważ w tym okresie zespół dąży do formułowania norm. To formułowanie norm moralnych najskuteczniej przenosi zagadnienia moralne ze strony wpływów boskich w społeczne. Dzieci same formułują swoje normy na zasadzie analizy działania i współżycia w zespole.

Ale ta niewątpliwie materialistyczna zasada kształtowania norm moralnych w życiu, w działaniu sprowadza [się]  n a   s t a ł e  do tworzenia norm w każdym zespole, oddzielnie stałaby się w rezultacie ze społecznego punktu widzenia idealizmem. Niebezpieczeństwo likwidujemy poprzez specyficzną funkcję Prawa Harcerskiego.

W związku z powiązaniem wymagań o charakterze etycznym z działaniem dotychczasowa forma Prawa Harcerskiego (Dekalog) traci swoją rację istnienia. Zamiast niego w przyszłości chcemy wprowadzić prawo, które określałoby stosunek Związku do zasadniczych problemów rzeczywistości.

Np.

1. Kocham Polskę, więc: uczę się, działając. działam, ucząc się tak, aby stała się socjalistyczna.

2. Sprawy ludzi walczących na całym świecie są mi tak bliskie jak Polska, więc: szukam na świecie przyjaciół. Myślę, jak im pomóc.

3. Mam odwagę chcieć podbić Kosmos, ujarzmić przyrodę, więc: zdobywam wiedzę, aby tego dokonać.

4. Wiem, że jestem silny, bo mam towarzyszy, starszych i młodszych, więc: uczę się od nich, pracuję dla nich, troszczę się o nasze sprawy.

U w a g a:  Powyższy tekst nie stanowi w żadnym wypadku propozycji redakcji prawa, a tylko pokazuje jego zasięg i formę.

Prawo to byłoby przeznaczone tylko dla młodszych. O jego funkcji w stopniach Ochotników i Odkrywców napiszemy szerzej w części VI tego opracowania. Teraz zajmiemy się tylko stopniem Wędrowników.

W przyszłości (po wprowadzeniu nowego Prawa) w wymaganiach stopnia Odkrywców będzie punkt – skonfrontowaliśmy swoją Konstytucję z Prawem Harcerskim i normami przyjętymi w życiu. Wyobrażamy sobie, że będzie to okres wielkiej dyskusji o moralności, o normach społecznych i o ich ideowo-politycznym uzasadnieniu.

W ten sposób praca nad kształtowaniem norm moralnych w małym zespole harcerskim, rozumienie ich materialistycznego źródła zyskałaby szerokie społeczne tło i to nie adaptację tych norm w normy całego społeczeństwa, ale konfrontacja pozwalająca na rzetelną, dialektyczną ocenę, na zrozumienie historycznego rozwoju, wreszcie pozwalająca na znalezienie swojego miejsca po stronie tego, co rewolucyjne, przeciw obskurantyzmowi, ciemnocie, dulszczyźnie.

W rezultacie po tej konfrontacji Konstytucja staje się już tylko tradycją, zespół zaczyna rozumować szerokimi kategoriami społecznymi.

Teraz dopiero można w całej rozciągłości podjąć problem jednostki w zespole. W tym celu należy przede wszystkim odciąć się od pokutujących jeszcze teorii o jakimkolwiek realizowaniu praw jednostki w innym niż zespołowe wychowanie. Niezależnie od tego, jak genialny jest wychowawca, który pracuje indywidualnie z wychowankiem, problem praw jednostki zawsze pozostaje na płaszczyźnie społecznej, tj. na płaszczyźnie konfliktów jednostka – środowisko (grupy społeczne, w których przebywa). Nie ma takiego wychowawcy, który potrafi zrekompensować dziecku krzywdy wyrządzone mu przez gromadę, niską pozycję w grupie, względnie przezwyciężyć takie czy inne oddziaływanie grupy. Oczywiście mówimy tu o wychowawcy, który nie organizuje grupy, a ogranicza się do stosunków w tzw. parze wychowawczej.

Tak więc problem jednostki, zabezpieczenie jej prawidłowego rozwoju to problem właściwej organizacji stosunków międzyludzkich w grupie.

Warto zaznaczyć, że założenia i system operujący wyłącznie stosunkiem jednostka – dowódca, a mianowicie wojsko, jest przecież największym zaprzeczeniem praw jednostki (przysłowiowy uniformizm wojska).

Opierając system wychowawczy Związku na wychowaniu zespołowym, opowiedzieliśmy się za rozwojem jednostki przeciw glajchszaltacji.

Zespół, jak wykazywałem to wyżej, już od II etapu, zabezpiecza przede wszystkim prawa słabszych. W początkowym okresie krzywdzi wprawdzie trochę indywidualności, ale tylko o tyle, o ile wyrażają się one w tendencjach antyspołecznych. Już w drugim etapie zresztą indywidualności w zespole stają się bardzo cenione – wzbogacają w kontaktach z innymi poczucie wartości zespołu.

Oczywiście nie oznacza to wcale, że w najprzeróżniejszych skomplikowanych sprawach małego człowieka zespół zawsze zajmuje prawidłową pozycję. Często z braku doświadczenia życiowego nie rozumie niektórych spraw i uproszczoną oceną krzywdzi jednostkę. Ale zawsze na straży jej praw stoi respektowana w każdym zespole zasada bezpieczeństwa, a przy tym nacisk wywierany przez zespół, krzywda wyrządzona przez zespół jest w gruncie rzeczy dobrowolnie przyjmowana przez krzywdzonego. Podobne niektóre badania amerykańskich socjologów wykazują, że członek zwartego zespołu z jakichś względów opuszczający zespół jest bezbronny w stosunku do środowiska.

W tej sprawie należy stwierdzić, że po pierwsze socjologia jak dotąd nie wyodrębniała zespołu jako odrębnej formy funkcjonowania grupy społecznej. Tak więc sformułowanie powyższe dotyczy w ogóle zwartych grup (jak objaśniłem to wyżej – zespołem nazywam nie każdą zwartą grupę społeczną, a tylko takie, które grupują się do zespołowego zadania lub dążenia). W odniesieniu do zespołu zjawisko to tylko pozornie jest słuszne.

P o   p i e r w s z e.  Tęsknota do zespołu, z którym człowiek związał się uczuciowo, jak zawsze każda zmiana stereotypu dynamicznego przejściowo utrudnia aktywność.

P o   d r u g i e  zjawisko bezradności wynikające ze zwyczajnej zmiany warunków z potrzeby czasu na przystosowanie się nie występuje ze zrozumiałych względów w etapie I (nie ma wyraźnie odczuwalnych różnic), a w etapie III naturalna tendencja zespołu prowadzi do ekspansywnego charakteru wychodzenia ludzi z zespołu.

Taki wynik badań może wynikać ze znacznie częstszego występowania zespołów na drugim etapie rozwoju oraz z założonego z konieczności w takich badaniach krótkiego odstępu czasu między opuszczeniem zespołu a badaniem.

Kilkanaście przypadków opuszczenia zespołu w drugim etapie obserwowanych przez autora wskazuje, że w krótkim stosunkowo okresie bezradności obserwowany szybko znajdował sobie miejsce w środowisku, niestety nie zawsze aktywne. Natomiast ponad dwadzieścia wypadków wychodzenia w trzecim etapie w większości wypadków prowadziło do wyraźnie określonej aktywnej pozycji. (Sprawa wymaga szerszego omówienia). W naszym systemie wychodzenie z zespołu poprzez kierunki powoduje z założenia aktywną postawę w stosunku do świata, a jednocześnie potrzebę poszukiwania sojuszników w aktywnych ludziach i ich organizacjach.

C z ę ś ć   I V.  W y c h o w a w c a 

Uważny czytelnik wszystkiego, co dotychczas napisałem, doszedł prawdopodobnie do wniosku, że w systemie pominęliśmy wyeksponowaną dotychczas w wychowaniu rolę wychowawcy.

Jeśli traktować wychowawcę jako samodzielnego twórcę – artystę, który (na podstawie wewnętrznego wyczucia woli Stwórcy, jak chcą jedni, czy analizy potrzeb społecznych, jak wolą drudzy) kształtuje swoich wychowanków na swój obraz i podobieństwo – to rolę wychowawcy wyraźnie pomniejszyliśmy. Tylko niestety, jak powszechnie wiadomo, artyści nie są zjawiskiem masowym, a wychowanie jest. Stąd w praktyce wychowawczej mamy do czynienia z nielicznymi wspaniałymi mistrzami (o ile nie awansowano ich jeszcze na stanowisko urzędnika w aparacie nadzoru czy nauki) i nielicznymi rzeszami partaczy.

Po to aby leczyć wrzód na dwunastnicy, długie lata uczy się lekarza praktyki i teorii – wrzodów – (a on w dodatku i tak zagląda do Vademecum).

Po to, aby wychowywać człowieka, nie uczy się go w praktyce niczego, a w teorii …

Nie wierzymy w księgi sposobów, dlatego stoimy na stanowisku systemu wychowawczego.

Dlaczego właśnie system? Otóż wydaje się, że nawet najdokładniejsza analiza problemów wychowawczych z pkt. widzenia ich części składowych (a takie z konieczności muszą być wszystkie dociekania teoretyczne) przenosi sprawę najtrudniejszą, tj. dokonanie syntezy, na barki bezpośredniego wychowawcy-praktyka. Przez syntezę rozumiemy tu takie połączenie różnorodnych elementów składających się na teorię wychowania, aby podejmować konkretne kroki realizujące jednolity proces wychowawczy. Pomijając już stan badań pedagogicznych, wydaje się, że właśnie brak takiej twórczej syntezy powodował całkowitą nieprzydatność teorii w praktyce.

Chodzi o stworzenie takiej twórczej syntezy celów treści i środków.

Proces wychowania stanowiący z założenia domenę działalności dorosłych na rzecz młodzieży jest niemożliwy bez aktywnego udziału samej młodzieży.

Chodzi o takie ustawienie zadań i obowiązków w organizacji, aby stwarzały one warunki do powstawania prawidłowych wychowawczych zespołów podejmujących program społecznego działania. I to przy pełnej świadomości i aktywności młodzieży.

A więc chcemy, aby nasz system wychowawczy był dla młodzieży programem, co i jak robić, odpowiadającym na jej istotne potrzeby, a dla wychowawców podstawowym instrumentem w pracy nad wychowaniem człowieka na miarę naszej epoki.

W jaki sposób system spełnia swoją rolę w stosunku do młodzieży, pisaliśmy dotychczas , teraz parę słów objaśnienia o roli wychowawcy-drużynowego w pracy systemu.

P o   p i e r w s z e:  powinien on świadomie przestrzegać funkcjonowania systemu w drużynie. Oznacza obowiązek rozumienia, dlaczego właśnie takie elementy metodyczne i w takim wzajemnym układzie, oraz przestrzeganie, aby mechanizm funkcjonowania systemu nie zasłaniał jego wychowawczej treści.

Są to dwojakiego rodzaju obowiązki, jedne czyste mechaniczne

– dbać o to, aby dzieci nie naruszały zasad zawartych w regulaminach sprawności, znaków, stopni.

Drugie znacznie poważniejsze:

– Pomagać swoim doświadczeniem starszego w rozstrzyganiu różnych skomplikowanych spraw zespołu, łagodzić surowość decyzji;

– Poszerzać i pogłębiać normy, które zespół będzie uznawał za własne i wpisywał do konstytucji;

– Pomagać w pełnym rozumieniu problemów społecznych, które wypłynęły w toku realizowania zadań;

– Dostrzegać wszelkie zahamowania prawidłowego rozwoju zespołu i korzystając z elementów systemu, pomagać zespołowi je przezwyciężać;

– Dbać o właściwą proporcję zaawansowanych w pracy i rozpoczynających pracę zastępów w drużynie;

– Pomagać w rozwiązywaniu wszystkich konkretnych trudności wynikłych w toku realizacji zadań;

– Dbać o wszechstronność z punktu widzenia psychofizycznego rozwoju dziecka, prac wykonywanych w drużynie, tj. uzupełniać sporządzane przez dzieci plany wykonania zadania (gry, zabawy, zwiady, wycieczki).

I to jest program minimum.

P o   d r u g i e:  Wnosić do życia drużyny takiej treści, które u młodszych nie wynikają z zadania, a są niezmiernie ważne dla kształtowania światopoglądu. Nie ulega dla nas wątpliwości, że podstawowym nosicielem treści jest działanie, ale w zasadzie tylko działanie społeczne, w pełnym tego słowa znaczeniu (tj. działanie przekształcające rzeczywistość społeczną).

Takie działanie podejmujemy na poziomie stopnia Wędrowników. Wcześniej natomiast zadania są bardzo niepełne i ubogim źródłem treści społecznych. Dlatego w tym okresie nastawiamy się przede wszystkim na kształtowanie dyspozycji do społecznego działania. Tym niemniej zależy nam na tym, aby zachodzące w tym okresie aktywne poznanie świata kształtowało u naszych wychowanków pewne przede wszystkim uczuciowe predyspozycje do przyszłej życiowej decyzji. Dlatego już od początku układamy zadanie na podstawie omawianym już tu sześciu zasadniczych kierunków działania Związku. Na użytek drużynowego formułujemy komentarz do Prawa tak, aby mógł planować zapoznawanie harcerzy z Prawem poprzez zdobywanie sprawności (wymagania stopni Ochotników – wszyscy znają Prawo. Odkrywców – potrafią wytłumaczyć, jak zdobywając sprawności, realizują Prawo harcerskie).

Drużynowy, jeśli chce rzeczywiście wzbogacać treści pracy swojej drużyny, organizuje takie gry i zabawy, aby harcerze pod wpływem wywołanego przez nie nastroju sami wybierali te sprawności, na których zależy drużynowemu. Powinien tak uzupełniać plan wykonania, podsuwać takie piosenki, wiersze i wygłaszać gawędy, aby spełniać ten trudny postulat. Ale to jest program maksimum. Przy tym wszystkim oprócz podstawowych dokumentów systemu

– książka sprawności i stopni

– książka znaków i kierunków

wydamy podręcznik drużynowego, w którym będziemy pouczać, jak wypełniać wszystkie wysunięte tu wymagania. Uczyć drużynowego systemu chcemy w toku pracy, zaczynając od techniki aż po filozofię.

C z ę ś ć   V.  Z w i ą z e k 

Związek to nie prosta suma drużyn. Nie wystarczy dobra wychowawcza praca w poszczególnych drużynach. Jeśli chcemy naprawdę podejmować z młodzieżą harcerską program przekształcenia świata, to niezbędne jest u każdego harcerza poczucie przynależności do organizacji znacznie większej, i przez to znacznie silniejszej, niż drużyna.

Ideowy charakter pracy każdej drużyny z osobna (szczególnie drużyny młodszej) jest niemal niemożliwy bez poczucia przynależności do organizacji o poważnym społecznym, politycznym znaczeniu. Nie oznacza to wcale, że samodzielne zadanie drużyn chcemy zastąpić wąskimi odcinkami większej całości, ale chcemy, aby każdy harcerz wiedział, że organizacja, do której należy, jest ruchem społecznym, podejmującym i wykonującym poważne społeczne zadania. Co więcej, żeby potrafił te zadania uważać za swoje własne.

Poczucie to budować, budować trzeba poprzez cały ciąg wychowawczy. U młodszych harcerzy poczucie więzi z całą organizacją budujemy poprzez jednolite prawo, zwyczaje, umundurowaniu, symbolikę. Z kolei budować je trzeba przez podejmowanie wspólnego działania aż do inicjowania tzw. frontów pracy. Chodzi o to, aby mocniejsze drużyny starsze (Pionierzy) podejmując kierunek działania, tak dobierały zadania, aby wokół nich tworzyć front licznych drużyn młodszych i starszych. Jest to trudny obowiązek i niewiele jest na razie drużyn, które będą mogły go podjąć, ale dopiero na zasadzie tych frontów będzie można stworzyć w Związku prawidłową atmosferę współdziałania młodszych, starszych i kadry.

Dopiero wówczas nadamy tradycyjnemu pojęciu wychowania nową treść:

„W y r a s t a n i a   m ł o d s z y c h   w e   w s p ó l n y m,  w i e l k i m,  s p o ł e c z n y m   d z i a ł a n i u   z e   s t a r s z y m i”. 

Archiwum Związku Harcerstwa Polskiego, GK 59/6

DOKUMENT NR 7

LIST ALEKSANDRA KAMIŃSKIEGO DO JACKA KURONIA Z 15 WRZEŚNIA 1961 ROKU Z UWAGAMI DO OPRACOWANIA „SYSTEM WYCHOWAWCZY ZHP”

Łódź, dnia 15 września 1961 r.

Druh

Jacek Kuroń

Warszawa

Konopnickiej 6

Główna Kwatera ZHP

Szanowny Druhu!

Dopiero teraz przesyłam uwagi na temat Waszego „Systemu wychowawczego ZHP” i przepraszam, że tak późno. Ale wróciłem do Łodzi dopiero 3 września i pierwsze 10 dni musiałem skoncentrować na pilnej pracy dotyczącej rehabilitacji społecznej inwalidów (autorka pracy wyjeżdża z kraju) – dopiero potem mogłem zabrać się do „Systemu”.

Wasz pomysł ostatecznego przedstawienia harcerskiego systemu wychowawczego tak, aby stał się metodycznie adekwatny do wychowania socjalistycznego w ujęciu makarenkowskim – jest bardzo interesujący, śmiały, o przejrzystej logice rozwoju jednostki i zespołu. Gdybym miał się ograniczyć do koncepcji nowego systemu – musiałbym powiedzieć, że jest skonstruowany poprawnie – przede wszystkim z punktu widzenia celów wychowania socjalistycznego. A ponieważ cele wychowania stanowią jeden z dwóch podstawowych czynników sensownego procesu wychowawczego – osiągnęliście wiele. Drugim czynnikiem owego sensownego procesu wychowawczego jest prawidłowe uwzględnienie rozwoju psycho-społecznego jednostki i grupy rówieśniczej; tu moim zdaniem Wasz system zawiera kilka błędów – o nich powiem na dalszych stronach.

Na razie zaś, pragnę wyrazić myśl zasadniczą: dobry system i dobra metoda to oczywiście doniosłe narzędzia wychowawcze, ale uruchamia je żywy człowiek, wychowawca, instruktor. Wychowawcy nie przejmującemu się swym zadaniem niewiele dopomoże dobry system, natomiast wychowawca z zapałem będzie miał dobre osiągnięcia, nawet operując kiepską metodą (np. Pestalozzi, którego zabiegi dydaktyczne były niezwykłym nudziarstwem, a „system wychowawczy” – bałaganem). Chcę przez to powiedzieć, że opracowanie dobrego systemu wychowawczego – to tylko część zadania. O losach systemu wychowawczego zadecyduje dopiero to, czy będzie on ponętny i pobudzający dla szerokich mas wychowawców, dla nas drużynowych, czy wyzwoli w nich zapał do pracy wychowawczej, czy da im poczucie własnej twórczości, czy da wyraz utajonym w ich umysłach pragnieniom i potrzebom.

Problem jest doniosły dlatego, że pragniecie kontynuować tradycję harcerską w kształtowaniu masowej kadry instruktorskiej spośród bezinteresownych materialnie amatorów, z własnej chęci podejmujących się prac instruktorskich.

Byłoby śmiesznym wysilanie się nad zgadywaniem losów Waszego systemu, gdy oddany zostanie do rąk masy instruktorskiej. Na rzecz powodzenia będzie działać sprawny i wyspecjalizowany aparat propagandowy, jakim rozporządza dziś ZHP, przeciw – brak dostatecznej liczby zdolnych i bezinteresownych ludzi, którzy by się zidentyfikowali z Waszą koncepcją do tego stopnia, iżby uznali ją za sens swojego życia. Każdy z wychowawców ma pewien maksymalny pułap swego działania – Wasz plan wymaga co najmniej tysiąca zdolnych, ofiarnych zapaleńców wychowawczych, którzy uwierzą w Wasz system. No i szeregu innych czynników, które są obce obecnemu kierownictwu ZHP – np. stabilizacji organizacyjnej i programowej, akceptowanie indywidualności instruktora, prawidłowego ustawienia stosunków między instruktorami etatowymi a „amatorami” etc.

Chcę przez to wszystko, co powiedziałem, wyrazić taką myśl: na rzecz tradycyjnego systemu harcerskiego działał i działa potężny czynnik psycho-społeczny: utrwalony w umysłach młodzieży i w społeczeństwie miejskim stereotyp metodyczno-programowy. Ten stereotyp był wprawdzie kruszony już od lat, ale jeszcze trwa, jeszcze oddziaływuje, jeszcze stanowi podstawę więzi społecznej i społecznej żywotności drużyn ZHP. Wasz system ma mu zadać „coup de grâce”. Jeśli zada skutecznie – czy równie skutecznie zastąpi „dawne”? Czy pobudzać będzie żywotność drużyn?

Rzecz w tym, co innego jasność koncepcji, celowej myśli, a co innego nielogiczny bieg życia i nierozsądność potrzeb ludzkich serc. Jeśli Wasz system zawiedzie – pozostanie władzom ZHP już tylko jedna droga – uczynić z organizacji coś w rodzaju wielkiego zrzeszenia renumerowanych wychowawców, organizujących dla dzieci i młodzieży wychowanie typu świetlicowego i doraźne, ogólnopaństwowe akcje.

Wasz system – jak mi się zdaje – mógłby odnieść zwycięstwo tylko wówczas, gdyby zidentyfikowało się z nim około tysiąca żarliwych, młodych komunistów, uznających w Was swego programowego laedera. Grozi Wam natomiast to, co się przydarzyło władzom szkolnym: zainicjowanie prób wychowania ateistycznego rękoma wierzącej i praktykującej w ogromnym procencie rzeszy nauczycielek.

A teraz kilka uwag szczegółowych.

Str. 1 najniższy akapit: „Już własnym dorobkiem polskiego harcerstwa” jest błędny. U Baden Powella było to samo. BP zawsze zaczynał swe przemówienia do instruktorów od słów: „Bracia skauci!”, natomiast istotnie polska kadra instruktorska była młodsza niż w innych organizacjach skautowych.

Str. 5. Rola wychowawcy ujęta zbyt skrajnie („jedyny czynnik stanowiący o wychowaniu”, „tylko wychowawca” pobudza młodzież, „tylko wychowawca” kształtuje na model swych społecznych celów). W prawie wszystkich polskich związkach młodzieży XIX wieku i początków XX wieku (od filomatów poczynając) było inaczej: przodowali w samowychowaniu i wychowywali koledzy wybijający się spośród zespołu rówieśników.

Str. 8. „Wychowywać znaczy planowo wprowadzać w życie społeczne”… Całe to rozumowanie jest zbyt uproszczone. Nie dostrzega kulturalnych wartości pozagrupowych i międzygrupowych, z którymi niekiedy identyfikują się jednostki wbrew swemu środowisku, wbrew tendencjom podstawowych grup społecznych, do których należą (miłośniczka poezji romantyków w rodzinie chłopskiej, ateista w środowisku ludzi wierzących etc.).

Str. 13 i następne. Układ stopni opiera się u Was na przyjętej zasadzie naturalnych etapów rozwojowych zespołu młodzieży. Ale bieg życia będzie stale naruszał „logiczność” rozwoju danego zespołu. Z zastępów będą się w ciągu każdego roku wykruszać jedni, a na ich miejsce będą przyjmowani inni. Zmieniać się będą także zastępowi i drużynowi. Wasze podstawowe założenie programowe (rozwój stałych zespołów) jest abstrakcyjne, niezgodne z empirycznymi faktami ujawnianymi przez sprawozdania roczne drużyn, hufców i całego Związku. Abstrakcyjna jest również Wasza teoria rozwoju grup społecznych, którą schematycznie można by przedstawić jako krzywą stale wznoszącą się – rozwój rzeczywistych grup społecznych przebiega po linii fanaberyjnie załamującej się. Inaczej mówiąc: proponowany przez Was schemat systemu programowego jest idealistyczny, nieadekwatny do „życia”.

Str. 14. najniższy akapit („Zastęp wędrowników”) – doskonały pomysł.

Str. 17. Konstytucja drużyny – dobry pomysł. Str. 23. Swobodny wybór sprawności – dobry.

Str. 18 i następne: Kierunki. Moim zdaniem prawie każdy kierunek ma treści tak odmienne od treści, którymi żyje ogromna większość chłopców i dziewcząt 14–16-letnich, że tylko bardzo zdolny instruktor ma szanse dotarcia z tymi tematami do młodzieży 14–16-letniej. Czy na Waszej koncepcji, Druhu Jacku, nie ciąży w tym miejscu fakt, iż wyrośliście jako wychowawca wśród dzieci i młodzieży z rodzin najbardziej inteligenckich dzielnic najbardziej inteligenckiego miasta kraju, rodzin w części o wyrobionych zainteresowaniach politycznych?

Str. 22. Postulaty dotyczące prawa harcerskiego mają punkt widzenia usytuowany poza dzieckiem. Prawo skautowe Baden Powella też było oktrojowane przez dorosłego. Ale tamten angielski dorosły zachował umiar, usiłujący przestrzegać równowagi między „objawionymi” młodzieży zasadami moralno-społeczno-politycznymi a odzwierciedleniem potrzeb i pragnień samej młodzieży oraz jej punktu widzenia spraw, którymi żyje. Czy Wam się to uda?

Str. 30. „Grupa ludzi skupia się” – czy nie warto dodać: „albo zostaje skupiona”¹.

Str. 31. Wstydliwie przemilczeliście grupotwórczą rolę przywódcy. Str. 32. Perspektywy podane dla I etapu dobre, choć Autor nie powiedział nic o fundamencie grupotwórczej więzi młodzieży: o kongenialności, czyli potrzebie współżycia w gronie rówieśniczym, we własnym świecie, w świecie własnych zainteresowań i potrzeb.

Str. 32. „Daleka wycieczka”. Mam nadzieję, iż nie macie na myśli obozów wędrownych, które powinny być zabronione młodzieży poniżej 17 roku życia.

Str. 37. „Ogólne zebranie zastępu” wydaje się nieporozumieniem w odniesieniu do 13–14-latków. Wprawdzie Korczak urządzał „ogólne zebrania” dzieci nawet 8–12-letnich, ale na to może sobie pozwolić tylko zdolny wychowawca. Również nieporozumieniem wychowawczym wydaje się upoważnienie „ogólnego zebrania zastępu” do „wyrzucania” członków i w ogóle do ferowania wszelkich kar.

Str. 38. „W tym okresie” – to prawda².

Str. 39. Pięć górnych wierszy budzi wątpliwości. Str. 40. Tworzymy w ten sposób…” – dobre!

Str. 43. Rozważanie o procesie wychowawczym inicjowanym przez wychowawcę w parze: wychowawca – wychowanek są uproszczone w sposób zwulgaryzowany. Np. „nie ma takiego wychowawcy, któryby potrafił zrekompensować dziecku krzywdy wyrządzone mu przez gromadę…”³ Czyżby Autor zapomniał o poradniach psychologicznych i wychowawczych? O instytucji opiekunów społecznych etc., etc.?

Str. 43. Marginesowe uwagi o wojsku – nieporozumienie!

Str. 46 górny akapit. „Tylko w naszym systemie”. Postulat prawidłowy, ale chyba utopijny.

Str. 46 i gdzieindziej. Autor opuścił podstawową cechę instruktora, „doświadczonego towarzysza pracy”. Tę, że staje się on – chce czy nie chce – wzorem osobowym dla harcerzy. Wzór osobowy instruktora to kapitalny czynnik wychowawczy, który – jak się zdaje – jest jakby tematem wstydliwym, którego namiastka wyrażana bywa tak jak np. na str. 47 („Po drugie…”).

Str. 47. Na „szkoleniu, materiałach, naradach” – nawet na „seminariach”! – nie wychowa się wychowawców.

No – skończyłem pisanie tych uwag.

Do zobaczenia w jakimś następnym Płocku!

AZHP. Archiwum Aleksandra Kamińskiego, AK/13 1960/5

DOKUMENT NR 8

NOTATKA W SPRAWIE III ZJAZDU ZHP I PRZYSZŁOŚCI ZWIĄZKU PRZEKAZANA 3 GRUDNIA 1963 ROKU CZŁONKOM BIURA POLITYCZNEGO I SEKRETARZOM KC PZPR

Warszawa, dn. 2 grudnia 1963 r.

Sekretarz KC PZPR

Tow. Edward Ochab

W miejscu

Wydział organizacyjny oraz nauki i oświaty KC przesyłają w załączeniu notatkę w sprawie III Krajowego Zjazdu ZHP.

Notatka była dyskutowana z tow. Zakrzewską oraz z przedstawicielami ZMS i ZMW.

Tow. Zakrzewska nie zgadza się z treścią notatki.

Kierownik Wydz. Organizacyjnego KC

(– ) Mieczysław Marzec

Notatka w sprawie III Krajowego Zjazdu ZHP

Wydział Nauki i Oświaty oraz Wydział Organizacyjny KC zgadzają się z oceną obecnej sytuacji w harcerstwie oraz z głównymi kierunkami dalszej jego pracy, zawartymi w notatce Kwatery Głównej ZHP, a w szczególności:

– z uznaniem szkoły podstawowej jako głównego terenu działalności harcerstwa (obecnie należy do harcerstwa 17% uczniów w szkołach podstawowych, a ponad 20% uczniów w liceach ogólnokształcących i technikach),

– z rozszerzeniem zakresu działalności harcerstwa na terenie szkoły poprzez rozbudowę form związanych z nauką dzieci, rozwojem ich zainteresowań oraz organizacją życia społecznego i kulturalnego,

– z programem wychowawczym, zmierzającym do pogłębienia wychowania harcerzy w duchu idei socjalizmu poprzez podejmowanie przez dzieci i młodzież różnych prac społecznych na rzecz szkoły i środowiska, kształtowanie u dzieci i młodzieży emocjonalnego stosunku do Polski Ludowej, rozwijanie uczuć patriotycznych i internacjonalistycznych, szersze uwzględnienie w całokształcie działalności problematyki wychowania moralnego i światopoglądowego.

Uważamy również, że projekty nowego przyrzeczenia i prawa harcerskiego stanowią dobrą podstawę do pracy nad ich ostateczną redakcją.

Istnieją natomiast w poglądach KG ZHP i Wydziału Nauk i Oświaty oraz Wydziału Organizacyjnego zasadnicze różnice, jeśli chodzi o model organizacji harcerskiej, jej miejsce w ruchu młodzieżowym i zakres jej działania na terenie szkoły średniej. W związku z tym, że sprawy te mają istotne znaczenie dla dalszego rozwoju pracy ideowo-wychowawczej wśród młodzieży szkolnej, uważamy za swój obowiązek przedstawić stanowisko naszych Wydziałów w tych kwestiach

1. ZHP funkcjonuje obecnie jako organizacja ideowo-polityczna „dzieci, młodzieży szkolnej i wychowawców”. Taki model organizacji jest – zdaniem KG ZHP – niezbędny, ażeby harcerstwo wiązało swoich członków z partią, jej ideologią i praktyką budownictwa socjalistycznego (str. 12), ażeby instruktor łączył funkcje wychowawcy z rolą autentycznego działacza społecznego w środowisku (str. 17), ażeby znał nie tylko z kursu, ale i z praktyki program i metody pracy harcerstwa (str. 13). Jest on organizacyjnym wyrazem przyjętej w całym ruchu pionierskim formuły „jedności pokoleń” (str. 11).

Uważamy, że ten model organizacji nawiązuje do tradycji organizacyjnej skautingu, aczkolwiek kierownictwo ZHP absolutnie odcięło się od jego założeń ideologicznych. Mimo że wyszczególnione wyżej przesłanki, motywujące konieczność takiego modelu, są uznawane przez cały ruch pionierski naszego obozu, to we wszystkich krajach socjalistycznych harcerstwo jest organizacją dziecięcą.

Uznanie partii za ideowego przewodnika harcerstwa, jego więź z praktyką budownictwa socjalistycznego zależy oczywiście od akceptacji takich założeń programowych przez kadrę, ale nie musi wcale oznaczać, że musi to być wspólna organizacja dzieci, młodzieży i wychowawców. Takie połączenie w jednej organizacji dzieci i młodzieży w wieku szkoły podstawowej, będących obiektem działalności wychowawczej, z młodzieżą szkół średnich oraz dorosłymi jest czymś sztucznym. W żadnych warunkach, a tym bardziej w naszych, model ten nie może być organizacyjnym uosobieniem „jedności trzech pokoleń”, albowiem jedna organizacja nie jest w stanie zaspokoić w pełni społecznych aspiracji i dążeń dzieci, młodzieży i dorosłych.

Istnienie na terenie szkoły średniej dwóch organizacji młodzieżowych o tych samych założeniach ideologicznych i programowych musi się odbijać ujemnie zarówno na rozwoju jednej, jak i drugiej organizacji, powodować tarcia, rywalizację organizacyjną i niezdrową konkurencję. Jest to również niezgodne z zasadami socjalistycznej pedagogiki i socjalistycznej szkoły. Młodzież bowiem często dokonuje wartościowania obydwu organizacji i wybiera jedną z nich nie na podstawie racjonalnych przemyśleń, lecz w sposób przypadkowy, kierując się różnymi motywami.

Niesłuszne jest również założenie, że wybór ten podyktowany jest bardziej atrakcyjnymi czy lepiej odpowiadającymi określonym grupom uczniów formami i metodami pracy jednej czy drugiej organizacji.

Zasady takiej przyjąć nie można, albowiem metody i formy pracy nie mogą wynikać przy tych samych celach ideowych i programach z faktu przynależności do jednej z dwu organizacji, lecz muszą być dostosowane do wieku, poziomu umysłowego i zamiłowań ucznia, wpływać na kształtowanie jego horyzontów i zainteresowań niezależnie od tego, czy będzie to robił w szkole średniej ZHP czy ZMS i ZMW.

2. Konieczność utrzymania, a nawet dalszego rozwoju ZHP w szkołach średnich motywuje się potrzebą przygotowania młodszej pomocniczej kadry dla rozszerzenia działalności harcerstwa i wzrostu jego szeregów w szkole podstawowej.

W organizacji takiego typu jak harcerstwo czynnikiem decydującym o jej obliczu ideowym, rozwoju i efektach wychowawczych jest kadra. Słusznie więc zagadnienie rekrutacji tej kadry i jej przygotowania do pracy w harcerstwie zostało przedstawione w notatce KG ZHP jako jeden z najistotniejszych problemów.

Dla kierowania organizacją dziecięcą niezbędny jest szeroki aktyw instruktorski, pracujący w harcerstwie przez dłuższy okres czasu i specjalizujący się w zakresie tej problematyki. Instruktorzy ci stanowią trzon kadry i tworzą na określonych szczeblach samorządne kolektywy instruktorskie.

Instruktorem harcerskim może zostać członek ZHP, który przeszedł staż pracy w harcerstwie, przystąpił do „próby” instruktorskiej i uzyskał stopień instruktora oraz złożył ślubowanie.

Te wysokie wymagania są słuszne w odniesieniu do pewnej grupy kadry stanowiącej trzon organizacji, jej aktyw. Nie jest natomiast słuszne, jeśli te wymagania stosuje się zbyt szeroko, nie stwarza to bowiem warunków do podejmowania pracy w harcerstwie nie tylko przez wielu wartościowych działaczy ZMS i ZMW, lecz również przez innych dorosłych ludzi, reprezentujących różne zawody, mających zamiłowanie do pracy wychowawczej z dziećmi i posiadających kwalifikacje ideowe i fachowe. Pewien wyłom w tej dziedzinie został już zrobiony, obecnie bowiem dopuszcza się do prowadzenia drużyn także osoby bez stopni instruktorskich wyrosłe w organizacji harcerskiej bądź osoby, które uzyskały tzw. „patent” na prowadzenie drużyn. Są to przeważnie nauczyciele uzupełniający swoje kwalifikacje harcerskie w ramach systemu szkolenia kursowego.

Uważamy, że wyłom ten należy dalej rozszerzyć, że ludzie dorośli, przychodzący do pracy w harcerstwie, nie muszą poddawać się „próbom” na stopień instruktora, że powinni należeć do kolektywów instruktorskich, które spełniają określone funkcje wynikające z bezpośrednich zadań, do których zostały powołane.

Jeśli chodzi o dopływ do harcerstwa pomocniczej kadry rekrutującej się spośród uczniów szkół średnich, to nie wydaje się słuszne założenie, że rozbudowa harcerstwa w szkole podstawowej musi pociągać za sobą analogiczny rozwój harcerstwa w szkołach średnich. Jest to zresztą możliwe tylko do pewnej granicy. Według danych KG ZHP obecnie pracuje w harcerstwie około 50 tys. uczniów szkół średnich, w tej liczbie blisko 10 tys. jako drużynowi, a około 40 tys. uczniów pełni w drużynach funkcje pomocnicze. KG ZHP uważa, że w związku z założonym wzrostem harcerstwa w szkołach podstawowych (30% dzieci) aktyw harcerski w szkołach średnich musi osiągnąć liczbę około 100 tys. Dlatego też postuluje się wzrost harcerstwa w szkołach średnich do 300 tys. (obecnie 130 tys.). Taki wzrost harcerstwa w szkołach średnich przy obecnej całkowitej odrębności organizacyjnej oddziaływałby w sposób hamujący na rozwój ZMS i ZMW w przyszłości.

3. Notatka KG ZHP stwierdza, że takiej rekrutacji kadry i odpowiedniego jej przygotowania nie może obecnie zapewnić ani ZMS, ani ZMW. Jest to zgodna opinia kierownictw wszystkich trzech organizacji.

Opinię tę podzielają również nasze Wydziały. Nie uważamy jednak, aby obecne trudności miały rzutować na utrwalenie się modelu ZHP jako organizacji skupiającej dzieci, młodzież i wychowawców, równorzędnej co do swego ogólnego charakteru z ZMS i ZMW i stanowiącej zupełnie odrębny organizm na terenie szkoły średniej.

Dlatego też wypowiadamy się za tym, aby już obecnie postawić przed KG ZHP i jego aktywem, że ZHP jest organizacją młodzieży szkół podstawowych. Dla pracy z tą młodzieżą ZHP musi organizować kadrę instruktorską, która kieruje organizacją harcerską, doskonali metody swej pracy, kształtując tym samym postawy i poglądy zespołu instruktorskiego jako całości i poszczególnych jego członków. ZHP – jego kadra kierująca organizacją – pracuje pod bezpośrednim kierownictwem instancji partyjnej, a na terenie szkoły – pod kierownictwem szkolnych organizacji partyjnych oraz współpracuje ściśle z ZMS i ZMW.

Uważamy jednocześnie, że przekształcenie harcerstwa w taką organizację może nastąpić stopniowo po pewnym czasie, ażeby nie osłabić zasięgu obecnego oddziaływania organizacyjnego i politycznego na młodzież.

W okresie przejściowym, w którym w liceach ogólnokształcących (szkołach średnich) będą w dalszym ciągu istniały i rozwijały się drużyny harcerskie i grupy ZMS, lub koła ZMW, powinien następować proces zbliżania, stapiania się obydwu organizacji, który doprowadzi do połączenia ich w jedną organizację.

W tym celu KG ZHP oraz KC ZMS i ZG ZMW powinny opracować dla okresu przejściowego wspólny program działania oraz takie formy i metody jego realizacji, które sprzyjać będą procesowi integracji.

ZMS i ZMW przy pomocy towarzyszy z ZHP powinny przygotować odpowiednią kadrę do pracy z uczniami młodszych klas szkoły średniej i stosować w pracy z tą młodzieżą treści i formy pracy harcerskiej stopniowo uzupełniane w kolejnych klasach szkoły średniej treściami i metodami właściwymi dla wieku i zainteresowań starszej młodzieży szkolnej.

Proces ten powinien być korzystny dla obydwu organizacji, wzmacniać bowiem będzie harcerstwo pod względem ideologicznym i wzbogacać ZMS o formy i metody pracy stanowiące cenny dorobek harcerstwa. Do tego jest niezbędne, aby w tym okresie obydwie organizacje na terenie szkoły średniej prowadziły wspólnie pracę ideowo-wychowawczą i wspólnie zajmowały się sprawami nauki i życia młodzieży. Współpraca ta powinna sprzyjać zbliżeniu członków ZMS i ZMW do pracy w harcerstwie w szkołach podstawowych, co może znaleźć wyraz w powstawaniu wspólnych grup instruktorskich przygotowanych i kierowanych przez instruktorów harcerskich.

W okresie późniejszym jedyną formą przygotowania młodzieży szkół średnich do pracy w harcerstwie będą grupy instruktorskie organizowane przez ZMS i ZMW, lecz prowadzone przez instruktorów harcerskich.

W celu szerszego przyciągnięcia do kadry instruktorskiej młodych robotników i inteligencji instancje ZMS i ZMW podejmą odpowiednie kroki, zmierzające do systematycznego pozyskiwania do pracy w harcerstwie swoich działaczy i członków, traktując tę sprawę jako jedno z ważnych zadań organizacji w zakładach pracy, instytucjach i szkołach wyższych, a ZHP zabezpieczy odpowiednie ich przygotowanie.

Ostatnią sprawą, jaką chcemy poruszyć, jest problem środków materialnych, niezbędnych dla zabezpieczenia dalszego rozwoju harcerstwa w szkołach podstawowych. Praca w organizacji z dziećmi jest czasochłonna, wymaga dużej ofiarności i poświecenia, a rozbudowa harcerstwa pociągać będzie za sobą stały wzrost ilościowy kadry instruktorskiej rekrutującej się w dużej części spośród nauczycieli. W obecnej sytuacji materialnej nauczycieli niezbędne są środki na częściowe zrekompensowanie ich pracy w ZHP. Środki te już obecnie są prawie wyczerpane. W miarę rozwoju harcerstwa będą musiały być również zwiększone środki na szkolenie kadry. W roku następnym środki na te cele będą wygospodarowane poprzez zmianę struktury budżetu ZHP. W dalszych jednak latach będzie konieczne zwiększenie dotacji dla ZHP.

Warszawa, dnia 29 listopada 1963 r.

AAN, PZPR V/74, k. 381–388

DOKUMENT NR 9

NOTATKA SEKRETARIATU GŁÓWNEJ KWATERY HARCERSTWA Z 6 GRUDNIA 1963 ROKU

Notatka Sekretariatu Głównej Kwatery Harcerstwa w związku z propozycjami Wydziałów Nauki i Oświaty oraz Organizacyjnego KC PZPR w sprawie III Zjazdu Harcerstwa

Po złożeniu do aprobaty Kierownictwa Partii, przez Sekretariat Głównej Kwatery Harcerstwa materiału na temat III Zjazdu ZHP, zainteresowane pracą Związku Wydziały KC przedstawiły swój pogląd na sprawy: modelu organizacji harcerskiej, jej miejsca w ruchu młodzieżowym i zakresu działania na terenie szkoły średniej.

W związku z tym, że notatka wydziałów była opracowana bez naszego udziału, a przed jej ostateczną redakcją tylko dwie osoby z ZHP, tzn. Z. Zakrzewska i W. Kinecki, mieli okazję zgłosić w tej sprawi swoje uwagi, zastrzeżenia, czujemy się w prawie i obowiązku, jako członkowie Partii, przedstawić nasz punkt widzenia, na propozycje sformułowane przez Wydziały.

Na wstępie stwierdzamy raz jeszcze – w ślad za towarzyszami z wydziałów, że nie istnieją żadne zasadnicze różnice, co do oceny pracy harcerstwa, potrzeby dalszego i szybkiego jego rozwoju, zwłaszcza w szkole podstawowej, oraz co do programu wychowawczego, który na III Zjeździe i w dalszej pracy, zgodnie z wytycznymi XIII Plenum KC Partii, będzie coraz bardziej zmierzał do pogłębienia wychowania harcerzy w duchu idei socjalizmu.

Kierunki pracy programowo-organizacyjnej, warunki, których spełnienie zwiększy skuteczność naszej pracy ideowo-wychowawczej, zostały przez nas sformułowane w dokumencie z dnia 9 października br., który tow. M. Marzec dołączył w materiałach dla Biura Politycznego, do notatki wydziałów KC.

Dokument nasz przedstawia do decyzji Kierownictwa Partii problemy związane z dalszym rozwojem organizacji, w zasadzie w dotychczasowym jej kształcie. Propozycje w nim zawarte dążą do udoskonalenia programu Związku oraz wprowadzenia zmian w zakresie kierowania i pracy z kadrą. Jako nowe uznać można podjęcie kierunku na umasowienie organizacji i jej późniejszą więź ze szkołą.

Z punktu widzenia całego ruchu młodzieżowego ważne jest sformułowanie, iż głównym terenem działania ZHP jest szkoła podstawowa oraz podjęcie sprawy przechodzenia harcerzy do ZMS i ZMW.

Propozycje ZHP zrodziły się na gruncie przekonania, że harcerstwo właściwie spełnia swą rolę w obecnym układzie ruchu młodzieżowego.

W konfrontacji z notatką Wydz. Nauki i Oświaty oraz Wydz. Org. materiał ZHP może być odczytany jako dokument, którego autorzy nie są w stanie lub nie chcą zrozumieć, że należy zapoczątkować pewne bardziej dalekowzroczne rozwiązania.

W związku z odczuciem, że tak jesteśmy przez towarzyszy z obu tych wydziałów zrozumiani, pragniemy ustosunkować się również do wariantu zaproponowanego w notatce wydziałów.

S t o j ą c   w   d a l s z y m   c i ą g u   n a   g r u n c i e   t a k i c h   r o z w i ą z a ń,  k t ó r y c h   r e a l i z a c j a   n i e   p o c i ą g n i e   z a   s o b ą   d o r a ź n i e   s t r a t  ,  g ł ó w n i e   w   d z i a ł a l n o ś c i   h a r c e r s t w a,  c h c e m y   w   s p o s ó b   p a r t y j n y   r o z w a ż y ć   t a k ż e   w e r s j ę   z a w a r t ą   w   n o t a t c e   w y d z i a ł ó w. 

Nasze przeciwstawienie się zajętemu przez Wydziały stanowisku bierze się nie z chęci oporu przed jakimikolwiek zmianami w ZHP, lecz zprzekonania,żezasadniczezmianystrukturalneprzyobecnymukładzie ruchu młodzieżowego oraz niedostatkach pracy organizacji młodzieżowych w szkole średniej w ogóle, okażą się aktualnie niesłuszne, spowodują bowiem przejściowe zahamowanie niezłej roboty harcerstwa.

Notatka Wydziałów zawiera w gruncie rzeczy propozycje, aby w ciągu najbliższych 2–3 lat harcerze w szkole średniej przeszli do ZMS. Propozycje dotyczące metody tego przejścia określone jako „proces stapiania się ZHP i ZMS” nie zmierzają do jednoczenia organizacji, choć mogą takie wrażenie wywołać.

Proces przejścia do ZMS 150 tys. młodzieży harcerskiej, związanych z własną organizacją, nie byłby dla niej obojętny. Nie byłby tez obojętny instruktorom, nauczycielom i rodzicom, którzy aktywnie popierali socjalistyczny kierunek zmian programowo-wychowawczych w ZHP.

Propozycja zawarta w notatce Wydziałów miałaby zatem prowadzić do utworzenia z ZHP organizacji dziecięcej – działającej w szkole podstawowej – z rekrutacją kadry spoza ZHP. Realizacja takiej propozycji wymaga pełnej jasności zarówno co do samej formuły organizacyjnej, jak i sposobów oraz terminów jej przeprowadzenia. Notatka wydziałów, w części dotyczącej tych spraw, jest pełna niedomówień i niejasności.

Centralnym problemem dla organizacji dziecięcej, pozbawionej własnego zaplecza kadrowego – problemem potwierdzonym przez wieloletnią praktykę Komsomołu, w swoim czasie ZMP w Polsce, a także przez organizacje pionierskie w innych krajach socjalistycznych, jest baza kadrowa, sposób wyłaniania kadry oraz jej szkolenia. Bazą taką może być nauczycielstwo. Przy dobrej robocie sprężystej organizacji młodzieżowej, jak np. WLKZM, także młodzież ucząca się w szkołach średnich i wyższych oraz ludzie z innych zawodów z zakładów pracy.

W notatce Wydziałów mówi się o pracy pod kierownictwem Partii oraz współpracy z ZMS i ZMW. Oznacza to stworzenie sytuacji, w której nikt w praktyce nie ponosi odpowiedzialności za sprawę kadry dla ZHP.

Najbardziej wypraktykowanym, powszechnym w organizacjach pionierskich sposobem wyłaniania kadry dla organizacji dziecięcej jest mandat, delegacja, którą instruktor otrzymuje z zewnątrz. Delegacji takiej masowo nie może i nie powinna udzielać Partia, choćby dlatego, że nie wszyscy instruktorzy są partyjni. Może i powinna to natomiast robić organizacja młodzieżowa. Dlatego należy wyraźnie stwierdzić, że w ewentualnie zmienionej strukturze, ZHP powinien by pracować pod kierownictwem ZMS lub ZMS i ZMW łącznie. Konsekwencja takiego sformułowania zakładać musi odpowiedzialność ZMS lub ZMS i ZMW za organizację dzieci wobec Partii. Zobowiązywać to będzie obie organizacje lub ZMS do pełnego zajmowania się problemami harcerstwa: to znaczy obok takich, jak wyłonienie i szkolenie kadr, również innymi związanymi z bazą finansową i materiałową itp. Dyskusyjną mogłaby być przy tym sprawa potrzeby funkcjonowania władz harcerskich oddzielonych od instancji młodzieżowych.

Konieczna jednak przy każdym rozwiązaniu byłaby unia personalna na funkcjach kierowniczych, tzn. naczelnik harcerstwa byłby sekretarzem KC ZMS, lub wiceprzewodniczącym ZG ZMW, itd. w terenie.

Dochodzenie do takiego w naszym rozumieniu podyktowanego również pewnymi praktycznymi sytuacjami rozstrzygnięcia, zaproponowanego przez Wydziały, lecz niekonsekwentnie rozwiniętego, mogłoby być oczywiście rozłożone na etapy. Cel działania musiałby być jednak jasny i wyraźny dla aktywu partyjnego i młodzieżowego. Kierownictwa ZHP i ZMS i ZMW wraz z Wydziałami KC musiałyby opracować w tym względzie szczegółowy plan działania.

Jednocześnie Minister Oświaty powinien by otrzymać obowiązujące wytyczne w zakresie zwiększenia liczby nauczycieli pracujących w harcerstwie, w celu kadrowego zabezpieczenia wzrostu ZHP do orientacyjnie 1.700 tys. harcerzy w najbliższych 2–3 latach, co w praktyce oznaczałoby co najmniej ok. 15 tys. nauczycieli więcej dodatkowo do obecnego stanu ok. 20 tys. nauczycieli w ZHP. Decyzja ta pociągnęłaby za sobą konsekwencje finansowe, gdyż nauczyciel podejmujący z ramienia szkoły dodatkowo prace, np. kółko zainteresowań, otrzymuje odpowiednie honorarium. Nie sądzimy, aby tak dużą ilość nauczycieli mogły delegować do pracy ZHP – ZMS i ZMW. Rekrutacja z ramienia ZHP byłaby już niemożliwa.

Wydziały KC traktują, iż formuła określająca ZHP jako „organizację dzieci, młodzieży i instruktorów” stanowi paradoks w naszych warunkach ustrojowych. Czyż nie byłaby jednak takim samym paradoksem formuła: „ZHP organizacja dzieci i instruktorów”?

Jedną z praktycznych konsekwencji tego wariantu byłaby konieczność podjęcia szeregu prac organizacyjnych, np. zmiany we wprowadzonym od dwu lat systemie pracy drużyn, orientowanym obecnie na tzw. ciąg wychowawczy ZHP, opracowanie zasad przechodzenia harcerzy już po szkole podstawowej do ZMS i ZMW, zmiany w pracy z kadrą, w jej systemie szkolenia itp.

W s z y s t k i e   t e   k o n s e k w e n c j e   o r a z   i n n e   b a r d z i e j   d r o b n e,  s z c z e g ó ł o w e   n i e   m o g ą   o c z y w i ś c i e   w a ż y ć   n a   d e c y z j i   K i e r o w n i c t w a   P a r t i i.  U w a ż a m y   j e d n a k,  i ż   j e s t   n a s z y m   o b o w i ą z k i e m   j e   p r z e d s t a w i ć   p o   t o,  b y   p r z y   d e c y z j i   m o g ł o   j e   t a k ż e   u w z g l ę d n i ć. 

W notatce Wydziałów dominuje przede wszystkim troska o to, że istnienie dwóch organizacji młodzieżowych o tych samych założeniach ideologicznych i programowych w szkole średniej musi się odbijać ujemnie, zarówno na rozwoju jednej, jak i drugiej. Sądzimy, że obok w pełni uzasadnionej troski o sprawy szkoły należy także mieć na uwadze sytuację w ruchu młodzieżowym, możliwość dokonania w nim zmian, słusznych i realnych. Sądzimy, że obecna praca dwu organizacji w szkole średniej, mimo niedostatków wykazanych w notatce Wydziałów, nie wyklucza bynajmniej możliwości dobrej pracy ideowo-wychowawczej ZMS i ZHP dobrego współdziałania, uzupełniania się w szkole średniej, dlatego w tej sprawie złożyliśmy propozycje w naszym materiale. Jednocześnie Sekretariat uważa, że dokonywanie zmian modelu harcerstwa na zasadzie przejściowej, bez jednoczesnej jasności, co do perspektywicznego rozwiązania modelu dla całego ruchu może przynieść straty w pracy ZHP.

Dlatego prosimy, by Kierownictwo Partii zechciało rozpatrywać alternatywnie materiały – Wydziałów KC i ZHP.

1. ZHP stanie się organizacją dziecięcą bez drużyn w szkołach średnich, z wyjątkiem zakładów dokształcania nauczycieli, kierowaną przez organizacje młodzieżowe (ZMS i ZMW lub jedną z nich – to znaczy ZMS).

2. ZHP zachowa swój obecny charakter – organizacji dzieci, młodzieży i instruktorów. Głównym terenem działania Związku będzie szkoła podstawowa. Na tym terenie ZHP będzie dążył do możliwie szybkiego wzrostu, przy jednoczesnej trosce o zachowanie i pogłębianie wychowawczych efektów w pracy harcerstwa. W najbliższych 2–3 latach oznaczałoby to orientacyjnie wzrost do ok. 1.700 tys. harcerzy. W części wzrost ten nastąpiłby również w szkołach średnich ogólnokształcących i zawodowych, w celu zabezpieczenia ZHP aktualnie kadry pomocniczej, a w przyszłości kadry instruktorskiej, sposobnej do pracy z dziećmi. Liczba harcerzy w szkołach średnich z uwagi na potrzeby ZHP, właściwe proporcje w pracy wewnątrz związkowej oraz ogólny stan liczby uczniów, nie powinna przekroczyć orientacyjnie ok. 300 tys. uczniów.

III Zjazd ZHP winien jednocześnie stworzyć odpowiedni klimat i zapoczątkować proces rzeczywistego zbliżenia ZHP do ZMS i ZMW, zwłaszcza przez podjęcie wspólnych prac nad programami dla młodzieży w szkołach średnich, przez kierowanie przez ZMS i ZMW kadry do ZHP na funkcje instruktorskie oraz szerokie rozpoczęcie planowej pracy ZHP, aby harcerze wstępowali do obu organizacji młodzieżowych. W ten sposób osiągnie się obok wzrostu harcerstwa, jego oddziaływania na dzieci i młodzież, również szerszą bazę rekrutacji członków i aktywistów dla ZMS i ZMW, następować będzie harmonijnie i w duchu wzajemnego zrozumienia zbliżenie programów działania w celu zapewnienia ciągłego i jednolitego oddziaływania przez organizacje młodzieżowe na młodzież.

Przy przyjęciu pierwszej wersji, trzeba by odłożyć Zjazd ZHP, gdyż należałoby przeprowadzić odpowiednie prace programowe i organizacyjne zarówno w ZHP, jak i ZMS i ZMW, aby przyjąć właściwe decyzje na Zjeździe.

Wybór drugiej wersji, dokonany w możliwie krótkim terminie, daje również możliwość odbycia Zjazdu ZHP w lutym – marcu 1964 r.

Naczelnik ZHP

(–) Z. Zakrzewska

Warszawa, dnia 6 XII 63 r.

AAN, PZPR 237/XVI-297, k. 114–119

¹ J. Kwiek, Związek Harcerstwa Polskiego w latach 1944–1950: powstanie, rozwój, likwidacja, Kraków 1995.

² Por. K. Persak, Odrodzenie harcerstwa w 1956 roku, Warszawa 1996; M. Wierzbicki, Związek Młodzieży Polskiej i jego członkowie, Warszawa 2006.

³ P. Machcewicz, Polski rok 1956, Warszawa 1993.

⁴ J. Kwiek, Rok 1956 w Krakowie i w województwie (wybrane problemy), Kraków 1999, s. 81–83.

⁵ K. Persak Odrodzenie harcerstwa w 1956 roku, dz. cyt., s. 104–145; A. Kamiński, A. Wasilewski, Józef Grzesiak «Czarny», b.m.r.w. [1980], s. 71.

⁶ Harcerski ideał. Listy Antoniego Wasilewskiego do Aleksandra Kamińskiego z lat 1956–1958, oprac. K. Persak, „Więź” 1993, nr 11, s. 122.

⁷ Tamże, s. 122–123.

⁸ Listy Aleksandra Kamińskiego do Antoniego Wasilewskiego z lat 1956–1958, oprac. K. Persak, „Więź” 1994, nr 8, s. 144–145.

⁹ Tamże, s. 146.

¹⁰ J. Kuroń, Wiara i wina. Do i od komunizmu, Londyn 1989, s. 145.

¹¹ Krajowy Zjazd Działaczy Harcerskich w Łodzi. Uchwały, referat, głosy w dyskusji, Warszawa 1957; K. Persak, Odrodzenie harcerstwa w 1956 roku, dz. cyt., s. 145–162; S. Czopowicz, Szczera wola i zniewolenie. Harcerstwo w Polsce 1945–1980, Warszawa 2010. Książka ta neguje autentyzm i dobrą wolę działaczy OHPL, ponadto zawiera wiele twierdzeń, na przykład o inspirowaniu przez KC PZPR podejmowanych działań czy sugestie o współpracownikach SB, które nie mają potwierdzenia w dokumentacji archiwalnej.

¹² Archiwum Związku Harcerstwa Polskiego (AZHP). Naczelna Rada Harcerska. Stenogram z posiedzenia 18 grudnia 1956.

¹³ AZHP. Teczka personalna Zofii Zakrzewskiej, w tym jej biogram opracowany przez Włodzimierza Kosmalę. Por. też biogram w „Harcerstwo” 1995, nr 11–12.

¹⁴ Krajowy Zjazd Działaczy Harcerskich w Łodzi. Uchwały, referaty, głosy w dyskusji, dz. cyt., s. 5–7.

¹⁵ Archiwum Akt Nowych (AAN), PZPR 237/V-247, k. 44–45.

¹ Dokumentacja w Archiwum m. Warszawy. Oddział w Milanówku. Akta Zarządu Stołecznego ZMP, odpisy i fotokopie udostępnione autorowi przez Annę Bikont.

² A. Friszke, Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi, Kraków 2010, s. 19–47. O tym okresie Kuroń obszernie i samokrytycznie pisał we wspomnieniach Wiara i wina, dz. cyt.

³ Relacja A. Garlickiego (2007).

⁴ Głównym źródłem wiedzy, nie tylko młodzieży, o postaci Świerczewskiego była książka Janiny Broniewskiej O człowieku, który się kulom nie kłaniał, opublikowana po raz pierwszy w 1948 roku, a następnie wznawiana corocznie jako lektura szkolna.

⁵ „Drużyna” 1956, nr 2.

⁶ IPN 0330/327, t. 21, k. 132. Wyciąg z doniesienia TW „Klinowskiego” z 23 maja 1963.

⁷ Krajowy Zjazd Działaczy Harcerskich w Łodzi, dz. cyt., s. 57. Por. K. Persak, Odrodzenie harcerstwa w 1956 roku, dz. cyt..

⁸ A. Kiewicz, Harcerstwo w Polsce Ludowej, Wrocław 2003, s. 486.

⁹ A. Kiewicz, dz. cyt., s. 165.

¹⁰ K. Persak, dz. cyt., s. 161–162.

¹¹ J. Kuroń, Wiara i wina, dz. cyt., s. 146.

¹² AZHP. Naczelna Rada Harcerska. Stenogram z posiedzenia 18 grudnia 1956.

¹ Te pojęcia podkreślone w oryginale referatu.

² AZHP. Archiwum Aleksandra Kamińskiego, t. VII 7/33.

³ www.jerzyprzystawa.salon24.pl/8160,irena-chmielenska-1910-2008-kto-ratujejedno-dziecko

⁴ AZHP. RN 1/4/7. Stenogram posiedzenia Naczelnej Rady Harcerskiej z 9 marca 1957.

⁵ AZHP. RN 1/4/7. Stenogram Naczelnej Rady Harcerskiej z 9 marca 1957.

¹ AZHP. Naczelna Rada Harcerska 1957. Stenogram Komisji Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego z 13 stycznia 1957.

² AZHP. Naczelna Rada Harcerska 1957. Stenogram Komisji Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego z 26 stycznia 1957.

³ Swój pogląd hm. Wasilewski wykładał między innymi w liście do A. Kamińskiego: „Bardzo wiele ludzi wyznaje etykę chrześcijańską, skłaniają się nawet do teologii chrześcijańskiej, a nie są formalnymi członkami Kościoła. (…) W szeregach harcerskich, obok sympatii dla praktyk religijnych, powinna być postawa poszanowania dla wolności sumienia. Od wierzących należy wymagać, aby za najlepszy sposób oddziaływania na niewierzących uznawali przykład własnego dobrego postępowania i modlitwę o łaskę do Boga. Niech nie unikają argumentacji na rzecz swojej wiary, ale niech natrętnie nie domagają się uznania jej za jedynie słuszną. W ramach etyki chrześcijańskiej mogą być różne przekonana co do form życia społecznego i politycznego. Zawsze mylili się ci, którzy chcieli utwierdzać, na stałe ustalać określone formy ustrojów społecznych. Ludzkość nie doszła do kresu postępu społecznego, znajduje się w stanie ciągłego poszukiwania i dlatego nie trzeba formować młodzieży według jednego strychulca”. Listy Antoniego Wasilewskiego, oprac. K. Persak, dz. cyt., s. 127.

⁴ AZHP. Naczelna Rada Harcerska 1957. Stenogram posiedzenia Komisji Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego z 10 lutego 1957.

⁵ AZHP. Naczelna Rada Harcerska 1957. Stenogram z posiedzenia Komisji Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego z 23 i 24 lutego 1957.

⁶ AZHP. Naczelna Rada Harcerska 1957. Protokół posiedzenia Komisji Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego z 8 marca 1957.

⁷ AZHP. Stenogram z posiedzenia Rady Naczelnej 10 marca 1957.

⁸ AAN, PZPR 237/VII-2794, k. 15.

¹ AZHP. Stenogram z sesji Rady Naczelnej 23 czerwca 1957.

² Tamże.

³ AAN, PZPR 237/VII-2794, k. 10–11. Por. J. Sadowska, Sercem i myślą związani z Partią. Związek Młodzieży Socjalistycznej (1957–1976), Warszawa 2010, s. 195–196. Wróblewski od 1945 do 1948 kierował Akademickim Związkiem Walki Młodych i był członkiem PPR, także delegatem na zjazd założycielski PZPR, następnie w latach 1950–1953 był sekretarzem propagandy KW PZPR w Krakowie, w 1954–56 zastępcą kierownika Wydziału Propagandy i Agitacji KC PZPR, od maja do grudnia 1956 I sekretarzem KW PZPR w Rzeszowie.

⁴ AAN, PZPR 237/VII-2793, k. 7–15. „Notatka o sytuacji w harcerstwie” z 25 lutego 1957. Mimo braku podpisu autora nie ulega wątpliwości, że autorką memoriału była Zakrzewska.

⁵ AAN, PZPR 237/VII-2793, k. 4–6. Z. Zakrzewska „Notatka o sytuacji w harcerstwie” z 16 lutego 1957.

⁶ AAN, PZPR V/52, k. 170–172.

⁷ AAN, PZPR V/52, k. 173–179. Uchwała Sekretariatu KC PZPR z datą 10 kwietnia 1957.

⁸ A. Kiewicz, dz. cyt., s. 177.

⁹ Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie (IPMS). Kolekcja gen. Andersa (KGA), teka XX. Notatka Z. Szadkowskiego dla gen. Andersa z 18 marca 1957.

¹⁰ IPMS, KGA, teka XX.

¹¹ IPMS, KGA, teka XX. Notatka Z. Szadkowskiego dla gen. Andersa z 26 marca 1957, odpis dokumentu z 28 lutego 1957. W skład Zespołu Zagranicznego weszli spośród bardziej znanych działaczy Wiktoria Dewitz, Jan Kinast, Kazimierz Koźniewski, Władysław Szczygieł, Maria Straszewska, a także Wiktor Kinecki.

¹² IPMS, KGA, teka XX. Odpis pisma J. Węgrzynowicza z 14 marca 1957.

¹³ AIPN BU 0208/1549, k. 97. Doniesienie TW „Rysia” z 13 września 1957 roku, przesłane do dyrektora Departamentu III MSW.

¹⁴ A. Kiewicz, dz. cyt., s. 179.

¹⁵ AZHP. Naczelna Rada Harcerska 1/5/2. Protokół zebrania prezydium Naczelnej Rady Harcerskiej i Głównej Kwatery Harcerskiej z 1 lutego 1958.

¹⁶ AZHP 8/1958/51. „Za i Przeciw”. Por. aneks, dokument nr 3.

¹⁷ W jego skład wchodzili A. Kamiński – przewodniczący, I. Chmieleńska i O. Żawrocki – wiceprzewodniczący, S. Stipal – członek prezydium, K. Świętochowska – sekretarz, oraz Z. Zakrzewska – z urzędu jako Naczelnik Harcerstwa.

¹⁸ W wybranej 18 grudnia 1956 GKH zasiadali Z. Zakrzewska jako Naczelnik Harcerstwa i przewodnicząca GKH, Marta Dobrzyńska i Jacek Węgrzynowicz – wiceprzewodniczący, oraz Krystyna Kalman, Jerzy Dargiel, Zygmunt Dąbrowski, Józef Grzesiak, Jan Kinast, Marek Wardęcki – członkowie.

¹⁹ Listy Aleksandra Kamińskiego, dz. cyt., s. 148–149.

²⁰ AZHP. Teka 1/5/8-11. Stenogram posiedzenia Naczelnej Rady Harcerskiej z 20 kwietnia 1958.

²¹ AZHP. Teka 1/5/8-11. Stenogram posiedzenia Naczelnej Rady Harcerskiej z 21 kwietnia 1958.

²² AZHP. Teka 1/5/8-11. Stenogram posiedzenia Naczelnej Rady Harcerskiej z 22 kwietnia 1958.

²³ W wybranej 22 kwietnia GKH znaleźli się Z. Zakrzewska – Naczelnik Harcerstwa, Jacek Węgrzynowicz, Jerzy Breitkopf, Włodzimierz Grzelak, Józef Haensel, Wacław Jakubowski, Jan Kinast, Bolesław Krasuski, Franciszek Mleczko, Marek Wardęcki, Zofia Wilska. Zmiany w porównaniu ze składem wybranym w grudniu 1956 roku były więc ogromne.

²⁴ We wspomnieniach Kuroń opisuje rozmowę z sekretarzem KC J. Morawskim, podczas której Chmieleńska próbowała przeciwstawić się odsunięciu Kamińskiego, oczywiście bezskutecznie. J. Kuroń, Wiara i wina, dz. cyt., s. 153.

²⁵ AIPN BU 0208/1549, k. 106-108. Doniesienie „K” z 15 października 1958. Nie udało się dotychczas ustalić, kto krył się pod tym pseudonimem.

²⁶ AIPN BU 0208/1549, k. 109. Doniesienie „K” z 13 listopada 1958.

²⁷ Por. A. Kamiński, A. Wasilewski, Józef Grzesiak „Czarny”, dz. cyt.

²⁸ AZHP. Protokół z posiedzenia Rady Naczelnej ZHP 5 października 1958. Na tym posiedzeniu przyjęto rezygnację Oskara Żawrockiego z funkcji przewodniczącego Komisji Weryfikacyjnej oraz Stefana Mirowskiego z funkcji jej sekretarza. Tadeusza Strumiłłę odwołano z funkcji przewodniczącego Komisji Historycznej. Były to znaczące zmiany personalne. Ponadto w grudniu 1958 przyjęto rezygnację Marii Straszewskiej z funkcji doradcy NRH. W styczniu 1959 roku analogiczną decyzję podjęto wobec Jana Rossmana. Konsekwencje zmian 1958 roku były takie, że – jak przyznawał Kuroń w styczniu 1959 roku – „na terenie Warszawy w niektórych hufcach spotykamy się z dochodzącym do 50% odpływem kadry”. AZHP. Naczelna Rada Harcerska, 25 stycznia 1959, s. 53.

²⁹ AZHP. Naczelna Rada Harcerska, 14–15 grudnia 1958.

³⁰ AZHP. Naczelna Rada Harcerska, 25 stycznia 1959, s. 53.

³¹ Z obrad Naczelnej Rady Harcerskiej, „Drużyna” 1958, nr 9.

³² J. Kuroń, Wiara i wina, dz. cyt., s. 152–153.

³³ AAN, PZPR VII-15, k. 35–55. „Ocena działalności harcerstwa i kierunki dalszego rozwoju”.

³⁴ AAN, PZPR VII-15, k. 4–6. Protokół posiedzenia Sekretariatu KC PZPR, 17 stycznia 1959.

³⁵ AAN, PZPR VII-15, k. 168–172.

³⁶ AAN, PZPR VII-15, k. 124–150.

³⁷ AAN, PZPR VII-15, k. 122. Protokół posiedzenia Sekretariatu KC PZPR z 11 kwietnia 1959.

³⁸ AZHP. II Zjazd. Teka 3/13. W liście do A. Wasilewskiego pisał już parę miesięcy wcześniej, 19 listopada 1958 roku: „Nowe harcerstwo będzie organizacją bardziej państwową niż społeczną. Prawo harcerskie zostanie zredukowane jako wzorzec harcerskiego życia. Rugi personalne na niektórych terenach czynią zastraszające «postępy»”, Listy Aleksandra Kamińskiego, dz. cyt., s. 150.

³⁹ Fragmenty tego przemówienia zostały opublikowane na łamach „Drużyny” 1959, nr 9.

⁴⁰ AZHP. Stenogram Zjazdu ZHP z 18–21 kwietnia 1959.

¹ „Kalendarium walterowskie”, [w:] Walterowcy. Wspomnienia, oprac. M. Dehnel-Szyc, S. Garwacki, B. Janiszewska, A. Kuroń, W. Sadowska, Warszawa 2008, s. 15.

² Walterowcy [Warszawa] 1959, s. 127–128.

³ Walterowcy (B. Mańkowska-Janiszewska), dz. cyt., s. 41.

⁴ S. Blumsztajn, Rola zadania społecznego w funkcjonowaniu grupy wychowawczej, praca magisterska obroniona na KUL (1974).

⁵ Tamże.

⁶ Tamże.

⁷ Tamże.

⁸ Walterowcy, dz. cyt., s. 130 („Konstytucja walterowska”).

⁹ IPN 0204/1417, t. 54, k. 16–17. „Komunikat Głównej Kwatery ZHP o działalności Jacka Kuronia w ZHP i o przyczynach usunięcia z ZHP – projekt, II wersja”, [1968].

¹⁰ A. Kiewicz, dz. cyt., s. 197.

¹¹ S. Blumsztajn, dz. cyt.

¹² J. Kuroń, [brak karty tytułowej] [Warszawa 1958], maszynopis powielony, s. 4.

¹³ „Zielone światło dla eksperymentu. List otwarty do Naczelnej Rady Harcerskiej” podpisany „Walterowcy”, luty 1958, „Drużyna” 1958, nr 4.

¹⁴ IPN 0330/327, t. 21, k. 133. Wyciąg z doniesienia TW „Klinowski” z 23 maja 1963.

¹⁵ Listy Antoniego Wasilewskiego, dz. cyt., s. 137–138.

¹⁶ J. Kuroń, Wychowawca też człowiek, „Drużyna” 1958, nr 20.

¹⁷ J. Kuroń, Zasady wychowania zespołowego, „Drużyna” 1959, nr 23 (podkreślenie w oryg.).

¹⁸ J. Kuroń, Uwaga – zespół! Z drużyną i w drużynie, Wydawnictwo Harcerskie, Warszawa 1960, s. 8–11

¹⁹ „Drużyna” 1960, nr 17–18

²⁰ J. Kuroń, My – zespół, dz. cyt., s. 76.

²¹ J. Kuroń, Między karnością a karnością, czyli o zasadach pracy w zespole, „Drużyna” 1959, nr 11–12.

²² J. Kuroń, My – zespół, dz. cyt., s. 77–78.

²³ S. Blumsztajn, dz. cyt.

²⁴ Walterowcy, dz. cyt., s. 27–29.

²⁵ Tamże, s. 34.

²⁶ Tamże, s. 35

²⁷ Tamże, s. 35. Ten aspekt wychowawczy budził jednak silne kontrowersje, nie wszyscy obserwatorzy to akceptowali. Andrzej Garlicki zaproszony kiedyś przez Kuronia na obóz odniósł wrażenie, że było to wdzieranie się jednych dzieci w duszę innego dziecka. Relacja A. Garlickiego (2007).

²⁸ Rozmowa z Danusią i Saszą Czubatymi przeprowadzona 19 kwietnia 2005 z udziałem Jacka Garwackiego, Marysi Lehman, Wandy Sadowskiej – „Jak to z walterowcami było?”, [w:] Walterowcy, dz. cyt., s. 76–77.

²⁹ S. Blumsztajn, dz. cyt.

³⁰ „Drużyna” 1959, nr 9.

³¹ Dyskusja redakcyjna Nareszcie recepta?, „Drużyna” 1960, nr 17–18.

³² Po co to wszystko?, „Drużyna” 1961, nr 23.

³³ Ośrodek Karta. Kolekcja J. Kuronia. Listy do G. Kuroń. List z lipca 1958.

³⁴ Ośrodek Karta. Kolekcja J. Kuronia. Listy do G. Kuroń. List b.d. [1958].

³⁵ Ośrodek Karta. Kolekcja J. Kuronia. Listy do G. Kuroń. List ze stycznia 1961.

³⁶ Ośrodek Karta. Kolekcja J. Kuronia. Listy do G. Kuroń. List b.d. [1958].

³⁷ AZHP. Naczelna Rada Harcerska. Protokół z 8 i 9 listopada 1959.

³⁸ P. Pęziński, Na rozdrożu. Młodzież żydowska w PRL 1956–1968, Warszawa 2014, s. 125.

³⁹ Tamże, s. 125–131.

⁴⁰ Tamże, s. 127.

⁴¹ Materiał udostępniony autorowi przez Joannę Wiszniewicz.

⁴² AZHP. Naczelna Rada Harcerska, 14 lutego 1960. Sygn. 1/6/16.

⁴³ IPN 0330/327, t. 21, k. 134. Wyciąg z doniesienia TW „Klinowskiego” z 23 maja 1963.

¹ AAN, PZPR V/50, k. 150. Protokół posiedzenia Sekretariatu KC PZPR z 10 kwietnia 1957. Por. J. Sadowska, dz. cyt.

² T. Kosinowa, Polski mit. Polska w oczach sowieckich dysydentów, Kraków–Warszawa 2012.

³ Por. M. Szumiło, Roman Zambrowski, dz. cyt., s. 424–425, 435–437, 440–441.

⁴ Na ten temat szczególnie ciekawie K. Persak, Sprawa Henryka Hollanda, Warszawa 2006. Por. PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012.

⁵ Por. K. Rokicki, Literaci. Relacje między literatami a władzami PRL w latach 1956– 1970, Warszawa 2011, ale też plotkarską książkę A. Lisieckiej Mandaryni i gryzipiórki, Londyn 1973, o relacjach między władzą a redakcjami pism kulturalnych.

⁶ W skład komisji wchodzili ponadto Wiesław Kłos z CRZZ, Włodzimierz Reczek, przewodniczący Rady Kultury Fizycznej i Turystyki, Jerzy Feliksiak z redakcji „Sztandaru Młodych”.

⁷ AAN, PZPR 237/132V-2, k. 1–2.

⁸ AAN, PZPR 237/XVI-291, k. 11.

⁹ AAN, PZPR 237/XVI-295, k. 69–71.

¹⁰ AAN, PZPR 237/XVI-295, k. 72.

¹¹ W. Janowski, A. Kochański, Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948–1990, Warszawa 2000, s. 107, 121.

¹² AAN, PZPR 237/XVI-301, k. 66-67. „Aktualny stan pracy partyjnej w szkolnictwie i najbliższe zadania Komisji Oświaty KW” – referat z marca 1960.

¹³ AAN, PZPR 237/XVI-301, k. 23. Protokół narady z 26 kwietnia 1960.

¹⁴ AAN, PZPR 237/XVI-297, k. 4-7. „Uwagi do notatki Głównej Kwatery Harcerstwa «W sprawie zadań harcerstwa na terenie szkoły»”, brak autora i daty [luty 1961].

¹⁵ AAN, PZPR 237/XVI-297, k. 1–3. „Uwagi do notatki «O sytuacji i rozwoju ZHP»”, brak autora i daty [luty 1961].

¹⁶ AAN, PZPR 237/XVI-297, k. 8–22. „Tezy w sprawie pracy ZHP w szkołach”, brak autora i daty [luty 1961].

¹⁷ AAN, PZPR 237/XVI-301, k. 92. Protokół posiedzenia Komisji Oświaty 30 czerwca 1961.

¹ J. Kuroń, Bieszczadzka utopia, „Harcerstwo” 1959, nr 1.

² J. Kuroń, Niektóre problemy wychowania socjalistycznego, „Harcerstwo” 1959, nr 5–6.

³ J. Kuroń, Rzecz o skarbach (nieodkrytych), „Harcerstwo” 1959, nr 8.

⁴ Zob. szerzej A. Friszke, Między wojną a więzieniem, Warszawa 2015; IPN BU 0330/327, t. 21, k. 52–53. „Charakterystyka” TW „Wacława” z 17 stycznia 1963.

⁵ A. Mazur, Utopia i wychowanie, „Harcerstwo” 1960, nr 10.

⁶ J. Kuroń, Jeszcze jeden (anty) Mazur…, „Harcerstwo” 1960, nr 10. Por. też J. Kuroń, Rozrachunki z tradycyjną teraźniejszością, „Harcerstwo” 1960, nr 17–18.

⁷ AZHP 1/6/22. „Sprawozdanie z pracy komisji pedagogicznej NRH” z 19, 20 grudnia 1959. Gronostajską Kuroń wspominał jako osobę reprezentującą nurt tradycyjny, która jednak na niego dodatnio oddziaływała. J. Kuroń, Wiara i wina, dz. cyt., s. 151.

⁸ AZHP. Główna Kwatera Harcerska. Sygn. GK 59/6. Przy protokole z 14 stycznia 1960.

⁹ AZHP. Główna Kwatera Harcerska. Sygn. GK 59/5. Przy protokole z 14 stycznia 1960.

¹⁰ J. Kuroń, Wiara i wina, dz. cyt., s. 154–155.

¹ AZHP. Teka 1/6/20

² AZHP. Naczelna Rada Harcerska 1/6/22. W skład owej grupy powołano Wiktorię Dewitzową, Jadwigę Gronostajską, Władysławę Matuszewską, Stanisława Dula.

³ AZHP. Teka 1/6/29.

⁴ AZHP. Główna Kwatera Harcerska 70/1. Tezy do referatu zatwierdzone przez GK 6 października 1960.

⁵ AZHP. Teka 1/6/31. Kinast w czasie wojny należał do Szarych Szeregów i AK, po wojnie działał w ZHP, a potem w ZMP, między innymi w latach 1950–1955 jako sekretarz redakcji „Drużyny”. Wstąpił też do PZPR. Po 1956 roku był członkiem Głównej Kwatery Harcerskiej, zastępcą naczelnika i dyrektorem Wydawnictwa Harcerskiego (1959–61).

⁶ AZHP. Teka 1/6/31

⁷ AZHP. Naczelna Rada Harcerska 4–5 lutego 1961. Sygn. 1/7/15

⁸ AZHP. Teczka osobowa J. Kuronia. Pismo z 19 grudnia 1960 roku do wiceministra obrony narodowej gen. Zygmunta Duszyńskiego podpisali zastępca Naczelnika Harcerstwa Wojciech Jaskot oraz Kierownik Wydziału Ewidencji Instruktorów i Zatrudnienia Włodzimierz Kosmala.

⁹ AZHP. Teczka osobowa J. Kuronia. Od 1957 do tej pory był zatrudniony w redakcji pisma „Drużyna”.

¹⁰ J. Kuroń, Pozytywny system. Preludium do rewolucji w metodyce – artykuł dyskusyjny, „Harcerstwo” 1960, nr 21.

¹¹ Redakcja, „Pozytywny” system. Stopnie i sprawności, „Harcerstwo” 1960, nr 21.

¹² J. Kuroń, Czy Korczagizm jest anachronizmem, „Harcerstwo” 1961, nr 25.

¹³ J. Kuroń, Zespół a jednostka. Problemy i wątpliwości, „Harcerstwo” 1961, nr 28–29.

¹⁴ AZHP. Główna Kwatera Harcerska. Sygn. GK-88. Posiedzenie z 31 maja 1961.

¹⁵ J. Kuroń, Zespół a jednostka, „Harcerstwo” 1961, nr 28–29.

¹⁶ AZHP. Główna Kwatera Harcerska. Sygn. GK-90. Posiedzenie z 30 czerwca 1961.

¹⁷ AZHP. Główna Kwatera Harcerska. Sygn. GK-91. Posiedzenie z 15 września 1961.

¹⁸ J. Kuroń, System wychowawczy, „Harcerstwo” 1961, nr 31–32.

¹⁹ J. Kuroń, Wiara i wina, dz. cyt., s. 159.

²⁰ AZHP. Archiwum Aleksandra Kamińskiego, AK/13 1960/5. Pełny tekst listu w aneksie.

²¹ AZHP. Sygn. 1/7/26. Naczelna Rada Harcerska, 16–17 grudnia 1961. Po licznych zmianach w Głównej Kwaterze zasiadało 16 członków: Bogdanowicz, Dejnarowicz, Grzelak, Kinast, Jaskot, Krajewski, Krasuski, Majka, Mleczko, Wardęcki, Żołnierkiewicz, Zakrzewska jako naczelnik i nowo wybrani.

²² AZHP. Naczelna Rada Harcerska, 17 grudnia 1961. Sygn. 1/7/27.

¹ „Komunikat Głównej Kwatery ZHP”, dz. cyt., s. 25–26.

² IPN 0330/327, t. 21, k. 28-30. „Informacja dot. hufca Walterowców” z 9 października 1961 roku podpisana przez st. ofic. oper. Wydz. IV Dep. III MSW mjr A. Mańskiego.

³ IPN 0330/327, t. 21, k. 31. „Informacja dot. hufca Walterowców”, dz. cyt.

⁴ IPN 0330/327, t. 21, k. 26. Rękopis notatki b.d.

⁵ IPN 0330/327, t. 21, k. 32. „Notatka” z rozmowy z J. Kuroniem, 10 listopada 1961.

⁶ IPN 0330/327, t. 21, k. 34. Notatka mjr Mańskiego z 23 listopada 1961.

⁷ K. Persak, Dymisja Antoniego Alstera, [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX wieku, Warszawa 2008.

⁸ IPN 0330/327, t. 21, k. 25. „Dane dot. «Walterowców»”, 6 października 1961.

⁹ Wspomniany Bronisław P. został skazany za „propagowanie poglądów faszystowskich” na 1,5 roku więzienia. Zwolniony po odbyciu części kary studiował socjologię na Uniwersytecie Łódzkim. IPN 0330/327, t. 21, k. 233. „Notatka” ze spotkania z TW „Wacławem”, 18 października 1963.

¹⁰ „Komunikat Głównej Kwatery ZHP”, dz. cyt., s. 18. Od września 1960 roku komendantem Chorągwi Warszawskiej był Roman Muranyi, który zastąpił Antoninę Gurycką, wywodzącą się z Szarych Szeregów. AZHP GK 68.

¹¹ AZHP. Główna Kwatera Harcerska, GK-105. Posiedzenie 7 marca 1962.

¹² J. Kuroń, Wiara i wina, dz. cyt., s. 167.

¹³ S. Blumsztajn, dz. cyt.

¹⁴ IPN 0330/327, t. 21, k. 221. Wyciąg z doniesienia TW „Wacława” z 29 listopada 1961.

¹⁵ IPN 0330/327, t. 21, k. 222. Wyciąg z doniesienia TW „Wacława” z 12 lutego 1962.

¹⁶ Cyt. za S. Zyga, Chińska Republika Ludowa 1965–1971, Warszawa 1971, s. 68–69.

¹⁷ J. Kuroń, Wiara i wina, dz. cyt., s. 160, 162.

¹⁸ AZHP. GK 97. „Materiał w sprawie pracy ZHP do rozpatrzenia przez Kierownictwo Partii”.

¹⁹ J. Kuroń, dz. cyt., s. 166–167.

²⁰ Archiwum ZHP. GK 107/4. Dane z 1959 roku.

²¹ AZHP GK-97. Dane z jesieni 1961 roku.

²² Archiwum ZHP. GK 105-5. „Zlot Pionierów”.

²³ Archiwum ZHP. Protokół posiedzenia Głównej Kwatery, 7 marca 1962. Sygn. GK-105.

²⁴ J. Kuroń, Wiara i wina, dz. cyt., s. 166.

²⁵ AZHP. GK 108/6

²⁶ J. Kuroń, Wiara i wina, dz. cyt., s. 160.

²⁷ AZHP C I 3. 197. Protokół posiedzenia Zespołu Roboczego GKH, 9 października 1962.

²⁸ AZHP. GK108, GK 110. Posiedzenie 13–15 czerwca 1962.

²⁹ AZHP. GK 111.

³⁰ J. Kuroń, Kłopoty z systemem i instruktorami, „Harcerstwo” 1962, nr 43–44 .

³¹ AZHP. Zespół Roboczy Głównej Kwatery C I 3 197.

³² AZHP. GKH. Zespół Roboczy C I 3/197.

³³ AZHP. GK 114. Posiedzenie 20 października 1962.

³⁴ W aktach ZHP i Wydziale Nauki i Oświaty KC PZPR nie odnaleziono tekstu owej karty ani związanej z nią wymiany korespondencji.

³⁵ AZHP. GK-115. Protokół z zebrania GKH 26 października 1962.

³⁶ AZHP. GK 115/1.

³⁷ AZHP. GK-116. Protokół z zebrania GKH 13 listopada 1962.

³⁸ AZHP. Sekretariat Głównej Kwatery Harcerstwa, C I 3. 198.

³⁹ AZHP. Sekretariat Głównej Kwatery Harcerstwa, C I 3 198.

⁴⁰ AZHP. Główna Kwatera Harcerska, GK 117.

⁴¹ AZHP. Naczelna Rada Harcerska 1/8/9–14; GK 114/5. Rezygnację z członkostwa w GK złożyli też Bohdanowicz i Krajewski. A. Kiewicz, dz. cyt., s. 248.

⁴² Po omówionych zmianach w skład Głównej Kwatery Harcerstwa wchodzili Dejnarowicz, Garwacki, Grzelak, Gulczyński, Gurycka, Jaskot, Kinecki, Kinast, Kosmala, Krasuski, Kuroń, Majka, Woroniecki, Zakrzewska, Żołnierkiewicz.

⁴³ AZHP. GK 119.

¹ AAN, PZPR 237/XVI-297, k. 59–63. Pismo datowane 19 stycznia 1963.

² AAN, PZPR 220V-12, k. 1. Statut Ogólnopolskiego Komitetu Współpracy Organizacji Młodzieżowych uchwalony 26 kwietnia 1962; tamże, k. 95. „Informacja o działalności OKWOM…” ze stycznia 1967.

³ AAN, PZPR 237/XVI-287, k. 135–137. Pismo datowane 5 czerwca 1963.

⁴ AZHP. GK 120. Protokół z zebrania Głównej Kwatery 1 marca 1963.

⁵ AZHP. GKH. Sekretariat C I 3/198. Protokół z zebrania 5 marca 1963.

⁶ Tamże.

⁷ AZHP. GK 123. Protokół zebrania Głównej Kwatery ZHP, 19 kwietnia 1963.

⁸ AZHP. GK 124. Sprawozdanie z pracy Sekretariatu.

⁹ AAN, PZPR V/73, k. 647. Protokół posiedzenia Biura Politycznego, 27 czerwca 1963.

¹⁰ AZHP. GK 125. Protokół zebrania Głównej Kwatery ZHP, 2 lipca 1963.

¹¹ AAN, PZPR III/38, k. 6-70. W wersji nieco skróconej przemówienie wydrukowano [w:] W. Gomułka, O naszej partii, Warszawa 1968.

¹² AAN, PZPR III/38, k. 263–268.

¹³ AAN, PZPR III/38, k. 462–473

¹⁴ AZHP. GK 126. Protokół posiedzenia Głównej Kwatery Harcerstwa, 7 lipca 1963.

¹⁵ AZHP. GK 127/10. Podkreślenia w oryginale dokumentu.

¹⁶ AZHP. GK 128. Protokół posiedzenia Głównej Kwatery Harcerskiej 7 września 1963.

¹⁷ Por. A. Friszke, Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi, dz. cyt., s. 92–117.

¹⁸ AAN, PZPR V/74, k. 389–405. „Zadania III Zjazdu ZHP” – materiał na posiedzenie Biura Politycznego 14 grudnia 1963.

¹⁹ AAN, PZPR 237/XVI-297, k. 97–99. „Uwagi do notatki o III Zjeździe ZHP” H. Świątnickiego z Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR datowane 16 października 1963.

²⁰ AAN, PZPR 237/XVI-297, k. 76–83. „Notatka dotycząca charakteru ZHP” z 30 października 1963.

²¹ AAN, PZPR 237/XVI-297, k. 84–88. „Notatka w sprawie ZHP” z 4 listopada 1963.

²² AAN, PZPR 237/XVI-297, k. 100–106. „Notatka w sprawie III Krajowego Zjazdu ZHP” z 29 listopada 1963.

²³ AAN, PZPR V/74. Pismo przesłane przez kierownika Wydziału Organizacyjnego KC PZPR M. Marca wraz z „Notatką w sprawie III Krajowego Zjazdu ZHP” do sekretarza KC E. Ochaba jako materiał na posiedzenie Biura Politycznego.

²⁴ AZHP, GK 132/3. „Notatka w związku z dyskusją nad pracą ZHP w szkole średniej sporządzona w dniu 21 XI przez Z. Zakrzewską”.

²⁵ AAN, PZPR 237/XVI-297, k. 114–119. „Notatka Sekretariatu Głównej Kwatery Harcerstwa w związku z propozycjami Wydziałów Nauki i Oświaty oraz Organizacyjnego KC PZPR w sprawie III Zjazdu Harcerstwa” z 6 grudnia 1963. Dokument w aneksie, nr 8.

²⁶ AAN, PZPR V/74, k. 272–273.

²⁷ AAN, PZPR 237/XVI-297, k. 135–137. „Sprawy do omówienia na sobotniej naradzie”, dokument z 18 grudnia 1963, bez podpisu.

²⁸ AAN, PZPR 237/XVI-297, k. 64-69. „Notatka w sprawie realizacji uchwał Biura Politycznego dotyczących działalności ZHP, ZMS i ZMW w szkołach średnich” podpisana 27 grudnia 1963 roku przez kierownika Wydziału Organizacyjnego KC PZPR Mieczysława Marca.

²⁹ A. Kiewicz, dz. cyt., s. 252.

³⁰ A. Kiewicz, dz. cyt., s. 252.

³¹ AAN, PZPR 237/249V-13. „Ocena działalności organizacji młodzieżowych w szkołach średnich w świetle porozumienia ZMS, ZMW i ZHP z roku 1964 dotyczącego podziału terenu działania, ciągu wychowawczego i rozwoju kadry ZHP”, b.d. [1967].

¹ Według Andrzeja Mazura na przełomie 1962 i 1963 roku Kuroń pełnił funkcję kierownika Działu Pracy z Młodzieżą w Głównej Kwaterze ZHP. Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. I, red. F. Dąbrowski, P. Gontarczyk, P. Tomasik, Warszawa 2008, s. 354. Ta informacja odnosi się chyba jednak do okresu nieco wcześniejszego.

² IPN BU 0330/327, t. 30, k. 61–63. „Komunikat” nr 9 z inwigilacji 2 maja 1963.

³ Zob. A. Friszke, Anatomia buntu, dz. cyt., s. 116–120.

⁴ AZHP, NRH CI 2/61. „Informacja” nosiła datę 20 kwietnia 1968.

⁵ „Komunikat Głównej Kwatery ZHP”, dz. cyt., s. 27.

⁶ T. P. Rutkowski, Adam Bromberg i «encyklopedyści». Kartka z dziejów inteligencji w PRL, Warszawa 2010.

¹ Zainteresowanych czytelników odsyłam do „Harcerstwa” nr. J. Kuroń – Rozrachunki z tradycyjną teraźniejszością i nr. W. Grzelak – czy krokiem skautowym można dojść do socjalizmu [przyp. autora].

² Dorobek Walterowców w tej dziedzinie niżej podpisany spisał w książce Uwaga – zespół! – J. Kuroń, Wyd. Harcerskie 1960, s. …

³ „Drużyn” nr …., list otwarty do instruktorów harcerskich

⁴ Nasze doświadczenia w tej dziedzinie szeroko omawia obok M. Krajewski.

⁵ Szeroko o doświadczeniach wychowania zespołowego patrz Kw. Ped. J. Kuroń.

¹ Zestaw dotychczas opracowanych sprawności zespołowych oraz sześciu znaków dla młodzieży starszej zawiera wkładka do „Drużyny” pt. „Znaki i sprawności zespołowe” (załącznik do niniejszego konspektu) [Wszystkie przypisy w tym opracowaniu pochodzą od autora – AF].

² Tekst regulaminu zdobywania znaków oraz tekst pięciu pozostałych znaków znajduje się we wspomnianej już wkładce do „Drużyny”, którą załączamy.

¹ Tu s. 274.

² Tu s. 276.

³ Tu s. 282.

Redakcja, korekta: Janusz Krasoń, Studio NOTA BENE

Opieka redakcyjna: Maciej Kropiwnicki

Projekt okładki: Marcin Hernas | tessera.org.pl

Zdjęcia na okładce: Jerzy Berent-Szczeciński / EAST NEWS

Układ typograficzny, łamanie: manufaktura | manufaktu-ar.com

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Foksal 16, II p.

00-372 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w redakcji Krytyki Politycznej (ul. Foksal 16, Warszawa), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (ul. Zamkowa 1) oraz w księgarni internetowej KP (wydawnictwo.krytykapolityczna.pl) i dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl