Ewolucja czerpie swą twórczą siłę od tych,
którzy występują w imię niemożliwego,
a nie od niewolników tego, co możliwe.

Barbara Wootton

Przedmowa

Przynajmniej od czasów Utopii Tomasza Morusa z 1516 roku wielu myślicieli flirtowało z ideą dochodu podstawowego: pomysłem, by wszyscy członkowie i członkinie społeczności otrzymywali – jako przysługujące im prawo – pewien regularny dochód. Niektórych odstręczała bezczelność tej koncepcji, inni wyśmiewali ją jako wydumaną fantazję lub wręcz zagrożenie – jakkolwiek odległe – dla całej cywilizacji, inni relegowali ją do sfery jałowego marzycielstwa (słusznego, być może, ale co z tego?), jeszcze inni okazywali się wręcz nieznośni w swoim entuzjazmie. Spektrum odczuć i reakcji było imponująco szerokie.

Jednak dopiero w latach 80. XX wieku zawiązano międzynarodową sieć, która miała za zadanie zachęcać do debaty o dochodzie podstawowym. Europejską Sieć Dochodu Podstawowego (Basic Income European Network, BIEN) formalnie ustanowiła we wrześniu 1986 roku mała grupa ekonomistów, filozofów i przedstawicieli innych nauk społecznych z zachodniej Europy na spotkaniu w belgijskim Louvain-la-Neuve. Był to symboliczny gest: Utopia, a więc pierwsza wizja społeczeństwa zapewniającego publicznie finansowany dochód podstawowy, została pierwotnie wydana właśnie w Louvain (po flamandzku: Leuven). Byłem wśród członków założycieli owej sieci, wymyśliłem też jej nazwę. BIEN to nie tylko skrót, lecz także nawiązanie do francuskiego słowa oznaczającego „dobrze”, przywodzącego na myśl dobrobyt, który – według naszego przekonania – byłby rezultatem wprowadzenia dochodu podstawowego.

Stopniowo, w miarę jak do BIEN wstępowali członkowie spoza Europy, stosowna wydała się nam zmiana nazwy. W 2014 roku litera „E” przestała odsyłać do Europy i zaczęła oznaczać „świat”, „Ziemię” bądź „glob” (Earth). Niemniej jednak do niedawna idea dochodu podstawowego wypłacanego wszystkim w ramach pewnego prawa leżała poza sferą zainteresowania komentatorów, akademików i polityków głównego nurtu. Zasługujące na wyróżnienie wyjątki od tej reguły obejmowały Michela Rocarda, byłego premiera Francji, oraz południowoafrykańskiego biskupa Desmonda Tutu, laureata Pokojowej Nagrody Nobla – obydwaj wystąpili swego czasu na kongresach BIEN. Sytuacja zmieniła się po krachu finansowym z lat 2007 – 2008 – przyniósł on poważne zagrożenie dla globalnej gospodarki, ale też spowodował nagły wzrost zainteresowania dochodem podstawowym.

Niech mi jednak czytelnicy i czytelniczki pozwolą w tym miejscu docenić tych, którzy – w ramach aktywności BIEN – podtrzymywali ideę dochodu podstawowego przy życiu w ciągu lat przemilczenia, a których badania i publikacje pomogły kształtować myślenie i tworzyć spójne propozycje polityczne. Od samego początku staraliśmy się umożliwić udział w debacie wszystkim opcjom i odcieniom politycznym, stawiając za jedyny warunek przywiązanie do równości płciowej i rasowej, a także szacunek dla wolnego i demokratycznego społeczeństwa.

Zdarzały się więc napięcia między tymi, którzy wychodzili z bardziej libertariańskich pozycji, a tymi, którym bliskie było podejście bardziej egalitarystyczne. Spierali się również zwolennicy dochodu podstawowego jako samodzielnej propozycji programowej z tymi, którzy widzą go jako część postępowej strategii politycznej. To jednak ów „szeroki front” był właśnie kluczem do sukcesu BIEN, on bowiem pozwolił wytworzyć pewną bazę wiedzy – niezbędną w momencie, gdy z pełnym przekonaniem możemy już powiedzieć, że „dochód podstawowy to idea, której czas właśnie nadszedł”.

Polityczny imperatyw?

Rosnące zainteresowanie dochodem podstawowym częściowo odzwierciedla coraz powszechniejsze rozpoznanie, że obecna polityka gospodarcza i społeczna wytwarza niedające się na dłuższą metę podtrzymać nierówności i niesprawiedliwości. Dwudziestowieczny system redystrybucji dochodu uległ załamaniu – przez postęp globalizacji, przez realizację doktryny „neoliberalnej”, przez technologiczną rewolucję, która utorowała drogę do zasadniczych przeobrażeń na rynku pracy. Jednym z rezultatów tych zmian był rozrost prekariatu złożonego z milionów ludzi pracujących bez stabilnego zatrudnienia i poczucia bezpieczeństwa, pozbawionych tożsamości opartej na przynależności do grupy zawodowej w sytuacji ciągle spadających i coraz bardziej chwiejnych płac realnych, przy utracie świadczeń i chronicznym zadłużeniu.

Podział dochodu narodowego między „kapitał” i „pracę” (inaczej siłę roboczą) wydawał się kiedyś w miarę stabilny, ten historyczny konsensus dawno jednak przeminął. Żyjemy w drugim wieku pozłacanym, w którym coraz większa część dochodu spływa do „rentierskiej” mniejszości – do tych, którzy żyją z posiadanej własności (fizycznej, finansowej, „intelektualnej”). Dla tej sytuacji trudno znaleźć moralne czy ekonomiczne uzasadnienie. Nierówności zaś narastają – podobnie jak resentyment. Połączenie niepokoju, anomii, alienacji i złości okazuje się wyjątkowo wybuchowe, umożliwia populistycznym politykom rozgrywanie społecznych lęków i budowanie poparcia dla programu, który musi się kojarzyć z najgorszymi aspektami historycznego pokłosia pierwszego wieku pozłacanego.

O ile nie zbudujemy nowego systemu dystrybucji dochodu – bądź przynajmniej konkretnego zalążka takiego systemu – zwrot w kierunku skrajnej prawicy, który stał przecież za decyzją Brytyjczyków o wystąpieniu z Unii Europejskiej oraz wyborem Donalda Trumpa na prezydenta Stanów Zjednoczonych w 2016 roku, okaże się tylko mocniejszy i wyraźniejszy. Uważam, że dochód podstawowy – jako początek bardziej egalitarnego i emancypacyjnego systemu – stał się w tej sytuacji politycznym imperatywem. To jeden z powodów, dla których napisałem poniższą książkę.

O książce

Ambicją tej książki jest przeprowadzenie czytelnika i czytelniczki przez szereg argumentów zwolenników i przeciwników wprowadzenia prawa do dochodu podstawowego, czyli świadczenia pieniężnego wypłacanego wszystkim jednostkom niezależnie od wieku, płci, stanu małżeńskiego, sytuacji zawodowej czy historii pracy. Opieram się na trzydziestu latach badań, dyskusji i działań aktywistycznych wielu różnych osób, przede wszystkim zaś na historii samej BIEN, szesnastu międzynarodowych kongresach i setkach przedstawionych na nich referatów, aż do kongresu w Seulu w lipcu 2016 roku. Na tyle, na ile to możliwe, podaję przypisy i źródła przydatne dla czytelników i czytelniczek zainteresowanych bardziej szczegółowymi aspektami debaty.

Chciałbym w tej książce zaoferować czytającym wprowadzenie i coś w rodzaju autorskiego przewodnika. Na kolejnych stronach rozważę, co właściwie rozumiemy przez „dochód podstawowy”, i omówię trzy główne perspektywy wykorzystywane zwykle dla jego uzasadnienia – kwestie sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa – jak również samą argumentację ekonomiczną. Zajmę się także różnymi zarzutami wysuwanymi przeciwko koncepcji dochodu podstawowego, szczególnie w kontekście możliwości jego sfinansowania i wpływu na podaż pracy; spojrzę przy tym na praktyczne i polityczne wyzwania związane z jego wprowadzeniem.

Mam nadzieję, że poniższa książka okaże się użyteczna dla polityków i ustawodawców, jak również dla tych, których nazywa się zwykle – w cokolwiek protekcjonalny sposób – „laikami”, „zwykłymi” czytelnikami. Proste wezwanie, by „zapewnić każdemu i każdej dochód podstawowy”, jest ostatecznie sprawą bardziej złożoną, niż mogłoby się wydawać. Jednocześnie wiele osób ma na ten temat bardzo wyraziste opinie, które często są formułowane bez poparcia dowodami czy dłuższej refleksji. Czytelników i czytelniczki zachęcam więc do podejścia do tej książki z jak najbardziej otwartym umysłem.

Jako członek założyciel sieci BIEN – a aktualnie jej honorowy współprzewodniczący – pozostaję niewzruszonym zwolennikiem dochodu podstawowego. W książce wchodzę jednak sporadycznie w rolę adwokata diabła (a przynajmniej próbuję), by czytelnik i czytelniczka sami mogli zważyć poszczególne argumenty. Celem jest zachęcenie do rzeczowej dyskusji nieopartej wyłącznie na namiętnych emocjach, nieosuwającej się w dialog głuchych, a więc ludzi niezainteresowanych tym, co do powiedzenia ma druga strona. Do aktorów sceny politycznej należy przekucie debaty w konkretne działania.

Jak dać politykom skłonnym do poparcia dochodu podstawowego odwagę, by powiedzieli o tym głośno i pracowali na rzecz jego wprowadzenia? Jeśli o mnie chodzi, jestem już zmęczony zachowaniem wpływowych ludzi polityki przyznających się prywatnie do popierania tej idei, jednak rzekomo niewiedzących, w jaki sposób dokonać coming outu swych poglądów. Chciałbym, by argumenty przedstawione w tej książce pomogły, szczególnie w kontekście wydarzeń z roku 2016, ukształtować ich zbiorowy kręgosłup.

1 Dochód podstawowy
znaczenie i historyczne początki

Najprostsza droga wiedzie poprzez drzwi. Dlaczego tak niewielu z niej korzysta?

Konfucjusz

Na początku musimy określić, co właściwie rozumiemy przez dochód podstawowy. Chociaż koncepcja ta ma kilka różnych wersji – omówimy je w stosownym czasie – dochód podstawowy zdefiniować można jako niewielką sumę pieniędzy wypłacaną jednostkom bezpośrednio, bezwarunkowo i regularnie (na przykład co miesiąc). Często nazywa się go powszechnym dochodem podstawowym, ponieważ wypłacany ma być wszystkim.

Ta zwodniczo prosta definicja domaga się wszakże dalszego rozwinięcia.

Podstawy

Co rozumiemy przez „podstawowy”?

Określenie „podstawowy” powoduje dużo zamieszania. W najskromniejszej wersji oznacza ono kwotę wystarczającą do przeżycia (choćby w najgorszych warunkach) w danym społeczeństwie. Możemy też mówić o większej sumie, głównym celem jest jednak zapewnienie elementarnego bezpieczeństwa ekonomicznego, a nie całkowitego bezpieczeństwa czy dostatku. Całkowite bezpieczeństwo nie byłoby bowiem ani osiągalne, ani pożądane.

Określenie, czym właściwie jest owo „podstawowe bezpieczeństwo”, samo w sobie stanowi wyzwanie, jednak intuicyjnie powinno to być dość łatwe do zrozumienia. Chodzi o to, co „dobre społeczeństwo” (jakkolwiek konkretnie je sobie wyobrazimy) powinno zapewniać swoim członkom na możliwie równych i pozbawionych wyjątków zasadach: o wystarczające do przeżycia wyżywienie i dach nad głową, możliwość edukacji i dostęp do opieki medycznej. Większość zwolenników dochodu podstawowego uważa, że powinien być on uznany za niezbywalne prawo, którego nie można się dobrowolnie zrzec. Tę kwestię omówimy szerzej w rozdziale trzecim.

Niektórzy uważają, że dochód podstawowy powinien wystarczać do „uczestnictwa w życiu społecznym”. Jako element definicji takie określenie wydaje się zbędne i zbyt abstrakcyjne. Jednak wyraża ono słuszne pragnienie zapewnienia wszystkich środków wystarczających do tego, by – jak głosi fraza kojarzona z Alexisem de Tocqueville’m – żyć i rozwijać się w społeczeństwie jako obywatele o równym statusie. Rozsądnym, pragmatycznym stanowiskiem byłoby więc dążenie do wprowadzenia dochodu podstawowego w wysokości zbliżającej nas do tego celu.

Jak wysoki miałby więc być dochód podstawowy? Niektórzy jego obrońcy uważają, że powinien zostać wprowadzony na najwyższym możliwym – dającym się utrzymać – poziomie, jak najbliżej granicy, ponad którą kończy się ubóstwo. To perspektywa libertariańska, rozważana w rozdziale trzecim, której często towarzyszy przekonanie, że dochód podstawowy mógłby zastąpić wszystkie państwowe świadczenia i usługi społeczne.

Inni, włącznie z autorem poniższej książki, uważają, że dochód podstawowy mógłby najpierw być wprowadzony na stosunkowo niskim poziomie i z czasem się zwiększać w zależności od rozmiarów funduszu ustanowionego na jego cele oraz zmian w dochodzie narodowym. Niezależnie jednak od tego, na jaki poziom się zdecydujemy, dochód podstawowy nie musi być – i nie powinien być – obliczony na rozmontowanie struktur państwa opiekuńczego.

Co rozumiemy przez „powszechny”?

W idealnym świecie moglibyśmy chcieć zapewnić wszystkim ludziom równe bezpieczeństwo ekonomiczne. W tym wypadku „powszechny” oznacza jednak tyle, że dochód podstawowy byłby wypłacany wszystkim mieszkańcom danej społeczności, danego obszaru czy państwa. Nie byłby on w ścisłym sensie „dochodem obywatelskim”, jak się go czasem określa, ponieważ obywatele danego kraju niemieszkający w nim nie kwalifikowaliby się do otrzymania świadczenia. Z drugiej strony, od osób przemieszczających się w granicach kraju można by wymagać zamieszkania w danym regionie przez określony czas, zanim będą mogły otrzymać tam dochód podstawowy (w wypadku przybywających z zagranicy chodziłoby o okres legalnej rezydentury). Są to kwestie polityczne, które można rozwiązać w ramach demokratycznych procedur.

Co rozumiemy przez „wypłacany jednostkom”?

Dochód podstawowy wypłacany byłby każdej jednostce jako jednostce – niezależnie od statusu małżeńskiego, rodzinnego, pozycji w gospodarstwie domowym. Innymi słowy, nie wiązałby się z wykluczeniem czy dyskryminacją jakiegokolwiek modelu gospodarstwa domowego. Jednocześnie, i inaczej niż w wypadku świadczeń wypłacanych na podstawie sytuacji rodzinnej, nie opierałby się na założeniu, że mieszkający pod jednym dachem dzielą się dochodem (czy wręcz dzielą się nim po równo, co jest założeniem częstym, acz pochopnym).

Dochód podstawowy powinien również być jednolity, to znaczy wypłacany w tej samej wysokości wszystkim dorosłym niezależnie od okoliczności. Niektóre państwowe świadczenia odwołują się dziś do rodziny jako podstawowej grupy, zakładając tak zwaną korzyść skali i w efekcie przyznając mniejsze kwoty poszczególnym członkom większych gospodarstw. Dochód podstawowy unika takich założeń – a więc i niezamierzonej dyskryminacji.

Większość zwolenników dochodu podstawowego (choć nie wszyscy) proponuje równocześnie wypłacanie pewnej mniejszej kwoty dzieciom, zaznaczając zazwyczaj, że powinna ona trafiać do matki dziecka (bądź osoby pełniącej ekwiwalentną rolę). Wielu chciałoby też stworzenia osobnego dodatku dla emerytów, starszych osób o złym stanie zdrowia i osób z niepełnosprawnością w ramach wyrównania za wyższe koszty życia i relatywnie małą szansę znalezienia dodatkowego dochodu. „Równość” można więc interpretować w tym wypadku jako zapewnienie równego podstawowego poziomu życia.

Co rozumiemy przez „bezwarunkowy”?

Bardzo ważny element koncepcji dochodu podstawowego – to, że powinien być zapewniany przez państwo bezwarunkowo – ma trzy istotne aspekty. Po pierwsze, chodzi o zniesienie warunku bycia osobą ubogą, a więc odrzucenie kryterium dochodowego i sprawdzania środków, którymi dana jednostka dysponuje (means-testing). Nikt nie musiałby udowadniać, że zarabia poniżej pewnego poziomu ani że nie jest za to „odpowiedzialny”, względnie „winny” swoich niskich dochodów. Tego rodzaju kryteria są dużo bardziej arbitralne i niesprawiedliwe, niż się to zwykle zakłada.

Po drugie, nie istniałyby żadne warunki związane z wydatkami, dochód podstawowy byłby wypłacany bez jakichkolwiek ograniczeń co do tego, kiedy, jak i na co można go wydać. To odróżnia dochód podstawowy od świadczeń rzeczowych, voucherów i różnych systemów kartkowych, które pozwalają kupić tylko określone przedmioty i są przez to z założenia paternalistyczne. Dochód podstawowy pozwala każdemu określić własne priorytety.

Po trzecie, nie istniałyby warunki behawioralne, a więc wymaganie od osób chcących zakwalifikować się do dochodu podstawowego określonych zachowań, takich jak podjęcie pracy, pracy określonego rodzaju czy też deklaracja samej gotowości do niej. Do tego rozumienia „bezwarunkowości” dochodu podstawowego odwołują się zwykle w dyskusjach i jego zwolennicy, i jego krytycy.

Co rozumiemy przez „regularny”?

Dochód podstawowy byłby wypłacany w regularnych odstępach – zwykle mówi się o trybie comiesięcznym, chociaż w grę wchodzą też rzadsze lub częstsze wypłaty. Co istotne, kwota otrzymywana każdego miesiąca byłaby podobna i wypłacana automatycznie, bez formularzy do wypełnienia, kolejek do odstania itd. Przewidywalność jest kluczowym elementem podstawowego bezpieczeństwa. Inaczej niż większość form świadczeń państwowych, dochód podstawowy byłby zatem gwarantowany i przewidywalny.

Byłby również nieodbieralny. Innymi słowy, dochód podstawowy byłby prawem, którego – podobnie jak innych fundamentalnych praw, na przykład prawa do wolności osobistej – nie można byłoby odebrać inaczej niż w wyniku postępowania sądowego. (Niektórzy zwolennicy dochodu podstawowego proponują zawieszenie go w wypadku więźniów, ale inne opcje obejmują użycie go do pokrycia części kosztów związanych z osadzeniem, wypłacanie dochodu podstawowego rodzinie osób odbywających karę czy nawet odkładanie pieniędzy na konto, co miałoby ułatwić powrót do społeczeństwa po odbyciu kary). Dochód podstawowy powinien być także nieobciążalny – nie mógłby zostać zajęty w związku z niespłaconymi długami. Chodzi bowiem o zapewnienie podstawowego bezpieczeństwa dochodu.

Ostrzeżenie

Stabilny i przewidywalny dochód podstawowy, wypłacany choćby się waliło i paliło, różni się więc od minimalnego dochodu gwarantowanego, który wyrównuje dochód do pewnego poziomu i wymaga zwykle złożonego testowania środków dostępnych danej jednostce. Jest też różny od świadczeń podatkowych i negatywnego podatku dochodowego, które przestają być wypłacane wraz ze wzrostem dochodów.

Niemniej wspomniane inne rozwiązania i dochód podstawowy wymienia się zwykle jednym tchem ze względu na ich wspólny mianownik: założenie, że każdy powinien mieć zapewnione podstawowe bezpieczeństwo w kwestii dochodów. W poniższej książce termin „dochód podstawowy” używany jest tylko na oznaczenie propozycji zgodnych z definicją zaproponowaną wcześniej w tym rozdziale, czytelnicy powinni jednak pamiętać, że wielu komentatorów łączy wszystkie wymienione koncepcje pod ogólnym hasłem „dochodu podstawowego”. Czasem może to być celowa manipulacja, zazwyczaj jednak znaczy to tyle, że dana osoba nie do końca wie, o czym mówi.

Dochód podstawowy vs podstawowe dotacje kapitałowe

To ważne, by odróżnić dochód podstawowy (skromne kwoty wypłacane regularnie) od podstawowych dotacji kapitałowych (większe kwoty wypłacane jednorazowo). Mówi się, że celem podstawowych dotacji kapitałowych jest zbudowanie „kapitalizmu równego startu”, który dopuszcza nierówności wytwarzane przez rynek, tymczasem dochód podstawowy ma doprowadzić do „kapitalizmu stałego utrzymywania dochodów powyżej pewnego poziomu”[1].

Zwolennicy podstawowych dotacji kapitałowych mają zwykle na myśli jednorazową wypłatę otrzymywaną przez wszystkich po osiągnięciu określonego wieku (na przykład dwudziestu jeden lat). Bruce Ackerman i Anne Alstott, dwoje głównych współczesnych obrońców tej koncepcji, nazywają ją „dotacją dla udziałowców” (stakeholder grant)[2]. Gdzie indziej sam nazwałem ją „dotacją na wejście w dorosłość” (coming-of-age grant, COAG)[3].

W wariancie nazywanym z kolei „obligacjami dziecięcymi” (baby bonds), wprowadzonym w Wielkiej Brytanii pod rządami New Labour, rodzice otrzymywali voucher na 250 funtów (lub więcej) w momencie narodzin dziecka do zainwestowania w funduszu powierniczym i wypłacenia w momencie, gdy dziecko osiągnie pełnoletność. Program zarzucony został przez koalicję konserwatystów i liberalnych demokratów rządzącą w latach 2010 – 2015, zanim jeszcze pierwsi potencjalni świadczeniobiorcy osiągnęli pełnoletność, tej decyzji oczywiście nie poprzedziła więc – bo i nie mogła poprzedzić – ocena jego rzeczywistego wpływu społecznego.

Główne zarzuty wobec jednorazowych dotacji kapitałowych dotyczą efektu „słabej woli”. Osoby otrzymujące naraz tak dużą kwotę – zwłaszcza w wieku osiemnastu czy dwudziestu jeden lat – mogą dać się skusić perspektywie ryzykownych inwestycji lub szybko przepuścić wszystkie pieniądze, zostając z niczym. Problemem jest też czas: niektórzy otrzymają grant, gdy wartość inwestycji będzie rosła, inni wtedy, gdy okazje do inwestowania będą rzadkie lub bardziej ryzykowne. Rada eksperta (czy też „impuls” wysłany przez przydzielonego przez rząd doradcę) może wpłynąć dobrze na jednych i źle na drugich w zależności od momentu. Ostatecznie zatem dotacje kapitałowe pozostawiają zbyt wiele przypadkowi.

Trudno byłoby w ten sposób pomóc tym, którzy już po otrzymaniu grantu znaleźliby się w trudnym położeniu. Mielibyśmy jednak do czynienia również z zagrożeniem natury etycznej: oczekiwanie, że po utracie pieniędzy otrzyma się dalsze wsparcie, mogłoby prowadzić niektórych do bardziej nieodpowiedzialnych i ryzykownych decyzji. Tymczasem skromna kwota wypłacana regularnie w ramach dochodu podstawowego nie zachęcałaby do nadmiernego ryzyka i posiadałaby tę dodatkową zaletę, że otrzymujący ją uczyliby się z czasem zarządzać pieniędzmi (jeśli wcześniej nie posiedli tej umiejętności).

Korzenie dochodu podstawowego

O laur oryginalnego pomysłodawcy – tego, kto pierwszy wysunął tezę, że państwo powinno zapewniać wszystkim swoim obywatelom pewien podstawowy dochód – walczy kilku kandydatów. Za twórcę wizji społeczeństwa zapewniającego dochód podstawowy dość powszechnie uważany jest sir Tomasz Morus, a to dzięki wyobrażeniu fikcyjnej wyspy z jego Utopii (tytuł znaczy dosłownie „miejsce nieistniejące”) opublikowanej po łacinie w 1516 roku.

Są jednak powody, by historię tej koncepcji rozpocząć dużo wcześniej: choćby od Peryklesa i Efialtesa, którzy w 461 roku p.n.e. z powodzeniem przewodzili plebejuszom w starożytnych Atenach. Co więcej, to ten drugi zainicjował szereg demokratycznych reform obejmujących między innymi wprowadzenie wynagrodzenia za odbywanie obywatelskiej służby w sądzie. Perykles, jego prawa ręka, przejął stery po tym, jak Efialtes został zamordowany (rzekomo przez przeciwników politycznych). Możemy widzieć w tym zły omen, niemniej właśnie Efialtesa należy nazwać faktycznie oryginalnym pomysłodawcą dochodu podstawowego, przynajmniej w wariancie „dochodu obywatelskiego”.

Esencją starożytnej greckiej demokracji było bowiem założenie, że obywatele uczestniczą w polis, w politycznym życiu miasta. Perykles wprowadził więc rodzaj świadczenia, podstawowego dochodu, które wynagradzało ich za czas włożony w tę działalność i miało zachęcać plebs (ówczesny odpowiednik prekariatu) do udziału w polis. Płatność nie była uzależniona od tego, czy ktoś faktycznie aktywnie uczestniczył w życiu miasta – było to tak czy inaczej uważane za moralny obowiązek. Niestety, ten oświecony, oparty na demokracji deliberatywnej i wspomagany dochodem podstawowym system został zniesiony w wyniku oligarchicznego zamachu stanu w 411 roku p.n.e. Droga do podobnych rozwiązań została zablokowana na długi czas.

Średniowiecznych korzeni dochodu podstawowego można się dopatrywać w posiadającej epokowe znaczenie Karcie Lasu (Charter of the Forest) opublikowanej równocześnie z Magna Carta w 1217 roku. (Nazwy Magna Carta używa się często w stosunku do oryginalnej Wielkiej Karty Swobód z czerwca 1215 roku, jednak została ona tak nazwana dopiero przy okazji wydania skróconej wersji z 1217 roku – po przeniesieniu pewnych sekcji właśnie do wspomnianej Karty Lasu, gdzie zostały dodatkowo rozwinięte). Karta Lasu potwierdzała prawo „zwykłych ludzi” (to jest nieszlachciców, przedstawicieli niższych klas) do dbania o własne przeżycie i korzystania w tym celu z estovars – dóbr wspólnych używanych w celu zapewnienia sobie przetrwania. W XIII wieku każdy kościół zobowiązany był odczytywać Wielką Kartę Swobód całemu zgromadzeniu wiernych cztery razy do roku. Wartym uwagi elementem owej zrewidowanej Magna Carta było przyznanie wdowom „uzasadnionego estovaru z tego, co wspólne”. Każda wdowa posiadała odtąd prawo do podstawowego dochodu – w formie żywności, opału i materiałów budowlanych pobieranych z dóbr wspólnych.

Jednak to właśnie Tomasz Morus pierwszy zaproponował spójne wyobrażenie tego, jak wyglądać może społeczeństwo zapewniające dochód podstawowy. W oryginalnym uzasadnieniu, pod wieloma względami aktualnym do dziś[4], przedstawił on dochód podstawowy jako skuteczny sposób walki ze złodziejstwem – skuteczniejszy niż zwyczajowa wówczas egzekucja przez powieszenie. Jeden z bohaterów jego książki mówi:

Żadna kara pod słońcem nie powstrzyma ludzi od kradzieży, jeśli tylko w ten sposób mogą zdobyć pożywienie… Zamiast karać ich w sposób straszliwy, dużo rozsądniejszym byłoby zapewnić każdemu pewne środki utrzymania, tak by nikogo koniecznością samą nie zmuszać do zostania złodziejem, a następnie – truchłem.

Dziesięć lat później hiszpańsko-flamandzki uczony i przyjaciel Morusa, Johannes Vives, przedstawił burmistrzowi Brugii szczegółowy plan zapewnienia minimum środków utrzymania wszystkim mieszkańcom miasta, co doprowadziło do krótkiego programu testującego pomysł w mieście Ypres. Z tego powodu niektórzy to właśnie Vivesowi przypisują rolę pierwszego, który zainicjował w praktyce coś w rodzaju dochodu podstawowego. Jednak w jego modelu pomoc (pożywienie) trafiała tylko do ubogich. Vives był też zwolennikiem workfare, a więc zmuszania ubogich do pracy w zamian za otrzymaną pomoc. Mimo to Morus, Vives i inni uwiarygodnili ideę publicznie finansowanego i zapewnianego wsparcia dla ubogich – w miejsce arbitralnej pomocy charytatywnej ze strony Kościoła i bogaczy.

W kolejnych stuleciach kilku innych myślicieli poszło śladami Morusa. We Francji na przykład Monteskiusz w pracy O duchu praw z 1748 roku uznawał, że państwo „winne jest wszystkim obywatelom zabezpieczony byt, żywność, przyzwoitą odzież i rodzaj życia, który nie byłby przeciwny zdrowiu”[5]. Markiz de Condorcet, człowiek oświecony jak na swoje czasy, argumentował na rzecz podobnego rozwiązania. Gilotyna, która zakończyła jego życie w 1794 roku, znów jednak oznaczała porzucenie tej ścieżki.

Najbardziej być może wpływowym obrońcą idei w tej wczesnej fazie był Thomas Paine, wielki republikanin i autor Praw człowieka. Kluczowa z naszej perspektywy teza nie pojawiła się jednak w jego szeroko dystrybuowanej broszurze Zdrowy rozsądek (1776), która zainspirowała amerykańskich rewolucjonistów i której kopia rzekomo znajdowała się w każdym domu w Ameryce, lecz w jego kanonicznym eseju Sprawiedliwość agrarna (Agrarian Justice) napisanym w roku 1795[6]. To właśnie tam zaproponował rodzaj dotacji kapitałowej „na wejście w dorosłość” oraz dochód podstawowy dla osób starszych – dwie idee niezwykle innowacyjne jak na tamte czasy.

Współczesny mu angielski radykał Thomas Spence również argumentował na rzecz dochodu podstawowego jako naturalnego prawa i kwestii samej sprawiedliwości. Wyobrażał sobie rodzaj „dywidendy społecznej” pozyskiwanej z renty gruntowej przekazywanej funduszom parafialnym i rozdzielanej po równo między wszystkich mieszkańców w trybie cokwartalnym.

W XIX wieku kilku pisarzy rozważało różne warianty dochodu podstawowego. W kontynentalnej Europie szczególnie aktywni pod tym względem byli francuscy, holenderscy i belgijscy myśliciele – w tym zwłaszcza Charles Fourier, Joseph Charlier i François Huet, socjaliści, którzy w roku 1853 zaproponowali bezwarunkowy transfer pieniężny do wszystkich młodych dorosłych osób sfinansowany podatkami od spadków i darowizn. Zostali jednak zmarginalizowani – z jednej strony przez eksplozję komunistycznego radykalizmu, z drugiej przez paternalistyczne nastawienie socjaldemokracji.

Po drugiej stronie Atlantyku wśród uczestników debaty znaleźć można było na przykład Henry’ego George’a, którego książka Postęp i nędza (1879) sprzedała się w milionach egzemplarzy, wywołując szeroki i długotrwały oddźwięk. Inną ważną publikacją była powieść Edwarda Bellamy’ego W roku 2000 (1888), drobiazgowo przedstawiająca życie w Ameryce roku 2000, gdzie wszyscy obywatele uzyskują równy dochód.

W Wielkiej Brytanii radykalna powieść futurystyczna Williama Morrisa Wieści znikąd (1890), napisana po części jako reakcja na książkę Bellamy’ego, oferowała wizję kooperatywnego, opartego na rzemiośle społeczeństwa w Anglii roku 1956. Powieść okazała się zbyt skupiona na sprawie, by uznano ją za wielkie dzieło, jednak Morrisowi udało się uchwycić coś szczególnego w portrecie społeczeństwa, którego członkowie – otrzymujący od państwa dochód podstawowy – poświęcali się pracy jako aktywności twórczej, a nie harówce dla szefów. To wizja pracy, którą prędko zatracono przez smutny labouryzm propagowany zarówno przez socjalistów, jak i komunistów na początku XX wieku – uzależniający kwestie dochodu i świadczeń wyłącznie od pracy wykonywanej w ramach zatrudnienia.

Drugą falą zwolenników dochodu podstawowego moglibyśmy nazwać pisarzy publikujących tuż po I wojnie światowej: Bertranda Russella, Mabel i Dennisa Milnerów, Bertrama Pickarda, G.D.H. Cole’a i uczniów Henry’ego George’a[7]. Walter van Trier w interesującej rozprawie doktorskiej uznał Milnerów za pionierów dochodu podstawowego (który oni sami nazywali „dodatkiem państwowym”) jako konkretnego, praktycznego rozwiązania ustawowego[8]. Niedługo po nich, w latach 20., brytyjski inżynier C.H. Douglas ufundował ruch na rzecz „kredytu społecznego” i jako pierwszy naszkicował wizję powodowanej rozwojem technologii, stale zwiększającej się przepaści między wydajnością całej gospodarki a dochodem i siłą nabywczą robotników. W XXI wieku miała się znaleźć cała grupa myślicieli wychodzących z podobnych założeń.

Jeśli chodzi o ogólną zasadę, Russell jasno wyraził cel dochodu podstawowego:

Plan, którego jestem rzecznikiem, sprowadza się zasadniczo do tego, że powinno by się zapewnić wszystkim, bez względu na to, czy pracują, pewien dochód, wystarczający na niezbędne wydatki, i że należałoby dać tym, którzy chcą zająć się jakąś pracą uznaną przez społeczeństwo za pożyteczną, jakiś większy dochód – powiększony w stopniu, na który by pozwalała całkowita ilość wyprodukowanych towarów. […] Po ukończeniu nauk nie powinno się nikogo zmuszać do pracy, a ci, którzy nie chcieliby pracować, otrzymywaliby minimum utrzymania i mieliby zupełną swobodę[9].

Wiele osób stawiało w tym czasie podobne tezy, wszystko to działo się zaś w bardzo konkretnym społecznym kontekście – w czasie skrajnie trudnej sytuacji gospodarczej po rzezi, jaką była Wielka Wojna z lat 1914 – 1918, która zdziesiątkowała przemysłową klasę robotniczą Europy. Jednak brytyjska Partia Pracy, która debatowała nad ideami dochodu podstawowego i dodatków państwowych na swojej corocznej konferencji w roku 1920, formalnie odrzuciła je rok później. Stracono w ten sposób okazję, by zrobić ważny krok w kierunku innego społeczeństwa.

W kolejnych latach w Ameryce pojawiło się kilka odosobnionych głosów na rzecz dochodu podstawowego – wśród osób wartych wyróżnienia był senator Huey Long. W Wielkiej Brytanii różne warianty tej idei pojawiały się na marginesie debat o państwie dobrobytu, szczególnie we wczesnych pracach Jamesa Meade’a i pracy Juliet Rhys-Williams z 1943 roku, której koncepcje rozwijał jej syn Brandon, poseł Partii Konserwatywnej. Jednak to labourzystowska wersja państwa dobrobytu zwyciężyła, przywiązując na stałe kwestie dochodu i świadczeń do wykonywania pracy najemnej, ścieżka dochodu podstawowego została zaś ponownie zarzucona.

Związany ze szkołą frankfurcką psychoanalityk Erich Fromm proponował „gwarancję powszechnego utrzymania” w znanej książce z 1955 roku pt. Zdrowe społeczeństwo i w późniejszym eseju Psychologiczne aspekty dochodu gwarantowanego. Labourzystowskie państwo dobrobytu było jednak właśnie na fali wznoszącej – głos Fromma i pokrewnych mu myślicieli pozostał więc nieusłyszany.

Trzecia fala debaty o dochodzie podstawowym zaczęła się w latach 60., zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, a to w związku z rosnącym zaniepokojeniem bezrobociem strukturalnym i technologicznym. To z owego zaniepokojenia wynikała głośna propozycja Planu Wsparcia dla Rodzin (Family Assistance Plan), rodzaju negatywnego podatku dochodowego, wysunięta przez prezydenta Richarda Nixona w 1972 roku. Odmówił on użycia terminu „gwarantowany dochód roczny” i przesadą byłoby nazwać go zaangażowanym w sprawę dochodu podstawowego, wierzył bowiem w sensowność wsparcia „pracujących biednych”, przez co rozumiał zatrudnionych na niskopłatnych posadach – ignorował zaś liczne formy pracy nieodpłatnej.

Niemniej plan był krokiem w stronę dochodu podstawowego. Przeszedł przez Izbę Reprezentantów, został jednak odrzucony w Senacie mimo powszechnego poparcia w sondażach opinii publicznej. Ironia losu polegała na tym, że reformę uśmiercili demokraci – niektórzy tłumaczyli się pokrętnie, że proponowana kwota była niewystarczająco wysoka. To kolejny przypadek zarzucenia pewnej ścieżki. W zamian podążono drogą świadczeń podatkowych.

Nieco wcześniej, w roku 1968, pod petycją na rzecz negatywnego podatku dochodowego podpisała się imponująca liczba 1200 ekonomistów ze 150 różnych uniwersytetów. Chociaż potem na wiele lat o tym zapomniano, to w 1967 roku, tuż przed swoją śmiercią, Martin Luther King pisał:

Doszedłem do przekonania, że najprostsze rozwiązanie okaże się najbardziej skuteczne – rozwiązaniem problemu biedy jest bezpośrednie zniesienie jej za pomocą szeroko dyskutowanego dziś środka, jakim jest dochód gwarantowany […]. Stworzyć trzeba będzie nowe formy pracy przyczyniające się do społecznego dobra, a dostępne dla tych, dla których nie są dostępne prace tradycyjne […]. Powszechne bezpieczeństwo ekonomiczne nieuchronnie spowoduje cały szereg pozytywnych zmian. Godność jednostki rozkwitnie, gdy kontrolę nad własnym życiem dostanie ona w swoje ręce, kiedy otrzyma gwarancję stabilnego stałego dochodu, kiedy będzie wiedzieć, że ma dostęp do środków samorozwoju[10].

W podobnym czasie pojawiło się wielu zwolenników tej idei, jednak większość z nich popierała raczej oparty na kryterium dochodowym minimalny dochód gwarantowany. Wśród nich znalazło się cały szereg laureatów tak zwanego ekonomicznego Nobla: James Meade, Friedrich Hayek, Milton Friedman, Jan Tinbergen, James Tobin, Paul Samuelson i Gunnar Myrdal. Tę koncepcję popierali też inni wpływowi ekonomiści, jak John K. Galbraith, oraz socjologowie, przede wszystkim Daniel Patrick Moynihan, senator z Nowego Jorku, który – mimo tego, że był demokratą – wywarł duży wpływ na Plan Wsparcia dla Rodzin Nixona[11].

Co do czwartej fali, można chyba powiedzieć, że zaczęła się niepozornie wraz z zawiązaniem Europejskiej (dziś Światowej) Sieci Dochodu Podstawowego (BIEN) w 1986 roku. Oparta w pierwszych latach istnienia na stałym dopływie osób nawróconych na sprawę, sieć nabrała prawdziwego rozpędu od razu po krachu finansowym z lat 2007 – 2008. Odtąd ekonomiści i komentatorzy różnych opcji zaczęli występować z poparciem dla jakiegoś wariantu dochodu podstawowego, często nawiązując do lęku przed bezrobociem technologicznym, rosnącymi nierównościami i wysokim bezrobociem w ogóle.

Wśród należących do czwartej fali zwolenników dochodu podstawowego znajdowali się i znajdują kolejni zdobywcy tak zwanego ekonomicznego Nobla: James Buchanan, Herbert Simon, Angus Deaton, Christopher Pissarides i Joseph Stiglitz; akademicy Tony Atkinson, Robert Skidelsky i Robert Reich, były sekretarz pracy w administracji Billa Clintona; wpływowi dziennikarze ekonomiczni, tacy jak Samuel Brittan i Martin Wolf; wreszcie wiodące postaci w ruchu BIEN, takie jak niemiecki socjolog Claus Offe czy belgijski filozof Philippe Van Parijs.

W ostatnich latach idea dochodu podstawowego przyciągnęła też liderów Doliny Krzemowej i inwestorów kapitału podwyższonego ryzyka, a niektórzy z nich – jak jeszcze dokładnie zobaczymy – aktywnie finansują tę sprawę. Są wśród nich Robin Chase, współzałożycielka Zipcar; Sam Altman, szef inkubatora start-upów Y Combinator; Albert Wenger, wpływowy inwestor venture capital; Chris Hughes, współzałożyciel Facebooka; Elon Musk, założyciel SolarCity, Tesli i SpaceX; Marc Benioff, dyrektor generalny Salesforce; Pierre Omidyar, założyciel eBaya; czy Eric Schmidt, dyrektor wykonawczy konglomeratu Alphabet, ojca Google’a.

Niektórzy odrzucają dochód podstawowy na podstawie dość wulgarnego założenia, że wsparcie ze strony tej grupy automatycznie oznacza błędność koncepcji. Tymczasem na tym etapie powiedzieć można tyle, że szerokie poparcie dla idei ze wszystkich stron politycznego spektrum, od biznesmenów po liderów związków zawodowych i aktywistów, wśród przedstawicieli wszystkich dziedzin nauk społecznych, jest zwiastunem ruchu bardziej obszernego i aktywnego niż jakikolwiek w przeszłości.

Spoglądając wstecz na cztery fale debaty, pierwszą z nich, dość niespójną i rozproszoną, traktować można jako odpowiedź na konfliktową naturę kształtującego się wówczas przemysłowego kapitalizmu – poszukiwanie sposobów ocalenia małych społeczności i wartości twórczej pracy przeciwko proletariackiej pracy najemnej zagarniającej coraz większy teren. Siłą napędową drugiej fali była głównie sprawiedliwość społeczna i potrzeba naprawienia krzywd I wojny światowej, która zdziesiątkowała klasę robotniczą. Ten ruch stłamsiło jednak monstrum powszechnego labouryzmu podtrzymywane przy życiu zarówno przez socjaldemokratów, jak i komunistów oraz socjalistów z Towarzystwa Fabiańskiego.

Trzecia fala wyrażała niepokój przed technologicznie motywowanym bezrobociem i zanikła w miarę spadku tego niepokoju. Wreszcie czwartą falę wznieciły masowe poczucie braku bezpieczeństwa oraz rosnące nierówności, jak również zaniepokojenie potencjalnym zmniejszeniem liczby miejsc pracy w związku z postępem robotyzacji, automatyzacji i sztucznej inteligencji. Dochód podstawowy wydaje się dziś głębiej zakorzeniony w debacie publicznej, w czym pomogło uświadomienie sobie przez lewicę, że labouryzm się skończył, zaś przez prawicę – że chroniczne poczucie zagrożenia i nierówności czynią gospodarkę rynkową coraz mniej stabilną i coraz trudniejszą do utrzymania.

Co mówi nam nazwa?

Idei, którą się tu zajmujemy, przez wieki nadano wiele nazw, jednak różne ich warianty mają bardzo konkretne konotacje.

Dochód podstawowy. Zaletą tej nazwy jest prostota i fakt, że część osób jest już z nią oswojona. Różni się od „dochodu minimalnego”, pojęcia oznaczającego zazwyczaj programy oparte na kryterium dochodowym, w ramach których państwo rzekomo gwarantuje biednym pewien dochód, o ile jednak udowodnią, że faktycznie są biedni i na niego „zasługują”. Dochód podstawowy to również nie „gwarantowany dochód roczny” – ten ostatni termin był swego czasu popularny w Kanadzie i Stanach, a oznaczał (ponownie opartą na kryterium dochodowym) gwarancję dochodu w postaci negatywnego podatku dochodowego. Dochód podstawowy różni się też od „płacy minimalnej”, określonej ustawowo kwoty (zwykle godzinowej), którą zatrudniający muszą wypłacać pracownikom.

Podstawowy grant dochodowy (Basic Income Grant, BIG). To popularne określenie dochodu podstawowego w południowej Afryce. W Stanach skrót USBIG oznacza Amerykańską Sieć Podstawowej Gwarancji Dochodu (US Basic Income Guarantee Network).

Powszechny dochód podstawowy (Universal Basic Income, UBI). Ten termin, powszechnie stosowany w Ameryce Północnej i Europie, akcentuje to, że dochód podstawowy byłby wypłacany po równo wszystkim osobom niezależnie od statusu rodzinnego czy finansowego.

Bezwarunkowy dochód podstawowy (BDP). Niektórzy aktywiści doklejają do dochodu podstawowego określenie „bezwarunkowy”, chcąc zaznaczyć, że jego otrzymywanie nie zależałoby od sposobu jego wydawania, przestrzegania określonych norm zachowań ani wysokości dochodu. Nie jest jednak prawdą, że nie istniałyby zupełnie żadne kryteria – by być beneficjentem dochodu podstawowego, należałoby choćby (to najbardziej oczywisty przykład) legalnie zamieszkiwać dane państwo czy lokalną społeczność. Dlatego słowo „bezwarunkowy” może raczej powodować zamieszanie niż rozjaśniać sprawę.

Dochód obywatelski bądź dochód za obywatelstwo. To prawdopodobnie trzecia najpopularniejsza nazwa, sugerująca z jednej strony, że do świadczenia uprawnieni byliby wszyscy obywatele państwa, z drugiej – że uprawnieni byliby do niego tylko obywatele. Kwestia jest podwójnie problematyczna. Prawie wszystkie konkretne propozycje dochodu podstawowego wykluczają z niego obywateli danego kraju żyjących za granicą, większość propozycji włącza zaś długoterminowych legalnych rezydentów danego obszaru – nawet jeśli nie posiadają oni obywatelstwa. Termin nie jest więc poprawny w dosłownym sensie, chociaż konotuje ideę dochodu podstawowego jako obywatelskiego prawa. Jego nowym, popularnym wariantem jest obywatelski dochód podstawowy.

Dochód partycypacyjny. Ten koncept, który szczegółowo omówimy dalej, kojarzony jest zwykle z Tonym Atkinsonem, jego długoletnim obrońcą. Z dochodem podstawowym łączy go kilka cech – byłby powszechny, wypłacany jednostkom w gotówce w regularnym trybie – zakłada jednak, że otrzymujący go musieliby podjąć w zamian jakąś aktywność gospodarczą. Przez ustanowienie tego behawioralnego kryterium dochód partycypacyjny odróżnia się w kluczowym obszarze od dochodu podstawowego.

Dywidenda społeczna oraz dywidenda dla wszystkich (dividends--for-all). Termin „dywidenda społeczna”, bliski niżej podpisanemu, ma szlachetną historię i wskazuje na ważne uzasadnienie dla dochodu podstawowego – byłby on zwrotem od inwestycji i akumulacji bogactwa w całym społeczeństwie (zob. rozdział drugi).

Dodatek państwowy (state bonus). Ten termin, używany na przykład przez Milnerów i Pickarda, był popularny na początku XX wieku. Jest pod pewnymi względami atrakcyjny – wyraża ideę wypłaty socjalnej otrzymywanej od państwa.

Demogrant. Zdobywszy popularność w Stanach w latach 60., termin ten został na krótko przyjęty – a potem zarzucony – przez demokratycznego senatora George’a McGoverna w trakcie jego nieudanej kampanii prezydenckiej. Dziś pozostaje pociągającą propozycją wyostrzającą związek między „demokracją” a „grantami”.

Dotacja wolnościowa (freedom grant). Tę nazwę, jako zastępnik BIG, proponowałem w kontekście RPA po tym, jak na pierwszego postapartheidowego prezydenta wybrano tam Nelsona Mandelę[12]. Niestety Międzynarodowy Fundusz Walutowy i ówczesny minister finansów byli w opozycji do BIG, a od tego czasu nierówności i chroniczne poczucie zagrożenia tylko się spotęgowały.

Dotacja stabilizacyjna (stabilization grant). Kolejna zaproponowana przeze mnie nazwa odnosi się do takiej formy dochodu podstawowego (lub jego części składowej), która uzależniona byłaby od cyklu koniunkturalnego: wzrastałaby w okresie recesji, by zachęcić do wydawania pieniędzy, i była obniżana w lepszych okresach. Tę koncepcję omówimy szerzej w rozdziale piątym.

Dotacja dla udziałowców (stakeholder grant). To przemianowana koncepcja dotacji kapitałowych zakładających wypłacenie jednej dużej kwoty osobom osiągającym pełnoletność. Fundamentalna różnica między dotacjami kapitałowymi a dochodowymi dotyczy wspomnianej wcześniej kwestii „słabej woli”. Jednak dotacje kapitałowe łączy z dochodem podstawowym kilka pryncypialnych cech: powszechność, bezwarunkowość, nieodbieralność i otrzymywanie ich przez konkretne jednostki.

Spośród tej masy pojęć określających jedną fundamentalną ideę najchętniej używam „dochodu podstawowego” i „dywidendy społecznej”. Pierwsze z tych określeń posiada pewne zalety, których nie ma drugie z nich, i na odwrót – stanie się to jasne w kolejnych rozdziałach.

Zanim przejdziemy dalej, należy podkreślić, że wprowadzenie dochodu podstawowego nie zakłada automatycznego ani koniecznego zniesienia wszystkich państwowych świadczeń lub nawet ich większości – wbrew temu, co twierdzą niektórzy komentatorzy[13]. Dochód podstawowy powinien być raczej postrzegany jako fundament nowego systemu dystrybucji dochodu – niezależnie od tego, czy ostatecznie zastąpi inne świadczenia. Dochód podstawowy to nie „socjal” ani „zasiłek” pod inną nazwą – mówimy o konkretnym dochodzie.

[1] John Cunliffe, Guido Erreygers (red.), The Origins of Universal Grants. An Anthology of Historical Writings on Basic Capital and Basic Income, Palgrave Macmillan, Basingstoke 2004, s. XI.

[2] Bruce Ackerman, Anne Alstott, The Stakeholder Society, Yale University Press, New Haven 1999; ciż, Why Stakeholding? [w:] Erik O. Wright (red.), Redesigning Distribution. Basic Income and Stakeholder Grants as Cornerstones for an Egalitarian Capitalism, Verso, London – New York 2006, s. 43 – 65.

[3] Guy Standing, CIG, COAG and COG. A Comment on a Debate [w:] Erik O. Wright (red.), Redesigning Distribution…, dz. cyt., s. 175 – 195.

[4] Leonid Bershidsky, Letting the Hungry Steal Food Is No Solution, „Bloomberg”, 4 maja 2016.

[5] Monteskiusz, O duchu praw, przeł. Tadeusz Boy-Żeleński, posł. Stanisław Łojek, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2003, s. 399.

[6] Thomas Paine, Agrarian Justice [w:] tegoż, Common Sense and Other Writings, Barnes & Noble, New York 2005, s. 321 – 345.

[7] Bertrand Russell, Drogi do wolności. Socjalizm, anarchizm i syndykalizm, przeł. Amelia Kurlandzka, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1935; E. Mabel Milner, Dennis Milner, Scheme for a State Bonus. A Rational Method of Solving the Social Problem, Simpkin, Marshall & Co., London 1918; Bertram Pickard, A Reasonable Revolution. Being a Discussion of the State Bonus Scheme – A Proposal for a National Minimum Income, Allen & Unwin, London 1919; G.D.H. Cole, The Next Ten Years in British Social and Economic Policy, Macmillan & Co., London 1929.

[8] Walter van Trier, Every One a King, praca doktorska, Faculteit Sociale Wetenschappen. Departement sociologie, Katholieke Universiteit Leuven, Leuven 1995.

[9] Bertrand Russell, Drogi do wolności…, dz. cyt., s. 131 – 132, 219.

[10] Martin Luther King, Where Do We Go from Here? Chaos or Community?, Harper & Row, New York 1967.

[11] Wybór stanowisk i ich analiza, zob. James E. Meade, Poverty in the Welfare State, „Oxford Economic Papers” 1972, 24(3), s. 289 – 326; tenże, Agathotopia. The Economics of Partnership, Aberdeen University Press, Aberdeen 1989; James Tobin, The Case for an Income Guarantee, „The Public Interest” 1966, 4 (lato), s. 31 – 41.

[12] Michael Samson, Guy Standing (red.), A Basic Income Grant for South Africa, University of Cape Town Press, Cape Town 2003.

[13] Na przykład: Alan Beattie, A Simple Basic Income Delivers Little Benefit to Complex Lives, „Financial Times”, 3 czerwca 2016.

2 Dochód podstawowy jako sprawiedliwość społeczna

Dalsza część dostępna w wersji pełnej

978-83-65853-75-2

Dochód podstawowy.
Jak możemy sprawić, żeby to się udało

Warszawa 2021

Tytuł oryginału: Basic Income:

And How We Can Make It Happen

Copyright © Guy Standing, 2021

The author has asserted his moral rights

All rights reserved

Copyright © for this edition

by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2021

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-65853-75-2

Przekład

Maciej Szlinder, Paweł Kaczmarski, Tomasz Płomiński

Redakcja

Michał Sutowski

Korekta

Aleksandra Czyż

Opieka redakcyjna

Jaś Kapela

Projekt graficzny

Krzysztof Zdunkiewicz | www.zdunkiewicz.com

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Jasna 10, lok. 3

00-013 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w redakcji Krytyki Politycznej (ul. Jasna 10, lok. 3, Warszawa), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (al. Jana Łyska 3) oraz księgarni internetowej KP (wydawnictwo.krytykapolityczna.pl), a także w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek