Dla Amy i Mike’a, za wszystko

Taka jest natura techniki. Z jednej strony pobudza w nas apetyt
na nieśmiertelność. Z drugiej stwarza groźbę wyginięcia ludzkiej rasy.
Technika to pożądanie pozbawione kontekstu przyrody.

— Don DeLillo, Biały szum[1]

[1] Don DeLillo, Biały szum, tłum. Radosław Zubek, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 1997, s. 276.

Awaria systemu

U początku wszystkich opowieści leżą nasze końce: wymyślamy historie, bo umieramy. Odkąd je opowiadamy, mówią one o pragnieniu ucieczki z naszych ludzkich ciał, przemiany w coś innego niż zwierzęta, którymi jesteśmy. W najstarszym zapisanym przez nas podaniu czytamy, że zrozpaczony po śmierci przyjaciela sumeryjski król Gilgamesz nie godzi się na podobny los i rusza na koniec świata w poszukiwaniu leku na śmiertelność. W dużym skrócie: nic z tego. Później napotykamy matkę Achillesa nurzającą syna w Styksie, by uodpornić go na rany. Ta próba – jak powszechnie wiadomo – również skończyła się fiaskiem.

Patrz też: Dedal – skrzydła własnej roboty.

Patrz też: Prometeusz – skradziony boski ogień.

Żyjemy – my, ludzkość – na gruzach wyobrażonej świetności. Nie tak to miało wyglądać: nie powinniśmy być słabi, nie powinniśmy czuć wstydu, cierpieć, umierać. Zawsze mieliśmy o sobie wyższe mniemanie. To, jak wszystko się ułożyło – ogród, wąż, owoc, wygnanie – stanowi krytyczny błąd, awarię systemu. Staliśmy się takimi, jakimi jesteśmy, w konsekwencji naszego upadku, za karę. Przynajmniej tak chce jedna z wersji – chrześcijańska, zachodnia – której celem jest poniekąd wytłumaczyć nas sobie samym, uzasadnić ten niekorzystny układ, naszą nienaturalną naturę.

„Człowiek jest bogiem pośród ruin” – pisał Emerson.

Religia, z grubsza biorąc, wyrasta z owych zgliszcz boskiego majestatu. A i nauka – poróżniona z nią przyrodnia siostra – próbuje odnieść się do tych zwierzęcych rozczarowań. W Kondycji ludzkiej Hannah Arendt, pisząc świeżo po wystrzeleniu przez ZSRR w przestrzeń kosmiczną pierwszego satelity, zastanawia się nad euforią, jaką ów wywołał – cytując ówczesne gazety – „krok ku wydobyciu się człowieka z ziemskiego więzienia”[2]. Za przejaw tego samego pragnienia uwolnienia filozofka uważa próby ulepszania ludzi za pomocą eksperymentów z plazmą zarodkową, mających na celu przedłużenie życia daleko poza obecne ograniczenia. „Człowiek przyszłości, którego wyprodukowanie w ciągu najbliższych stu lat zapowiadają naukowcy, wydaje się owładnięty buntem przeciwko egzystencji ludzkiej, jaka została nam dana, swobodnemu darowi pochodzącemu znikąd (ujmując rzecz w kategoriach świeckich); chce ją zamienić na coś, co sam wytworzył”[3].

Bunt przeciw egzystencji ludzkiej w danej nam postaci – tak można podsumować to, o czym piszę dalej, scharakteryzować motywację osób, które poznałem w trakcie pracy nad tą książką. Ludzie ci w większości identyfikują się z ruchem znanym jako transhumanizm, który zasadza się na przekonaniu, że wykorzystanie technologii do sterowania dalszą ewolucją naszego gatunku jest nie tylko możliwe, ale i pożądane. Wierzą, że możemy i powinniśmy wyeliminować starzenie się jako przyczynę śmierci, że możemy i powinniśmy wykorzystać technologię do poszerzenia naszych ciał i naszych umysłów, że możemy i powinniśmy złączyć się z maszynami, przeobrażając się wreszcie na podobieństwo naszych ideałów. Ludzie ci pragną zamienić otrzymany dar na coś lepszego, coś, co człowiek wytworzy sam. Czy ta próba się uda? To się dopiero okaże.

Sam nie jestem transhumanistą, jak zapewne można się już nawet na tym etapie zorientować. A jednak zafascynował mnie ten ruch, jego idee i dążenia, ponieważ zwyczajnie przemawia do mnie jego punkt wyjścia: że egzystencja ludzka w danej nam postaci stanowi system daleki od optymalności.

Przekonanie to na poziomie abstrakcyjnym towarzyszyło mi zawsze, ale od momentu narodzin mojego syna zacząłem je odczuwać w sposób dojmująco osobisty. Kiedy trzy lata temu po raz pierwszy wziąłem go na ręce, wstrząsnęło mną to, jak kruche jest jego małe ciało – ciało, które się dopiero co wyłoniło, łkające i drżące, umazane brunatną krwią, z drżącego ciała matki, od której wydanie go na świat wymagało długich godzin obłędnego cierpienia i skrajnego wysiłku. „W bólu będziesz rodziła”[4]. Nie mogłem pozbyć się myśli, że powinien być jakiś lepszy system. Nie mogłem pozbyć się myśli, że na tym etapie już dawno powinniśmy mieć to za sobą.

Mam radę dla świeżo upieczonych ojców. Oto coś, czego nie należy robić na oddziale położniczym, przycupnąwszy niepewnie na obitym skajem krzesełku u boku śpiących matki i dziecka: nie należy czytać gazet. Ja czytałem i pożałowałem. Siedziałem w dublińskim szpitalu położniczym, przerzucając strony „Irish Timesa”, i czułem stopniowo rosnące przerażenie. Kartkując katalog ludzkiej niegodziwości – masakr i gwałtów, okrucieństw powszednich i zorganizowanych, okruchy depesz z upadłego świata – zastanawiałem się, czy mądrze postąpiliśmy, powołując dziecko do życia pośród tego galimatiasu, tego gatunku. (Zdaje się, że miałem wtedy lekki katar, co na pewno nie pomagało).

Rodzicielstwo – obok licznych innych konsekwencji – zmusza do refleksji na temat natury tego problemu, będącego pod wieloma względami problemem natury. Oprócz wszystkich okropności i wypaczeń w szerszym kontekście ludzkości nieubłagane stają się realia starzenia, choroby i umierania. W każdym razie tak to odczułem. Podobnie moja żona, której życie w tych pierwszych miesiącach było przecież o wiele mocniej splecione z egzystencją naszego syna. Powiedziała wtedy coś, czego nigdy nie zapomnę: „Gdybym wiedziała, jak bardzo będę go kochać, nie wiem, czy chciałabym go urodzić”. Chodzi właśnie o tę kruchość, delikatność. Ułomność, wątłość, którą z braku lepszego określenia nazywamy kondycją ludzką. Kondycja, stan fizyczny organizmu: choroba lub inny problem zdrowotny.

„Bo prochem jesteś i w proch się obrócisz”[5].

Z perspektywy czasu sądzę, że nieprzypadkowo właśnie wtedy pochłonęła mnie myśl, z którą po raz pierwszy zetknąłem się prawie dekadę wcześniej, a która teraz niemal zupełnie mną zawładnęła – myśl, że na ową kondycję wcale nie musimy być nieodwołalnie skazani. Że można jej zaradzić, podobnie jak krótkowzroczności czy ospie, dzięki ludzkiej inwencji. Ta idea pochłonęła mnie z tego samego powodu, z którego od zawsze pasjonuje mnie historia upadku i koncepcja grzechu pierworodnego: zawiera w sobie głęboką prawdę na temat najdziwniejszego aspektu bycia ludźmi – mianowicie tego, że nie chcemy zaakceptować siebie samych i jesteśmy skłonni uwierzyć, że możliwe jest wybawienie od naszej natury.

Na początkowym etapie pogoni za moją obsesją – pogoni na razie jeszcze ograniczonej do poszukiwań online, mającej dopiero poprowadzić mnie, jak to lubimy poczciwie ujmować, w „realny świat” – natknąłem się na dziwny i prowokacyjny tekst pod tytułem A Letter to Mother Nature [List do Matki Natury]. Zgodnie z tytułową zapowiedzią jest to rodzaj epistolarnego manifestu adresowanego do antropomorficznej postaci, której dla uproszczenia często przypisuje się stworzenie świata naturalnego i zarządzanie nim. Tekst zaczyna się nieco pasywno-agresywnym podziękowaniem Matce Naturze za dość przyzwoitą dotychczasową robotę nad projektem człowieka, za rozwinięcie nas z prostych reprodukujących się związków chemicznych do postaci ssaków złożonych z bilionów komórek, wyposażonych w samoświadomość i empatię. Następnie list gładko przechodzi w bezpardonowe J’accuse…!, wyliczając pokrótce niedoróbki w wykonaniu homo sapiens: podatność na choroby, urazy i śmierć, zdolność funkcjonowania tylko w bardzo specyficznych warunkach środowiskowych, ograniczoną pamięć, powszechnie znane nikłe panowanie nad impulsami.

Autor – zwracający się do Matki Natury w liczbie mnogiej jako zbiorowy głos jej „ambitnego ludzkiego potomstwa” – proponuje następnie siedem poprawek do wprowadzenia w „konstrukcji człowieka”. Ponieważ nie godzimy się na dalsze życie pod brzemieniem starości i śmierci, wykorzystamy narzędzia biotechnologii, by „wyposażyć nas w nieprzemijającą żywotność i skończyć z datą ważności”. Dzięki technologicznemu ulepszeniu narządów zmysłu i układu nerwowego zwiększymy nasze możliwości percepcyjno-poznawcze. Nie zgadzamy się dłużej pozostawać tworami ślepej ewolucji, chcemy „sami swobodnie decydować o formie i funkcjach ciała, doskonaląc i zwiększając nasze możliwości fizyczne i intelektualne, daleko ponad to, co ktokolwiek dotychczas był w stanie osiągnąć”. Nie będziemy też dłużej pozwalać na ograniczanie naszych możliwości fizycznych, intelektualnych i emocjonalnych przez formę biologiczną opartą na związkach węgla.

A Letter to Mother Nature to najklarowniejsze i najbardziej intrygujące przedstawienie idei transhumanizmu, na jakie natknąłem się w moich poszukiwaniach. W swojej epistolograficznej formie tekst ten wyrażał kluczowy aspekt ruchu, który sprawia, że jest on dla mnie tak zadziwiający i fascynujący – był bezpośredni i śmiały, doprowadzał projekt oświeceniowego humanizmu do skrajności, grożącej jego całkowitym zniweczeniem. Wyczuwałem w tym powiew szaleństwa – szaleństwa, które wszelako wskazuje coś ważnego na temat tego czegoś, co zwykliśmy uważać za rozum. List podpisano adekwatnym do tematyki imieniem i nazwiskiem: Max More, autor zaś jest absolwentem filozofii na Oksfordzie i, jak się okazało, jedną z głównych postaci ruchu transhumanistycznego.

Według mojego rozeznania nie istnieje jedna powszechnie przyjęta czy kanoniczna wykładnia ruchu, lecz im więcej czytałem na ten temat i zapoznawałem się z poglądami poszczególnych jego członków, tym bardziej zaczynałem rozumieć go jako pewną mechanistyczną wizję ludzkiego życia – wizję, w której ludzie są urządzeniami, a naszym celem i przeznaczeniem jest stanie się lepszymi wersjami urządzeń, którymi jesteśmy: wydajniejszymi, mocniejszymi, użyteczniejszymi.

Chciałem dowiedzieć się, jak to jest myśleć o sobie – i szerzej, o swoim gatunku – w tak instrumentalistyczny sposób. Chciałem znać szczegóły: na przykład chciałem się dowiedzieć, jak można by zostać cyborgiem. Chciałem się dowiedzieć, jak można by skopiować umysł na komputer albo inny nośnik i istnieć jako sam kod. Chciałem się dowiedzieć, jak to jest myśleć o sobie jako o niczym więcej niż złożony układ informacji, kod. Chciałem się dowiedzieć, co roboty mogą przed nami odkryć na temat naszego rozumienia nas samych i naszych ciał. Chciałem się dowiedzieć, na ile prawdopodobne jest, że sztuczna inteligencja zbawi bądź zgubi nasz gatunek. Chciałem wiedzieć, jak to jest mieć tak silną wiarę w technologię, by uwierzyć w możliwość własnej nieśmiertelności. Chciałem się dowiedzieć, co to znaczy być maszyną czy też postrzegać siebie jako maszynę.

I, zapewniam, uzyskałem odpowiedzi na te pytania, choć przyznam, że na skutek dociekania, co znaczy być maszyną, jeszcze bardziej niż na początku pogubiłem się w tym, co to znaczy być człowiekiem. Zatem muszę ostrzec bardziej zorientowanych na cel czytelników, że książka jest w równym stopniu analizą zdobytej wiedzy, co refleksją nad owymi wątpliwościami.

Szeroka definicja: transhumanizm jest ruchem wyzwolenia postulującym całkowitą emancypację od biologii. Z innej, równorzędnej, oferującej przeciwstawną interpretację perspektywy owo rzekome wyzwolenie byłoby w rzeczywistości niczym innym jak ostatecznym i totalnym zniewoleniem przez technologię. W trakcie dalszego wywodu będziemy mieć na uwadze obie strony tej dychotomii.

Przy całym radykalizmie dążeń transhumanizmu – takich jak zespolenie technologii i ciała czy skopiowanie umysłów do maszyn – powyższa dwudzielność wyraża, według mnie, coś fundamentalnego na temat naszych czasów, w których jesteśmy nieustannie nakłaniani do refleksji, jak technologia zmienia wszystko na lepsze, do doceniania, jak dana aplikacja, platforma czy urządzenie czyni lepszym nasz świat. Jeśli mamy jakieś nadzieje na przyszłość – zakładając, że jest przed nami coś takiego jak przyszłość – wiążemy je w dużej mierze z tym, co możemy osiągnąć za pomocą maszyn. W takim rozumieniu transhumanizm jest spotęgowaniem tendencji w dużej mierze wpisanej w to, co uważamy za główny nurt kultury, który właściwie możemy nazwać po prostu kapitalizmem.

A jednak niezaprzeczalnym faktem wspomnianego wyżej momentu historycznego jest to, że wespół z naszymi maszynami prowadzimy zakrojony na dużą skalę program unicestwienia, bezprecedensowego zniszczenia świata, który zwykliśmy uważać za nasz świat. Ziemia, słyszymy, wkracza w szóste masowe wymieranie: kolejny upadek, kolejne wygnanie. Wydaje się więc, że trochę za późno, by mówić o jakiejś przyszłości na tym zrujnowanym świecie.

Jedną z rzeczy, które zaciekawiły mnie w transhumanizmie, był zatem jego mocno paradoksalny anachronizm. Mimo że transhumanizm przedstawia się jako całkowicie skupiony na wizji przyszłego świata, wydaje się on niemal nostalgicznym powrotem do przeszłości, w której skrajny optymizm jawił się jako sensowne nastawienie względem przyszłości. Przez sposób, w jaki patrzy w przód, transhumanizm jakimś cudem wciąż zdaje się zwrócony w tył.

Zgłębiając transhumanizm, coraz bardziej zdawałem sobie sprawę, że choć na pierwszy rzut oka wydaje się skrajny i dziwaczny, wpływa na kształtowanie się kultury Doliny Krzemowej, a przez to na szersze kulturowe wyobrażenia o technologii. Wpływowi transhumanizmu przypisuję zaangażowanie licznych przedsiębiorców z branży technologicznej w ideę radykalnego przedłużenia życia – jak na przykład sponsorowanie przez Petera Thiela, współzałożyciela PayPala i jednego z inwestorów Facebooka, rozmaitych projektów poświęconych przedłużaniu życia czy założenie przez Google biotechnologicznej spółki Calico, mającej znaleźć rozwiązania problemu ludzkiego starzenia. Wpływ tego ruchu dostrzegam też w coraz żarliwszych ostrzeżeniach ze strony Elona Muska, Billa Gatesa czy [nieżyjącego już] Stephena Hawkinga, zaniepokojonych możliwością unicestwienia naszego gatunku przez sztuczną superinteligencję. Nie wspominając o zatrudnieniu przez Google na stanowisku głównego inżyniera Raya Kurzweila, arcykapłana Osobliwości Technologicznej. Odbicie transhumanizmu widzę w wypowiedziach osób takich, jak dyrektor generalny Google Eric Schmidt, który zapowiedział, że „kiedyś będziemy mieć implant, dzięki któremu wystarczy o czymś pomyśleć, by otrzymać odpowiedź”. Wszyscy oni jak jeden mąż – a są to rzeczywiście prawie co do jednego mężczyźni – zapowiadają przyszłość, w której ludzie złączą się z maszynami. Przewidują, na różne sposoby, przyszłość postludzką – przyszłość, w której technokapitalizm przeżyje swoich twórców, znajdując nowe formy trwania, spełniania swojej obietnicy.

Niedługo po lekturze A Letter to Mother Nature Maxa More’a znalazłem na YouTubie film Technocalyps – dokument z 2006 roku nakręcony przez belgijskiego filmowca Franka Theysa, jedną z nielicznych produkcji poświęconych transhumanizmowi, do których udało mi się dotrzeć. W połowie filmu pojawia się krótka sekwencja, w której młody człowiek, jasnowłosy okularnik ubrany na czarno, stoi sam pośrodku pokoju i wykonuje dziwny rytuał. Scena jest słabo oświetlona, nagrano ją najpewniej za pomocą kamerki internetowej, więc trudno powiedzieć, gdzie dokładnie się znajdujemy. Pomieszczenie przypomina sypialnię, choć na biurku na drugim planie stoją komputery, więc równie dobrze mogłoby to być biuro. Sądząc po beżowych obudowach komputerów i przysadzistych bryłach monitorów, film można datować na okolice przełomu wieków. Na tym tle młodzieniec staje na wprost nas, unosząc ręce nad głową w cudacznie kapłańskim geście. Przemawia melodyjnym, skandynawsko pobrzmiewającym staccato, nadającym jego głosowi nieco mechanistyczne brzmienie.

„Dane, kod, środki łączności. Na wieki wieków amen”. Wygłosiwszy inwokację, młodzieniec opuszcza ręce wzdłuż bioder, a następnie krzyżuje je na piersi. Odwraca się w stronę pomieszczenia, wykonując gest tajemnego błogosławieństwa na cztery strony świata, w każdej pozycji wymawiając kolejne czcigodne imię proroka ery komputeryzacji: Alana Turinga, Johna von Neumanna, Charlesa Babbage’a i Ady Lovelace. Następnie młody, przypominający kapłana mężczyzna staje zupełnie bez ruchu, wyciągając ramiona w pozycji przywodzącej na myśl krzyż.

„Wokół mnie jaśnieją bity, a we mnie są bajty. Dane, kod, środki łączności. Na wieki wieków, amen” – oznajmia.

Jak się dowiedziałem, młody człowiek występujący w filmie to szwedzki naukowiec Anders Sandberg. Zaintrygowała mnie wymowność jego dziwnego rytuału, w którym liturgicznie uwypukla religijny podtekst transhumanizmu, choć nie do końca wiedziałem, jak go interpretować – czy ten performance miał być po części żartobliwy, po części parodystyczny. Niemniej scena ta wydała mi się dziwnie poruszająca, wręcz przejmująca.

Niedługo po obejrzeniu dokumentu dowiedziałem się, że Sandberg wygłosi w Birkbeck College gościnny wykład na temat wzmocnienia poznawczego. Zacząłem się przygotowywać do wyjazdu do Londynu. Uznałem, że to może być niezłe miejsce na początek.

[2] Hannah Arendt, Kondycja ludzka, tłum. Anna Łagodzka, Aletheia, Warszawa 2010, s. 19.

[3] Tamże, s. 20.

[4] Cytaty biblijne za: Biblia Tysiąclecia, wyd. IV. Tu: Rdz 3,16.

[5] Rdz 3,19.

Spotkanie

Umościwszy się na tyłach pękającej w szwach sali wykładowej, rozejrzałem się po zebranym tłumie i pomyślałem, że przyszłość prezentuje się w sposób bardzo przypominający przeszłość. Wykład doktora Andersa Sandberga zorganizowała grupa London Futurists, swego rodzaju transhumanistyczny klub organizujący cykliczne spotkania od 2009 roku, na których omawiane są zajmujące aspirujących postludzi kwestie, takie jak: radykalne przedłużenie ludzkiego życia, kopiowanie umysłów, farmakologiczne i technologiczne podnoszenie możliwości intelektualnych, sztuczna inteligencja czy ulepszanie ludzkiego ciała za pomocą protez i modyfikacji genetycznych. Zebraliśmy się w celu namysłu nad doniosłą zmianą społeczną, nad nadchodzącą przemianą kondycji ludzkiej, a jednak rzucało się w oczy, że znajdujemy się w przytłaczająco męskim gronie. Gdyby nie to, że twarze większości zebranych iluminowała blada poświata ekranów smartfonów, mogłoby się to dziać niemal w dowolnej chwili w ciągu ostatnich dwóch wieków: grupa złożona głównie z mężczyzn zasiadała w piętrowych rzędach sali wykładowej w Bloomsbury, by słuchać, jak inny mężczyzna opowiada o przyszłości.

Jegomość w średnim wieku, o wyrazistych rudych brwiach, podszedł do mównicy i zapanował nad salą. Był to David Wood, przewodniczący klubu londyńskich futurystów – wpływowy transhumanista i przedsiębiorca technologiczny. Wood należał do założycieli konsorcjum Symbian, producenta pierwszego masowo używanego systemu operacyjnego dla smartfonów, a jego firma Psion była prekursorem rynku urządzeń mobilnych. Ze starannym szkockim akcentem opowiadał, jak w ciągu następnej dekady staniemy się świadkami „przemian ludzkiego losu, donioślejszych i głębszych niż w jakimkolwiek dotychczas dziesięcioleciu w historii”. Mówił o technologicznych modyfikacjach mózgu, o udoskonaleniu i wzmocnieniu poznania jako takiego.

„Czy możemy wyeliminować część błędów i odchyleń w rozumowaniu, które dziedziczymy biologicznie? Instynktów, które sprawdzały się, gdy przemierzaliśmy afrykańskie sawanny, ale dziś już niekoniecznie są dla nas korzystne?” – pytał.

Według mnie to pytanie w pigułce oddaje transhumanistyczny światopogląd, zgodnie z którym nasze umysły i ciała postrzegane są jako technologiczne przeżytki, przestarzałe formaty wymagające gruntownej modernizacji.

Wood przedstawił Andersa, który od czasu nakręcenia filmiku stał się znamienitym futurystą, pracownikiem naukowym oksfordzkiego Instytutu Przyszłości Ludzkości – jednostki ufundowanej w 2005 roku przez przedsiębiorcę technologicznego Jamesa Martina, w której filozofowie i inni uczeni zajmują się przewidywaniem i analizą różnych możliwych scenariuszy przyszłości rodzaju ludzkiego. W Andersie można było rozpoznać uduchowionego młodego człowieka, którego dziwaczne jednoosobowe obrzędy oglądałem na YouTubie – choć teraz był już nieco po czterdziestce, zdążył nabrać postury i stateczności, a powierzchownością wpisywał się z grubsza w niedbały styl pracownika naukowego – wymięta marynarka, ogólna aura roztargnionej jowialności.

Przez prawie dwie godziny mówił o inteligencji i o tym, jak zwiększyć ją na poziomie jednostki i gatunku. Omawiał sposoby poszerzania możliwości poznawczych, te dostępne obecnie i takie, jakie dostępne będą wkrótce: edukację, farmakologię, selekcję genetyczną, technologie implantów mózgowych. Mówił o tym, jak w miarę starzenia ludzie tracą zdolność przyswajania i zapamiętywania informacji. Technologie przedłużania życia, jego zdaniem, rozwiną się w kierunku znalezienia wyjścia z tej sytuacji, ale musimy poprawić funkcjonowanie naszych mózgów na przestrzeni całego życia. Opowiadał o społecznych i gospodarczych kosztach nieoptymalnego funkcjonowania intelektualnego, na przykład jak zawieruszone klucze – czas i energia poświęcone na ich szukanie – zmniejszają PKB Zjednoczonego Królestwa o 250 milionów funtów każdego roku.

„Społeczeństwo cały czas ponosi mnóstwo drobnych strat na skutek głupich błędów, zapominalstwa i tym podobnych” – mówił.

Przypominało mi to skrajną postać pozytywizmu. Z wypowiedzi Andersa wynikało, że traktuje inteligencję właściwie jako narzędzie rozwiązywania problemów, jako kwestię produktywności i wydajności – coś bardziej zbliżonego do wymiernej mocy obliczeniowej komputera niż jakiejkolwiek nieredukowalnie ludzkiej cechy. Ogólnie rzecz biorąc, zupełnie nie zgadzam się z taką koncepcją umysłu. A jednak na poziomie osobistym nie mogłem nie zadumać się nad tym, że ja sam nie dalej jak tego ranka na skutek roztargnienia zmarnowałem około stu pięćdziesięciu funtów, jakimś cudem rezerwując nocleg w hotelu w Londynie na noc poprzedzającą datę mojego przyjazdu, przez co musiałem zabulić podwójnie. Zawsze byłem nieco zakręcony i zapominalski, ale odkąd zostałem ojcem – z czym wiążą się takie aspekty wczesnego okresu rodzicielstwa, jak niedosypianie, ogólne roztargnienie i zdecydowanie zbyt długie oglądanie odcinków Tomka i przyjaciół na YouTubie – moje zdolności przetwarzania informacji i pojemność pamięci wyraźnie malały. I choć osobowościowo zdecydowanie nie po drodze mi z instrumentalistycznym poglądem na ludzką inteligencję wyłożonym przez Andersa, miałem przemożne poczucie, że chętnie skorzystałbym z niejakiego wzmocnienia moich możliwości poznawczych.

Wykład Andersa można by podsumować stwierdzeniem, że biomedyczne wzmocnienie poznawcze pomoże usprawnić nabywanie i utrwalanie zdolności umysłowych, czyli – jak to ujął – „kapitału ludzkiego”, umożliwiając lepsze rozumowanie i funkcjonowanie w świecie. Anders odniósł się też do wynikających z tego problemów sprawiedliwości społecznej – kwestii, jak to nazwał, „sprawiedliwej dystrybucji mózgów” – zważywszy, że na wzmocnione mózgi najpewniej będą mogły sobie pozwolić osoby już i bez tego należące do elit społecznych. Jednak jego zdaniem mniej inteligentni ludzie odniosą większą korzyść z technologicznych ulepszeń niż ci, którzy już są bardzo inteligentni, a całościowe skutki podniesienia ogólnej inteligencji niechybnie przyniosą korzyści całemu społeczeństwu – coś w stylu ekonomii skapywania inteligencji.

Wszystko to – ta konfiguracja, ta sytuacja – wydawało mi się przejmująco znajome, a zarazem przejmująco nieswoje. Niewiele wcześniej opuściłem tonący okręt kariery akademickiej na rzecz prawie tak samo chybotliwej łajby zawodu publicysty będącego wolnym strzelcem. Wiele lat mojego nieprzedłużonego życia spędziłem, robiąc doktorat z literaturoznawstwa, by na koniec jedynie potwierdzić przypuszczenie, że doktorat z literaturoznawstwa nie zaprowadzi mnie do ziemi obiecanej stałego zatrudnienia. Jako dwudziestolatek i trzydziestolatek sporą część życia strawiłem, próbując nadążać za słowami osób, które stoją za katedrą i coś wygłaszają. A jednak to, co mówił Anders Sandberg, bardzo różniło się od rzeczy, które zwykłem słyszeć od osób stojących za katedrą. Owszem, siedziałem na końcu sali wykładowej i próbowałem skupić się na omawianym temacie, w której to czynności mam bogate i wszechstronne doświadczenie. Ale tym razem zdecydowanie nie byłem wśród swoich. To zdecydowanie nie był mój świat.

Po wykładzie delegacja wszelkiej maści futurystów przeniosła się na wczesnopopołudniowe drinki wśród dębowych boazerii jednego z pubów w Bloomsbury. Kiedy usiadłem z kuflem piwa przy stoliku, już zdążyło się roznieść, że piszę książkę o transhumanizmie i temu podobnych.

– Pisze pan książkę! – wykrzyknął wyglądający na uradowanego Anders. Wskazał na leżący przede mną na stole tom w twardej oprawie poświęcony kulturowej historii ściętych głów, który dźwigałem ze sobą przez cały dzień, odkąd go nabyłem. – Czy to ta?

– Słucham? Ta? – odpowiedziałem, zastanawiając się, czy nie umyka mi właśnie jakiś przemyślny transhumanistyczny dowcip na temat krionicznego przechowywania głów albo podróży w czasie.

– Nie, ta jest już napisana – wyjaśniłem niepotrzebnie. – Ja piszę książkę o transhumanizmie i temu podobnych.

– Ach, wspaniale! – odparł Anders.

Nie wiedziałem, co na to powiedzieć. Mało brakowało, a wyjaśniłbym, że książka, nad którą pracuję, niekoniecznie będzie taką książką, jaką on czy ogół transhumanistów uznałby za wspaniałą. Nagle poczułem się intruzem w gronie racjonalistów i futurystów, niepasującą i może nawet godną politowania postacią, z moim przedpotopowym notatnikiem i długopisem, niczym wysłannik z krainy liter w świecie zer i jedynek.

Zauważyłem, że Anders ma na szyi wisiorek, rodzaj medalionu przypominający dewocjonalia noszone przez szczególnie bogobojnych katolików. Już miałem o to zapytać, gdy jego uwagę odwróciła atrakcyjna Francuzka chcąca porozmawiać o kopiowaniu mózgu.

Tymczasem o książkę, którą piszę, zagadnął mnie teraz siedzący po lewej młodzieniec o arystokratycznym wyglądzie. Miał elegancki strój i pieczołowicie ułożoną fryzurę. Przedstawił się jako Alberto Rizzoli z Włoch. (W pewnym momencie, nawiązując do tematu pisania książki, napomknął, że jego rodzina związana była kiedyś z branżą wydawniczą. Dopiero później, kiedy wieczorem przeglądałem notatki, skojarzyłem, że Alberto musi być potomkiem dynastii magnatów medialnych Rizzoli, a tym samym wnukiem Angela Rizzoliego, producenta Słodkiego życia i 8 i pół Felliniego). Studiował w Londynie w Cass Business School, jednocześnie pracując nad fazą beta start-upu dostarczającego materiały do druku 3D dla szkół podstawowych. Miał dwadzieścia jeden lat, z transhumanizmem identyfikował się już jako nastolatek.

„Zdecydowanie trudno mi wyobrazić sobie siebie koło trzydziestki bez jakiegoś wzmocnienia” – powiedział.

Ja sam miałem lat trzydzieści pięć – tyle co Dante śniący sen w połowie drogi żywota – i pozostawałem, jakby na to nie patrzeć, niewzmocniony. Mimo licznych zastrzeżeń do idei ulepszeń poznawczych, o których prawił Anders, zastanawiało mnie, jak takie technologie mogłyby mi pomóc. Mogłyby one na przykład uwolnić mnie od konieczności notowania podczas rozmów z transhumanistami, umożliwiając zapisywanie wszystkiego za pośrednictwem jakiegoś wszczepionego nanoczipa w celu późniejszego idealnego odtworzenia albo podpowiedzieć – jak to się mówi: w czasie rzeczywistym – pozakontekstową informację, że dziadek młodego Włocha, z którym rozmawiam, wyprodukował kawał dorobku Felliniego.

Naprzeciwko usiadł srebrnowłosy mężczyzna w sportowej kurtce i wyglądającej na drogą koszuli. Usadowił się blisko Andersa, czekając na przerwę w konwersacji z Francuzką. W międzyczasie poczęstował się kilkoma pistacjami z jego miski, z których jedna wymknęła mu się w drodze do ust i wpadła za kołnierz koszuli, której trzy górne guziki zgodnie z ideałem stylu przedsiębiorcy pozostawały niezapięte. Patrzyłem, jak zakrzywia palec, wsuwając go pomiędzy dwa dolne guziki, gmera chwilę, po czym łapie zbłąkanego orzeszka i dyskretnie wrzuca go do ust. Kiedy to robił, nasze spojrzenia spotkały się i wymieniliśmy uprzejme uśmiechy. Wręczył mi wizytówkę, z której dowiedziałem się, że jest zawodowym futurystą. (Rozważałem żartobliwą obserwację, że wizytówka, choć bardzo zgrabna, wydaje się zaskakująco staroświecką metodą identyfikacji jak na profesjonalnego futurystę, ale powstrzymałem się i wcisnąłem kartonik do kieszonki portfela służącej jako nieco przepełnione miejsce ostatniego spoczynku tego rodzaju druków ulotnych).

Wyjaśnił, że zaczynał od badań nad sztuczną inteligencją, ale obecnie zarabia jako mówca na konferencjach biznesowych, zaznajamiając korporacje i liderów biznesu z trendami i technologiami, dysrupcjami, które wstrząsną ich branżami. Mówił, jakby wygłaszał pobieżny i nieco roztargniony TED-talk – jego mowa ciała była jednocześnie emfatyczna i wyluzowana, sprawiając wrażenie niezachwianego optymizmu w obliczu nadciągających rozległych i straszliwych dysrupcji. Snuł przede mną opowieść o owych przemianach i możliwościach leżących w zasięgu ręki, o nieodległej przyszłości, w której sztuczna inteligencja zrewolucjonizuje sektor finansowy, a prawnicy i księgowi staną się praktycznie zbędni, gdyż ich kosztowna praca będzie zbyteczna za sprawą coraz to inteligentniejszych komputerów. Opowiadał o przyszłości, w której przepisy prawa będą wpisane w same mechanizmy naszego życia i działania, w której samochody same będą nakładać grzywny na kierowców przekraczających prędkość. Przyszłości, w której nie będzie zresztą ani kierowców, ani producentów samochodów, bowiem pojazdy będą wkrótce same majestatycznie wypływać z salonów niczym statki widma, jeszcze ciepłe od rozgrzanej drukarki 3D, z której wyłoniły się zgodnie z dokładną specyfikacją użytkownika, na którego dom lub miejsce pracy właśnie obierają kurs.

Powiedziałem mu, że jednym z pokrzepiających aspektów pracy dziennikarza jest to, że istnieje znikoma szansa, że w najbliższej przyszłości zastąpi mnie maszyna. Przyznałem, że może nie zarabiam wielkich pieniędzy, ale za to przynajmniej nie grozi mi rychłe wyparcie z rynku przez gadżet, który robi to samo co ja, tylko taniej i wydajniej.

Mężczyzna przechylił głowę, ściągając usta, jakby zastanawiał się, czy pozostawić mi tę odrobinę pocieszenia.

„Oczywiście – zgodził się. – Zapewne niektóre rodzaje dziennikarstwa nie zostaną wyparte przez SI. Publicystyka, na przykład. Ludzie zapewne zawsze będą chcieli czytać opinie żywych ludzi”.

Zaznaczył, że choć może akurat felietony nie są bezpośrednio zagrożone, powstało już trochę sztuk, filmów i powieści pisanych na zamówienie przez programy komputerowe. Słyszał co prawda, że owe sztuki, filmy i powieści nie są zbyt dobre, ale wiadomo też, że komputery zwykle bardzo szybko robią postępy w rzeczach, które z początku nie wychodziły im za dobrze. Przypuszczam, że zmierzał do tego, że mnie i ludzi mojego pokroju będzie równie łatwo zastąpić jak resztę, i w przyszłości będziemy mieć tak samo przerąbane jak pozostali. Chciałem spytać, czy nie sądzi, że komputery zastąpią kiedyś zawodowych mówców, i czy aby inspirujący myśliciele następnego dziesięciolecia nie będą mieścić się na jednej dłoni, ale zdałem sobie sprawę, że bez względu na to, jak odpowie na to pytanie, dam mu powód do satysfakcji, więc postanowiłem w zamian opisać w książce, jak szuka orzeszka zapodzianego w drogiej koszuli. Ot, akt małostkowej i bezsensownej zemsty, rodzaj absurdalnej daremności, jaka z pewnością byłaby poniżej godności i profesjonalnego warsztatu zautomatyzowanej pisarskiej SI.

Tymczasem po prawej Anders i atrakcyjna Francuzka byli pochłonięci – dla mnie hermetycznie technicznymi – rozważaniami na temat postępu badań nad kopiowaniem umysłu. Rozmowa przeszła na Raya Kurzweila, wynalazcę, przedsiębiorcę i głównego inżyniera Google, który spopularyzował ideę Technologicznej Osobliwości, eschatologiczne proroctwo głoszące, że nastanie SI przyniesie nową erę, zespolenie ludzkości z maszynami oraz ostateczne przezwyciężenie śmierci. Anders twierdził, że Kurzweilowska koncepcja emulacji mózgu (ale nie tylko ona) jest zbyt prymitywna i zupełnie nie uwzględnia, cytuję, „podkorowego gąszczu motywacji”.

– Emocje! – wykrzyknęła emocjonalnie Francuzka. – Jemu nie są potrzebne emocje. To dlatego!

– Możliwe – powiedział Alberto.

– Chce stać się maszyną – powiedziała. – Oto, czym naprawdę chce być!

– Cóż – odparł Anders, z zadumą gmerając w misce pełnej skorupek, bezskutecznie szukając całego orzeszka. – Też chcę być maszyną. Ale ja chcę być maszyną z emocjami.

Kiedy wreszcie udało mi się dłużej porozmawiać z Andersem, rozwinął temat dążenia do bycia maszyną, czyli, innymi słowy, aspirowania do kondycji sprzętu komputerowego. Do rzeczy, z których zasłynął w roli jednego z czołowych myślicieli transhumanizmu, należy jego działalność jako zwolennika i teoretyka koncepcji transferu mózgu, nazywanego przez wtajemniczonych „emulacją całego mózgu”.

Zaznaczył, że wcale nie uważa, że powinno to nastąpić natychmiast, nawet jeśli taka szansa miałaby się pojawić w nieodległej przyszłości – a podkreślał, że wcale nie jesteśmy blisko – nie byłoby pożądane, żeby ludzie zaczęli nagle kopiować się do maszyn. Wspomniał o możliwych zagrożeniach takiego raptownego zespolenia, które technomilenaryści w rodzaju Kurzweila zwą Osobliwością.

„Dobry scenariusz – wyjaśnił – to na przykład taki, w którym w pierwszej kolejności mamy farmakologiczny doping mózgu i technologię ubieraną. Następnie technologie przedłużania życia. I dopiero potem kopiujemy się, kolonizujemy wszechświat i tak dalej”. Zdaniem Andersa jeśli udałoby nam się nie unicestwić siebie samych ani nie zostać unicestwionymi, to ludzkość, tak jak ją dziś pojmujemy, stałaby się zalążkiem zjawiska znacznie większego i wspanialszego, które rozprzestrzeniłoby się we wszechświecie, „przekształcając wielkie ilości materii i energii w zorganizowane formy, w szeroko rozumiane życie”.

Wyjaśnił, że przekonanie to towarzyszy mu od dzieciństwa, kiedy to pochłonął cięgiem zawartość działu fantastyki w sztokholmskiej bibliotece publicznej. Jako licealista znajdował rozrywkę w lekturze podręczników do nauk ścisłych i prowadził kajecik z równaniami, które wydały mu się szczególnie podniecające. Jak wyjaśnił, ekscytował go logiczny postęp, rygorystyczny ciąg rozumowania – bardziej abstrakcyjne symbole same w sobie niż to, co oznaczają.

Wyjątkowo obfitym źródłem równań tego rodzaju okazała się pozycja pod tytułem Antropiczna zasada kosmologiczna autorstwa Johna D. Barrowa i Franka J. Tiplera. Z początku Anders czytał książkę przede wszystkim właśnie dla takich kuszących obliczeń – „niesamowitych równań”, jak powiedział, „opisujących zjawiska takie jak elektrony orbitujące wokół atomów wodoru w wyższych wymiarach” – ale, podobnie jak dzieciak z numerem „Playboya”, który ostatecznie zwraca uwagę na opowiadanie Nabokova, i on zainteresował się tekstem towarzyszącym równaniom. Podstawę wizji wszechświata proponowanej przez Barrowa i Tiplera stanowi zasadniczo deterministyczny mechanizm, w którym „inteligentne przetwarzanie informacji musi zaistnieć”, a następnie rozwijać się wykładniczo z biegiem czasu. To teleologiczne założenie doprowadziło Tiplera do sformułowania w późniejszych pracach teorii punktu Omega, która przewiduje, że inteligentne życie przejmie kontrolę nad całą materią wszechświata, co doprowadzi do kosmologicznej osobliwości – jego zdaniem pozwoli ona społeczeństwom przyszłości wskrzeszać zmarłych.

„To było dla mnie objawienie – mówił Anders. – Ta teoria, że życie ostatecznie przejmie kontrolę nad całą materią, całą energią, i będzie przeliczać nieskończoną ilość informacji – dla nastolatka z obsesją informacji to było coś wspaniałego. Zdałem sobie sprawę, że musimy się tym poważnie zająć”.

Według jego relacji w chwili, gdy to sobie uświadomił, stał się transhumanistą. Jak wyjaśniał – stało się dla niego jasne, że jeśli dążymy do maksymalizacji życia, a tym samym ilości przetwarzanych informacji we wszechświecie, ludzie potrzebują sięgnąć najdalszych krańców przestrzeni kosmicznej i żyć ekstremalnie długo. Jasne było też, że aby to urzeczywistnić, będziemy potrzebować SI i robotów, i kolonii kosmicznych, i innych rzeczy, o których czytał w fantastyce naukowej ze swojej miejscowej biblioteki.

„Jaką wartość ma gwiazda? – zapytał, nie czekając, aż odpowiem. – Gwiazda jako taka jest interesująca, jeśli jest tylko jedna. Ale jeśli mamy ich tryliony? Właściwie są do siebie dość podobne. Mało tu złożoności strukturalnej. Natomiast życie, a szczególnie życie indywidualnego człowieka, to coś wysoce zależnego od splotu okoliczności. Obaj mamy jakąś historię życiową. Jeśli uruchomić od początku historię wszechświata, skończylibyśmy jako zupełnie inne istoty ludzkie. Nasza wyjątkowość to coś, co akumulujemy. Dlatego właśnie utrata pojedynczej osoby jest tak bardzo zła”.

Dla Andersa kopiowanie się, czyli konwersja ludzkich umysłów na oprogramowanie, stanowi klucz do pokonania ludzkich ograniczeń, do przemiany w czystą inteligencję, która rozprzestrzeni się we wszechświecie. Sprawiał wrażenie osoby pod wieloma względami różniącej się od nieco złowieszczej postaci z dokumentu, wykonującej kapłańskie gesty technologicznego błogosławieństwa – był nie tylko starszy, ale też mniej maszynopodobny bardziej fascynująco ludzki w swym pragnieniu bycia maszyną.

Jednak kreślone przez niego wizje przyszłości jawiły mi się jako dojmująco dziwaczne i niepokojące – obce i wyobcowujące bardziej niż którakolwiek z autentycznych idei religijnych, których nie wyznaję – właśnie dlatego że technologiczne środki realizacji owych wizji przynajmniej teoretycznie są w naszym zasięgu. Jakaś część mojej istoty wzdrygała się ze wstrętem, a może nawet przerażeniem, na myśl o byciu maszyną. Pomyślałem, że mówiąc o kolonizacji wszechświata – o zaprzęgnięciu wszechświata do naszych celów – narzucamy pozbawionej znaczenia próżni jeszcze większy bezsens naszego ludzkiego doszukiwania się znaczenia. Nie potrafię wyobrazić sobie większego absurdu niż upieranie się, że wszystko musi mieć jakieś znaczenie.

Na wisiorze na szyi Andersa – srebrnym medalionie do złudzenia przypominającym katolickie medaliki i potęgującym jego ogólną aurę duchownego – wygrawerowane były wytyczne dotyczące hibernacji krionicznej jego ziemskiego ciała na wypadek śmierci. Według mojego rozeznania wielu transhumanistów podziela takie życzenie: chcą, aby ich ciała po śmierci zachować w ciekłym azocie do nadejścia dnia, w którym jakaś przyszła technologia umożliwi ich rozmrożenie i reanimację albo pozwoli wydobyć z ich czaszek półtora kilo neuronowego białkowego komputera, zeskanować rejestr informacji, przekonwertować na kod i skopiować do jakiegoś nowego rodzaju mechanicznego ciała, wolnego od zniedołężnienia, śmierci i innych ludzkich przypadłości.

Miejsce, do którego zgodnie z instrukcjami wygrawerowanymi na medaliku miało trafić ludzkie ciało Andersa, to placówka w Scottsdale w Arizonie, prowadzona przez Alcor Life Extension Foundation [Fundacja Przedłużania Życia Alcor]. Jak się okazało, ośrodkiem krionicznym kierował nie kto inny jak Max More, ten sam Max More, który napisał A Letter to Mother Nature. Transhumaniści udają się do Alcor po śmierci, by ich śmierć nie była nieodwracalna – jest to miejsce, w którym abstrakcyjne koncepcje nieśmiertelności wcielane są w czyn. Zapragnąłem sam się tam wybrać, by znaleźć się wśród owych zahibernowanych nieśmiertelnych, a w każdym razie wśród ich zamrożonych zwłok.

Wizyta

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Mark O’Connell, Być maszyną. Przygody wśród cyborgów,

utopistów, hakerów i futurystów w ich skromnych staraniach,

by rozwiązać problem śmierci

Tytuł oryginału: To Be a Machine. Adventures Among Cyborgs, Utopians, Hackers, and the Futurists Solving the Modest

Problem of Death

Warszawa 2019

Copyright © by Mark O’Connell, 2017

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2020

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-66586-31-4

Przekład: Aleksandra Małecka

Redakcja: Paulina Bieniek

Korekta: Magdalena Torczyńska | tekstem.pl

Redaktor prowadzący: Jaś Kapela

Projekt okładki: Bruno Althamer, Mateusz Chmura

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Jasna 10, lok. 3

00-013 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w redakcji Krytyki Politycznej (ul. Jasna 10, lok. 3, Warszawa), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (al. Jana Łyska 3) oraz księgarni internetowej KP (wydawnictwo.krytykapolityczna.pl), a także w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek