Arlie Russell Hochschild, Skradziona duma. Strata, wstyd i triumf prawicy

Tytuł oryginału: Stolen Pride: Loss, Shame, and the Rise of the Right

Warszawa 2025

Copyright © by Arlie Russell Hochshild, 2024

Copyright © for the translation Hanna Pustuła-Lewicka, 2025

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2025

All right reserved

Przekład: Hanna Pustuła-Lewicka

Redakcja: Paulina Bieniek

Korekta: Jolanta Gomółka

Projekt okładki: Patryk Mogilnicki

Układ typograficzny i łamanie: Katarzyna Błahuta

Redaktor prowadzący: Patryk Walaszkowski

Współpraca redakcyjna: Rozalia Kowalska

Indeks: Rafał Dajbor

Druk i oprawa: Drukarnia ReadMe, ul. Olechowska 83, 92-403 Łódź

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Jasna 10, lok. 3

00-013 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

wydawnictwo.krytykapolityczna.pl

Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w kawiarni Prześniona (ul. Jasna 10, Warszawa), księgarni internetowej KP (wydawnictwo.krytykapolityczna.pl) i w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Książka powstała przy wsparciu European Climate Foundation. Odpowiedzialność za informację i opinie w niej przedstawione spoczywa na autorce. European Climate Foundation nie ponosi odpowiedzialności za wykorzystanie zawartych lub wyrażonych w niej treści.

wydanie pierwsze

ISBN: 978-83-68267-67-9

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Dla Joan Cole

Opowiadanie historii jest jak sięganie do spichrza pełnego pszenicy i wyjęcie z niego garści zboża. Zawsze jest więcej do opowiedzenia, niż można opowiedzieć.

— Wendell Berry, Jayber Crow

CZĘŚĆ PIERWSZA

Marsz

1
Uprzejmy głos

Głos był uprzejmy. Ton nienatarczywy. Akcent spoza Appalachów. Telefon zadzwonił rano na początku kwietnia 2017 roku, kiedy nabrzmiewające pączki sekwoi i dereni zapowiadały nadejście wiosny. W Pikeville w stanie Kentucky telefon zadzwonił w biurze Donovana Blackburna, zarządcy miasta Pikeville.

„Moja asystentka zajrzała do gabinetu i spytała, co robimy z prośbą o zgodę na marsz na Main Street. Facet nazywał się Matthew Heimbach” – opowiadał mi później Blackburn, emanujący spokojem wysoki, szczupły czterdziestolatek o przenikliwych niebieskich oczach, szpakowatej brodzie. „Kiedy go wyguglowaliśmy, okazało się, że to neonazista”. Donovan często używa liczby mnogiej, gdy mówi o swoim rozrastającym się zespole, który zbierze liczne pochwały za to, jak poradził sobie z sytuacją. „Ciągnął się za nim ślad brutalnej przemocy”.

Rzeczywiście, kiedy zaledwie dziewięć miesięcy wcześniej mężczyzna o uprzejmym głosie szedł na czele marszu białych nacjonalistów w kalifornijskim Sacramento, ludzie byli bici, kopani i wleczeni po ziemi, a dziesięć osób z ranami kłutymi trafiło do szpitala¹.

Pikeville leży u podnóża góry w zubożałym hrabstwie należącym do piątego okręgu wyborczego w Kentucky (KY-5), drugiego najbiedniejszego i jednocześnie najbielszego z wszystkich czterystu trzydziestu pięciu okręgów wyborczych w Stanach Zjednoczonych². W przeszłości miasto było prężnym ośrodkiem wydobycia węgla. Usłyszę, że to „dzięki nam ludzie w całym kraju mieli światło w domach!” i: „To my napędzaliśmy przemysł w czasie drugiej wojny światowej!”. Ale zawsze w czasie przeszłym. Teraz to już tylko wspomnienie przywołujące obraz pociągów wiozących czarne złoto z gór w otwartą paszczę przemysłowej Ameryki. Węgiel się skończył, zaczęły się narkotyki i obecnie region boryka się z ogromnymi trudnościami. „Ludzie nie wiedzą, jak ciężko nam się tu żyje” – powiedział mi jeden z moich rozmówców. „Albo myślą, że sami jesteśmy sobie winni”. Hrabstwo Pike jest jednym z pięciu amerykańskich hrabstw najgwałtowniej skręcających w prawo³.

Protesty białych nacjonalistów wybuchają także w innych miastach. W ciągu trzech miesięcy przed tamtym telefonem w kwietniu 2017 roku takie grupy przemaszerowały przez Seattle, Waszyngton i Lake Oswego w stanie Oregon⁴. W Minneapolis biały mężczyzna postrzelił trzy osoby, które protestowały pod hasłem Black Lives Matter⁵. W Harrison w stanie Arkansas biali supremacjoniści z Knights Party przeprowadzili wiec pod hasłem „Miłość do flagi”⁶. W Berkeley w Kalifornii ponad tysiąc osób starło się ze zwolennikami płomiennego mówcy alternatywnej prawicy, Mila Yiannopoulosa. W Kalifornii obowiązuje zakaz noszenia broni bez pozwolenia w miejscach publicznych, ale państwowy uniwersytet nie mógł zakazać wstępu na kampus obywatelom stanu, którzy nie są studentami. Na materiałach z zamieszek widać, jak zamaskowani, ubrani na czarno demonstranci wybijają okna i podkładają ogień; uczelnia poniosła straty w wysokości 800 tysięcy dolarów⁷.

W 2000 roku Southern Poverty Law Center naliczył pięćset dziewięćdziesiąt dziewięć grup nienawiści; w 2017 roku, kiedy Heimbach dzwonił do zarządu Pikeville, było ich już dziewięćset pięćdziesiąt cztery⁸. W samym Kentucky działało jedenaście takich organizacji⁹. Wzrosło również znaczenie ekstremistycznych mediów, takich jak Alt-Right TV, White Pride Radio czy White Resistance News, które relacjonują wydarzenia organizowane przez swoich słuchaczy i znajdują szerokie grono wdzięcznych odbiorców.

Tymczasem Pike – jak prawie wszystkie sto dwadzieścia hrabstw Kentucky – ogłosiło się twierdzą Drugiej poprawki, w której nie obowiązują ograniczenia dotyczące broni¹⁰. Biali nacjonaliści, o ile ukończyli dwadzieścia jeden lat, mogli przynieść na marsz Heimbacha naładowaną broń, w tym broń szturmową bez ograniczeń pojemności magazynka, i nie musieli pozyskiwać żadnych pozwoleń ani zdawać testów¹¹. W Kentucky obowiązuje zasada stand your ground (nie cofaj się/nie ustępuj), dopuszczająca użycie broni w samoobronie lub w obronie innych; wystarczy subiektywne odczucie, że jest to konieczne¹². Od 2010 roku w Kentucky stale rośnie liczba zgonów w wyniku postrzału z broni palnej¹³.

„Nie wierzę w biały nacjonalizm” – powie mi Donovan Blackburn. „Wychowałem się tu niedaleko, w Greasy Creek. Tutaj żyli moi przodkowie. Tutaj chodziłem do szkoły. Tam, skąd pochodzę, i wszędzie tutaj, mieszkają dobrzy ludzie. Wierzymy w prawo do życia, Drugą poprawkę i w ludzką przyzwoitość. Kiedy do twojej społeczności wchodzi ktoś nowy, ofiarujesz mu miłość, godność i szacunek. Mamy mniejszości: czarnych, Żydów i muzułmanów. Zasługują, by czuć się tak samo bezpiecznie jak wszyscy. Zrobimy wszystko, co w naszej mocy, by ich chronić. Ale żyjemy w wolny kraju. Szanujemy wolność słowa. Jesteśmy dobrymi ludźmi”.

Podróż do miejsca podziału

Przyjechałam do Pikeville zaniepokojona pogłębiającym się podziałem politycznym i niezwykle ciekawa nieznanego mi miejsca, a także z pewnym pomysłem na temat roli emocji w polityce, który, jak sądziłam, mógłby pokazać nadciągającą burzę z innej perspektywy. Podczas pracy przy mojej poprzedniej książce, Obcy we własnym kraju. Gniew i żal amerykańskiej prawicy, wybrałam się na rozlewiska Missisipi i do osad leżących niedaleko zakładów petrochemicznych w Luizjanie. Spędziłam tam sporo czasu i poznałam ludzi z konserwatywnej strony politycznej przepaści. Odkryłam na pół pogrzebaną historię, której nadałam nazwę „głębokiej historii”. Wielu moich wczesnych rozmówców czuło się, jakby stali w kolejce po amerykański sen, ale nie przesuwali się do przodu, ponieważ, w ich mniemaniu, przed nich wpychali się Afroamerykanie, kobiety, imigranci i uchodźcy. Zaczynali popierać prawicę w nadziei, że położy kres jawnej niesprawiedliwości.

Wtedy nie przewidziałam, że gniew wobec „drugiej strony” wyeskaluje do nienawiści i nawoływania do „zemsty”¹⁴. Przewidział to przedsiębiorca z hrabstwa Pike i zagorzały zwolennik Trumpa, który napisał, że: „wybory w 2024 roku będą brutalne. Już wcześniej byliśmy spolaryzowani, ale teraz już w ogóle ze sobą nie rozmawiamy. Jest tak jak w 1861 roku. Zmierzamy w kierunku wojny domowej”. Socjolożka Kirstin Krusell, która od lat bada preppersów (Amerykanów przygotowujących się na totalną katastrofę), zauważyła, że zainteresowanie preppingiem gwałtownie wzrosło po wyborach prezydenckich w 2008 roku, kiedy zwyciężył Barack Obama, i w 2016 roku, kiedy wygrał Donald Trump¹⁵. Chciałam „popłynąć pod prąd”, od gniewu do doświadczeń i okoliczności, które go rozbudziły i podsycają.

Z potężną siłą zawładnęła amerykańską prawicą i podzieliła naród idea, że wybory prezydenckie w 2020 roku zostały „skradzione”. Sześćdziesiąt procent Amerykanów – dziewięćdziesiąt procent demokratów i dwadzieścia trzy procent republikanów – uważało, że Joe Biden uczciwie wygrał wybory¹⁶. Jednakże Trump oświadczył, że zostały „skradzione” i zapowiedział „odwet”¹⁷.

Postanowiłam przesunąć uwagę z głębokiego południa na Appalachy i skupić się na wschodniej części stanu Kentucky¹⁸. Wszystkie regiony naszego kraju mają własną tradycję polityczną, historię, gospodarkę i mądrość ludową. W przypadku Luizjany były to tradycja, historia, gospodarka i folklor wielkich plantacji; w przypadku Appalachów – odciętych od świata osad w surowym górskim krajobrazie. To one nadały odmienne tony językowi dzisiejszej polityki¹⁹.

Luizjana od dawna głosowała na Republikanów; stanowiła bastion prawicy. Kentucky było umiarkowane, ale ostatnio wykonało skręt w prawo. Według Cook Political Report z 2023 roku okręg wyborczy KY-5 w 1996 roku plasował się niemal w politycznym centrum kraju; blisko dwieście trzydzieści pięć okręgów było bardziej liberalnych, a ponad dwieście bardziej konserwatywnych od niego. Ale w 2023 roku piaty okręg wyborczy Kentucky zajmował już drugie miejsce na liście najbardziej konserwatywnych okręgów w Stanach Zjednoczonych Ameryki²⁰. KY-5 i drugi okręg wyborczy w Oklahomie to dwa z pięciu okręgów, w których Trump miał największy margines zwycięstwa w wyborach zarówno w 2016 roku, jak i 2020 roku²¹. Osiemdziesiąt procent mieszkańców piątego okręgu wyborczego – i samego hrabstwa Pike – zagłosowało w 2016 roku, i ponownie w 2020 roku, na Trumpa²². Byłam ciekawa dlaczego.

Przez dłuższy okres istnienia Stanów Zjednoczonych Partia Republikańska przyciągała zamożnych przeciwników podatków i rządowych programów społecznych, i tak jest do dzisiaj. Obecnie przyciąga jednak również przedstawicieli innych klas, głównie białych, w tym białych żyjących w ubóstwie lub na granicy ubóstwa. W 2014 roku piąty okręg wyborczy Kentucky zajął ostatnią pozycję w badaniu dobrobytu Well-Being Index Instytutu Gallupa i firmy Healthways²³. Rejon spadł na samo dno pod względem jakości życia, warunków pracy, zdrowia psychicznego, zdrowia fizycznego, nawyków zdrowotnych i dostępu do opieki zdrowotnej. W tamtym czasie trzydzieści sześć procent mieszkańców hrabstwa było beneficjentami programu Medicaid; Republikanie konsekwentnie krytykują ten program i domagają się jego ograniczenia²⁴. W czasie pandemii COVID-19 z Medicaid korzystała już połowa mieszkańców hrabstwa Pike (jednego z trzydziestu jeden hrabstw należących do piątego okręgu wyborczego Kentucky)²⁵. Trzydzieści osiem procent budżetu prawicowego Kentucky pochodzi z funduszy federalnych. Moje wyobrażenie o zwolennikach Partii Republikańskiej nie pasowało do ludzi, których miałam tam poznać. Zastanawiałam się, co mi umyka.

W przeszłości w moich badaniach często skupiałam się na kobietach, ale sytuacja na prawicy przekierowała moją uwagę na mężczyzn. W 2020 roku pięćdziesiąt osiem procent białych wyborców zagłosowało na Donalda Trumpa; w grupach białych mężczyzn i białych mężczyzn bez wykształcenia wyższego (licencjatu) było to odpowiednio sześćdziesiąt jeden procent i siedemdziesiąt procent²⁶.

Odnosiłam wrażenie, że u podłoża tego trendu leży kryzys, który najboleśniej dotknął mężczyzn. Jak Helena Norberg-Hodge zauważyła w studium azjatyckich kultur rolniczych poddanych presji modernizacji, związane z takim trendem napięcia najwyraźniej objawiają się w grupie młodych mężczyzn. W Stanach Zjednoczonych w marszach białych nacjonalistów oraz grupach prawicowych bojówkarzy praktycznie nie ma kobiet. Mężczyźni z klasy robotniczej okazują się najbardziej podatni na tak zwane choroby z rozpaczy (uzależnienia, alkoholizm i samobójstwa), będące plagą dzisiejszej Ameryki. Muszę ze smutkiem stwierdzić, że rejon Appalachów jest epicentrum tej epidemii²⁷.

Dla niektórych osób z lewicy cztery słowa – rolnicze, biali, robotnicy, mężczyźni – funkcjonują jako stereotyp. Chciałam go poznać od środka, zamiast osądzać z zewnątrz. Sądziłam, że ten wrażliwy obszar czerwonej Ameryki, piąty okręg wyborczy Kentucky, może nam sporo powiedzieć o całej czerwonej Ameryce, a może nawet o wietrze białych nacjonalizmów, wiejącym dzisiaj na całym świecie. Przede wszystkim jednak chciałam odbyć wnikliwe rozmowy z tamtejszymi mieszkańcami i zrozumieć, jak oni sami widzą trendy, które wpływają na ich życie; a także przeprowadzić podobne rozmowy z ludźmi, którzy przyjeżdżają do ich miasta, by ich przeciągnąć na stronę białego nacjonalizmu.

Skupiłam się zatem na małym mieście w Appalachach, a w nim przede wszystkim na mężczyznach. I właśnie tam, w tamtym regionie, wśród jego mieszkańców, odkryłam najczarniejszą wersję scenariusza wspólnego dla hrabstwa Pike i większości czerwonych stanów. Od lat 70. XX wieku czerwone stany najdotkliwiej odczuwają negatywne aspekty globalizacji. W czerwonych stanach, gdzie edukacja jest bardziej niedofinansowana, mieszkańcy są bardziej narażeni na wypadki, a oczekiwana długość życia jest niższa, odpływ biznesu za granicę, automatyzacja i osłabienie związków zawodowych wyrządziły większe szkody w obrębie zamożności i zdrowia mieszkańców niż w stanach niebieskich²⁸. Na stare problemy nałożyły się nowe: zachorowania i zgony na COVID-19 i negatywne skutki zmian klimatycznych.

Hrabstwo Pike ucierpiało jeszcze bardziej niż pozostała część czerwonej Ameryki. Tradycyjną gospodarkę dotknęła zapaść. Kopalnie węgla są zamknięte od dawna, ale stare konstrukcje kopalniane, które po nich zostały, nie pozwalają o tym zapomnieć. Dudniące przenośniki taśmowe, które służyły do sortowania i mycia węgla, sterczą w krajobrazie jak oniemiałe długonogie świerszcze. Zniknęły miejsca pracy, za to pojawiły się narkotyki. Oparty na kłamliwych twierdzeniach marketing środka przeciwbólowego OxyContin szemranej firmy farmaceutycznej Purdue Pharma, szczególnie intensywny w Wirginii Zachodniej i wschodniej części Kentucky, doprowadził do fali uzależnień, zgonów z przedawkowania i osobistych tragedii. A teraz, jakby wykorzystując te dwa nieszczęścia, do miasta zjeżdżali biali nacjonaliści ze swoim marszem i ofertą „rozwiązania” miejscowych problemów. Pikeville wydawało się epicentrum kryzysu²⁹.

Byłam ciekawa, jak radzili sobie z tą zawieruchą mieszkańcy miasta, tak czule opisywani przez Donovana Blackburna. Czy wierzyli, że rząd federalny pomoże im uporać się z problemami? Ich stosunek do władz w Waszyngtonie był bardzo ambiwalentny³⁰. W 1964 roku siedemdziesiąt siedem procent Amerykanów wierzyło, że rząd federalny „zawsze albo prawie zawsze postępuje właściwie”³¹. 2023 roku takie zaufanie deklarowało już tylko szesnaście procent obywateli³². W latach 80. ubiegłego wieku szydercza krytyka służb i regulacji rządowych stała się zasadniczym elementem przekazu prezydentury Ronalda Reagana. Powtarzana następnie przez republikanina George’a H.W. Busha i demokratę Billa Clintona, przyczyniła się do ogólnego spadku zaufania do instytucji federalnych³³. Ponad połowa republikanów chce przekazania części uprawnień władzom poszczególnych stanów; podobnie myśli tylko osiemnaście procent demokratów, ale zaufanie do rządu federalnego jest niskie wśród zwolenników obu partii³⁴.

Pewna część amerykańskiego elektoratu od dawna opowiadała się za silniejszym przywództwem, a nawet takim, które nie potrzebuje większości. Democracy Fund Voter Study Group (Grupa Badawcza Wyborców – Fundusz na rzecz Demokracji) zapytała Amerykanów, czy chcą „silnego przywódcy, który nie musiałby przejmować się Kongresem ani wyborami”. Dwadzieścia cztery procent respondentów odpowiedziało „tak”³⁵. Zapotrzebowanie na aż tak silnego lidera oczywiście może wystąpić po obu stronach, prawej i lewej, ale jak pokazało badanie Centrum Badawczego Pew przeprowadzone w dziesięciu rozwiniętych demokracjach świata, w 2017 roku zwolenników „silnego przywództwa” było od dwóch do trzech razy więcej po prawej stronie sceny politycznej³⁶. Obecnie w Stanach Zjednoczonych takiej formy przywództwa życzyłoby sobie dwadzieścia siedem procent osób o poglądach prawicowych i czternaście procent osób o poglądach lewicowych³⁷. W 2018 roku, po dwóch latach w fotelu prezydenta, Donald Trump wyraził się z uznaniem o prezydencie Chińskiej Republiki Ludowej Xi Jinpingu, piastującym swoje stanowisko dożywotnio: „Jest dożywotnim prezydentem. […] Uważam, że to wspaniałe. Możliwe, że my też kiedyś tak spróbujemy”³⁸.

„Dożywotni prezydent” – zastanawiałam się, czy zostało to powiedziane żartem czy na poważnie, w charakterze balonu próbnego? Jeśli na poważnie, to jakie to rodzi pytania dla współmieszkańców Donovana Blackburna i dla nas wszystkich? Ta wizja znajduje też oddźwięk poza Ameryką: jak zauważył politolog Kas Mudd, od 2000 roku światowe demokracje przeżywają czwartą falę wzrostu siły radykalnej prawicy od czasów drugiej wojny światowej³⁹. W 2020 roku już blisko jedna czwarta ludności świata żyła w państwach rządzonych przez skrajną prawicę. Taką właśnie wizję Matthew Heimbach chciał przedstawić Pikeville: „silnego człowieka”, który stoi ponad prawem, konstytucją i mechanizmami kontroli władzy. W Stanach Zjednoczonych i na całym Zachodzie po części już istnieją nieodzowne warunki: brak zaufania do władzy, zniecierpliwienie problemem imigracji i żądania, by go natychmiast rozwiązać, niezadowolenie narastające poza finansowymi i przemysłowymi centrami władzy i tam, gdzie nie ma związków zawodowych. Zastanawiałam się, czy Ameryka dołączy do tego trendu, czy też mu się oprze. I byłam ciekawa, co o tym sądzą mieszkańcy Appalachów, którzy życzliwie otworzyli mi drzwi do swojego życia.

Duma i wstyd

Do Pikeville sprowadziła mnie naukowa ciekawość, jak bardzo i w jaki sposób na politykę wpływają emocje, a zwłaszcza duma i wstyd. Atrakcyjność przywódcy często opiera się na emocjach, do jakich się on odwołuje. Emocja nie jest przypadkowym dodatkiem do poznawczego omówienia zasad i wytycznych, które nazywamy „polityką”. Przeciwnie, poglądy polityczne mogą pełnić funkcję tacy, na której podana jest emocja. Aby zrozumieć upolitycznioną emocję, musimy najpierw zrozumieć, przez co ludzie przechodzą i co jest dla nich ważne⁴⁰.

W hrabstwie Pikeville poznałam wiele osób, które chciałyby odczuwać dumę ze spełnienia amerykańskiego snu, lecz zamiast tego muszą się mierzyć z „paradoksem dumy”. Z jednej strony republikanie z rolniczego okręgu wyborczego w czerwonym stanie Kentucky byli niezwykle dumni ze swojej ciężkiej pracy i brania odpowiedzialności za swoje życie. Sukces był powodem do dumy. Porażka – do wstydu. Z drugiej strony trudna sytuacja gospodarcza znacznie obniżała ich szanse na odniesienie sukcesu. Paradoks dumy stawiał konserwatystów z czerwonych stanów przed problemem, z którym trudno im się zmierzyć: jak reagować na nieuzasadnioną porażkę. Ludzie radzili sobie z tym na różne sposoby: kierowali wstyd do środka, projektowali go na zewnątrz albo znajdowali kreatywne rozwiązanie paradoksu, często dzięki własnej inwencji.

Przygotowując się do wywiadów z mieszkańcami wschodniego Kentucky, zawsze zaczynałam od położenia na stole dyktafonu. Przed wciśnięciem guzika nagrywania wyjaśniałam, o co mi chodzi, i prosiłam o zgodę na zarejestrowanie rozmowy. „Jeśli z jakiegoś powodu będziesz chciał/chciała powiedzieć coś poza protokołem, daj mi znać. Wyłączę nagrywanie” – mówiłam.

Czasem ktoś wskazywał palcem lub skinieniem głowy dyktafon i prosił, żebym go wyłączyła. Prawie nigdy nie zdarzyło się, by ktoś chciał w ten sposób chronić siebie; niemal zawsze chodziło o to, by chronić dumę bliskiej osoby.

Wiele z tych opowieści krążyło wokół narkotyków. Jeden rozmówca ze smutkiem mówił o swoim bracie, który zrobił dziecko siedemnastoletniej dziewczynie i wyjechał, by podjąć dobrze płatną pracę w fabryce i móc płacić alimenty. Młoda matka pogrążyła się w depresji, następnie uzależniła od substancji psychoaktywnych i została zmuszona do oddania dziecka do rodziny zastępczej. Ktoś inny opowiadał o ukochanym ojcu, górniku, który po stracie pracy objeżdżał autostopem inne kopalnie w nadziei, że któraś go zatrudni, ale potem wpadł w nałóg i przedawkował. To było przejmujące przypomnienie, że przeżywamy nie tylko własny smutek lub wstyd, lecz dźwigamy również smutek i wstyd innych.

Uświadomiłam sobie, że Ameryka ma nie tylko gospodarkę materialną, lecz także równoległą do niej i równie ważną ekonomię dumy. Bo duma i wstyd, choć zawsze są odczuwane osobiście, są zakorzenione w szerszych warunkach społecznych. Odkryłam, że duma moich rozmówców ma wiele źródeł: region, etykę pracy, łamanie zasad i konwenansów (bad boy), wyjście z nałogu. Co się dzieje, kiedy główne źródło dumy całej społeczności, dobrze płatne miejsca pracy, znika albo gdy stare umiejętności i tradycyjne sposoby życia przestają być użyteczne i tracą wartość? Co się dzieje, gdy – przy braku prawdziwych rozwiązań dla prawdziwych problemów – poczucie straty i wstyd stają się cenną „rudą”, eksploatowaną przez polityków?

Z góry na dół i z lewa do prawa

Chciałam zrozumieć „fatalny zbieg okoliczności” z tylu punktów widzenia, z ilu tylko mi się uda, z góry na dół i z lewa na prawo. W tym celu rozmawiałam z obrońcami miasta, jak choćby z Donovanem Blackburnem, ale też z organizatorem wiecu Unite the Right (Zjednoczyć prawicę). Rozmawiałam z potencjalnymi ofiarami marszu: Afroamerykaninem, żydowskim uchodźcą z nazistowskich Niemiec i lekarzem, muzułmańskim imigrantem i opiekunem meczetu. Chciałam zrozumieć nastawienie różnych mieszkańców miasta i okolic. Na górze rozmawiałam z przywódcami miasta: byłym gubernatorem Kentucky, dwoma burmistrzami i sędzią. Na dole, takim, jak ja go postrzegam, z przestępcami i wychodzącymi z nałogu narkomanami. Rozmawiałam z demokratami, wyborcami głosującymi na kandydatów niezależnych, republikanami, osobami nieinteresującymi się polityką lub odnoszącymi się do niej sceptycznie. Chciałam ich wszystkich, z góry na dół i z lewa do prawa, zapytać, co myślą o marszu, o swoim życiu i o polityce.

Liczyłam na to, że poznam zdanie moich rozmówców o zwracaniu się ponad pogłębiającym się politycznym podziałem do ludzi po jego drugiej stronie. W obecnej chwili Amerykanom nie bardzo wychodzi rozmawianie ze sobą – a najgorzej, jak się okazuje, wychodzi to białym liberałom. Zgodnie z wiele mówiącymi wynikami sondażu Centrum Badawczego Pew z 2019 roku czterdzieści pięć procent Amerykanów przestało rozmawiać z kimś o polityce z powodu czegoś, co ten ktoś powiedział. Z takim twierdzeniem zgodziło się czterdzieści pięć procent konserwatywnych republikanów i aż sześćdziesiąt procent liberalnych demokratów. Rozmowę częściej ucinają biali niż czarni: jest to odpowiednio pięćdziesiąt i trzydzieści siedem procent⁴¹. Czego można się dowiedzieć od tych, którzy nie zatrzasnęli się w swojej skorupie?

Jestem „ceperką” z niebieskiego stanu na Wschodnim Wybrzeżu. Chciałam poznać „górali” i postanowiłam dać sobie na to tyle czasu, ile będzie trzeba. Przez większość życia mieszkałam w miastach nad oceanem i wcześniej tylko raz odwiedziłam Kentucky na zaproszenie tamtejszej uczelni. Miałam jednak pewne pojęcie o życiu na wsi, ponieważ w dzieciństwie co roku spędzałam wakacje na farmie mlecznej mojej babci w rolniczej części Maine. Kiedy się urodziłam, krów już nie było, ale zostały stodoła, dojarnia, zapach, wiedza ludowa, etyka pracy i rozległy zarośnięty ogród. I między innymi z tym wspomnieniem wyruszyłam w 2017 roku do hrabstwa Pike w Kentucky.

Pikeville zachowało wiele dawnych amerykańskich tradycji. Miasteczko leży dwieście dwadzieścia pięć kilometrów od Lexington, ostatniej stacji na głównej trasie Kolei Podziemnej⁴²; czterysta dwadzieścia kilometrów od Fort Knox, zbudowanego z betonu i stali najlepiej zabezpieczonego skarbca na świecie, gdzie przechowywana jest połowa rezerwy złota Stanów Zjednoczonych. Sto sześć kilometrów od Blair Mountain, miejsca największego powstania w Stanach Zjednoczonych od czasu wojny secesyjnej, które władze kopalni próbowały stłumić, zrzucając na strajkujących górników, czarnych, białych, urodzonych za granicą, w tym wielu weteranów, bomby z pierwszej wojny światowej. Osiemdziesiąt dwa kilometry od Inez w Kentucky, gdzie w 1964 roku prezydent Lyndon Johnson wypowiedział wojnę biedzie – wspominając to słynne wydarzenie, moi rozmówcy często wbijali wzrok w ziemię albo kręcili głową. Johnson przysiągł „wyprowadzić mieszkańców tego regionu na autostradę nadziei”⁴³. Kilkadziesiąt lat po jego wizycie wielu ludzi miało poczucie, że ta obietnica nie została spełniona. Część osób, które tam poznałam, była zniecierpliwiona brakiem postępu i miała dosyć przytyków ludzi z zewnątrz, którzy lekceważyli ich albo próbowali zawstydzić. Pikeville leży też trzysta sześćdziesiąt kilometrów od Sinking Spring Farm, gdzie urodził się Abraham Lincoln, którego wezwanie do narodowej i ponadrasowej jedności nadal jest dziś aktualne.

W kwietniu 2017 roku mieszkańcy Pikeville zaczęli znajdować na progach swoich domów ulotki z wizerunkiem rosłego, silnego ojca podrzucającego czule do góry roześmiane dziecko i patrzącej na nich z uwielbieniem mamy⁴⁴. Ulotka, skierowana do „białych rodzin robotniczych”, informowała mieszkańców o zbliżającym się marszu nacjonalistów.

Donovan Blackburn był już wtedy w pracy.

„Po rozmowie z Heimbachem zadzwoniłem do prawnika, żeby sprawdzić, jakie prawa mają uczestnicy marszu i jakie prawa ma miasto. Następnie zadzwoniłem do komendanta policji, biura szeryfa i policji stanowej”. W międzyczasie nadeszły gorsze wiadomości: „Zadzwonili do mnie z Departamentu Bezpieczeństwa Krajowego (DPK). Monitorowali Facebooka pod kątem kluczowych słów i skrótowców – KKK, NSM⁴⁵ League of South, słowa na «n». Na podstawie liczby białych nacjonalistów, członków Antify i innych, którzy protestowali w Louisville, DPK szacował, że powinniśmy się przygotować na 2–3 tysiące, a może nawet 6 tysięcy uczestników i przeciwników marszu. Pikeville ma raptem 7 tysięcy mieszkańców. Nie powiem, żebym wpadł w panikę”.

Wiadomość o marszu szybko się rozeszła i zaczęli się zgłaszać chętni do pomocy. „Kiedy usłyszałem o marszu – powiedział mi burmistrz pobliskiego miasteczka Coal Run – zadzwoniłem do Donovana i spytałem: «Jak mogę ci pomóc? Potrzebujesz dodatkowego wsparcia policji?»”.

Donovan otrzymał też inne propozycje pomocy: „Zadzwonił gubernator i zaoferował, że postawi w stan gotowości Gwardię Narodową. W każdej chwili mógł wysłać funkcjonariuszy policji stanowej. Zgłosiło się FBI. Nawet Służba Ochrony Zasobów Rybnych i Dzikiej Przyrody wyciągnęła do nas pomocną dłoń”. Pojawiła się też bardziej niepokojąca oferta: „Odezwał się facet z Proud Boys. Powiedział, że widzieli, jak Antifa narozrabiała w Berkeley. Oświadczył: «Mamy broń i przyjedziemy wam pomóc». Odpowiedziałem mu, że doceniamy ich propozycję, ale dziękujemy”.

Po dokładnym rozważeniu wszystkich okoliczności – ciągnący się za Heimbachem ślad aktów przemocy, narastanie prawicowych ekstremizmów w skali całego kraju, stanowe przepisy dotyczące broni, tradycję gościnności hrabstwa Pike, własne przywiązanie do wolności słowa – Donovan Bluckburn podjął decyzję: „Wziąłem głęboki oddech i wydałem zgodę na marsz”.

1 Eric M. Johnson, Justin Madden, Clash at California Capitol Leaves at Least 10 Injured, Reuters, 26 czerwca 2016, https://www.reuters.com/article/world/clash-at-california-capitol-leaves-at-least-10-injured-idUSKCN0ZC114/ [dostęp: 7.04.2025].

2 KY-5 jest najbielszym okręgiem wyborczym w kraju. W całościowej populacji Stanów Zjednoczonych biali nie-Latynosi stanowią pięćdziesiąt dziewięć procent; w hrabstwie Pike (gdzie w większości rozgrywa się akcja tej książki) jest ich dziewięćdziesiąt siedem procent. Afroamerykanie stanowią czternaście procent ludności Stanów Zjednoczonych i tylko niespełna jeden procent mieszkańców Pike. U.S. Census Bureau QuickFacts, Pike County, Kentucky, www.census.gov/quickfacts/fact/pikecountykentucky.US/PST045222 [dostęp: 7.04.2025].

3 U.S. Census Bureau, American Community Survey (ACS), 1-Year Geographic Comparison Tables, 2021, www.census.gov/acs/www/data-tables-and-tools/geographic-comparison-tables/ [link nieaktywny]. Na temat uszeregowania okręgów wyborczych według wskaźnika ubogich gospodarstw domowych zob. Table GCT1701. Odnośnie do uszeregowania według wskaźnika białej nielatynoskiej ludności zob. TableGCT0209.

4 Benjamin Woodard, How the Shooting at the UW Protest of Milo Yiannapoulos Unfolded, „The Seattle Times”, 23 stycznia 2017.

5 Minnesota Man Who Shot 5 Black Lives Matter Protestors Found Guilty, CBS News, 3 lutego 2017, https://www.cbsnews.com/news/minnesota-man-who-shot-5-black-lives-matter-protesters-found-guilty/ [dostęp: 7.04.2025].

6 Lucian K. Truscott IV, Slow Motion Civil War, Salon, 17 listopada 2018, https://www.salon.com/2018/11/17/slow-motion-civil-war/ [dostęp: 7.04.2025].

7 Emily Deruy, Thomas Peele, David Debolt, Milo Yiannopoulos’s 15 minutes in Berkeley Cost University $800,000, „The Mercury News”, 24 września 2017, https://www.mercurynews.com/2017/09/24/update-barricades-ring-sproul-plaza-as-berkeley-braces-for-milo-yiannopoulos/[dostęp: 7.04.2025].

8 Southern Poverty Law Center, Hate Map, [b.d.], www.splcenter.org/hate-map?year=2000 [dostęp: 7.04.2025]. Zob. też: Peter Martinez, Hate Groups Hit New High Up 30 Percent in Last 4 Years, Southern Poverty Law Center Says, CBS News, 20.02.2019, https://www.cbsnews.com/news/southern-poverty-law-center-new-hate-map-data-group-increase-splc-intelligence-report-today-2019-02-20/ [dostęp: 7.04.2025].

9 Southern Poverty Law Center, Hate Map: Kentucky, www.splcenter.org/hate-map-?year=2017&state=KY [dostęp: 7.04.2025].

10 Jonathan Burlington, How a College Student, a Felon and 90K Followers Turned Kentucky into a Gun Sanctuary, „The Courier Journal”, 14 lutego 2020, https://eu.courier-journal.com/story/news/investigations/2020/02/14/how-kentucky-counties-adopted-second-amendment-resolutions-oppose-gun-laws/4736639002/ [dostęp: 7.04.2025].

11 The Giffords Law Center to Prevent Gun Violence, śledzące regulacje dotyczące posiadania broni z podziałem na poszczególne stany i opcje polityczne, w rubryce przepisów dotyczących bezpieczeństwa wystawiło Kentucky najniższą ocenę (F). Obecnie w Kentucky nie obowiązują żadne ograniczenia co do noszenia broni, schowanej lub na wierzchu, ani pojemności magazynków. Zob. Kentucky Gun Laws, zaktualizowane 5 stycznia 2023, Giffords Law Center, [b.d.], www.giffords.org/lawcenteer/gun-laws/states/kentucky/ [link nieaktywny]. Przegląd federalnych i stanowych wymogów dotyczących kupowania i posiadania broni zob. Firearm Prohibitions in Kentucky, Giffords Law Center, zaktualizowane 5 stycznia 2023 [aktualizacja: 31 grudnia 2023], www.giffords.org/lawcenter/state-laws/firearm-prohibitions-in-kentucky/.www.giffords.org/lawcenter/state-laws/firearm-prohibitions-in-kentucky/ [dostęp: 7.04.2025].

12 Giffords Law Center to Prevent Gun Violence, Stand Your Ground in Kentucky, zaktualizowane 5 stycznia 2023 [aktualizacja: 31 grudnia 2023], www.giffords.org/lawcenter/state-laws/stand-your-ground-in-kentucky/ [dostęp: 7.04.2025].

13 Kentucky Gun Deaths: 2019, Educational Fund to Stop Gun Violence, www.efsgv.org/state/kentucky/ [dostęp: 7.04.2025].

14 Zob. Pew Research Center, The Partisan Divide on Political Values Grows Even Wider, 5 października 2017, s. 1, https://www.pewresearch.org/politics/2017/10/05/the-partisan-divide-on-political-values-grows-even-wider/ [dostęp: 7.04.2025].

15 Kristin Krusell, Political Subjectivity in a Risk Society: Comparative Ethnography of Left-and-Right-Wing Doomsday Preppers, rozprawa doktorska, Wydział Socjologii, Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley, 4 stycznia 2023. Zob. na przykład: Michael F. Mills, Obamageddon: Fear, the Right, and the Rise of “Doomsday” Prepping in Obama’s America, „Journal of American Studies” 2019, t. 55, nr 2, s. 1–30; Nellie Bowles, I Used to Make Fun of Silicon Valley Preppers, Then I Become One, „The New York Times”, 24 kwietnia 2020, https://www.nytimes.com/2020/04/24/technology/coronavirus-preppers.html [dostęp: 7.04.2025]. Dane na temat politycznych afiliacji preppersów są niedostępne, ale preppersów możemy spotkać z takim samym prawdopodobieństwem w czerwonych, jak i niebieskich stanach. Zob. badania doktora Chrisa Ellisa w: John Adama, New Statistics on Modern Prepper Demographics from FEMA and Cornell, „The Prepared”, 4 sierpnia 2021, www.theprepared.com/blog/new-statistics-on-modern-prepper-demographics-from-fema-and-cornell-university/ [dostęp: 7.04.2025].

16 Jon Greenberg, Most Republicans Still Falsely Believe Trump’s Stolen Election Claims, PolitiFact, 14 czerwca 2022, https://www.politifact.com/article/2022/jun/14/most-republicans-falsely-believe-trumps-stolen-ele/ [dostęp: 7.04.2025].

17 Domenico Montanaro, Most Republicans Would Vote for Trump Even If He’s Convicted of a Crime, Poll Finds, NPR, 25 kwietnia 2023, https://www.npr.org/2023/04/25/1171660997/poll-republicans-trump-president-convicted-crime [dostęp: 7.04.2025]. Zob. też: Ruth Igielnik, Maggie Haberman, More Republicans Say Trump Committed Crimes. But They Still Support Him, „The New York Timnes”, 1 sierpnia 2023, https://www.nytimes.com/2023/08/01/us/politics/trump-republicans-poll-crimes.html [dostęp: 7.04.2025].

18 W stanach dawnej Konfederacji i regionu większych Appalachów mieszka łącznie około czterdziestu procent wyborców, którzy głosowali na Trumpa. Proporcję wyborców Trumpa w trzynastu stanach większych Appalachów i byłych stanach Konfederacji (Kentucky, Tennessee, Wirginia Zachodnia, Teksas, Karolina Południowa, Missisipi, Floryda, Alabama, Georgia, Luizjana, Wirginia, Arkansas, Karolina Północna) obliczono na podstawie danych Federalnej Komisji Wyborczej, Federal Elections 2020: Election Results for the US President, the US Senate and te US House of Representative, październik 2022, s. 25–38, www.fec.gov/resources/cmscontent/documents/federalelections2020.pdf [link nieaktywny].

19 Colin Woodard, American Nations: A History of the Eleven Rival Regional Cultures of North America, New York 2011, rozdz. 9.

20 Paul Kane, New Report Outlines Deep Political Polarization’s Slow and Steady March, „The Washington Post”, 8 kwietnia 2023, https://www.washingtonpost.com/politics/2023/04/08/house-polarization-partisanship/ [dostęp: 7.04.2025]. Zob. też: Cook Political Report, The Cook Partisan Voting Index, [b.d.], www.cookpolitical.com/cook-pvi [dostęp: 7.04.2025].

21 Paul Kane, New Report…

22 W 1996 roku zarówno w stanie Kentucky, jak i w jego wschodniej części (piąty okręg wyborczy) zagłosowano na Billa Clintona. W całym stanie Clinton uzyskał czterdzieści sześć procent, a jego przeciwnik, Bob Dole, czterdzieści pięć procent głosów. Porównanie wyborów prezydenckich w 1996 roku z wyborami w 2000 roku nie jest rzeczą prostą, ponieważ granice okręgu wyborczego zmieniają się po każdym spisie powszechnym; w 1996 roku w skład KY-5 wchodziło trzydzieści osiem hrabstw, a w 2020 roku trzydzieści. Dlatego Kristin Krussel pobrała od Kentucky Board of Elections wyniki wyborów w poszczególnych hrabstwach, a następnie, wykorzystując bazę danych, porównała wyniki obu głosowań w hrabstwach i okręgach. Jeśli popatrzymy na wyniki wyborów w 1996 roku w trzydziestu hrabstwach obecnego KY-5, otrzymamy czterdzieści siedem procent dla Clintona i czterdzieści trzy procent dla Dole’a. Bez względu na to, czy będziemy porównywać hrabstwa czy dystrykt, rezultat będzie taki sam: to, co wtedy było demokratyczne, teraz jest republikańskie. Zob. Andreas Ferrera, Patrick A. Testa, Liyang Zhou, New Area- and Population-Based Geographic Crosswalks for U.S. Counties and Congressional Districts, 1790–2020, Inter-University Consortium for Political and Social Research, 19 października 2022, https://doi.org/10.3886/E150101V4 [dostęp: 7.04.2025].

23 Emma Roller, „National Journal”, This Congressional District Ranks Dead Last for Well-Being, „The Atlantic”, 25 marca 2014, https://www.theatlantic.com/politics/archive/2014/03/this-congressional-district-ranks-dead-last-for-well-being/455913/ [dostęp: 7.04.2025].

24 U.S. Census Counts, DATA USA, [b.d.], https://datausa.io/profile/geo/congressional-district-5-ky [dostęp: 7.04.2025].

25 Ze względu na dramatyczny przyrost beneficjentów programu Medicaid w związku z pandemią COVID-19 w sierpniu 2023 roku 46,6 procent mieszkańców hrabstwa Pike było objętych programem Medicaid. Zob. Monthly Medicaid County by County, Department for Medical Services, Kentucky Cabinet for Health and Family Services, https://www.chfs.ky.gov/agencies/dms/dafm/Pages/statistics.aspx [link nieaktywny]. Stan Kentucky też jest w dużym stopniu uzależniony od finansowej pomocy rządu w Waszyngtonie. W roku podatkowym 2019, przed wybuchem pandemii COVID-19, 39,8 procent budżetu stanu pochodziło ze źródeł federalnych. Rebecca Thiess, Justin Theal i Brakeyshia Samms, 2019 Federal Share of State Revenue Remains Stable, Pew Trusts, 22 grudnia 2021. W roku podatkowym 2021 było to już 46,2 procent; za ten wzrost częściowo odpowiada pomoc federalna w związku z pandemią. Rebecca Thiess, Justin Theal i Kate Watkins, Pandemic Aid Lifts Federal Share of State Budgets to New Highs, Pew Trusts, 28 sierpnia 2023.

26 CNN Politics, Exit Polls, 2020, https://edition.cnn.com/election/2020/exit-polls/president/national-results [dostęp: 7.04.2025].

27 Zob. Helen Norberd-Hodge, Ancient Futures, 3rd ed., White River Junction 2016. Zob. też: Anne Case, Angus Deaton, Diseas of Dispair and the Future Capitalis, Princeton 2020.

28 Robert Samuels, Americans in Search of Better Life Are Moving From Blue States to Red States – But It Could Backfire Big Time, „Forbes”, 25 maja 2023, https://fortune.com/2023/05/25/american-dream-migration-south-life-expectancy-blue-red-state/ [dostęp: 7.04.2025].

29 Znakomity opis w: Katherine J. Cramer, The Politics of Resentment: Rural Consciousness in Wisconsin and the Rise of Scott Walker, Chicago 2016.

30 Ameryka wykazuje „skłonności paranoidalne” od co najmniej XIX wieku, jak zauważył historyk Richard Hofstadter, który powołał się na dziewiętnastowieczną Partię Nic Niewiedzących (Know Nothing Party) i Towarzystwo Johna Bircha z lat 60. XX wieku. Zob. Richard Hofstadter, The Paranoid Style in American Politics, „Harper’s Magazine”, listopad 1964, s. 77–86. Dzisiejszym przejawem tej paranoi jest ruch QAnon, który głosi, że „amerykański rząd oraz świat mediów i finansów są kontrolowane przez grupę satanistów i pedofilów, prowadzących ogólnoświatowy handel dziećmi w celu wykorzystywania seksualnego”. Zob. PRRI, The Perresistence of QAnon in the Post-Trump Era: An Analysis of Who Believes the Conspiracies, PRRI, 24 lutego 2022, https://www.prri.org/wp-content/uploads/2022/02/PRRI-Feb-2022-Qanon-final.pdf [dostęp: 7.04.2025].

31 Pew Research Center, Public Trust in Government: 1958–2022, 6 czerwca 2022, www.pewresearch.org/politics/2022/06/06/public-trust-in-government-1958-2022/ [link nieaktywny]. PRC zestawił dane z różnych źródeł; liczby dla roku 1977 i z następnych lat pochodzą z American National Election Studies.

32 Tamże.

33 Nicholas F. Jacobs, Daniel M. Shae, The Rural Voter: The Politics of Place and the Disuniting of America, New York 2023, s. 98.

34 Pew Research Center, Americans Views of Government: Decades of Distrust, Enduring Support for Its Role, 6 czerwca 2022, www.pewresearch.org/politics/2022/06/06/americans-views-of-government-decades-of-distrust-enduring-support-for-its-role/ [dostęp: 7.04.2025].

35 Zob. Lee Drutman, Larry Diamond, Joe Goldman, Follow the Leader: Exploring American Support for Democracy and Authoritarianism, Democracy Fund Voter Study Group, marzec 2018, www.voterstudygroup.org/publication/follow-the-leader [dostęp: 7.04.2025]. W innym badaniu dziewiętnaście procent Amerykanów zgadzało się stanowczo albo bardzo stanowczo ze stwierdzeniem, że „dla Stanów Zjednoczonych ważniejszy jest silny przywódca niż demokracja”. Dwadzieścia jeden procent zaznaczyło rubrykę „raczej się zgadzam”. Zob. Gary Winetemte, Sonia Robinson, Andrew Crawford i in., Views of American Democracy and Society and Support for Political Violence: First Report from a Nationwide Population-Representative Study, UC Davis Violence Prevention Research Program, 26 lipca 2022, www.medrxiv.org/content/10.1101/2022.07.15.22277693v1.full.pdf [dostęp: 7.04.2025].

36 Zob. Lee Drutman, Larry Diamond, Joe Goldman, Follow the Leader…, s. 18.

37 Ogólny odsetek wyniósł dwadzieścia cztery procent, za: Lee Drutman, Larry Diamond, Joe Goldman, Follow the Leader…, s. 12. Liczby dla prawicy (dwadzieścia siedem procent) i lewicy (czternaście procent) pochodzą z badania Centrum Badawczego Pew, według którego liczba ogólna wyniosła dwadzieścia dwa procent. W badaniu tym podano też liczbę dla centrum (dwadzieścia procent). Dlatego średnia dla prawicy i lewicy nie jest równa dwudziestu czterem procentom. Zob. Richard Wike, Katie Simmons, Bruce Stokes, Janell Fetterolf, Globally, Broad Support for Representative and Direct Democracy, Pew Research Center, 16 października 2017, s. 10, 27, https://www.pewresearch.org/global/2017/10/16/globally-broad-support-for-representative-and-direct-democracy/ [dostęp: 7.04.2025].

38 Trump Says Maybe U.S. Will Have President for Life Someday, „PBS NewsHour”, 4 marca 2018, https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-says-maybe-u-s-will-have-a-president-for-life-someday [dostęp: 7.04.2025]. Zob. Eva Illouz, Avital Sicron, The Emotional Life of Populism: How Fear, Disgust, Resentment and Love Undermine Democracy, Hoboken 2023 – autorki przekonują, że instytucje i leżące u ich podłoża zasady mają mniejsze znaczenie niż osobowość przywódcy. Populizm nadaje też wyższą rangę dumie i wykluczeniu na podstawie statusu, religii i rasy.

39 Cas Mudde, The Far-Right Threat in the United States: A European Perspective, „Annals of the American Academy of Political Science and Social Science” 2022, t. 699, z. 1, s. 101–115, https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/00027162211070060 [dostęp: 7.04.2025]. Zob. też: Cas Mudde, The Far Right Today, Cambridge 2019; Michael Mann, Fascists, Cambridge 2004; Dylan Riley, The Civic Foundations of Fascism in Europe, Baltimore 2010; tenże, Enigmas of Fascism, „New Left Review” 30 listopada – 1 grudnia 2004, https://newleftreview.org/issues/ii30/articles/dylan-riley-enigmas-of-fascism [dostęp: 7.04.2025].

40 Max Scheler, Resentyment a moralność, tłum. Jan Garewicz, Warszawa 1997. W czasach, gdy zasady uprzejmości, na przykład w internecie albo izbach Kongresu, ustępują miejsca obelgom, uwłaczaniu i mowie zemsty, warto rozumieć patologiczny koniec spektrum emocji. Mamy tutaj między innymi tłumioną zawiść i nie tylko pożądanie przedmiotu owej zawiści (supremacji kulturowej, dostatku, wolności), lecz także urazę i żądzę pozbawienia go tych, którym go zazdrościmy.

41 Mark Jurkowitz, Amy Mitchell, A Sore Subject: Almost Half of Americans Have Stopped Talking Politics with Someone, Pew Research Center, 5 lutego 2020, https://www.pewresearch.org/journalism/2020/02/05/a-sore-subject-almost-half-of-americans-have-stopped-talking-politics-with-someone/ [dostęp: 7.04.2025].

42 Kolej Podziemna – dziewiętnastowieczny szlak przerzutu zbiegłych czarnych niewolników na Północ, sieć bezpiecznych dróg, pomocnych domostw, organizacji i społeczności abolicjonistów – przypisy objaśniające pojęcia pochodzą od tłumaczki.

43 Martha Elson, Our History: LBJ Visits E. Kentucky in 1964, „Courier Journal”, 17 kwietnia 2015, https://eu.courier-journal.com/story/news/history/river-city-retro/2015/04/17/history-lbj-visits-kentucky/25929287/ [dostęp: 7.04.2025]. Zob. też: Pam Fessler, Kentucky County That Have War on Poverty a Face Still Struggles, „Morning Edition”, NPR, 8 stycznia 2014, https://www.npr.org/2014/01/08/260151923/kentucky-county-that-gave-war-on-poverty-a-face-still-struggles [dostęp: 7.04.2025].

44 Zdjęcie ulotki zob. Counter Rally Planned to Oppose White Nationalists Canceled for “Safety Reasons”, WKYT, 28 kwietnia 2017, https://www.wkyt.com/content/news/Counter-rally-planned-to-oppose-white-nationalists-canceled-for-safety-reasons-420700463.html [dostęp: 7.04.2025].

45 National Socialist Movement, Ruch Narodowo-Socjalistyczny, amerykańskie ugrupowanie neonazistowskie.

2
„Jesteśmy dobrymi ludźmi”

Siedmiotysięczne Pikeville tkwi niczym klejnot w dolinie o kształcie podkowy, która owija się wdzięcznie wokół niewysokiej góry, w rozwidleniu Big Sandy River na węglonośnym pogórzu wschodniego Kentucky. Praca w górnictwie odeszła w przeszłość. Pojawiły się narkotyki. Biali nacjonaliści planowali przemarsz przez miasto.

Z pozoru nic nie zapowiadało nadciągającej burzy. Życie w miasteczku toczyło się spokojnym rytmem. W czerwcu na latarniach wzdłuż handlowej Main Street wisiały kosze białych i czerwonych petunii i wielkie portrety uśmiechniętych absolwentów miejscowego liceum. Pikeville, szczycące się szpitalem okręgowym i niedużym uniwersytetem, uchodziło za „bogate” w oczach mieszkańców dulin, które były „biedne”. Przewodnik wycieczek opowiadał ze swadą o krwawych waśniach, które w nieprzebytych niegdyś ostępach toczyły rodziny McCoyów i Hatfieldów z powodu rzekomo skradzionego świniaka. W sklepie z pamiątkami sprzedawano breloczki do kluczy z symbolem Butcher Hollow, gdzie urodziła się słynna w całym kraju gwiazda muzyki country Loretta Lynn, i DVD o niej, zatytułowane Coal Miner’s Daughter [Córka górnika].

W pewnym sensie Pikeville leżało w pół drogi między dużymi miastami – Louisville, Cincinnati i Detroit, do których w ciężkich czasach migrowali robotnicy – i osadami na zboczach, gdzie przy krętych, zbiegających na dno duliny uliczkach cisnęły się domy krewnych i przyjaciół. Schludne budynki na obrzeżach ustępowały miejsca porzuconym pordzewiałym przyczepom. Według określenia pastora Pikeville było „uprzejmie republikańskie”. Jak zauważył członek zarządu miasta, Afroamerykanin, który przeniósł się tam z Nowego Jorku, było „bezpieczniejsze niż Queens”.

Z regionu znikały dobrze płatne miejsca pracy, a w ślad za nimi wyjeżdżali mieszkańcy. Szacuje się, że do 2040 roku liczba ludności hrabstwa Pike, wynosząca obecnie 59 tysięcy, spadnie do 48 tysięcy⁴⁶. Jednak wystawy sklepowe odwoływały się do pragnienia pozostania na miejscu. Na witrynie Drugiej Ulicy, obok Bridgett’s Quiliting z materiałami do szycia patchworków, królowały kominek, wielka tablica z napisem „Home”, wieniec bożonarodzeniowy i hasło: „TU CHCĘ BYĆ”. Autorka aranżacji wyjaśniała w dołączonym tekście: „Zainspirowały mnie moje prababcie… Damy ze wschodniego Kentucky łuskały groszek z własnego ogródka, robiły przetwory i piekły chleb kukurydziany, nigdy nie skarżąc się na swój los”. Zastanawiałam się, czy kierowała swój przekaz do niezadowolonych uciekinierów, narzekających miejscowych czy wiedzionych nostalgią przyjezdnych. Jak zauważył z zadumą podczas wizyty w mieście pisarz i aktywista Wendell Berry, który również pochodził z Kentucky: „Kiedy Amerykanie opuszczają swoją ziemię, zaczynają przenosić się z miejsca na miejsce i zostają permanentnymi migrantami”⁴⁷. Witryny sklepowe w Pikeville mogły też mówić: „Pewnego dnia powrócicie i już zostaniecie na dobre”.

Władze miasta robiły, co w ich mocy, by przyciągnąć miejsca pracy. Rektor Uniwersytetu Pikeville, nazywanego czule UPike, opublikował cykl wywiadów z przedsiębiorcami, którzy zamierzali aktywnie działać w regionie. Dwaj prominentni emerytowani właściciele kopalni postanowili uczyć bezrobotnych górników programowania i w tym celu otworzyli ośrodek szkoleniowy w wyremontowanej rozlewni coca-coli. Nazwali go Bit Source.

– Górnik tak naprawdę jest technikiem, który się brudzi – wytłumaczył mi radośnie jeden z nich, Rusty Justice⁴⁸.

– Motywowanie głodem – rzucił półżartem programista z Bit Source⁴⁹.

Bit Source robiło dobrą robotę, ale miasto i tak nieustannie szukało nowych, lepszych miejsc pracy⁵⁰.

Ślepy traf czy łatwy cel

Tymczasem mieszkańcy zaciekle dyskutowali nad tym, dlaczego neonaziści postanowili namieszać akurat w spokojnym Pikeville. Przeważały dwie wersje. Pierwsza brzmiała: czysty przypadek. „Facet powiesił mapę Stanów i rzucił rzutką” – wyraził przypuszczenie pewien przedsiębiorca. Recepcjonistka z Hampton Inn była podobnego zdania: „Jechał palcem po alfabecie i dotarł do P”. Strzelniczy, którego praca polegała na wtykaniu lasek dynamitu w zbocza gór, by móc poszerzyć drogę, powiedział: „Jeśli ekstremiści maszerują w Minneapolis, Minnesocie i kalifornijskim Berkeley, a teraz na wschodzie Kentucky, to znaczy, że próbują zjednoczyć prawicę, która ich zdaniem jest rozsiana po całym kraju”.

Według drugiej wersji Kentucky stanowiło łatwy cel. Z punktu widzenia białych nacjonalistów było akurat takie, jakie trzeba – biedne, białe, położone w rejonie rolniczym, zapomniane przez Boga i ludzi – by mogli liczyć na to, że chętnie nadstawi ucha. „Neonaziści chcą wywołać wojnę rasową i przyjeżdżają do najbielszego miejsca, jakie udało im się znaleźć, bo myślą, że jesteśmy rasistami, którymi wcale nie jesteśmy” – oświadczył z powagą pewien mężczyzna. Nauczyciel matematyki z miejscowego gimnazjum sądził podobnie: „Neonaziści szukają przegranych miejsc, gdzie nie ma pracy, za to pojawiły się narkotyki, ale nikt o tych miejscowościach nie pamięta i nie próbuje nic z tym zrobić. To właśnie my!”.

Organizatorzy marszu przynosili ze sobą dwie idee: rasową oraz niedemokratycznej władzy. Gdyby Matthew Heimbach przejrzał badania krajowe, dostrzegłby związek między profilem demograficznym hrabstwa Pike (i znów, przewaga białych, starzejących się mieszkańców wsi, z wykształceniem średnim, urodzonych w Stanach Zjednoczonych, biednych, którzy ucierpieli wskutek dekoniunktury gospodarczej) i poglądami na temat białej tożsamości. Ankieterzy American National Election Studies zapytali około tysiąca białych respondentów o to, jak ważna jest dla nich biała tożsamość. Proponowane odpowiedzi mieściły się na skali od „niezmiernie” do „w ogóle nie”. Tylko piętnaście procent białych ze stopniem licencjata lub wyższym i najwyższymi dochodami odpowiedziało „niezmiernie” lub „bardzo ważna”. W grupie białych z wykształceniem średnim lub niższym i z najniższymi dochodami takich odpowiedzi było trzydzieści procent. Badania wskazywały, że nawet w najbardziej obiecującej z punktu widzenia Matthew Heimbacha grupie demograficznej najbiedniejszych, słabo wykształconych białych dwie trzecie osób nie uważa rasy za „niezmiernie” lub „bardzo ważny” element swojej tożsamości⁵¹.

Co ciekawe, w KY-5, najbielszym okręgu wyborczym w kraju, określenie „biały” nie było wcale jednoznaczne. Jak zauważył autor Albion’s Seed, historyk David Hackett Fischer, w XVIII wieku wielu mieszkańców Appalachów określało się jako „mieszani”, a część jako „niebiali”. We wczesnym okresie amerykańskiej historii termin „mieszany” oznaczał kogoś, kto miał przodków irlandzkich, szkockich, włoskich, niemieckich, angielskich lub skandynawskich w dowolnym zestawieniu i proporcjach⁵². Później dodano Rdzennych Amerykanów i potomków Afrykanów. Kiedy opowiedziałam o mojej pracy burmistrzowi Coal Run, Andrew Scottowi, życzliwie zaoferował mi pomoc i oświadczył z dumą: „Tak naprawdę jestem Melungeonem”. Termin ten odnosi się do grupy etnicznej złożonej z potomków białych, Rdzennych Amerykanów i Afroamerykanów: „Tu, w Appalachach, trochę nas jest”.

Jednak zapaść gospodarcza potrafi zmienić sposób myślenia o rasie, choćby tylko przejściowo. W artykule Tides and Prejudice: Racial Attitudes During Downturns in the United States, 1974–2014 ekonomiści Arjun Jayadev i Robert Johnson prześledzili stosunek do rasy w latach 1979–2014 – przed kryzysem 2008 roku i po nim. I stwierdzili, że w okresach wysokiego bezrobocia wrogość rasowa białych rosła. Zauważyli też inną optymistyczną i jednocześnie intrygującą prawidłowość: gdy pojawiały się nowe miejsca pracy, wrogość rasowa malała⁵³. To pokazuje, że lęk związany z pewnym zjawiskiem, na przykład znikaniem miejsc pracy, może wzmacniać wrogość, związaną z czymś innym, w tym przypadku rasą. Analogicznie lęk wywołany masowymi strzelaninami, epidemią COVID-19 i zmianami klimatycznymi mógł wzmocnić wcześniejsze przekonania na temat rasy czy demokracji. Negatywne skutki tych różnych problemów dotknęły czerwone stany, a zwłaszcza region Appalachów, znacznie bardziej niż resztę kraju⁵⁴. Byłam ciekawa, w jakim stopniu zręczny przywódca polityczny może zmienić kierunek przepływu tego potężnego emocjonalnego paliwa. To by dało pewną podstawę do uzasadnionych przypuszczeń, gdzie biali ekstremiści mogą liczyć na przychylny odbiór.

W przeszłości obszarom, które znalazły się w trudnej sytuacji, pomagał rząd federalny, krytykowany obecnie za to, że jest za duży, zbyt rozrzutny, że państwo stało się podejrzanie „głębokie”. Ale podczas zapowiedzianego marszu ludzie Matthew Heimbacha mieli przejść obok gmachu sądu federalnego, który wzniesiono w 1940 roku ze środków programu Works Progress Administration (WPA), kojarzonego z dobrą władzą. Budynek nadal pełni swoją funkcję⁵⁵.

Interesującym pomnikiem największej pomocy federalnej dla regionu jest przejazd drogowo-kolejowy Cut-Through, wykuty w skale w latach 1973–1987 przez Wojskowy Korpus Inżynieryjny⁵⁶. Raz po raz słyszałam pytanie: „Widziałaś już Cut-Through?” albo: „Byłaś na platformie widokowej?”. Kiedy emerytowany właściciel kopalni o zacięciu społecznikowskim dowiedział się, że jestem nowa w mieście, zawiózł mnie tam, by pokazać mi widok. Inskrypcja na pamiątkowej tablicy z brązu informuje, że Cut-Through jest „największym osiągnięciem inżynieryjnym w Stanach Zjednoczonych i drugim na świecie, ustępującym jedynie Kanałowi Panamskiemu. […] Poprowadzenie czteropasmowej autostrady, linii kolejowej i koryta rzeki przez górę położyło kres katastrofalnym wylewom Big Sandy River”⁵⁷. Strona internetowa dla turystów nazywa Pikeville miastem „śmiałych marzeń” i „małym miasteczkiem, które «poruszyło górę»”⁵⁸. Dziś Pikeville jest czystym, suchym ośrodkiem regionalnym, a Cut-Through jedną z jego głównych atrakcji turystycznych. Ale pamięć o tym, że monumentalny przejazd przez górę sfinansował rząd federalny, jest podtrzymywana jedynie w broszurach Biura Turystycznego, a mieszkańcy nigdy nie wspominali o tym w naszych rozmowach.

Koloryt lokalny, odległe marzenie

Grupa chętnych do udzielenia pomocy Donovanowi Blackburnowi rosła. Dołączył do niej żywotny osiemdziesięciojednolatek w okularach, były gubernator Kentucky z ramienia Demokratów i rektor tytularny Uniwersytetu w Pikeville, Paul Patton. Pochodzący z niezamożnej rodziny rodowity mieszkaniec hrabstwa zrobił zawrotną karierę, którą zwieńczył urzędem gubernatora. Rządząc stanem, aktywnie działał na rzecz poprawy edukacji i zwiększenia liczby miejsc pracy. Dziś już na emeryturze, przyjął mnie, siedząc w skórzanym fotelu w okazałym gabinecie w gmachu uniwersytetu. Dziesiątki oprawionych w ramki fotografii upamiętniało kolejne etapy jego awansu społecznego: uśmiechnięci mężczyźni, uściski dłoni z innymi gubernatorami, senatorami i prezydentami. Podniósł się energicznie zza biurka i obszedł fotel, żeby pokazać mi obraz olejny wielkości muralu, na którym przecinająca rozległy zielony trawnik ścieżka kierowała wzrok patrzącego na majestatyczną budowlę z białymi kolumnami: rezydencję gubernatora.

Rektor tytularny Uniwersytetu w Pikeville został też uhonorowany wzniesieniem trzymetrowego posągu, który stanął u stóp schodów o dziewięćdziesięciu dziewięciu stopniach, prowadzących do głównego wejścia do gmachu uczelni. Odlana w brązie postać w prawej dłoni trzyma dużą replikę statusu stanowego Kentucky, a w lewej księgę. Spod profesorskiej togi wyziera biznesowy garnitur. Były gubernator spogląda oczyma z brązu w stronę ukochanych Appalachów.

Patton przyszedł na świat w wyremontowanym silosie zbożowym w Fallsburgu w stanie Kentucky, sto trzydzieści kilometrów od Pikeville.

„Jedliśmy to, co urosło w ogrodzie, polowaliśmy na króliki, wiewiórki i dzikie świnie” – wspomina. „Lodówkę kupiliśmy, kiedy miałem jedenaście lat, a samochód, kiedy miałem dwanaście. Chodziłem do czteroizbowej szkoły podstawowej, wybudowanej w ramach WPA⁵⁹”. Ojciec Pattona, wędrowny nauczyciel, wbrew własnym chęciom zakończył naukę na ośmiu klasach szkoły prowadzonej przez baptystów. „Przenosiliśmy się za ojcem tam, gdzie dostał pracę. Później zarabiał na życie przy budowie kolei. Mama też skończyła tylko osiem klas, ale była zapaloną czytelniczką «Woman’s Home Companion» i «Good Housekeeping», a na stole w naszym małym domku zawsze stały kwiaty”.

Ojciec dziewczyny, którą Patton poznał w koledżu i z którą się ożenił, był właścicielem kopalni węgla. To on sfinansował dwa ostatnie lata jego studiów inżynierskich, a następnie przyjął go do pracy. W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku Patton miał już własną kopalnię, był milionerem i piął się po szczeblach kariery politycznej. Zaczął jako starosta powiatu Pike, następnie został wicesekretarzem stanu Kentucky, szefem stanowych struktur Partii Demokratycznej i w końcu gubernatora Kentucky⁶⁰.

„Pamiętają mnie jako gubernatora Kentucky od miejsc pracy i szkolnictwa” – powiedział z promiennym uśmiechem. „Kiedy w 1995 roku zaczynałem pierwszą kadencję, stanowy system edukacji szorował po dnie. Chwała Bogu za Missisipi, inaczej już byłoby po nas. W czasie mojej drugiej kadencji, do 2003 roku, doszliśmy do średniego poziomu”.

Obecnie pod względem edukacji Kentucky zajmuje trzydzieste pierwsze miejsce pośród pięćdziesięciu stanów⁶¹.

Kariera Pattona ma również ciemne karty: skandal seksualny, rozwód, uzależnienie się od narkotyków przez jego syna. Nie zmienia to faktu, że podobnie jak Abraham Lincoln, który również pochodził z Kentucky, w jednym z najbiedniejszych regionów kraju wspiął się po własnych dziewięćdziesięciu dziewięciu stopniach, by zrealizować amerykański sen.

Jak prawie wszyscy moi rozmówcy Patton potępiał neonazistów. Uznawał ich prawo do zorganizowania marszu, ale nie życzył sobie, by jego dumne miasto zalała fala ekstremizmu. Podobne obawy na skalę całego stanu żywili członkowie legislatury stanowej. Kilka tygodni przed zapowiedzianą datą marszu przyjęli oni w głosowaniu ustnym uchwałę potępiającą Traditionalist Workers Party, której przewodniczył Matthew Heimbach. „Pierwsza poprawka daje im prawo do wyrażania nienawiści – stwierdzał dokument – ale na mocy tej samej Pierwszej poprawki mamy prawo oświadczyć, że nie pozwolimy na to w naszej społeczności”. Władze jasno określiły swoje stanowisko.

Mimo to marsz miał stać się lekcją poglądową dla innych lokalnych społeczności i pokazać im, jak wygląda wkroczenie do miasta białego nacjonalizmu. Groźni, uzbrojeni po zęby mężczyźni w glanach i ciemnych okularach, ostrzyżeni na krótko i z ponurym, zaciętym wyrazem twarzy – tak wygląda. Maszerując sztywnym krokiem, wzbudzą skojarzenia z przeklętym Niemcem, który z trzydziestoprocentowym poparciem doszedł do władzy w 1933 roku. Słabą, wyizolowaną lewicę obarczono odpowiedzialnością za klęskę kraju w pierwszej wojnie światowej, Partia Narodowosocjalistyczna budowała swoją siłę na obietnicy przywrócenia dumy narodowej, utraconej w wyniku tej haniebnej porażki. Marsz Matthew Heimbacha przywoła w pamięci obraz tamtego człowieka i tamtych czasów – odległy, jak mogłoby się wydawać, nieamerykański i dla przytłaczającej większości mieszkańców Pikeville niepożądany. Cmentarzyki na stokach były pełne grobów, które oprócz bukietów kwiatów zdobiły amerykańskie flagi i tabliczki z odznaką „Veterans of Foreign Wars”.

„Wielu naszych dziadków i pradziadków walczyło z nazistami” – usłyszałam od pielęgniarki, która czyściła nagrobek swojego przodka. „Nie zapomnieliśmy o tym”.

Obecny rektor Uniwersytetu w Pikeville, który nie wyraził zgody na protest białych nacjonalistów na terenie kampusu, dostał wiadomość z groźbą śmierci. Od kogo? Nie wiadomo. Również zarządca miasta znalazł się w sytuacji zagrożenia. „FBI ostrzegło mnie, że moje nazwisko pojawia się na Twitterze – powiedział mi Donovan, po czym dodał spokojnie: – W negatywnym kontekście”.

Donovan przygotowywał się do użycia siły, ale tak, by nie wywołać niepokoju mieszkańców: „Mieliśmy w pogotowiu opancerzone pojazdy do tłumienia zamieszek i Gwardię Narodową, ale umieściliśmy ich w hali wystawowej, żeby się nie rzucali w oczy”. W ostatniej chwili ktoś wpadł na świetny pomysł. „W innych miejscach ekstremiści często ukrywali tożsamość” – wyjaśnił mi Donovan. „Więc władze miasta szybko wydały zakaz «noszenia masek oraz zasłaniania twarzy kapturem w miejscach publicznych». W ten sposób widzimy ich twarze i wiemy, kim są. Podnieśliśmy też karę do dwustu pięćdziesięciu dolarów i do pięćdziesięciu dni aresztu”.

Duszpasterz Uniwersytetu w Pikeville, Rob Musick, miał własny pomysł. Energiczny czterdziestojednolatek w koloratce i okularach bez oprawek, z bródką, początkami łysiny i olśniewającym uśmiechem, odwiedził rektora tytularnego w jego przestronnym gabinecie.

„Hrabstwo Pike przeżywa trudne chwile. Ostatnie, czego potrzebujemy, to najazd ekstremistów” – oznajmił Pattonowi. „Media będą miały używanie. Nie chcemy wypaść tak jak Berkeley. Musimy nauczyć studentów radzenia sobie z ekstremistami”. „Inaczej nie będą wiedzieli, co robić” – ciągnął. „Może powinniśmy zorganizować na kampusie debatę z Matthew Heimbachem?”

Paul Patton, roztaczając aurę autorytetu wszystkich swoich wysokich urzędów – dwukrotnego gubernatora Kentucky, dyrektora generalnego kopalni, rektora i rektora tytularnego uniwersytetu, stał przed młodym duchownym z rękami założonymi na piersi i milczał.

„Był spokojny, ale zrobił się bardzo czerwony na twarzy” – opowiadał mi później Musick.

W końcu Patton przemówił: „Wolność słowa? Tak. Wymiana argumentów? Oczywiście. Ale mowa nienawiści w wykonaniu neofaszystowskiego zbira na kampusie naszego własnego uniwersytetu? Mowy nie ma!”.

46 Matt Ruther, Tom Sawyer, Sarah Ehresman, Projections of Population and Households: State of Kentucky, Kentucky Counties, and Area Development Districts 2015–2040, Kentucky State Data Center, Louisville 2016, http://ksdc.louisville.edu//wp-content/uploads/2016/10/projection-report-v16.pdf [dostęp: 7.04.2025].

47 Kiedy wybuch pandemii COVID-19 uniemożliwił mi podróże do hrabstwa Pike, Tommy Ratliff zgodził się wystąpić tym razem w roli mojego asystenta badawczego. Zob. Aneks 1 na temat badań.

48 These Ex-Coal Miners Learned How to Code with the Help of a Tech Company in Rural Kentucky, Business Insider, YouTube, 3 listopada 2022, https://youtu.be/mSj_zNhS5l4?si=30hoKKnLh9NKidbG [dostęp: 7.04.2025].

49 Coal to Coding Entrepreneur Rusty Justice on Going from Coal Miner to Tech Worker, Kentucky to the World, YouTube, 7 sierpnia 2021, https://youtu.be/eAo973oULZ0?si=3IFHh5YuwjRBI57M [dostęp: 7.04.2025].

50 American National Election Studies, ANES 2020 Time Series Study Full Release [dataset and documentation], 19 lipca 2021, https://electionstudies.org/search-results/?k=ANES+2020+Time+Series+Study+Full+Release+ [dostęp: 7.04.2025].

51 David Hackett Fischer, Albion’s Seed: Four British Folkways in America, New York 1989, s. 621.

52 Tamże.

53 Arjun Jayadev, Robert Johnson, Tides and Prejudice: Racial Attitudes During Downturns in the United States 1979–2014, „The Review of Black Political Economy” 2017, t. 44, nr 3–4, s. 379–392.

54 Rachel Kleinfeld, Polarization, Democracy and Political Violence in the United States: What the Research Says, Carnegie Endowment for International Peace, 5 września 2023, s. 29, 30, https://carnegie-production-assets.s3.amazonaws.com/static/files/Kleinfeld_Polarization_final_3.pdf [dostęp: 7.04.2025]. Jak zauważa autorka: „Myśl, że lęk przed niedoborami ekonomicznymi wzmacnia rasizm, potwierdzają doświadczenia pokazujące, że w warunkach laboratoryjnych biali Amerykanie w myśleniu o ograniczonych zasobach skłaniają się do zmniejszenia alokacji środków na rzecz czarnych Amerykanów. Może się to wiązać ze zjawiskiem deprywacji relatywnej: osoby uważające, że nie osiągnęły spodziewanego sukcesu, na który w swoim przekonaniu zasługiwały, mogą doświadczać poczucia, że należy im się więcej, niż obecnie mają, i że winę za to ponosi ktoś inny. Zwykle taki żal musi zostać głośno wyrażony przez specjalistę od czerpania korzyści z konfliktów albo przywódcę politycznego. Dopóki nie pojawi się taka osoba lub taki ruch, strukturalna nierówność per se nie prowadzi do postaw ekstremistycznych”. Zob. Amy R. Krosch, David M. Amodio, Economic Scarcity Alters the Perception of Race, „The Proceedings of the National Academy of Sciences” 2014, t. 111, nr 25 (9 czerwca), s. 9079–9084; Amy R. Krosch, Tom R. Tyler, David M. Amodio, Race and Recession: Effects of Economic Scarcity on Racial Discrimination, „Journal of Personal Social Psychology” 2017, t. 113, nr 6 (grudzień), s. 892–909; Christopher Vito, Amanda Admire, Elizabeth Hughes, Masculinity, Aggrieved Entitlement, and Violence: Considering the Isla Vista Mass Shooting, „International Journal for Masculinity Studies” 2018, t. 13, nr 2, s. 86–102.

55 Opis budynku sądu zbudowanego w ramach WPA zob. National Register of Historic Places Inventory – Nomination Form for Multiple Resources of Pikeville, Huffman Avenue Historic District, 8 sierpnia 1984, National Park Register of Historic Places Digital Archive on NPGallery, National Register ID 84001927, https://npgallery.nps.gov/NRHP/AssetDetail?assetID=17acea18-d844-45d5-afe3-8b4068e6d010 [dostęp: 7.04.2025].

56 Pikeville Cut-Through, Historical Marker Database, 4 stycznia 2023, www.hmdb.org/m.asp?m=212047 [dostęp: 7.04.2025].

57 Andrea Limke, This Tiny Kentucky Town Literally Moved a Mountain in One of the Largest Engineering Feats in the World, Only in Your State, 13 lipca 2023, www.onlyinyourstate.com/kentucky/pikeville-cut-through-ky/ [dostęp: 7.04.2025].

58 Zob. poświęconą projektowi broszurę Pikeville County Visitors Center, Pikeville Cut-Through Project, [b.d.],https://tourpikecounty.com/things-to-see-do/outdoor_adventure/pikeville-cut-through-project/ [dostęp: 7.04.2025].

59 Według Kentucky Heritage Council „WPA zbudowało pięć szkół dla czarnych mieszkańców stanu Kentucky: w Hazard, Pikeville, Manchester, Harlan i London”. Rachel Kennedy, Cynthia Johnson, The New Deal Builds: A Historic Context of the New Deal in East Kentucky, 1933–1943, Kentucky Heritage Council, State Historic Preservation Office, 2005, https://heritage.ky.gov/Documents/NewDealBuilds.pdf [link nieaktywny].

60 Patton jest jednym z zaledwie czterech gubernatorów, którzy po 1800 roku dwukrotnie wygrali wybory na gubernatora, co stało się znacznie łatwiejsze po tym, jak w 1992 roku zmieniono prawo stanowe odnośnie do dozwolonej liczby kadencji.

61 U.S. News & World Report, Best States: Education, [b.d.] https://www.usnews.com/news/best-states/rankings/education, [dostęp: 20.12.2023].

3
Paradoks dumy

„Dobrze.

W porządku.

Będziesz dla nas pracował.

Kiedyś!”

„Pamiętam, jak byłem w pierwszej klasie liceum, Pikeville Independent High School, przyjechała do nas na mecz drużyna z liceum z Lexington. Mieli się za lepszych od nas. Byli z miasta. My byliśmy wsiochami. Byli bogaci. My – biedni. Byli pewni, że nas rozniosą. Ale to nasi kibice skandowali: «Dziady!». Bo w latach osiemdziesiątych przeżywaliśmy szczyt koniunktury węglowej. Z dnia na dzień staliśmy się bogaci. Można powiedzieć – nouveau riche. Przed szkołą parkowały mercedesy. Węgiel!”– Andrew Scott przytrzymywał swojego owczarka niemieckiego, kotłującego się z niesfornym owczarkiem australijskim o imieniu Chief (od „szefa policji”, kupionym i nazwanym na cześć organów ścigania po demonstracjach Black Lives Matter w Portland w stanie Oregon).

Moja rozmowa z powszechnie lubianym, sprawującym już drugą kadencję burmistrzem Coal Run odbywała się w wyłożonym drewnem gabinecie w przestronnym domu, który wznosił się wysoko na zboczu doliny pośrodku rozległego zielonego trawnika. Jedną ścianę zdobiły poroża łosia i jelenia. Obok kominka leżała lśniąca półmetrowa bryła węgla w kształcie sześcianu – blisko miejsca użycia, ale tylko dla dekoracji. Na gzymsie kominka stała kolekcja mosiężnych słoni po babci Andrew ze strony ojca– symbol sympatii politycznych sięgających lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, kiedy w legislaturze stanu Kentucky Demokraci mieli trzykrotną przewagę nad Republikanami. Scott pochodził ze starej miejscowej rodziny; jego przodkowie sprzedawali farmerom ziemię na mocy tak zwanych broad-form deed (bez prawa do znajdujących się pod spodem złóż kopalin), a prawa do eksploatacji tego, co pod nią – kopalniom węgla. Ponieważ posiadacz praw do wydobywania minerałów mógł rozkopać taką działkę, ta forma sprzedaży w istotny sposób ograniczała prawa rolników. Transakcje tego typu zostały później zakazane między innymi dzięki ojcu Andrew Scotta, który był prokuratorem generalnym stanu Kentucky.

Andrew Scott – wysoki mężczyzna po czterdziestce, okularnik o chłopięcej żarliwej twarzy – był republikaninem i orędownikiem zasady „niskie podatki, niskie wydatki rządowe”. Popierał byłego prezydenta Trumpa niejako w imię rodzinnej tradycji i był bardzo oddany swojemu miastu, sąsiadującemu z Pikeville.

„Przypominamy dwie galerie handlowe po przeciwnych stronach drogi stanowej 23, ale szczycimy się najniższymi podatkami od nieruchomości w całym stanie. Nie marnujemy ani dolara” – podkreślił z dumą.

Na wideo z jego konta na Twitterze widać przebijające się przez nocną zamieć reflektory pługu odśnieżającego w Wigilię wąskie górskie drogi.

„Wzrost cen paliwa, jajek i innych artykułów odczuliśmy bardzo boleśnie” – powiedział Scott. „W sierpniu rozdałem dzieciom z Coal Run darmowe plecaki i przybory szkolne, bo ich nie miały”. Na Halloween dzieci dostały od niego cukierki, na Boże Narodzenie zabawki: „Uważam, że jesteśmy wspaniałym miasteczkiem. Kochamy Amerykę, ale w naszym hrabstwie nastały ciężkie czasy i staram się jakoś pomóc. Głosowanie na Republikanów też trochę pomaga”.

Sposoby patrzenia na najczarniejszy scenariusz

Rozmowy z Andrew Scottem i z Donovanem Blackburnem, byłym gubernatorem Paulem Pattonem i innymi osobami pomogły mi zrozumieć, jak przedstawiciele lokalnych władz postrzegali potrzeby miasta. Ale jak widzieli swoje miejsce na świcie i jak mogli zareagować na składane im polityczne oferty zwykli mieszkańcy wiejskich obszarów hrabstwa Pike?

To pytanie było owocem intuicji, wynikającej z moich badań nad głosującymi na prawicę mieszkańcami Luizjany, prowadzonymi przeze mnie w latach poprzedzających wybory w 2016 roku, w których zwyciężył Donald Trump. Przyjęłam wówczas założenie, że przekaz kandydata politycznego prawie zawsze bazuje na jakiejś emocji. Każdy wyborca jest potencjalnie zdolny do przeżywania wielu różnych emocji. Jeden z moich rozmówców powiedział, że „lider polityczny odwołuje się najpierw do strachu, potem do żalu, a następnie do dumy i wstydu”. Sądzę jednak, że emocje, które najbardziej konsekwentnie wykorzystują nie tylko przywódcy polityczni w dzisiejszej Ameryce, ale także liderzy w innym czasie i w innych miejscach, to duma i wstyd.

Zanim przejdę dalej, chciałabym przedstawić kilka moich założeń, ponieważ tworzą one tło tej opowieści⁶². W szczególności duma i wstyd wskazują na styk między tożsamością, jaką prezentujemy światu, i reakcjami świata na tę tożsamość. Duma pełni funkcję, rzec by tak można, emocjonalnej „skóry” naszego ja; sygnalizuje nam, czy nasza tożsamość jest bezpieczna, akceptowana i podziwiana i czy nie zagraża jej odrzucenie. Jest naszą wewnętrzną odpowiedzią na to, jak się prezentujemy na zewnątrz. Także wstyd jest swoistą „skórą”, ale taką, którą chcielibyśmy z siebie zrzucić. Wszyscy pragniemy czuć dumę i boimy się wstydu⁶³. Ta kwestia została szczegółowo przebadana w książce Shame: The Politics and Power of Emotion Davida Keena, z 2023 roku. Rozumowanie autora (opierającego się między innymi na mojej poprzedniej książce, Obcych we własnym kraju, podobnie jak ja opieram się teraz na jego Wstydzie) zazębia się z niniejszą książką⁶⁴. Oczywiście inne emocje też są obecne; możemy na przykład gwałtownie pragnąć dumy i odczuwać gniew i lęk, gdy ktoś każe nam się wstydzić.

Arystoteles nazywa dumę „koroną cnót” – uczuciem, które pojawia się, gdy osiągniemy coś wielkiego. (W XIII wieku dumę często kojarzono z arogancją, „nadmiernym poczuciem własnej wartości” albo „zarozumiałością”; tę konotację tutaj pomijam)⁶⁵. Zamierzam skupić się na dumie jako poczuciu użyteczności. Faktycznie rzecz biorąc, angielskie słowo pride (duma) pochodzi od późnołacińskiego prode, oznaczającego „bycie użytecznym”⁶⁶ – w domyśle dla innej osoby, grupy lub dla realizacji wspólnego celu. Kiedy spytałam Andrew, z czego jest dumny, odparł, że, oprócz bycia człowiekiem rodzinnym – „z pomagania Coal Run”.

Używam słowa „duma” w charakterze pojęcia nadrzędnego; honor, szacunek i status stanowią podtypy dumy. Wstyd jest lustrzanym przeciwieństwem dumy. Często bywa kojarzony z wyrzutami sumienia, samoumartwianiem się albo lękiem przed karą⁶⁷. Według mnie wstyd jest poczuciem, że w oczach innych postąpiliśmy źle. (Poczucie winy przeżywamy, gdy to we własnych oczach postępujemy źle. Oczywiście możemy doświadczać obu emocji – niezależnie od siebie lub razem). Wstyd jest taki ważny, dlatego że wzmacnia wcześniejsze poczucie niedowartościowania, od którego próbujemy się wyzwolić, a także ponieważ odwołują się do niego politycy.

Poza samymi uczuciami dumy i wstydu istotną rolę odgrywa również nasze nastawienie do tych uczuć. Jeśli narzuca mi się wstyd, to czy dlatego, że zasługuję na to, żeby się wstydzić? Czy może zasługuję na dumę? I na jakiej podstawie?⁶⁸

W rzeczywistości indywidualne poczucie dumy opiera się na wielu różnych podstawach do dumy, które plasują nas w systemie wykraczającym poza nasz świat osobisty: w narodowej ekonomii dumy. Prowadząc badania w regionie przetwórstwa ropy naftowej wokół jeziora Charles w Luizjanie, spotkałam się z poczuciem zakwestionowanej dumy i mogłam zakładać, że występuje ona na całym podobnie głosującym, przesuwającym się na prawo Południu. Zastanawiałam się jednak, czy to możliwe, by sam układ elementów składowych dumy wystarczał, by predysponować ludzi do przyjęcia takich lub innych radykalnych poglądów?

W dzieciństwie każde z nas otrzymuje swoje miejsce w gospodarce materialnej, w ramach której zaczynamy się stopniowo dorabiać. W taki sam sposób zostaje nam przydzielone miejsce w ekonomii dumy. Z racji urodzenia przynależymy do określonego regionu, danej rasy i płci, co oczywiście może podnieść lub obniżyć naszą pozycję w ekonomii dumy. Z każdą z tych cech łączy się gwałtownie kwestionowane pojęcie uprzywilejowania. Na przykład zagłębie węglowe w Appalachach, niegdyś główne źródło energii elektrycznej dla całego kraju, podupadło, podobnie jak wiele innych regionów rolniczych, których ludność zaczęła odpływać do miast. Duma z powodu wykonywania pracy górnika, wymagającej hartu ducha i szczególnych umiejętności, duma z bycia mieszkańcem obszaru kluczowego dla narodowej gospodarki – to wszystko uległo przesunięciu.

W konsekwencji wielu moich nowych znajomy czuło, że ich pozycja społeczna doznała uszczerbku, ponieważ utracili część „strukturalnej”, inaczej mówiąc „dźwiganej” dumy. Ludzie „dźwigają” zwykle dumę lub wstyd większej jednostki – regionu, narodu, drużyny piłkarskiej, rodziny – której pozycja w ekonomii dumy nie zależy od nich (to znaczy jest strukturalna). Wiele osób, na przykład burmistrz Andrew Scott i duszpasterz akademicki Rob Musick, wpadało w taki ton, jakby musieli bronić „bycia bidokiem” przed ogólnokrajowym, wielkomiejskim sądem opinii, który wykluczył „bidoków” z koncepcji różnorodności. „Jak pojedziesz do dużego miasta – powiedziała mi doktorantka o imieniu Ashley – to uważają tam, że źle się wysławiasz i masz przestarzałe poglądy. Proszą, żebyś powtórzyła, co powiedziałaś, bo cię nie rozumieją”.

Albo z ciebie żartują. Ashley odwiedziła Boston z wycieczką szkolną w ramach Upward Bond, programu przygotowawczego do koledżu finansowanego ze środków federalnych. Z tej wycieczki zapamiętała wizytę w księgarni: „Facet przy kasie zapytał, gdzie się wychowałam, a kiedy powiedziałam, że we wschodnim Kentucky, przechylił się przez ladę, żeby sprawdzić, czy jestem na bosaka. To był żart, ale uświadomiłam sobie, że są takie żarty, które można sobie robić ze mnie, ale ja nie mogę robić ich sobie z innych”.

Czasem stereotypizacja pomagała nawet nawiązać poczucie wspólnoty z nieznajomą osobą. Na przykład pewien mężczyzna, któremu opowiedziałam, że mój ojciec miał silny akcent z Nowej Anglii i wymawiał moje imię „Ahli” zamiast „Arli”, odparł z uśmiechem: „Niech Bóg błogosławi staruszka”.

Przypomina mi to scenę ze znakomitej powieści Barbary Kingsolver, Demon Copperhead, w której tytułowy bohater mówi w toalecie publicznej: „To właśnie bym powiedział, gdybym tylko mógł, wszystkim mądrym ludziom na świecie, którzy opowiadają głupie dowcipy o wieśniakach: jesteśmy tutaj, w kabinie. Naprawdę was słyszymy”⁶⁹.

Mówiąc krótko, bez większego namysłu wykorzystujemy różne podstawy do dumy – narodowej, regionalnej, zawodowej, intelektualnej i moralnej – a także związane z wartościami kulturowymi danej grupy etnicznej, płci, orientacji seksualnej albo typu sylwetki. Niektóre z tych podstaw do dumy, takie jak region pochodzenia lub płeć, ewidentnie pozostają poza naszą osobistą kontrolą. Jednakże z oddzielnych podstaw do dumy budujemy uogólnione poczucie dumy osobistej, przeważnie mało się nad tym zastanawiając. Im wyżej plasuje się dana osoba, tym mniej o tym myśli.

Żyjemy zarówno w gospodarce materialnej, jak i w ekonomii dumy. Choć uważnie śledzimy zmiany w gospodarce materialnej, często zaniedbujemy lub nie doceniamy znaczenia ekonomii dumy, która funkcjonuje równolegle do gospodarki materialnej. Tak jak pozycja gospodarcza regionu Appalachów wzrastała i upadła wraz ze wzrostem przemysłu węglowego, tak zmieniała się pozycja tego regionu w ekonomii dumy. Nasza pozycja w gospodarce materialnej i w ekonomii dumy są często powiązane w sposób, którego nawet nie dostrzegamy. W banku dumy możemy mieć wystarczająco dużo, by sobie pozwolić na dodatkowe wydatki, albo tak mało, że musimy się liczyć z każdym groszem.

Nasza pozycja w gospodarce materialnej jest powiązana z naszą pozycją w ekonomii dumy. Kiedy popadamy w biedę, stajemy przed podwójnym problemem. Po pierwsze, jesteśmy biedni (kwestia materialna), a po drugie, wstydzimy się swojej biedy (kwestia dumy). Kiedy stracimy pracę, jesteśmy bezrobotni (kwestia straty) i wstydzimy się tego, że jesteśmy bezrobotni (strata emocjonalna). Ponadto wiele osób wstydzi się z powodu pobierania państwowych zasiłków, które mają częściowo zrekompensować tę stratę. Jeśli mieszkamy w dumnym niegdyś regionie, w którym nastały złe czasy, będziemy odczuwać stratę, następnie wstyd z powodu straty oraz, jak zobaczymy dalej, często także złość na tych, którzy naprawdę lub w naszej wyobraźni każą nam się wstydzić.

Jednocześnie ekonomia dumy jest powiązana z naszą pozycją w hierarchiach kulturowych, które są niezależne od gospodarki. Możemy pójść w górę w gospodarce materialnej, ale spaść w ekonomii dumy, lub odwrotnie, ponieważ gospodarka materialna reaguje na zmiany wartości finansowej, a ekonomia dumy na zmiany wartości kulturowej. Wahania gospodarki materialnej zależą od bieżącej sytuacji światowego handlu, która nie pozostaje bez wpływu na regionalne boomy i plajty. Podobnie nasza pozycja w ekonomii dumy zmienia się w wyniku zmian kulturowych. Opowieści o dumie, które słyszałam w Appalachach, nie dotyczyły wyłącznie bogacenia się – wbrew temu, co skandowali kiedyś kibice piłkarscy w Pikeville – lecz także hartu ducha i pomysłowości, jakich wymagało życie w biedzie.

Jednakże przy tym wszystkim jedynie mgliście uświadamiamy sobie, do jakiego stopnia poszczególne podstawy naszego osobistego poczucia dumy podlegają wpływom, mającym bardzo niewiele wspólnego z naszymi własnymi intencjami czy życzeniami. Na przykład duma z bliskości z naturą lub wiejskiego życia podlega wzrostom i spadkom w naszych wspólnych kulturowych przekonaniach na temat wiejskiego życia jako takiego. Jego wartość publiczna wzrasta lub maleje zależnie od bardziej ogólnych trendów kulturowych. W powszechnej opinii wiejskie życie, uromantyczniane na pocztówkach z wakacji, łączy się także z nudą i zacofaniem, podczas gdy miasto jest kojarzone z tym, co nowe i ekscytujące. Na przykład w ramach „wiejskiej czystki” w 1971 roku sieci telewizyjne wycofały liczne seriale o życiu na wsi, takie jak Green Acres, Hee Haw, Lassie, Petticoat Junction, The Beverly Hillbillies, i zastąpiły je programami skierowanymi do widzów z wielkich miast⁷⁰. Duma jest osadzona w narracji publicznej.

W pewnym okresie regiony wydobycia węgla i ropy naftowej były uznawane za dobro narodowe i zajmowały bardzo wysoką pozycję w ekonomii dumy; później zaczęto w nich widzieć głównie zatrute cieki i spłaszczone góry, i spadły bardzo nisko w ekonomii dumy. Pewien pracownik sektora technicznego pracujący z domu w małym miasteczku zawiózł mnie w góry, żebym zobaczyła postrzępiony horyzont. „Widzisz tę górę? I tamtą? Nie powinny być płaskie. Wysadzili wierzchołki, zeskrobali z nich glebę i wrzucili ją do strumienia. Nie znam nic piękniejszego od naszych gór. Wysadzanie wierzchołków to cholerna zbrodnia. Wszyscy pytają, dlaczego na to pozwoliliśmy”.

Ludzie czerpią dumę także z wielu innych aspektów życia, które również podlegają zmianom. Nawet w przypadku typu sylwetki pewne cechy wypadają z mody, przestają być pożądane, a w konsekwencji przestają być źródłem dumy. Na przykład duży biust i szerokie biodra były powodem do dumy w latach czterdziestych i pięćdziesiątych ubiegłego wieku, natomiast w latach sześćdziesiątych zachwyt budziły już mniejsze piersi i dłuższe nogi. Raz podobają się szczupłe blondynki, kiedy indziej posągowe brunetki. Ideał urody może być przez pewien czas biały, a później azjatycki lub czarny. Na podobnej zasadzie wiele podstaw jednostkowej dumy, o ile nie wszystkie, sprzęga się niezauważalnie ze zmianami kulturowymi w szerzej pojętym społeczeństwie. Analogicznie oprócz wstydu z powodu różnych rzeczy, nad którymi mamy kontrolę, możemy doświadczać dźwiganego wstydu związanego z sytuacją regionu, na przykład w związku z zamykaniem zakładów pracy albo sprzedawaniem substancji uzależniających przez koncerny farmaceutyczne.

Paradoks dumy

Najważniejszą podstawą dumy jest przybliżanie się do zrealizowania amerykańskiego snu. To określenie, użyte po raz pierwszy przez historyka Jamesa Truslowa Adamsa w 1931 roku, wyraża ideę zaliczania się do klasy średniej lub wyższej (posiadania stałej pracy, domu i samochodu), osiągnięcia tego własną pracą i zarabiania więcej, niż zarabiał ojciec – innymi słowy, pięcia się w górę.

Jednakże z amerykańskim snem wiąże się ukryty paradoks, który kreuje dwa odmienne światy kulturowe: świat czerwonych stanów, gdzie możliwości są mniejsze, a oczekiwania sztywno określone; i świat niebieskich stanów z większymi możliwościami i mniej sztywnymi oczekiwaniami. Jak zobaczymy dalej, w świecie czerwonych stanów osoby, które nie mogą zrealizować amerykańskiego snu, są narażone na wstyd. By wybrnąć z tej przykrej sytuacji, mają do wyboru trzy często nieświadome „ruchy” (sposoby zareagowania na wstyd).

Wróćmy najpierw do samego paradoksu. Składa się z dwóch elementów: możliwości ekonomicznych w twoim regionie i kulturowego przekonania, że masz obowiązek je wykorzystać. Mniej więcej od lat 70. ubiegłego wieku w Stanach Zjednoczonych zarysowuje się coraz głębszy podział na dwie gospodarki: zwycięzców i przegranych globalizacji. Rosną możliwości w miastach i regionach o zróżnicowanej gospodarce, w których rozwijają się nowe, bardziej stabilne gałęzie przemysłu zatrudniające głównie osoby z wyższym wykształceniem – na stanowiskach technicznych i związanych z obsługą klienta. Natomiast spadają możliwości w regionach wiejskich i półwiejskich, w których przeważali pracownicy fizyczni, zatrudnieni w starszych gałęziach przemysłu produkcyjnego, bardziej narażonych na przenoszenie za granicę i automatyzację. Odnosi się to także do regionów takich jak wschodnia część stanu Kentucky, gdzie większość miejsc pracy zapewniało wydobycie ropy naftowej, węgla i innych kopalin. Wielkomiejska klasa średnia, skłaniająca się do głosowania na Demokratów, stała się tak zwanym inkubatorem mobilności, podczas gdy wiejskie rejony rolniczo-robotnicze, coraz chętniej głosujące na Republikanów, stają się pułapkami mobilności⁷¹.

Od 2008 do 2017 roku w demokratycznych okręgach wyborczych mediana rocznych dochodów gospodarstwa domowego wzrosła z 54 do 61 tysięcy dolarów, a w tym samym czasie w okręgach republikańskich spadła z 55 do 53 tysięcy dolarów⁷². W ostatnich latach wskaźnik zachorowań na COVID-19 w okręgach republikańskich był wyższy niż w demokratycznych⁷³. Badania optymizmu pokazały, że jego poziom zależy od możliwości zrealizowania amerykańskiego snu – najmniej optymistycznie nastawieni są biali mieszkańcy biednych rejonów wiejskich, mają bardziej pesymistyczne podejście niż czarni z wielkich miast⁷⁴.

Hrabstwa republikańskie mają też wyższy wskaźnik przedwczesnych zgonów, zwłaszcza w grupie białych mężczyzn. Przez lata współczynnik przedwczesnych zgonów w okręgach demokratycznych obniżył się bardziej niż w okręgach republikańskich; od 2001 do 2019 roku różnica między nimi wzrosła sześciokrotnie⁷⁵. Zapaść gospodarcza, która odarła z dumy mieszkańców piątego okręgu wyborczego Kentucky, ma takie same konsekwencje w czerwonych hrabstwach na terenie całego kraju.

Drugi element paradoksu dumy stanowią obowiązujące poglądy na temat ciężkiej pracy i osobistej odpowiedzialności jednostki za jej los. Większość z nas łączy swoje wyobrażenie amerykańskiego snu z jakąś dozą indywidualizmu. Według socjologa Maxa Webera to podstawowe przekonanie etyki protestanckiej i główna siła napędowa kapitalizmu⁷⁶. Ciężka praca ma ścisły związek z ideą osobistej odpowiedzialności za swój los. Jeśli uważasz, że odniosłeś sukces, to zawdzięczasz go wyłącznie sobie. Jeśli poniosłeś porażkę, analogicznie: nie wiń nikogo, prócz siebie. Wpływ etyki protestanckiej nie ogranicza się oczywiście tylko do protestantów, a w przypadku podstaw do dumy jest on wyjątkowo głęboki i powszechny.

Republikanie częściej niż demokraci wyznają staroświecką etykę protestancką, niezależnie od tego, czy sami ciężko pracują, czy nie. Kiedy w 2018 roku zapytano zwolenników obu partii, dlaczego ktoś popada w biedę, trzydzieści jeden procent republikanów (członków i sympatyków Partii Republikańskiej) odpowiedziało, że „z powodu okoliczności niezależnych od siebie”. Taką odpowiedź wskazało sześćdziesiąt dziewięć procent demokratów (członków lub sympatyków Partii Demokratycznej). Analogicznie siedemdziesiąt jeden procent republikanów, ale tylko dwadzieścia dwa procent demokratów uważa, że „ludzie są bogaci, bo ciężko pracują”⁷⁷. Dla mieszkańców regionu Appalachów (wywodzących się w dużej części od przybyszy z Irlandii i Szkocji, uznanych przez Webera za głównych przedstawicieli takiej etyki) przekonanie, że tylko oni odpowiadają za swój sukces lub porażkę, wynika z wielowiekowej tradycji. „Jesteśmy staroświeccy w wielu sprawach” – powiedział mi Andrew Scott. „Poczucie odpowiedzialności za swój los jest pewnie tego przejawem”. Zatem ludzie wychowani w dwóch różnych gospodarkach w różnym stopniu cierpią moralnie z powodu konfliktu między kulturowymi wyznacznikami dumy i ekonomicznymi możliwościami ich osiągnięcia⁷⁸.

Biedni i bogaci Amerykanie, bez względu na swoje sympatie polityczne, równie często uważają, że człowiek sam jest odpowiedzialny za to, jak mu się powodzi. W badaniu przeprowadzonym w 2020 roku wspólnie przez NPR, Fundację Roberta Wooda Johnsona i harwardzką T.H. Chan School of Public Health na losowej próbie Amerykanów z różnych warstw społecznych respondentom przedstawiono listę czynników i poproszono ich o określenie, jak duże znaczenie ma każdy z nich dla odniesienia sukcesu ekonomicznego w dzisiejszych Stanach Zjednoczonych. Były tam takie punkty, jak ciężka praca, pochodzenie z zamożnej rodziny, dorastanie w zamożnej dzielnicy, przynależność rasowa i etniczna. W grupie zaliczających się do jednego procenta najbogatszych (dochód na rodzinę pół miliona dolarów lub wyższy) dziewięćdziesiąt trzy procent badanych odpowiedziało, że zawdzięczają sukces ciężkiej pracy. Tylko jedna trzecia, lub nawet mniej, zgodziła się ze stwierdzeniem, że dorastanie w zamożnej rodzinie lub dzielnicy zapewnia lepszy start. Ale nawet w grupie najuboższej (rodziny o rocznych dochodach w wysokości 35 tysięcy dolarów lub niższych) aż osiemdziesiąt siedem procent respondentów wybrało odpowiedź „ciężka praca”. Nie więcej niż jedna trzecia przyznała, że względy klasowe, rasowe lub etniczne ułatwiają awans⁷⁹. Bogaci czy biedni, wszyscy jednakowo wierzą, że człowiek jest kowalem swojego losu.

Jak już wspomniano wcześniej, amerykański sen w domyśle oznacza młodego człowieka, który nie tylko dobrze sobie radzi, lecz też zarabia więcej niż jego ojciec, realizując ideę awansu społecznego z pokolenia na pokolenie. Pewien mężczyzna, którego poznamy później, powiedział mi, że według jego ojca ciężka praca stanowiła przepustkę do sukcesu: „Mój tata miał bardzo ciężkie życie i musiał dawać z siebie wszystko. Nie uznawał żadnych wymówek. Powtarzał: «Staraj się najlepiej jak możesz». Ale na końcu i tak mówił sobie i mnie «Twoje najlepiej jak możesz to za mało. Nie starasz się wystarczająco. To dlatego, że bardzo młodo musiał dawać z siebie wszystko”. Myśląc o własnym życiu, syn dodał: „Więc czasem zastanawiam się, czy mam prawo czuć się dumny, bo nie byłem dla siebie aż tak surowy jak on”.

W ostatnich latach przekonania republikanów i demokratów na temat osobistej odpowiedzialności jednostki za jej los coraz bardziej oddalają się od siebie. W 2014 roku czterdzieści siedem procent zwolenników Partii Republikańskiej zgodziło się ze stwierdzeniem, że jeśli ktoś jest biedny, to zwykle „dlatego, że się nie stara”. Ale w 2017 roku z tym stwierdzeniem zgodziło się już pięćdziesiąt sześć procent republikanów. Taką odpowiedź w 2014 roku wskazało dwadzieścia dziewięć procent, ale w 2017 roku już tylko dziewiętnaście procent demokratów – tym samym różnica między zwolennikami obu partii wzrosła do trzydziestu siedmiu punktów procentowych⁸⁰.

Okazuje się, że republikanie nieświadomie stwarzają trudniejsze warunki do osiągnięcia poczucia dumy i to mimo tego, że regiony, w których przyszło im żyć, najboleśniej odczuły zmiany gospodarcze: są silniej narażone na zamykanie zakładów pracy, a zarobki są tam niższe. Demokraci chętniej tłumaczą swoje szczęśliwsze położenie „ogólniejszymi okolicznościami”.

Zatem w naszym kraju występuje przejmujący, nienazwany paradoks. Podzieliliśmy się na dwie gospodarki i dwie kultury, czerwoną i niebieską. Czerwone stany borykają się zarówno z trudniejszą sytuacją gospodarczą, jak i z bardziej wymagającym, staroświeckim typem indywidualizmu, zgodnie z którym to, jak jednostka radzi sobie w życiu, zależy od jej własnej ciężkiej pracy, a nie pomocy państwa i przywilejów klasowych i rasowych.

Co ciekawe, republikanie również mocniej niż demokraci wierzą w kapitalizm bez pomocy i regulacji ze strony państwa – to znaczy w dziki kapitalizm. W państwie, które kontrolują, nieuregulowany kapitalizm stawia ich w szczególnie trudnej sytuacji. Jak twierdzi Adam Smith w Bogactwie narodów, niehamowany wolny rynek, bez względu na swoje wady i zalety, działa najlepiej, kiedy rządzi nim jego własna, godna zaufania „niewidzialna ręka”. Ta ręka jest jednak najtwardsza dla tych grup ludności, które najbardziej w nią wierzą, znacznie łagodniej traktując tych, którzy domagają się wprowadzenia do ustroju kapitalistycznego aktywnej polityki opiekuńczej państwa. I znów, gdy złoża wysokojakościowego węgla się wyczerpią albo tani gaz ziemny wyprze węgiel, wielu republikanów będzie wierzyć, że to działanie niewidzialnej ręki rynku i że zadaniem jednostki jest się dostosować i pracować jeszcze ciężej.

Osobisty amerykański sen szczególnie dla republikanów jest silnie powiązany z korporacyjnym amerykańskim snem: marzeniem o większych zyskach udziałowców. Przez znaczną część XX wieku oba te sny szły z sobą w parze. Począwszy od lat 70., coraz częściej jednak ze sobą kolidują. Wiele korporacji przeniosło produkcję za granicę, do krajów takich, jak Meksyk, Chiny i Wietnam, gdzie siła robocza jest tańsza; to im pozwala zwiększać zyski przez obniżenie kosztów. Jak twierdzi William Greider w One World, Ready or Not, to właśnie jest korporacyjny amerykański sen. Wyprowadzając biznes z kraju, korporacje uwolniły się od ograniczeń, które narzucały im z jednej strony związki zawodowe, a z drugiej rząd federalny⁸¹.

We wschodnim Kentucky spółki węglowe zmniejszyły zatrudnienie nie poprzez przenoszenie wydobycia za granicę, lecz poprzez automatyzację⁸². Poza tym wydobycie węgla przeniosło się do innych regionów kraju. Kopalnie, takie jak Revelation Energy⁸³, Blackjewel⁸⁴ i Peabody, które wcześniej działały na terenie stanu, przerzuciły się na eksploatację złóż w Wyoming, które obecnie stanowią główne źródło amerykańskiego węgla⁸⁵. To doprowadziło do zniknięcia miejsc pracy w Kentucky⁸⁶. Obie partie polityczne przyjęły do wiadomości, że amerykański sen i korporacyjny amerykański sen kłócą się ze sobą. Tyle że jeśli chodzi o złagodzenie negatywnych skutków tej sprzeczności, demokraci oczekują rozwiązań ze strony rządu federalnego, natomiast republikanie podwoili wiarę – i zaangażowanie – w korporacyjny amerykański sen. W rzeczywistości ci drudzy z zasady sprzeciwiają się jakiejkolwiek ingerencji w praktyki korporacyjnych gigantów, nawet w takie, które pogrążają drobną przedsiębiorczość.

Byłam ciekawa, co w takim razie się dzieje, kiedy robotnikom wpoi się przekonanie, że kapitalizm nie potrzebuje ręki rządu i że w kapitalizmie każdy pracujący sam odpowiada za to, jak dobrze lub źle mu się powodzi – a potem zakłady pracy przeniosą się gdzie indziej? Ludzie, którzy zostali bez pracy, wpadają w pułapkę paradoksu dumy. Uważam, że jest to szczególnie trudne dla najsłabiej przygotowanych intelektualnie mieszkańców czerwonych stanów, najboleśniej dotkniętych negatywnymi skutkami przemian gospodarczych i kulturowych⁸⁷.

Od wstydu strukturalnego do wstydu osobistego

W jaki sposób człowiek przechodzi od utraty pracy – nie z własnej winy – do obwiniania siebie, że nie uniósł odpowiedzialności za swój los? Oto jak przy wspólnym lunchu odpowiedział mi na to pytanie czterdziestoletni wnuk górnika: „Weź na przykład chłopaków stamtąd, gdzie mieszkam. Najpierw facet dostaje wypowiedzenie i ma żal do inspektora. Potem do kierownika. Potem wścieka się na administrację Obamy za wprowadzenie Ustawy o czystym powietrzu (Clean Air Act), dopisuje do listy winnych Bidena, Partię Demokratyczną i głębokie państwo. Kiedy zasiłek się kurczy, a żona prosi o pieniądze na jedzenie i dzieci, facet staje przed trudnym wyborem: jeśli potrzebujesz kasy, a nie masz studiów, musisz wyjechać. Tylko że ma tu rodzinę i nie chce wyjeżdżać. Wtedy zaczyna źle o sobie myśleć. Rozgląda się za robotą i widzi oferty po dziewięć albo dziesięć pięćdziesiąt za godzinę, kręci nosem na babskie, jak uważa, prace w usługach, bo za takie pieniądze nie da się utrzymać rodziny. Ale jego partnerka mówi: «Dzieci chcą jeść». Bierze więc gównianą robotę, a ona mu gada, że i tak nie starcza na jedzenie, paliwo i naprawę dachu. W tym momencie wstyd staje się silniejszy, bo teraz myśli, że problem leży w nim. Drogą stanową numer 23 wraca z pustymi rękami, a w domu czeka na niego wstyd. A jeśli do tego dojdą prochy, to, wierz mi, będzie się bardzo wstydził. To może się skończyć rozwodem i brakiem kontaktu z dziećmi, a facet jest na zasiłku. Zawsze patrzył z góry na gości na zasiłku, a teraz sam z niego żyje. Więc jest mu wstyd i wścieka się, że musi się wstydzić. A potem przeczyta w «Appalachian News-Express» felieton, w którym tacy ludzie jak on są nazywani pasożytami, bo nie łożą na swoje rodziny, nie płacą podatków i przez nich miasto nie ma pieniędzy na zmodernizowanie kanalizacji. Nie dokłada się. Na domiar złego widzi w internecie, jak ludzie spoza regionu obrażają go, nazywając ciemniakiem, rasistą, seksistą i homofobem. Jest zły na tych, którzy go chcą zawstydzić. Na tym etapie już nie pamięta o wstydzie. Jest zwyczajnie wkurwiony”.

Niepewność dumy

Dla mieszkańców wschodniego Kentucky życie gospodarcze od dawna jest pasmem wzlotów i upadków, od upadku poczynając. „Przed węglem wiedliśmy twardy żywot pionierów” – wyjaśnił mi Andrew Scott. „Byliśmy biedni i kazano nam się wstydzić, że jesteśmy biedni. Węgiel wydobył nas z nędzy”.

Wraz ze wzrostem światowego popytu na węgiel zwiększało się zapotrzebowanie na górników. To był okres wzlotu w historii wzlotów i upadków. W latach 70. XX wieku zarobki górników osiągnęły szczytowy poziom w stosunku do inflacji. Odkąd w 1905 roku do Pikeville doprowadzono linię kolejową Chesapeake and Ohio Railway (C&O), za pomocą której zaczęto wywozić ogromne ilości węgla, jego wydobycie nieprzerwanie rosło⁸⁸. W 1977 roku hrabstwo Pike osiągnęło najwyższy poziom wydobycia, zajmując pierwsze miejsce pod względem łącznej produkcji węgla w całym stanie Kentucky; ten niepobity do dziś rekord jest nieustającym źródłem dumy mieszkańców⁸⁹. To mniej więcej w tamtym czasie Andrew Scott widywał na parkingu szkolnym mercedesy.

W liczącej około pięćdziesięciu domów dzielnicy Bowles Addition w Pikeville – gdzie mieszka dziś były gubernator Patton – w okazałych dworach z białymi kolumnami rezydowała górna warstwa ekonomii dumy: węglowi baronowie. „W promieniu piętnastu kilometrów od miasta mieszka ponad sto osób wartych netto co najmniej milion dolarów. To największe skupisko milionerów w Kentucky” – czytamy w artykule opublikowanym w 1983 roku na łamach „National Geographic”⁹⁰. Nie tylko właścicielom kopalni dobrze się wiodło. Niezależni górnicy objazdowi – mężczyźni z ciężarówką, kilofem i umiejętnością odnajdywania płytkich złóż węgla – i górnicy pracujący głęboko pod powierzchnią nareszcie wyszli z biedy. Zarabiali tyle, jak pisał wybitny dziennikarz z Kentucky Harry M. Caudill, że ich żony wieszały w oknach „firanki ze zwiewnej koronki” i przykrywały „podłogi z sosnowych desek kolorowymi dywanami”. Górnicy mogli sobie pozwolić na „jedwabną bieliznę, jedwabne koszule i kosztowne stetsony”⁹¹.

Ale nawet w tamtych czasach węgiel nie wszystkich wyciągnął z biedy raz i na zawsze. Dorastając, Andrew widział też, jak region Appalachów służył za główny przykład odrażającej amerykańskiej nędzy. Burmistrz Coal Run zapamiętał wyemitowany w 1964 roku specjalny program stacji CBS, zatytułowany Christmas in Appalachia (dostępny na YouTubie), o życiu w Beaver Creek pół godziny jazdy na północny zachód od Pikeville: „Wielu tutejszych czuło się urażonych takimi reportażami. Ukazywały nas jako brudnych nędzarzy, nieuczesanych, w łachmanach, wzbudzających litość”.

Dziennikarz CBS Charles Kuralt zatroskanym głosem zapytał mężczyznę, który wyglądał na znacznie starszego, niż był w rzeczywistości, dlaczego nie posłał swoich dzieci do szkoły. „Bo dzieciaki w klasie naśmiewałyby się z ich ubrań” – odpowiedział ojciec. Dziecko „byłoby zbyt zażenowane, że musi się pokazać w klasie w takim stanie, żeby się czegokolwiek nauczyć”. Dlatego ojciec uważał, że „nie ma po co” posyłać potomstwa do szkoły⁹². Tamten program i wiele późniejszych boleśnie uświadomiły mieszkańcom Appalachów, jakimi nędzarzami są w oczach innych i własnych. Dla wielu moich rozmówców tamte kręcone w dobrej wierze filmy o trudnej sytuacji w regionie były powodem do wstydu i rozżalenia. Płynął z nich przekaz: „świat się nad nami lituje, ale nie zadał sobie trudu, żeby nas poznać – a zwłaszcza dowiedzieć się, co robimy i z czego jesteśmy dumni”. Było im przykro, że są publicznie przedstawiani jako ludzie, którzy żyją w stanie wstydu.

„Czułem się dumny z tego, że mieszkam w energetycznej stolicy świata – ciągnął Scott – i z moich sąsiadów górników”. Z reguły zawód przechodził z ojca na syna. „Dziadek i ojciec pracowali w kopalniach, ale ja się wyłamałem” – powiedział mi pewien mężczyzna po trzydziestce.

Niczym rodzinny przepis kulinarny albo bibelot wspólny zawód budował więź między pokoleniami. Nawet jeśli ojciec przestrzegał synów przed pójściem w jego ślady, ponieważ to niebezpieczne i powoduje pylicę płuc, mogłeś powiedzieć: „Nie pracuję w kopalni, bo ojciec mi nie kazał”. Mężczyźni, z którymi rozmawiałam, wydawali się dumni z rodzinnej tradycji, nawet jeśli sami od niej odeszli.

Górników szanowano za ich wiedzę, umiejętności i cechy charakteru, których wymagała praca w kopalni, takie jak odwaga, nieustępliwość i cierpliwość, a także za to, że potrafią poradzić sobie z nudą, niewygodami i przede wszystkim ze strachem – przed zawałem ściany, niebezpiecznymi gazami, awarią sprzętu i krótszym życiem. Córka górnika tak opowiadała o życiu swojego ojca górnika: „Tata zdejmował lampę, odstawiał menażki i siadał przy stole w kuchni. Mama przynosiła mu kawę, a my z siostrą zdejmowałyśmy kawałeczki węgla z jego spodni. W kopalni musiał dojść pochylony w niskim szybie do przodka, a potem wybierać węgiel na leżąco. Jadł lunch, leżąc na boku. Pracował codziennie, z wyjątkiem niedziel, które były dla mamy i dla nas, siedmiu dziewczynek. Widzisz?” – spytała, pokazując oprawione w ramkę zdjęcie na ścianie salonu. „Wycięłam je z pierwszej strony «The Mineworker’s Journal» i oprawiłam, bo przypomina mi tatę”.

Na fotografii chudy mężczyzna z lampą czołową i wetkniętym za pasek akumulatorkiem patrzył przed siebie zatroskanym wzrokiem. Pod zdjęciem widniały słowa: „JUTRO NIE PRACUJEMY”. „To samo przydarzyło się mojemu tacie. Zwolnili go” – powiedziała kobieta. „Sadziliśmy fasolę, kukurydzę, rzepę i hodowaliśmy świnie. Ale kiedy był strajk, potrzebowaliśmy kartek na żywność. Nie myśleliśmy o sobie, że jesteśmy biedni i że będziemy potrzebować pomocy państwa. Ale potrzebowaliśmy. Zanosiliśmy więc czek z zasiłkiem do sklepu z dala od miasta, gdzieś, gdzie nas nie znali. Nie chcieliśmy, żeby ktoś nas zobaczył. Tacie było bardzo trudno”.

Strata miejsc pracy

Wraz ze wzrostem popytu na węgiel rosła liczba miejsc pracy w hrabstwie, które żyło, szczególnie w latach dziewięćdziesiątych, z jednej gałęzi przemysłu. W końcu jednak ten trend się odwrócił. Wiele czynności uległo automatyzacji i już samo to spowodowało spadek zatrudnienia. Według historyka Maxa Frasera po wprowadzeniu kombajnu górniczego typu continous miner (pasa transmisyjnego z zębami) w 1948 roku ekipa górnicza liczyła średnio „zamiast trzynastu lub czternastu górników sześciu lub siedmiu i produkowała więcej węgla”⁹³. Kolejnym ciosem było zwiększenie wydobycia gazu ziemnego metodą szczelinowania. Kiedy w latach 90. popyt na węgiel zaczął spadać, wielu górników objazdowych, mechaników maszyn górniczych i pracowników restauracji straciło pracę.

„Od lat dziewięćdziesiątych znikają miejsca pracy, obecnie lawinowo” – powiedział Andrew Scott. W 1990 roku w Kentucky w górnictwie pracowało 30 498 osób; w 2000 roku 14 508; w 2020 roku już tylko 3874⁹⁴. (Jedyną związaną z górnictwem grupą zawodową, która nie doznała uszczerbku, byli lekarze pulmonolodzy, zajmujący się leczeniem chorób zawodowych spowodowanych długotrwałym wdychaniem pyłu węglowego). Znikaniu miejsc pracy towarzyszyło osłabienie pozycji związków zawodowych, wiążących górników z Partią Demokratyczną⁹⁵.

Widziałam wyblakłe naklejki I LOVE COAL [Kocham węgiel] na klapach ciężarówek i zderzakach samochodów osobowych. Jednak ten surowiec stracił żywotne znaczenie dla gospodarki kraju. W 2000 roku węgiel był źródłem pięćdziesięciu dwóch procent energii elektrycznej w Stanach Zjednoczonych; do początku 2024 roku udział węgla w produkcji prądu spadł do szesnastu procent⁹⁶.

„Mieszkam wysoko w dulinie” – powiedział Andrew. „Stoi tam jakieś trzydzieści domów, wszystkie na dużych działkach. Dziesięć lat temu moimi sąsiadami byli zamożni dyrektorzy kopalń i górnicy. Ale stracili pracę. Jeden były górnik poszedł do szkoły fryzjerskiej. Inny przebranżowił się na pielęgniarza. Niektórzy bezrobotni górnicy stali się bezdomnymi, mieszkają pod mostem, bo nie chcą iść do noclegowni. Sąsiedzi i przyjaciele starają się jakoś im pomóc. Lokalne sklepy dają górnikom dwadzieścia procent zniżki. Kiedy byłem w komitecie miejskim, organizowaliśmy Dzień Wdzięczności dla Górników. Mogli się wtedy ostrzyc za darmo. Teraz moimi sąsiadami są lekarze z Centrum Medycznego w Pikeville”.

Była jeszcze inna straszliwa strata, której Andrew nie brał pod uwagę. Do poszukiwania złóż kopalnie zaczęły używać ogromnych maszyn, które usuwają wierzchołki gór. W całych Appalachach pracuje pięćset takich urządzeń, z czego trzysta w samym Kentucky, między innymi w hrabstwie Pike, w bok od drogi stanowej 23, zwanej „autostradą bidoków”. Tony ziemi wrzucane do łożysk rzecznych zatruły wodę i zaszkodziły dzikim zwierzętom. Niektóre koncerny, na przykład Blackjewel w hrabstwie Harlan, obiecały naprawić szkody, ale zanim zdążyły to zrobić, ogłosiły bankructwo⁹⁷. Najwybitniejszy amerykański obrońca wiejskiego życia, kentakijski pisarz Wendell Berry, przeprowadził akcję protestacyjną w gabinecie gubernatora⁹⁸. „Węgiel spalisz i go nie ma. Ale szczyt, który odstrzeliłeś, woda, którą zatrułeś, i dzika przyroda, której spokój naruszyłeś, pozostawiają niegojące się rany” – powie później Berry podczas spotkania ze mną i innymi osobami.

Oprócz utraty pracy byłych górników dotknęła inna strata, nie mniej ważna od tej pierwszej – dewaluacja ich wiedzy i kompetencji. Górnik umiał wyczuć żyłę w ścianie szybu, wiedział, kiedy podłożyć ładunek wybuchowy, potrafił naprawić zepsute narzędzia, wyczuć zagrożenie. Posiadał ogromną wiedzę, właściwą dla jego czasów i zawodu, ale zupełnie nieprzydatną poza tymi konkretnymi okolicznościami. Kiedy mieszkańcy regionu zaczęli wyjeżdżać za pracą, bezrobotni górnicy stracili część własnej społeczności, zdolnej docenić ich umiejętności i pracę, którą dawniej wykonywali.

Wielu byłych górników utożsamiało się ze słowami muzycznej legendy Johna Prine’a, którego rodzice pochodzili z hrabstwa Muhlenberg w stanie Kentucky⁹⁹:

Spółka węglowa przyszła z największą łopatą na świecie,
Wyrąbała drzewa i zdarła całą glebę,
Wydobyła węgiel i poszła stąd,
Nazywając to postępem ludzkości.

Urodzony w Pikeville piosenkarz country Dwight Yoakam też nie wróżył górnikom dobrej przyszłości, bez względu na to, czy zostali w kopalni, czy wyjechali z regionu¹⁰⁰:

Czy słyszałeś, jak stary górnik
Wykasłuje płuca
Czarne od pyłu węgla
Z czarnych korytarzy, czarnych korytarzy?
Jeśli słyszałeś, może rozumiesz,
Dlaczego zostawili to wszystko za sobą.

O mieszkańcach górzystych terenów Kentucky, wyjeżdżających do fabryk Cincinnati, Toledo, Chicago i innych miejsc, Yokam śpiewał:

Myśleli, że czytanie, pisanie, droga 23
Zawiodą ich do dobrego życia, jakiego nigdy nie znali,
Nie sądzili, że stara szosa
Może prowadzić do świata nędzy.

„W pierwszych dekadach XX wieku był to jeden z najszybciej rozwijających się obszarów regionu Appalachów” – pisze Max Fraser. „Jednak w okresie od 1946 do 1960 roku zagłębie węglowe we wschodnim Kentucky i Wirginii Zachodniej, gdzie dochód na głowę mieszkańca był o połowę niższy od średniej krajowej, straciło od dziesięciu do piętnastu procent swojej powojennej populacji”¹⁰¹. Ludzie wyjeżdżający za pracą stanowili część ośmiomilionowej rzeszy białych migrantów, która w latach 1900–1975 zasiliła prężnie rozwijające się przemysłowe miasta Środkowego Zachodu¹⁰². Tworzyli skupiska w takich miejscach, jak Uptown w Chicago (zwanym „rajem bidoków”), East End w Dayton, miasteczko South Lebanon w Ohio, Shedtown w Muncie czy dzielnica Stringtown w Indianapolis w stanie Indiana¹⁰³. Miejscowi biali często patrzyli na nich z góry, podobnie jak urodzeni na Północy czarni patrzyli z góry na czarnych migrantów z Południa. Jak powiedział mi mężczyzna, który wyprowadził się z wschodniego Kentucky do Cincinnati, a potem wrócił: „Bidoki są tam mniejszością, wiesz, gorszym sortem”. Zdarzało się, że bezrobotnym mieszkańcom Appalachów oferowano pracę, która nie istniała. Na przykład w drugiej i trzeciej dekadzie XX wieku Goodyear Tyre and Rubber Company z Akron wysłało w Appalachy swoich werbowników, którzy nakłaniali tamtejszych białych rolników do wyjazdu na północ, do Akron. Jak pisał jeden z takich wychodźców: „Zwalniali ludzi, a nie zatrudniali. Koncern robił to po to, by obniżyć płace tym, którzy już mieli pracę. Nadmiar siły roboczej pomógł osłabić związki zawodowe, przynajmniej na jakiś czas, i zasiać nieufność między nowymi migrantami i starymi pracownikami, którzy oskarżali nowych przybyszów o odbieranie im pracy i zaniżanie zarobków”¹⁰⁴.

Przede wszystkim jednak mieszkańcy Appalachów dowiadywali się z telewizji i swoich osobistych doświadczeń, jak wygląda życie w zamożniejszych niebieskich stanach, gdzie mieszkali beneficjenci globalizacji. Mieli powody, by się zastanawiać: „Dlaczego powodzi im się lepiej niż nam? Jeśli sami odpowiadamy za swój los, to co robimy źle?”.

Niemal wszyscy, z którymi rozmawiałam we wschodnim Kentucky, kiwali głowami, gdy pytałam, czy zdarzyło im się słyszeć, jak ktoś nazywał ich bidokami.

„Kiedy podróżuję, widzę, co wielu ludzi spoza naszego regionu myśli o nas, ze wschodniego Kentucky” – skomentował burmistrz Andrew Scott. „Nie tylko przez te zdjęcia bosych dzieciaków w łachmanach i z potarganymi włosami, które prezydent Lyndon Johnson pokazywał światu. Wiemy, co o nas myślą wielkomiejscy demokraci. Niebieskie stany mają łatwiej, ale nawet o tym nie wiedzą, bo nie zauważają nas tak, jak my zauważamy je. Do tego obrywamy od liberalnych satyryków i komentatorów, którzy nabijają się z nas, że jesteśmy otyli, naćpani, śmiesznie mówimy, jesteśmy biedni i hołdujemy przesądom. Powiedz mi, czy powinienem się bronić przed takimi krytykami z zewnątrz?”

Amerykański sen zamajaczył mieszkańcom regionu na horyzoncie, zaś w przypadku niektórych przesunął się na środek sceny, a potem odpłynął w dal. W pogoni za nim wiele osób wyjechało do miast Środkowego Zachodu lub jeszcze dalej. Wewnętrzny deficyt dumy został spotęgowany przez wykrzywione postrzeganie i docinki świata zewnętrznego.

Wielu mieszkańców hrabstwa Pike poniosło straty materialne, ale na tym nie koniec. Cierpieli również wskutek deprecjonowania ich kultury i kwestionowania ich statusu, ale to też jeszcze nie wszystko. Dostrzegali, że ludziom spoza ich regionu żyje się lepiej, lecz i to jeszcze nie koniec. Z powodu tych wszystkich strat znaczna część ludności tego dotkniętego zapaścią gospodarczą regionu dźwigała ciężar paradoksu dumy.

Po wymianie zdań na temat dumy i wstydu Andrew Scott zamyślił się głęboko. Milczał, gładząc uszy swojego psa, Chiefa. „Liberałom z wielkich miast wydaje się, że są najważniejsi” – odezwał się w końcu. „Nie zastanawiają się nad tym, ale uznają, że mają wszelkie powody do dumy. Brudne twarze górników, zasiłki dla ubogich, chore płuca to dla nich powód do wstydu. Nie podoba nam się to. W mojej (republikańskiej) partii zaczyna się mówić o wystąpieniu z Unii”. Pewien członek Izby Reprezentantów z Kentucky rzeczywiście wezwał do odłączenia się jego stanu od państwa¹⁰⁵. „Uważam, że nie ma racji co do secesji – stwierdził Andrew – ale rozumiem, dlaczego jest wściekły”.

62 W Shame and Conformity:. The Deference-/Emotion System („American Sociological Review” 1988, t. 53, nr 3, s. 395–406) Thomas Scheff łączy doświadczenie dumy z przywiązaniem do innych, a wstydu z jego brakiem. Istnieją różne typy wstydu: zróżnicowany (szczególny) i niezróżnicowany, jawny i ukryty, obchodzony (albo unikany) i nieobchodzony. Zob. Helen Block Lewis, Shame and Guilt in Neurosis, New York 1971.

63 Można przeprowadzić analizę równoległą zawiści i roszczeniowości, które mogą się kryć za poczuciem „zasługiwania” – na zamożność, władzę, status.

64 David Keen, Shame: The Politics and Power of an Emotion, Princeton 2023. Znaczeniem dumy i wstydu zajmowało się wielu badaczy. Zob. zwłaszcza: Thomas J. Scheff, Bloody Revenge: Emotions, Nationalism and War, Boulder 1994 i tegoż, Shame in Self and Society, „Symbolic Interaction” 2003, t. 26, nr 2, s. 239–262. Zob. też Suzanne Retzinger, Shame, Anger, and Conflict: Case Study of Emotional Violence, „Journal of Family Violence” 1991, t. 6, nr 1, s. 37–59.
David Keen podchodzi do wstydu (i dumy) w sposób naukowy i porównawczy, ja natomiast przyjmuję podejście psychologiczne odnośnie do dumy (i wstydu). Keen skupia się na konfliktach politycznych i ludobójstwach w różnych częściach świata, podczas gdy ja, jako etnografka, zajmuję się przesunięciem sympatii politycznych w jednej społeczności w jednym regionie, i sugeruję, że z analogicznym zjawiskiem spotkamy się w innych miejscach Stanów Zjednoczonych i świata.
Wielu badaczy koncentruje się na znaczeniu wstydu i dumy. Zob. zwłaszcza: Thomas Scheff, Bloody Revenge: Emotions, Nationalism and War, Boulder 1994; tegoż, Shame in Self and Society, „Symbolic Interaction” 2003, t. 26, nr 2, s. 239–262. Zob. też: Suzanne Retzinger, Shame, Anger, and Conflict: Case Study of Emotional Violence, „Journal of Family Violence” 1991, t. 6, nr 1, s. 37–59. Zob. też: Jeffrey Stuewig, June P. Tangney, Caron Heigel i in. (Shaming, Blaming, and Maiming: Functional Links among the Moral Emotions, Externalization of Blame, and Aggression, „Journal of Research in Personality” 2010, t. 44, nr, s. 91–102 ), którzy stwierdzają, że najbardziej „podatne na wstyd” są osoby postrzegające negatywne doświadczenia jako odzwierciedlenie własnych defektów i o największej skłonności do przesunięcia winy na zewnątrz. Helen Block Lewis, zgłębiając psychoterapię (Shame and Guilt in Neurosis…), dostrzega regularność, z jaką wstyd pojawia się, zostaje ukryty i złapany w „pułapki uczuć” – idee. Lewis identyfikuje dwie reakcje na wstyd: wycofanie i depresję (jak w moim „przesunięciu do wewnątrz”) oraz złość i agresję (jak w moim przesunięciu na zewnątrz i przerzuceniu winy).
Opierając się na historii Europy, Thomas Scheff [2000, The Ubiqquity of Hidden Shame in Modernity, „Cultural Sociology” 2014, t. 8, nr 2 (17 lutego 2014), s. 129–141] zakłada związek między wstydem, obwinieniem innych i przemocą w postaci tak zwanych spirali nawracania wstydu. Przyjmuje, że wstyd musi być w wystarczającym stopniu ukryty i musi być go wystarczająco dużo (s. 110), by działał sam na siebie, bez znalezienia rozwiązania. Również Keen uważa, że „zawstydzani na masową skalę dojrzewają być może do szukania wyjścia [z tej sytuacji] (Keen, s. 2–10). Odnośnie do innych autorów zajmujących się wstydem zob. bibliografię na końcu książki.

65 Merriam-Webster Dictionary, Pride: The Word That Went from Voice to Strength, blog Wordplay, [b.d.] www.merriam-webster.com/words-at-play/pride-meaning-word-history [dostęp: 7.04.2025].

66 Zob. Harper Douglas, Etymology of Proud, Online Etymology Dictionary, 27 grudnia 2020, www.etymonline.com/word/proud [dostęp: 7.04.2025].

67 Słownik Merriam-Webster opisuje to jako „uczucie przykrości spowodowane świadomością swojej winy, niedostatków lub niewłaściwego zachowania” i stan „hańby albo złej sławy”.

68 Arlie Russell Hochschield, The Managed Heart: The Commercialization of Human Feeling, Berkeley 1983.

69 Barbara Kingsolver, Demon Copperhead, tłum. Kaja Gucio, Poznań 2022, epub, rozdz. 39.

70 Courtney Campbell, Television’s “Rural Purge” Is the Reason So Many Classic ‘60s Sitcoms Were Canceled, Wide Open Country, 1 lipca 2021, www.wideopencountry.com/rural-purge/ [dostęp: 7.04.2025].

71 Mark Muro, Jacob Whiton, America Has Two Economies – and They’re Diverging Fast, The Avenue (blog), Brookings Institution, 19 września 2019, https://www.brookings.edu/articles/america-has-two-economies-and-theyre-diverging-fast/ [dostęp: 7.04.2025].

72 Tamże.

73 Daniel Wood, Geoff Brumfiel, Pro-Trump Counties Continue to Suffer Far Higher COVID Death Tolls, NPR, 19 maja 2022, https://www.npr.org/2022/05/19/1098543849/pro-trump-counties-continue-to-suffer-far-higher-covid-death-tolls [dostęp: 7.04.2025].

74 Carol Graham, Sergio Pinto, Unequal Hopes and Lives in the USA: Optimism, Race, Place, and Premature Mortality, „Journal of Population Economics” 2019, nr 32, s. 665–733. Zob. też: Joe Neel, Is There Hope for the American Dream? What Americans Think About Income Inequality, NPR, 9 stycznia 2020, jak rówież: Carol Graham, Why Are Black Poor Americans More Optimistic Than White Ones?, Brookings Institution, 30 stycznia 2018; Robert Kuttner, Everything for Sale: The Virtues and Limits of Markets, New York 1997.

75 Widening Gap in Death Rates Between Democrat and Republican in the US, „British Medical Journal”, 7 czerwca 2022, https://bmjgroup.com/widening-gap-in-death-rates-between-democrat-and-republican-in-the-us/ [dostęp: 7.04.2025].

76 Max Weber, Etyka protestancka i duch kapitalizmu, tłum. Dorota Lachowska, Warszawa 2023.

77 Frank J. Lysy, Why Wages Have Stagnated While GDP Has Grown: The Proximate Factors, An Economic Sense (blog), 13 lutego 2015, https://aneconomicsense.org/2015/02/13/why-wages-have-stagnated-while-gdp-has-grown-the-proximate-factors/ [dostęp: 7.04.2025].

78 Amina Dunn, Partisans Are Divided over the Fairness of the US Economy – and Why People Are Rich or Poor, Pew Research Center, 4 października 2018, https://www.pewresearch.org/short-reads/2018/10/04/partisans-are-divided-over-the-fairness-of-the-u-s-economy-and-why-people-are-rich-or-poor/ [dostęp: 7.04.2025].

79 Podsumowanie wyników oraz link do pełnego raportu z badań zob. Joe Neel, Is There Hope for the American Dream…

80 Samantha Smith, Why People Are Rich and Poor: Republicans and Democrats Have Very Different Views, Pew Research Center, 2 maja 2017.

81 Zob. Robert Kuttner, Everything for Sale…

82 J.W. Randolph, Impacts of Coal 101: Mountaintop Removal = Job Removal, Front Porch (blog), Appalachian Voices, 21 stycznia 2011, www.appvoices.org/2011/01/21/impacts-of-coal-101-mountaintop-removal-job-removal/ [link nieaktywny].

83 Lisa Abbott, Many Affected as Revelation Energy Files for Chapter 11 Bankruptcy, Kentuckians for the Commonwealth, 9 lipca 2019, https://archive.kftc.org/blog/many-affected-revelation-energy-files-chapter-11-bankruptcy [dostęp: 7.04.2025].

84 Dan Radmacher, Blackjewel’s Catastrophic Bankruptcy and the Collapse of the Mine Cleanup System, Appalachian Voices, 3 marca 2022, https://appvoices.org/2022/03/03/bankruptcy-mine-cleanup-collapse/ [dostęp: 7.04.2025].

85 U.S. Energy Information Administration, Coal Explained: Where Our Coal Comes From, 19 października 2022, https://www.eia.gov/energyexplained/coal/where-our-coal-comes-from.php [dostęp: 7.04.2025].

86 J.W. Randolph, Impacts of Coal 101: Mountaintop Removal = Job Removal, „Appalachian Voices”, 21 stycznia 2011, www.appvoices.org/2011/01/21/impacts-of-coal-101-mountaintop-removal-job-removal/ [dostęp: 7.04.2025].

87 Ciekawe badania, w których porównano pracowników umysłowych w Stanach Zjednoczonych i w Izraelu, pokazały, że Amerykanie częściej uważali niemożność znalezienia pracy za swoją osobistą porażkę, natomiast izraelscy Żydzi częściej postrzegali swoje niepowodzenie w kategoriach strukturalnych, co pomagało im uniknąć zniechęcenia i szukać dalej. Amerykańscy robotnicy traktowali poszukiwanie pracy jak manifestację pracowitości albo kwestię wytrwałości – co mogło być wyrazem etyki protestanckiej. Ofer Sharone, Flawed System/Flawed Self: Job Searching and Unemployment Experiences, Chicago 2013.

88 Michael E. Long, Wrestlin’ for a Livin’ with King Coal, „National Geographic”, czerwiec 1983, s. 795.

89 Greg Bone, Kentucky Coal Facts, 17th Edition, Energy and Environment Cabinet, Kentucky Department for Energy Development and Independence, Kentucky 2017, s. 12.

90 Michael E. Long, Wrestlin’ for a Livin’ with King Coal…, s. 807.

91 Harry M. Caudill, Night Comes to the Cumberlands: A Biography of a Depressed Area, Boston 1962, s. 110.

92 Real Appalachia, Christmas in Appalachia (1964) – Revisiting the CBS Special Report by Charles Kuralt with Updates, YouTube, 14 grudnia 2020, www.youtube.com/watch?v=4ECdhjJTHRc [dostęp: 7.04.2025].

93 Max Fraser, Hillbilly Highway: The Transappalachian Migration and the Making of a White Working Class, Princeton 2023, s. 42.

94 Odnośnie do zatrudnienia w przemyśle węglowym w skali całego kraju od roku 1927 do roku 2016 zob. Greg Bone, Kentucky Coal Facts, 17th Edition…, s. 117. Odnośnie do zatrudnienia od roku 2000 do chwili obecnej zob. Kentucky Energy and Environment Cabinet, Quarterly Coal Dashboard, Ky.gov, [b.d.], https://eec.ky.gov/Energy/News-Publications/Pages/quarterly-coal-dashboard.aspx [dostęp: 7.04.2025].

95 Lainey Newman, Theda Skocpol, Rust Belt Union Blues: Why Working-Class Voters Are Turnin Away from the Democratic Party, New York 2023.

96 Zob. Harry Stevens, America Needs Clean Electricity: These States Show How to Do It, „The Washington Post”, 12 kwietnia 2023, https://www.washingtonpost.com/climate-environment/interactive/2023/clean-energy-electricity-sources/ [dostęp: 7.04.2025]; dane przytoczone za U.S. Energy Information Agency.

97 Ken Ward Jr., Alex Mierjeski, Scott Pham, In the Game of Musical Mines, Environmental Damage Takes a Back Seat, „ProPublica”, 26 kwietnia 2023, https://www.propublica.org/article/how-we-measured-environmental-cost-bankrupt-mines [dostęp: 7.04.2025].

98 Liz Judge, Mountain Hero Gets Help from Author Wendell Berry, Earthjustice, 25 czerwca 2012, https://earthjustice.org/article/mountain-hero-gets-help-from-author-wendell-berry [dostęp: 7.04.2025]. Zob. Silas House, Jason Howard, Something’s Rising: Appalachians Fighting Mountaintop Removal, Lexington 2009. Zob. też stronę Alliance for Appalachia, koalicji lokalnych grup z kilku stanów w Appalachach, walczących z niszczeniem wierzchołków gór: https://theallianceforappalachia.org/where-work/ [link nieaktywny].

99 John Prine, Paradise, MP3 audio, ścieżka 5 na John Prine, 1971.

100 Dwight Yoakam, Readin’, Rightin’, Rt. 23, MP3 audio, ścieżka 5 na Hillbilly Deluxe, 1987.

101 Max Fraser, Hillbilly Highway…, s. 115.

102 Tamże, s. 3.

103 Tamże, s. 4–6, 110.

104 Tamże, s. 81–82. W latach 20. XX wieku Goodyear Rubber i inni producenci gumy rekrutowali robotników w regionie Appalachów „bez względu na lokalną sytuację biznesową”. Jak zauważa Fraser, i jak przypuszczali ówcześnie wydawcy gazet, była to „metoda zapewnienia sobie nadwyżki siły roboczej”.

105 Zob. Aila Slisco, Is Kentucky Republican Thomas Massie Making a Case for Secession?, „Nesweek”, 17 grudnia 2021, https://www.newsweek.com/kentucky-republican-thomas-massey-making-case-secession-1660399 [dostęp: 7.04.2025]. Zob. też: Brendan Cole, Marjorie Taylor Greene Asks If US Should Be Divided Between GOP and Democrats, „Newsweek”, 12 października 2021, https://www.newsweek.com/marjorie-taylor-greene-asks-us-divided-gop-democrats-national-divorce-1638025 [dostęp: 7.04.2025]; Colby Hall, Marjorie Taylor Green Gets Sean Hannity on Board for National Divorce – Then Warns of Looming Civil War,” „MSN”, 22 lutego 2023, https://www.mediaite.com/media/tv/marjorie-taylor-green-gets-sean-hannity-on-board-for-national-divorce-then-warns-of-looming-civil-war/ [dostęp: 7.04.2025].

4
Wszystkie ręce na pokład

Gdy zarządca Pikeville Donovan Blackburn kończył planować, jak zapobiec wybuchom przemocy w czasie sobotniego marszu, do Whitesburg w stanie Kentucky zmierzała zmotoryzowana karawana białych nacjonalistów. Heimbach załatwił im, że będą mogli rozbić się na prywatnym terenie; od piątkowego popołudnia mieli zacieśniać tam więzy towarzyskie, słuchać przemówień i odbywać quasi-wojskowe musztry. Kolumna pick-upów, furgonetek i samochodów osobowych sunęła krętą, wąską drogą przez duliny z rozrzuconymi z rzadka drewnianymi domami. Mijała przyczepy, zaparkowane pojazdy, przydrożne billboardy (reklamujące usługi prawników specjalizujących się w odszkodowaniach z tytułu nieszczęśliwego wypadku, akcje werbunkowe do armii, dawstwo organów i rodzinną pieczę zastępczą), plakaty pozostałe po zeszłorocznych wyborach z hasłami w rodzaju: „TRUMP KOPIE WĘGIEL!”.

W karawanie jechali między innymi członkowie organizacji:

Globalni Krzyżowcy

Zakon Ku Klux Klanu

Liga Południa

Rycerze Ku Klux Klanu

Ruch Narodowosocjalistyczny

The Right Stuff

The Dirty White Boys

Rada Konserwatywnych Obywateli

White Lives Matter

Identity Evropa

Vanguard America

Tradycjonalistyczna Partia Robotnicza (współzałożona w Indianie przez Heimbacha).

Samochody zatrzymały się na skraju dużego pustego pola, obok furgonetek organizatorów, którzy przyjechali wcześniej, by rozstawić namioty i przygotować jedzenie. Matthew Heimbach, wysoki, zwalisty dwudziestosześciolatek, witał wysiadających mężczyzn serdecznym uściskiem dłoni. Kobiety, na które spadł największy ciężar przygotowań, w samym wydarzeniu raczej nie brały udziału.

– Witajcie! – Matthew kierował przybywających do długiego stołu z kawą i pączkami. – Dobre, zdrowe amerykańskie śniadanie! Żadnych bajgli.

Uczestniczy marszu, który następnego dnia miał się odbyć w Pikeville, zjeżdżali się, by przygotować swój apel do białej dumy. Heimbach był ubrany w czarne spodnie, czarną koszulę i glany, które stanowiły jego znak rozpoznawczy. Później zwierzył mi się z przejęciem, że „są od Hugo Bossa, tego samego, który robił buty dla Hitlera i SS”. Kruczoczarne, ostrzyżone na szorstkiego jeżyka włosy i schludnie przycięta broda tworzyły wrażenie porządku i kontroli. Matthew był mistrzem w odbijaniu piłeczki za pomocą naszpikowanych faktami jednoakapitowych wypowiedzi. Może właśnie dlatego wielu zwolenników uważało go za „drugiego Davida Duke’a”, nawiązując do pochodzącego z Luizjany byłego Wielkiego Mistrza i najbardziej rozpoznawalnej postaci Ku Klux Klanu.

Tłum rósł i nieustannie się przetasowywał. Ludzie rozmawiali, przechodzili od jednej grupki do drugiej. Odpalali papierosy, częstowali nimi, palili, zaciągali się dymem, rozdeptywali niedopałki i zapalali kolejną fajkę. Z wyjątkiem kilku starszych wiekiem weteranów przytłaczającą większość ze stu pięćdziesięciu przybyłych stanowili mężczyźni dwudziesto-, trzydziesto-, czterdziestokilkuletni. Wszyscy w czerni lub brązach, niektórzy z wystającymi brzuchami albo z ogolonymi na zero głowami i schludnie przyciętymi bródkami, wielu w nasuniętych na czoło ciemnych okularach. Tatuaże pięły się po ramionach, przecinały klatki piersiowe, przemawiały z szyj, policzków i czół. Niektórzy stali przy swoich pick-upach i palili we własnym gronie. Pewien neonazista z Kentucky, blady muzyk o imieniu Jason, który grał w blackmetalowej kapeli, przeniósł się „z Nowego Jorku do w większości białej miejscowości w Indianie”. Inny, Scott, niedawno wyleciał „z Irish Pubu w Kentucky za świętowanie urodzin Hitlera”¹⁰⁶. Karabiny zawieszone na ramionach, broń krótka w kaburach u pasa lub na udzie. Walkie-talkie. Mężczyzna w czarnej koszulce z napisem: „DONALD PAKUJE” i twarzą Donalda Trumpa doczepioną do sylwetki siłacza z nagimi ramionami, podrywającego ciężką stalową sztangę. Pozbawiony zarostu chudzielec w koszuli w niebiesko-białą kratkę wydawał się zupełnie nie na miejscu.

Ku zachwytowi Matthew Heimbacha na skraju pola rozstawiły się wozy transmisyjne ekip stacji ABC, „The Guardian” i francuskiej telewizji. Uczestnicy jutrzejszego marszu i dziennikarze świdrowali się nawzajem wzrokiem.

Przesłanie Matthew Heimbacha

Zastanawiałam się, jak przesłanie Heimbacha odbiorą mieszkańcy Pikeville i całego okręgu wyborczego KY-5? Na pozór ten komunikat sprowadzał się do: „Słyszymy waszą rozpacz. Wielu rzeczy wam brakuje. Jesteśmy tu, by podnieść wartość tego, co macie – waszej białości”.

Jednak w przekładzie na język dumy brzmiałoby to: „Straciliście swoją dumę regionalną, wasze dobrze płatne miejsca pracy, to, co macie, uległo dewaluacji i zaczynacie tracić cierpliwość. My, brutalna prawica, otrzepiemy was ze wstydu i niezauważalnie przeobrazimy go w obwinianie – obwinianie Żydów, muzułmanów, czarnych, imigrantów, liberałów i demokratów. Spełnienie amerykańskiego snu? Zabrali wam to! To przez nich wszystko, co was kiedykolwiek zabolało. Nasza broń jest naładowana i odbezpieczona”.

Głównym sprzymierzeńcem i przyjacielem Heimbacha był Jeff Schoep, były szef Ruchu Narodowosocjalistycznego (National Socialist Movement – NSM), największego i najaktywniejszego neonazistowskiego ugrupowania w Ameryce¹⁰⁷. Dorównywali jeden drugiemu pozycją i obaj występowali jako zbrojni obrońcy dumy przed atakującym ją wstydem. Liberałowie i lewacy, którzy rozpamiętywali różne źródła wstydu – śmiertelne żniwo niewolnictwa, prawa Jima Crowa, Holokaust i wpływ węgla na klimat – niesłusznie próbowali zawstydzić Amerykę.

Obowiązywały zasady dumy z Ameryki, a liberałowie i demokraci je naruszali. Stając w obronie białej chrześcijańskiej dumy, Matthew wpisywał się w aktualne trendy polityczne. Republikańscy prezydenci Ronald Reagan i George H.W. Bush potępili przywódcę KKK Davida Duke’a jako rasistę. Ale Donald Trump już nie¹⁰⁸. „Odmowa potępienia Duke’a nie przyszła Trumpowi łatwo. Rozumieliśmy to” – powiedział mi później Heimbach. „Dlatego uznaliśmy, że jest po naszej stronie. Appalachy też mogły nas poprzeć. Tamtejsi ludzie czuli, że koncerny węglowe mają ich gdzieś. Rząd miał ich gdzieś. Obie partie miały ich gdzieś. Hrabstwo Pike zagłosowało na Trumpa, dlatego przyjęliśmy, że mogą nas wysłuchać”.

Matthew pomaga Trumpowi na wiecu

Piętnaście miesięcy wcześniej, jak zawsze ubrany w czarną koszulę, czarne spodnie i glany oraz, założoną specjalnie na tę okazję, czerwoną czapeczkę MAGA, Matthew dołączył do tysięcy rozentuzjazmowanych fanów Trumpa w Międzynarodowym Centrum Konferencyjnym w Louisville w Kentucky, gdzie kandydat na prezydenta zorganizował wiec przedwyborczy w 2016 roku. Matthew widział w telewizji, jak Trump wcześniej w Iowa wezwał swoich zwolenników: „Jeśli widzicie, że ktoś się szykuje, by rzucić pomidorem, skopcie mu tyłek… Zapłacę wam zaprawnika”¹⁰⁹. Trump „rozważał” opłacenie prawnika białemu mężczyźnie, który w obecności kamer uderzył czarnego demonstranta na wiecu wyborczym w Fayetteville w Karolinie Północnej. Gdy w Louisville kandydat Republikanów znowu zauważył demonstrujących pod hasłem „Black Lives Matter”, zawołał: „Przepędźcie ich stąd!”.

Nagranie z wiecu pokazuje reakcję Matthew na wezwanie Trumpa. Z wykrzywioną grymasem twarzą, krzycząc: „Wynocha!”, kilka razy popycha w stronę wyjścia młodą czarną kobietę, studentkę Uniwersytetu w Louisville, Kashiyę Nwanguma. Nwanguma i inni protestujący złożyli przeciwko Heimbachowi pozew o podżeganie do przemocy¹¹⁰.

Matthew został zatrzymany przez policję. „Na posterunku przyznałem się do zakłócenia porządku publicznego i wystąpiłem w roli własnego adwokata” – opowiadał później. „Powiedziałem im, że Donald Trump jest światowej sławy przedsiębiorcą i kandydatem na prezydenta. Czy można wyobrazić sobie większy autorytet?” Sędzia federalny David J. Hale napisał w uzasadnieniu wyroku: „Wydaje się prawdopodobne, że okrzyk Trumpa «Przepędźcie ich stąd» mógł zostać odebrany jako wezwanie do użycia siły”¹¹¹. Sędzia wymierzył Heimbachowi karę dziewięćdziesięciu dni więzienia w zawieszeniu na dwa lata. Matthew nie spełnił warunków zawieszenia.

Lokalne działania Matthew były wyrazem ogólniejszej, ambitnej wizji międzynarodowego ruchu białych nacjonalistów, zgodnie z którą, jak ją rozumiał Matthew, demokracja była słaba i należało ją zlikwidować. Uwielbiał Rosję. Podziwiał grecki Złoty Świt i trzykrotnie odwiedził Grecję, by spotkać się z przywódcami tego ekstremistycznego ugrupowania. Złoty Świt, w 2020 roku uznany przez sąd za organizację kryminalną, był orędownikiem białej chrześcijańskiej „Wielkiej Grecji”, wzorowanej na Rzeszy Niemieckiej Hitlera. Heimbach spotkał się też z białymi nacjonalistami w Republice Czeskiej i przemawiał na dorocznym zjeździe neonazistowskiej Narodowodemokratycznej Partii Niemiec. Utrzymywał przyjacielskie kontakty z neonazistowską National Action w Anglii, a miesiąc miodowy spędził w Bukareszcie w Rumunii; „Znam tam wielu wspaniałych nacjonalistów” – powiedział mi później. Z uznaniem wyrażał się o Froncie Narodowym (późniejszym Zjednoczeniu Narodowym) Marine Le Pen we Francji, Interesie Flamandzkim (Vlaams Belang) i Nowym Sojuszu Flamandzkim (Nieuwe-Vlaamse Alliantie) w Belgii, Lega Nord we Włoszech, Wolnościowej Partii Austrii i australijskiej One Nation¹¹². Liczył na to, że kiedy już pozbiera skrajną prawicę z wszystkich zakątków Stanów Zjednoczonych, połączy siły z „międzynarodowymi braćmi” w wyimaginowane „Wielkie Wczoraj”, by posłużyć się określeniem polskiego dziennikarza Ryszarda Kapuścińskiego.

Sprzeczne cele

Na razie jednak Heimbach skupiał się na „tutejszych braciach” z Appalachów i dlatego rozłożył przed drzwiami mieszkańców ulotki skierowane do „białych pracujących rodzin”, ze wspomnianym obrazkiem, na którym wysoki ojciec podrzuca do góry roześmiane dziecko, i dlatego członek jego grupy rozdawał teraz pączki mężczyznom, którzy schodzili się na ćwiczenia z musztry.

W rzeczywistości Matthew Heimbach postawił sobie dwa sprzeczne cele. Pierwszy polegał na wprowadzeniu ekstremistycznego przesłania do oficjalnego obiegu w spokojnym miasteczku Pikeville. Chcąc to osiągnąć, zamierzał działać niespiesznie i propagować złagodzoną wersję białego nacjonalizmu, by nie zabrzmieć zbyt ostro, wrednie czy nieludzko. Mógł odwołać się do cierpienia i gniewu tutejszych mieszkańców z powodu niesprawiedliwej straty, zaoferować im dumę z tego, że są rodowitymi białymi Amerykanami i krzyczeć z pominięciem faktów: „To biali zbudowali Amerykę, więc jest wyłącznie nasza!”.

Mógł też napomknąć mimochodem o segregacji rasowej. „Czy nie jest tak, że niektórzy czarni, na przykład czarni muzułmanie, też chcą segregacji?” – zapyta mnie później. „Nie jestem wrogiem czarnych. Popieram czarnych separatystów, którzy chcą żyć osobno”.

Uważał, że aby wprowadzić ten przekaz do mainstreamu, uczestnicy marszu nie mogą prezentować się zbyt dziwacznie ani skrajnie: żadnych prześcieradeł, kapturów, płonących krzyży. Potrafił propagować idee nazistowskie, nie wymieniając z nazwiska sztywniaka w mundurze, z przylizanymi włosami, wąsikiem i ramieniem uniesionym w salucie.

Nie było jednak do końca wiadomo, jak na pomysł „złagodzenia” zareagują jego ludzie. „Wielu chłopaków nie miało dotąd szansy pokazać się publicznie” – wyjaśnił.

Członkowie Ku Klux Klanu chcieli wystąpić w swoich przerażających szatach i machać flagami Konfederacji. Neonaziści zamierzali pochwalić się swastykami, członkowie Identity Evropa krzyżami celtyckimi. Inni przywieźli tablice własnej roboty z napisem: „NOG ÄR NOG”, hasłem szwedzkich ugrupowań antyimigranckich, oznaczającym: „Dość to dość”¹¹³. Jednak, jak barwnie opisuje to w Everything You Love Shall Burn dziennikarz Vegas Tenold, który był obecny na miejscu, większość uczestników przyjechała na marsz po to, by wyrazić swój ekstremizm, a nie po to, by go wprowadzać do głównego nurtu¹¹⁴.

Matthew chciał umożliwić przybyłym pokazanie się, ale jednocześnie chciał przyciągnąć do siebie zwykłych ludzi. Miał jeszcze trzeci cel: liczył, że poszczególne ugrupowania nauczą się ze sobą współpracować. To był kolejny problem. „Jednoczenie tych facetów to jak zaganianie kotów” – wyznał mi później.

Każde ugrupowanie miało własną tożsamość, którą starało się zaznaczyć, i nie chciało ryzykować, że zostanie pomylone z innym. Bractwo Aryjskie i Dirty White Boys nie bardzo rozumieli, co mają wspólnego z głosicielami hasła „Nog Är Nog”. Negowanie Holokaustu nie leżało w naturze KKK, za to dla neonazistów miało to zasadnicze znaczenie. Niektóre grupy ekstremistów głosiły zbliżone poglądy, ale się zwyczajnie nie lubiły. Prywatnie Heimbach krytykował członków KKK jako „dziadersów, którzy nie radzą sobie z internetem”. Skinami gardził, uważając ich za półanalfabetów i ulicznych zadymiarzy, za to podziwiał islamistów, gdyż byli „naprawdę oczytani”.

Co ciekawe, choć niektóre z przybyłych grup darzyły się wzajemną niechęcią, Matthew pogodził je wszystkie na własnej skórze. „Noszę wiele symboli politycznych” – zwierzył mi się w późniejszej rozmowie. „Nad sercem mam wytatuowaną wielką swastykę w kole zębatym¹¹⁵. A na ramieniu – podniósł lewą rękę – sztandar Konfederacji. Mam też krzyż celtyckie i runę”.

Jego ciało było prawdziwą Organizacją Narodów Zjednoczonych skrajnej prawicy.

Marsz miał się rozpocząć o godzinie 14.00 w sobotę. Rano na odludnym zielonym polu nad miasteczkiem Whitesburg w stanie Kentucky ludzie Heimbacha ustawili się do musztry.

„Baaa-czność! Dooo przodu patrz! Przed siebie marsz!”

Musztrę prowadził starszy mężczyzna, weteran amerykańskich wojen w Afganistanie i Zatoce Perskiej. Dał wszystkim pokaz zdecydowania, gotowości do walki i ojcowskiego przywództwa. Ucząc się trzymać broń i zakładać maski gazowe, wyalienowani doświadczali poczucia wspólnoty, wychowani bez ojca – ojcowskiej uwagi, niepewni siebie – męskiej dumy, cierpiący na niedobór dumy – dumy z własnej rasy; innymi słowy, zgromadzenie było w pewnym sensie spełnieniem marzeń.

Obcy w mieście

Zastanawiałam się, jak to się stało, że młody przybysz z zewnątrz wywołał tak duże poruszenie w spokojnym miasteczku w Appalachach, którego mieszkańcy, biali Amerykanie z klasy robotniczej, ze stoicyzmem starali się przystosować do ciężkich czasów? Byłam ciekawa osobistej historii Matthew Heimbacha. Czy chociaż pochodził z Appalachów? Podczas wielu naszych spotkań na przestrzeni czterech lat Matthew Heimbach po kawałku i we fragmentach opowiedział mi swoją historię:

„Miałem bardzo normalne dzieciństwo w rodzinie z klasy średniej. Dorastałem w dużym domu na Cheswill Street w Poolesville w stanie Maryland”. Złożyliśmy zamówienie w restauracji w Pikeville i Matthew zaczął sprawnie umiejscawiać swoją rodzinę na mapie społecznej. „Dziewięćdziesiąt pięć procent populacji tego miasteczka jest biała¹¹⁶. Poolesville znajduje się w hrabstwie Montgomery, które zajmuje jedenastą pozycję na liście najbogatszych hrabstw w Stanach Zjednoczonych¹¹⁷. Poolesville leżało w zasobnym regionie rolniczym, więc mieliśmy dobre szkoły, dobre drogi i inne korzyści w pięciotysięcznym miasteczku, które do dziś nie ma sygnalizacji świetlnej. Moi rodzice zaliczali się do klasy średniej, byli katolikami, umiarkowanymi republikanami popierającymi Mitta Romneya i gorącymi zwolennikami różnorodności rasowej. Tata miał korzenie niemieckie, mama irlandzkie. Tata wychował się w sierocińcu, w biedzie. Pracuje jako nauczyciel w liceum i trener koszykówki. Kiedy byłem mały, mama nie pracowała. Gdy miałem osiem lat, też zaczęła uczyć w liceum i trenować dziewczęcą drużynę koszykówki”.

Matthew Heimbach dorastał w nieco bardziej uprzywilejowanym środowisku niż Donovan Blackburn, zarządca Pikeville, dopinający teraz przygotowania do obrony miasta przed wybuchem przemocy podczas marszu białych nacjonalistów. Najwyraźniej dorastał w lepszych warunkach niż były gubernator Paul Patton. Urodził się bliżej spełnienia amerykańskiego snu niż uczelniany duszpasterz, wielebny Rob Musick, którego pomysł, by zorganizować na kampusie debatę z Heimbachem, Patton z taką stanowczością odrzucił.

Ale należało wziąć pod uwagę także inne okoliczności. „Prawie nie widywałem taty”. – W beznamiętnym zwykle głosie Matthew zabrzmiały ostre tony. „Kiedy byłem mały, podjął drugą pracę, której nie musiał brać. Zabierał mnie ze sobą na rekonstrukcje bitew wojny secesyjnej, ale czułem, że wolałby jeździć na nie sam”.

„Jestem najstarszy z trójki rodzeństwa – powiedział mi innym razem – i rodzice dali mi największą sypialnię, tę, którą chciałem, w piwnicy. Powiesiłem na ścianie flagę Konfederacji i proporce oddziałów SS. Ale tata nigdy nie przychodził na dół, więc ich nie widział. Kiedy rodzice się rozstali – Matthew miał wtedy około siedemnastu lat – widywałem go tak samo rzadko jak przedtem; pod tym względem nic się nie zmieniło”. Po odejściu ojciec Matthew pozostał obecny w jego życiu jako przedmiot żalu.

Wielu chłopców w całej Ameryce dorastało, prawie nie widując ojca lub nie widując go w ogóle; rola ojców przejmowana była przez matki, wujków, starszych braci, kuzynów, przyjaciół. Wydaje się, że rozczarowany i gniewny Matthew zafiksował się jednak na ojcu, a także na kulturze niemieckiej, z którą go kojarzył. „Po rozwodzie i przejściu na emeryturę ciągle jeździł do Niemiec, bo stamtąd pochodzili jego przodkowie i to go interesowało. W dzieciństwie pasjonowałem się Niemcami i drugą wojną światową” – opowiadał Matthew. „Często oglądałem History Channel. Widziałem zdjęcia wyniszczonych niemieckich jeńców wojennych po bitwie o Ardeny. Nie rozumiałem, dlaczego ci ludzie mają być źli. Miałem egzemplarz Mein Kampf i Dzienników Turnera”. To rasistowska powieść, napisana w latach 70. ubiegłego wieku przez Williama Luthera Pierce’a, której akcja dzieje się po wprowadzeniu w Ameryce zakazu posiadania broni. Afroamerykanie plądrują domy białych, rabując i gwałcąc, kończy się to wymordowaniem wszystkich Żydów¹¹⁸.

Podobnie jak wiele innych dzieci Matthew oglądał przebój kinowy z lat 70., Gwiezdne wojny. Ale nie kibicował tej samej stronie co reszta widzów. „Wszyscy w kinie byli po stronie księżniczki Lei i Luke’a Skywalkera” – wspominał. „Ale moim zdaniem fajniejsi byli Szturmowcy Imperium”.

Bez twarzy, uzbrojeni w karabiny, w białych chromowanych pancerzach, bezwzględnie zdyscyplinowani, przerażająco zuniformizowani, stanowili armię czarnego charakteru tej opowieści, przywódcy Imperium Galaktycznego, Dartha Vadera. Lord Vader powierzył im misję zlikwidowania szlachetnego jedi. „Znałem wszystkie jednostki Szturmowców: Szturmowcy czystki, Szturmowcy śmierci, Szturmowcy ciemności, Szturmowcy spopielający” – wspominał Matthew.

Szturmowcy chowali twarze pod przyłbicą. Nie posiadali uczuć ani, jak się wydaje, indywidualnej sprawczości. Poruszali się unisono, wykonywali rozkazy wodza i pewnie dlatego Matthew uważał, że są fajni.„Zawsze myślałem, że niemieckie oddziały szturmowe SS wyglądały jak Szturmowcy Imperium z Gwiezdnych wojen”, podkreślał.

Całkiem możliwe, że George Lucas, tworząc oddziały szturmowe Imperium, myślał o SS. Po latach Matthew uznał, że są odpowiednim wzorem dla pstrokatej armii jego zwolenników, która miała niebawem przemaszerować przez spokojne Pikeville.

Oczywiście miliony dzieciaków utożsamiały się z bohaterami gwiezdnych wojen. Ale dziecięca fascynacja Matthew Szturmowcami Imperium połączyła się w jego głowie z podziwem dla brutalnych przywódców, takich jak syryjscy Assadowie, Rodrigo Duterte na Filipinach, Pol Pot w Kambodży, Kim Dzong Un w Korei Północnej, Augusto Pinochet w Chile i Adolf Hitler – głównych szturmowców prawdziwej historii.

Jak to się stało, że historia Matthew skręciła w stronę, którą większość z nas uznałaby za nienormalną? Rozumiał sens moich pytań, a swoją wypowiedź zaczął od docinków dzieciaków na placu zabaw: „W podstawówce koledzy się ze mnie śmiali, bo byłem grubawy i miałem dziwne nazwisko. Przezywali mnie «Kraut» i «Jerry»”. Tyle że wiele dzieci, które w dzieciństwie były wyśmiewane przez rówieśników, nie zostało później neonazistami. Może chodziło o coś więcej niż tylko przezwiska?

W toku naszych licznych rozmów Matthew dokonał niemal klinicznej samooceny: „Myślę, że jestem wysoko funkcjonującym autystykiem. Staram się, żeby to w niczym nie przeszkadzało”.

Matthew mówił o spektrum autyzmu, zaburzeniu, w którym wysoka inteligencja często łączy się z niezdolnością do odczuwania empatii. Nie trzeba dodawać, że cechy autyzmu mogą występować w różnych kombinacjach i w różnym nasileniu oraz że osoby w spektrum wybierają różne cele życiowe. Osobą w spektrum autyzmu jest na przykład słynna aktywistka klimatyczna Greta Thunberg. Może to do pewnego stopnia wyjaśniać sztywność myślenia i brak empatii Matthew dla ofiar ideologii neonazistowskiej.

Oprócz zaniedbującego ojca i autyzmu młodego Matthew Heimbacha mógł ukształtować także pewien epizod. Opowiadając o swoim dzieciństwie, wspomniał o pewnym niesłychanym zdarzeniu, do którego doszło, gdy jego matka pracowała jako nauczycielka w Rockville w stanie Maryland: „Kiedy matka była w ciąży ze mną, pracowała w szkole. Rockville było różnorodne [rasowo] i klasy, w których uczyła, też były różnorodne. Postawiła ocenę niedostateczną czarnemu uczniowi, bo nie chodził do szkoły. Kiedyś po lekcjach chłopak poszedł za nią do samochodu i z nożem w ręku groził jej, że ją zabije, jeśli go nie przepuści do następnej klasy. Potem rodzice postanowili się przeprowadzić do Poolesville, gdzie dziewięćdziesiąt pięć procent ludności jest biała. Tam się urodziłem. Nie wiem, czy to było świadome czy nie, ale myślę, że postanowili uciec do białego miasta, bo tam było bezpieczniej”. – Umilkł. „Moja matka nie jest rasistką” – dodał po chwili. „Nie ma żadnych ukrytych uprzedzeń. Znam ją. Jest multikulturalistką. Popiera oficjalną linię partii. Ale kiedy coś zagroziło jej dziecku, zareagowała. Więc to zawsze mnie martwiło”. Uważał, że jego matka była niewolnicą liberalnego światopoglądu i że niewiele brakowało, by przeszkodziło jej to ochronić siebie – czy też jego – przed „czarną przemocą”. Ale zamiast dowiedzieć się, co dokładnie się wydarzyło, Matthew wrzucił tamten incydent do pancernej kategorii „biała ofiara czarnego sprawcy”, innymi słowy ofiara, którą muszą obronić Szturmowcy.

W książce Healing from Hate socjolog Michael Kimmel opisuje życie mężczyzn z Stanów Zjednoczonych, Niemiec i Anglii, którzy mieli ekstremistyczne poglądy, ale później je porzucili i stali się „byłymi ekstremistami”. Większość z badanych była w dzieciństwie maltretowana, wykorzystywana, porzucona lub doświadczyła innej traumy ze strony ojca. Większość tych, którzy nie zostali skrzywdzeni przez własnego ojca, doświadczyła przemocy fizycznej lub seksualnej ze strony ojczyma. Ci ojcowie i ojczymowie, którzy nie dopuszczali się takich nadużyć, „byli emocjonalnie wycofani, niedostępni, nieodgadnieni dla własnej rodziny”. Według Kimmela tacy chłopcy w dorosłym życiu czują się „nieudanymi mężczyznami”¹¹⁹. W pustą przestrzeń, którą mógłby wypełnić „dobry mężczyzna” albo „mężczyzna spełniony”, mogą wstawić „mordercę”. Jak historyk George Mosse napisał kiedyś o niemieckich ekstremistach, mężczyznach, z lat 30. XX wieku: „Walka była częścią ich najgłębszej istoty. Wojnę mieli we krwi”¹²⁰.

W światopoglądzie Matthew kobiety nie zostały co prawda zepchnięte do funkcji kozła ofiarnego jak Żydzi, czarni i imigranci, ale przypadała im podrzędna rola, zgodnie ze słusznym nauczaniem Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, do którego – wyłamawszy się z rodzinnej tradycji katolickiej – należał teraz Matthew. Nie miał nic przeciwko kobietom, inaczej, jak wykazało pewne badanie, niż wielu członków grupy Proud Boys. Tak czy inaczej, biały nacjonalizm to męska zabawa¹²¹.

A może chodziło o coś jeszcze?

Tarcza przed wstydem

Przez następne cztery lata odbędę z Matthew Heimbachem wiele rozmów. W tym czasie zaskakująco się on zmieni, pozostanie jednak niezwykle wrażliwy na niesłusznie mu narzucany, jak uważał, wstyd o podłożu etnicznym. Uważał, że liberałowie zabraniają mu czerpać dumę z jego niemieckich i irlandzkich korzeni, z przynależności do białej rasy.

„Czułem się oskarżany o zbrodnie popełnione przez moich przodków zarówno ze strony matki, jak i ojca, i to doprowadzało mnie do szału. Jestem pewien, że niemieccy krewni ojca w czasie drugiej wojny światowej walczyli przeciwko Stanom Zjednoczonym. Jestem pewien, że przodkowie mamy w Wirginii walczyli przeciwko Unii. Słyszę, że Niemcy i konfederaci byli źli. Ale ja – w jego głosie zabrzmiały twarde nuty – nie zamierzam czuć się winny ani przepraszać za to dziedzictwo. Uważam, że liberałowie przeginają z przepraszaniem. Nie zgadzam się na to”.

Kiedy miał dziewięć lat, grał w szkolnej reprezentacji koszykówki. „Nasza drużyna nazywała się Poolesville Indians [Indianie z Poolesville]” – wspominał. „Ze względu na poprawność polityczną niektórzy liberałowie chcieli ją przemianować na Poolesvilles Falcons [Pooleswilskie Sokoły]. Sprzeciwiałem się temu”.

W liceum uznał, że jego misją jest oczyszczenie pamięci przodków i siebie z wyimaginowanego wstydu: „Sprawdziłem historię rodziny mojej matki i doszedłem do ludzi, którzy byli konfederatami. W liceum zapisałem się do Descendants of Confedarate Veterans [Potomkowie Weteranów Konfederatów]. Zacząłem brać udział w rekonstrukcjach historycznych 8 Pułku Piechoty Konfederacji z Wirginii”.

Jednym ze sposobów zmazania prawdziwego lub wyimaginowanego wstydu jest wzmocnienie uszczuplonych zasobów dumy rasowej. Zdaje się, że właśnie to Matthew próbował zrobić. Był biały. Chciał, by wolno mu było być z tego dumnym. Na tym jednak nie poprzestał: „Słyszałem, że konfederaci walczyli po stronie zła i że przodkowie mojej mamy byli złymi konfederatami”. Postanowił więc odzyskać to, co – jak sobie wyobrażał – stracił lub co zostało mu wręcz ukradzione: dumę z przodków i z siebie. Jego plan polegał na pokazaniu, że jego przodkowie byli szlachetni, a ich przekonania słuszne; tych, którzy się z tym nie zgadzali, uznał za wrogów. Niektórym kategoriom ludzi – białym, południowcom, Niemcom – przyklejono niezmywalny wstyd. Matthew wypowiedział wojnę niesprawiedliwemu obarczaniu wstydem kategorii społecznych, do których należeli jego bliscy. Najwidoczniej uznał, że liberałowie chcą zmusić go do dźwigania wstydu za dawne grzechy jego przodków i był gotów walczyć z każdym, kto tego od niego zażąda.

„Gdy byłem starszy – opowiadał dalej – zaproponowałem radzie miejskiej, żeby postawić pomnik żołnierzom Konfederacji z Poolesville. Odpowiedzieli mi: a może obu stronom? Tylko że całe Poolesville poparło Konfederację. Są u nas groby żołnierzy Unii, ale ci ludzie zmarli z powodu chorób albo zginęli w bitwach na północy Wirginii. Nie było żadnych obu stron”. Z punktu widzenia Matthew wzniesienie pomnika żołnierzom Konfederacji miało nie tylko upamiętnić historię, lecz także pomóc przywrócić dumę.

W dzieciństwie Matthew kazano się wstydzić, bo był pulchny i miał za dużo spółgłosek w nazwisku, a chyba nic go nie osłaniało przed wstydem. Niesprawiedliwe narzucanie mu wstydu budziło w nim wściekły gniew, nawet teraz, kiedy był już dorosły. Czuł się ofiarą i postanowił skrzyknąć innych, którzy też tak się czuli, by razem z nimi wydać wojnę wstydowi.

Jednym ze sposobów zwalczania wstydu jest oczywiście zaprzeczanie temu, czego dotyczy. Matthew pasjonował się historią, ale umiał prześlizgiwać się nad całymi górami faktów historycznych, jeśli stawiały w złym świetle jego lub jego przodków. Uważał na przykład, że w wojnie secesyjnej nie chodziło o zniesienie niewolnictwa, lecz o prawa pojedynczych stanów. A samo niewolnictwo? Według niego „czarni niewolnicy byli przeważnie dobrze traktowani”. W kwestii Holokaustu mówił: „Nie wierzę w obozy zagłady i 6 milionów ofiar”. Skoro nic złego się nie stało, nie było powodu do wstydu. Zadośćuczynienie za przeszłe krzywdy bez unurzania wszystkich żyjących białych Amerykanów i niemieckich gojów w odrażającym wiecznym wstydzie nie mieściło mu się w głowie. „Prędzej szlag mnie trafi, niż ktoś mnie zmusi do wstydu” – oświadczył z absolutnym przekonaniem. „Nie muszę się na to zgadzać”.

Polityka wymazywania wstydu

Gdy Matthew Heimbach wyjeżdżał do Baltimore na studia na Towson University, nie zapomniał o swojej krucjacie przeciwko wstydowi. „Na pierwszym roku wstąpiłem do organizacji Youth for Western Civilization” – opowiadał. „Odkryłem, że na uniwersytecie działa Black Student Union. Jest Women Union. Gay and Lesbian Union. Ale nie było stowarzyszenia białych. Próbowałem założyć White Student Union”.

Heimbach, który uważał się za niezłomnego obrońcę białej dumy i ofiarę poprawności politycznej, stworzył też samozwańczą „straż uniwersytecką”, której członkowie kręcili się w nocy z latarkami i pojemnikami gazu pieprzowego po kampusie. Wcześniej zorganizował uczelnianą sekcję Youth for Western Culture, która budziła kontrowersje między innymi za sprawą wypisywanych kredą na chodnikach haseł, takich jak „Biała Duma” i „Koniec Białego Wstydu”. Jeden z czarnych studentów powiedział później dziennikarzowi, że „to było przerażające”¹²².

Z czasem Matthew włączył do swojej misji walki ze wstydem groźby użycia siły. Po zrobieniu licencjatu z historii wystąpił o uprawnienia nauczycielskie: przepustkę do amerykańskiego snu. Ale: „Powiedzieli mi, że jeśli chcę uczyć, muszę wyrzec się białego nacjonalizmu. Wybrałem biały nacjonalizm. Zrezygnowałem z opieki zdrowotnej, emerytury i zarobków, które zaczynały się od 50 tysięcy rocznie. Teraz, z moim licencjatem, będę całe życie pracował w fabryce za dziesięć czy jedenaście dolarów za godzinę, ponieważ uważam, że tak należało postąpić. Nie mógłbym spojrzeć w oczy moim wnukom i powiedzieć im, że nie walczyłem i nie poświęciłem wszystkiego dla ich dobra” – powiedział.

Matthew opierał więc teraz swoją dumę na dwóch podstawach: bycia odważnym strażnikiem amerykańskiego snu białych chrześcijan oraz poświęcenie własnej szansy na spełnienie tego snu.

Z dyplomem licencjackim w kieszeni Matthew zaczął wieść życie robotnika. W 2015 roku na osiedlu przyczep w Paoli w stanie Indiana współzałożył Tradycjonalistyczną Partię Robotniczą. W 2017 roku to ugrupowanie liczyło już, jak twierdzi Heimbach, trzystu członków w samym Kentucky.

Od historii swojego życia Matthew przeszedł gładko do tyrady przeciwko swoim prawdziwym i wyobrażonym krytykom. Jak ich postrzegał? „Lewacy wiecznie się mają za ofiary. Uwielbiają czuć się ofiarami i jednocześnie wpędzać innych w poczucie winy. Ale to dzięki farmerom z Tennessee, którzy utrzymują cały system, mogą drzeć mordy. Kim są ci burżuje, żeby mówić nam w Poolesville, jak mamy nazwać swoją drużynę?” (Dawniej nazywała się Poolesville Indians). „Poznaliście wszystkie tajemnice wszechświata, bo macie licencjat?” – ciągnął Matthew. „Banda baristów ze Starbucksa, odgrzewająca tematy Jona Stewarta i Billa Mahlera. Słabi i żałośni wielbiciele poczucia winy. Gdyby państwo nie było po ich stronie, już w jeden dzień byłoby po nich”.

W jego przekonaniu biali byli ofiarami, a liberałowie prześladowcami. Konfederacja i neonaziści byli ofiarami liberałów, którzy wmawiali im, że powinni się wstydzić. Jeśli miał być nienawidzony za swoje poglądy, to trudno, był gotów po męsku to znieść. Możliwe, że mieszkańcy regionu Appalachów też czuli się ofiarami i obie grupy miały wspólną płaszczyznę, nie w sprawie lepszego jutra dla przeżywających trudne czasy rodzin, lecz w kwestii gniewu z powodu narzucanego wstydu. Doszłam do wniosku, że właśnie taki tok rozumowania przywiódł Matthew Heimbacha do Pikeville.

W gospodarce materialnej ojciec Matthew ciężko pracował, by spełnić amerykański sen, on sam zaś zrezygnował z niego w imię własnych ideałów. W rzeczywistości duma z wyrzeczenia się amerykańskiego snu mieszała się w nim z pogardą dla tych, którzy go pożądali: „Znam gościa, który w pracy wypruwa sobie żyły, a potem wraca do domu, gdzie czekają na niego niekochająca żona, dostatek i zioło; co za marnotrawstwo”. Sam dumnie aspirował do objęcia przywództwa nad ruchem nienawiści i poprowadzenia amerykańskich szturmowców do zwycięstwa białego nacjonalizmu.

„Od czasu do czasu czytam sobie mój biogram na stronie Southern Poverty Law Center” – zwierzył mi się. Fascynowała go własna sława w kręgach liberałów. „Jakiś Norweg napisał o mnie książkę. Niezłe osiągnięcie jak na dwudziestosześciolatka!” – stwierdził z uśmiechem. Mówił o znakomitej książce Everything You Love You Will Burn Vegasa Tenolda¹²³.

Sława, która cieszyła Matthew, jego rodzinę wprawiała w przerażenie. „Kiedy powiedziałem w domu, że jestem neonazistą – opowiadał beznamiętnym tonem – rodzice mnie wydziedziczyli”. Jego nowo odnalezioną dumę uznali za wstyd: „Nie rozmawiałem z nimi od pogrzebu babci dziesięć lat temu i nawet nie wiem, czy żyją. Słyszałem, że adopcyjna matka mojego ojca ma demencję i myślałem, czyby jej nie odwiedzić, ale nie wiem, gdzie przebywa. Wysłałem mejla do ojca, ale nie odpowiedział. Moja siostra wyszła za mąż i zmieniła nazwisko, żeby nie kojarzono jej ze mną. Moją prawdziwą rodziną jest ruch białych nacjonalistów”.

Zatem co się właściwie działo? Może to: Matthew, czując się odrzucony przez ojca, zaczął się uważać za „syna” swoich przodków – z jednej strony niemieckich, z drugiej z amerykańskiego Południa. Liberałowie kazali im się wstydzić za Zagładę (po stronie ojca) i niewolnictwo (po stronie matki). Zatem Matthew, inteligentny i dobrze znający historię, przemaszerował przez fakty historyczne, wymazując cały Holokaust i tworząc sobie pozytywny obraz niewolnictwa. Miliony pomordowanych, lincze i rozpaczliwe próby ucieczki – obie historie zostały poddane zaprzeczeniu i nazwane kłamstwami po to, by mógł odzyskać ukradzioną, jak sądził, dumę.

Matthew Heimbach przybył do regionu borykającego się z paradoksem dumy, gdzie zanikanie możliwości łączyło się z silnym przekonaniem, że człowiek jest kowalem swojego losu: jeśli ci się udało, to wyłącznie twoja zasługa; jeśli przegrałeś, wiń tylko siebie. W miejscu, gdzie bardzo trudno osiągnąć sukces, łatwo za to spaść na dno, wiele osób dźwigało brzemię niezasłużonego wstydu. Przyjechał, by zaproponować im rozwiązanie. W jego zamyśle marsz miał połączyć dwa źródła straty i wstydu. Pierwszym była strata i wstyd całej kategorii ofiar globalizacji, wyczerpywania się dobrych złóż węgla, redukcji zatrudnienia i dewaluacji zdobytych z takim wysiłkiem umiejętności – ofiar dźwiganego wstydu. Drugim – jego własne wyobrażone upokorzenie rasowe. Byli ofiarami. On był ofiarą. Razem tworzyli braterstwo ofiar.

Rozwiązanie, które miał do zaproponowania Matthew, polegało na przejściu od wstydu do szukania winnych i zemsty za kradzież dumy. Wybór Baracka Obamy na prezydenta Stanów Zjednoczonych, ruch Black Lives Matter, święto federalne na cześć Martina Luthera Kinga, zmienianie nazw budynków, usuwanie pomników Konfederacji, wprowadzenie historii rasowej na uniwersytety – to wszystko uważał za robotę złodziei dumy.

Matthew był kimś w rodzaju poszukiwacza kulturowej wersji żyły wysokojakościowego węgla, która umożliwi szybkie wzbogacenie się. Chciał wydobyć urażoną dumę, rozniecić jej płomień i stanąć na czele rosnącej armii, która przywróci chwałę białej rasie.

106 Lois Beckett, Is There a Neo-Nazi Storm Brewing in Trump Country?, „The Guardian”, 4 czerwca 2017, https://www.theguardian.com/world/2017/jun/04/national-socialism-neo-nazis-america-donald-trump [dostęp: 7.04.2025].

107 Southern Poverty Law Center, National Socialist Movement, Extremist Files Database, [b.d.], www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/group/national-socialist-movement [dostęp: 7.04.2025].

108 Daniel L. Byman, Assessing the Right-Wing Terror Threat in the United States a Year After the January 6 Insurrection, Brookings Institution, 5 stycznia 2022, https://www.brookings.edu/articles/assessing-the-right-wing-terror-threat-in-the-united-states-a-year-after-the-january-6-insurrection/ [dostęp: 7.04.2025].

109 Michael Finnegan, Noah Bierman, Trump’s Endorsement of Violence Reaches New Level: He May Pay Legal Fees for Assault Suspect, „The Los Angeles Times”, 13 marca 2016, https://www.latimes.com/politics/la-na-trump-campaign-protests-20160313-story.html [dostęp: 7.04.2025].

110 WLKY, Protestor Pushed at 2016 Trump Rally, CNN, 4 kwietnia 2017, www.cnn.com/videos/politics/2017/04/02/protester-pushed-trump-rally-louisville-kashiya-nwanguma-sot.wlky [dostęp: 7.04.2025].

111 Sąd okręgowy odrzucił wszystkie zarzuty wobec Trumpa z wyjątkiem „podżegania do zamieszek”. Jednakże również ten zarzut został oddalony przez Sąd Apelacyjny, ponieważ po wezwaniu: „Przepędźcie ich!”, Trump dodał: „Nie róbcie im krzywdy”. Wyrok sądu apelacyjnego zob. Nwanguma v. Trump, No. 17-6290 (6th Cir. 2018), www.law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/ca6/17-6290/17-6290-2018-09-11.html [dostęp: 7.04.2025].

112 Zob. Adam Hochschild, Another Great Yesterday, recenzja książki Shadowlands: Fear and Freedom at the Oregon Standoff – A Western Tale of American in Crisis Anthony’ego McCanna, „The New York Review of Books”, 19 grudnia 2019, https://www.nybooks.com/articles/2019/12/19/oregon-standoff-another-great-yesterday/ [dostęp: 7.04.2025]. Jednakże tradycje, których broni prawica, mogą być różne w poszczególnych krajach. Holenderski przywódca Geert Wilders „jako tradycji” broni małżeństw jednopłciowych i pomocy społecznej. Zob. Jan Willem Duyvendak, Josip Kesic, The Return of the Native: Can Liberalism Safeguard Us Against Nativism?, New York 2022.

113 Ryan Wilson, Detroit Lions Disavow Use of Their Logo During Violent Rally in Charlottesville, CBS Sports, 16 sierpnia 2017, https://www.cbssports.com/nfl/news/detroit-lions-disavow-use-of-their-logo-during-violent-rally-in-charlottesville/ [dostęp: 7.04.2025].

114 Zob. Vegas Tenold, Everything You Love Will Burn: Inside the Rebirth of White Nationalism in America, New York 2018.

115 Koło zębate, obecne w ikonografii niektórych neonazistowskich ugrupowań, nawiązuje do symbolu Deutsche Arbeitsfront, organizacji robotników, rzemieślników, pracowników fizycznych i umysłowych i pracodawców w nazistowskich Niemczech. Zob. FARE Network, Guide to Discriminatory Practices in European Football. Version 6, czerwiec 2021, https://farenet.org/uploads/files/2021_Fare_guide_to_discriminatory_practices_UEFA_.pdf [dostęp: 7.04.2025].

116 Według spisu powszechnego w momencie marszu białych nacjonalistów w Pikeville biali nie-Latynosi stanowili siedemdziesiąt osiem procent, a w 2021 roku stanowią osiemdziesiąt procent populacji Poolesville. Jeśli włączymy białych Latynosów, otrzymamy osiemdziesiąt osiem procent w 2017 roku i dziewięćdziesiąt procent w 2021 roku. Dane za USA, Poolesville, MD, [b.d.], https://datausa.io/profile/geo/poolesville-md#demographics [dostęp: 7.04.2025].

117 Ranking na podstawie danych U.S. Census Bureau na temat mediany dochodu na gospodarstwo domowe w 2010 roku. Wyniki spisu powszechnego z 2020 roku plasują hrabstwo Montgomery w dwudziestce najzamożniejszych hrabstw Stanów Zjednoczonych.

118 W Polsce wydana pod pseudonimem: Andrew MacDonald, Dzienniki Turnera, tłum. Bartłomiej Zborski, Rachocki i Sk-a, Pruszków 1999.

119 Michael Kimmel, Healing from Hate: How Young Men Get into – and Out of – Violent Extremism, Oakland 2018, s. 20.

120 George L. Mosse, Nationalism and Sexuality: Respectability and Abnormal Sexuality in Modern Europe, New York 1985, s. 124.

121 Adam Hochschild, The Proud Boys and the Long-Lived Anxieties of American Men, recenzja książki We Are Proud Boys: How a Right-Wing Street Gang Ushered in a New Era of American Extremism Andy’ego Campbella, „The New York Times”, 18 września 2022, https://www.nytimes.com/2022/09/18/books/review/andy-campbell-we-are-proud-boys.html [dostęp: 7.04.2025].

122 Southern Poverty Law Center, Heimbach, w: Extremist Files Database, [b.d.], www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/individual/matthew-heimbach [dostęp: 7.04.2025]. Materiał filmowy o patrolach „straży” Heimbacha, zob. „Vice”, White Student Union (film dokumentalny), YouTube, opublikowany przez 4 czerwca 2013, www.youtube.com/watch?v=GJ_MHp8iqtQ [dostęp: 7.04.2025].

123 Zob. Vegas Tenold, Everything You Love Will Burn: Inside the Rebirth of White Nationalism in America, New York 2028.

5
Ludzie stąd i ludzie z zewnątrz

„Marsz? Zamknę się w domu na klucz”.

Emerytowana urzędniczka opieki społecznej Ruth Mullins była oddaną członkinią Kościoła Baptystycznego Góry Syjon i wierną czytelniczką „The Washington Post”. Łagodna Afroamerykanka, o jasnobrązowych oczach i delikatnie pobrużdżonej twarzy okolonej siwiejącymi włosami, mimo swoich siedemdziesięciu sześciu lat zachowała młodzieńczy wigor. W drodze do naszego stolika w spokojnym kąciku lokalnej restauracji w Pikeville utykała lekko z powodu chorego biodra. Kiedy po nią przyjechałam, czekała na mnie przed otoczonym sosnami domem, który stał tuż obok domów jej matki i dwóch sióstr. Przy niespiesznym posiłku zastanawiała się bez emocji, dlaczego biali nacjonaliści postanowili zorganizować marsz w jej miasteczku: „Urodziłam się i wychowałam w Pikeville, tak jak moi rodzice, dziadkowie i pradziadkowie. Ale w całym hrabstwie stanowimy zaledwie procent ludności. Więc może myślą, że nas tu nie ma”.

Bez względu na to, czy organizatorzy marszu myśleli, że ich tam nie ma, czy świadomie chcieli ich zastraszyć, czarni, Żydzi i imigranci odcisnęli swój ślad w najbielszym okręgu wyborczym Stanów Zjednoczonych własnymi miejscami dumy. Jednym z nich była tablica z brązu w historycznym centrum miasta upamiętniająca Effie Waller Smith, urodzoną w Pikeville afroamerykańską poetkę, autorkę trzech wysoko ocenianych tomików, z których pierwszy wydała w 1904 roku, mając dwadzieścia pięć lat¹²⁴. Miejscowy Dils Cemetery, założony przez pułkownika armii Unii, jest znany z tego, że był pierwszym międzyrasowym cmentarzem we wschodnim Kentucky¹²⁵.

Również imigranci zaznaczyli swoją obecność w mieście. Miejscowy ośrodek zdrowia, w którym większość okolicznych mieszkańców robi badania okresowe i korzysta z porad specjalistów, zatrudnia między innymi doktora Al Addasiego, doktora Muhammada Ahmada i doktor Ramyę Akellę. „Tu, w górach, bardzo trudno o dobrego lekarza” – powiedział mi burmistrz Andrew Scott. „Chwała Bogu, że u nas pracują”.

Mieszkańcy Pikeville jadali w restauracjach o nazwach El Azul Grande, Mi Hacienda, El Picante, El Burrito Loco, prowadzonych przez potomków Meksykanów, należących do odrębnej, milcząco akceptowanej mniejszości.

Miłośnik faszystowskich Niemiec, Matthew Heimbach, urodzony w stanie Maryland i mieszkający w Indianie, w Appalachach człowiek z zewnątrz, przybywał ze swoim przesłaniem do miasta, które życzliwie przyjęło piętnowane przez niego i jego zwolenników grupy społeczne. „KKK nie jest w tych stronach czymś zwyczajnym i nigdy nie był. No, może sto lat temu, ale nie w naszych czasach” – wyjaśniła mi Ruth.

Ku Klux Klan istotnie pojawił się w Pikeville jakieś sto lat temu, w 1924 roku, i po raz drugi – w 1990 roku¹²⁶. Ruth podzielała przekonanie Donovana Blackburna: „Rasiści mają takie samo prawo do wolności słowa jak my wszyscy, ale znam to miasto i wiem, że ludzie nie nabiorą się na ich hasła” – zauważyła.

Podobnie uważali inni tamtejsi Afroamerykanie, starsi i młodsi od Ruth. Licząca sobie dziewięćdziesiąt dwa lata ciotka Ruth, Thelma Mullins, przyjęła mnie przy stole w salonie pełnym rodzinnych fotografii. Filigranowa staruszka, którą czule opiekowali się córka i wnuk, dopiero ode mnie dowiedziała się o planowanym marszu. „Nie zwracam uwagi na takie rzeczy” – stwierdziła.

Thelma była córką dzierżawcy, emerytowaną powierniczką First National Bank of Pikeville i matką dziesięciorga dzieci: „Mieszkaliśmy w dziewięcioro na farmie doktora Wallisa. Tata płacił czynsz w kukurydzy i zbudował dom z bali, w którym mieszkaliśmy. Orał mułem, Wielkim Johnem, a mama robiła przetwory z warzyw. Było przy tym mnóstwo roboty”.

Thelma skończyła szkołę podstawową Perry A. Cline School, założoną przez prawnika z klanu McCoyów, zaangażowanego bezpośrednio w spór z Hatfieldami¹²⁷. W latach 30. XX wieku, gdy uczęszczała tam Thelma, w szkole uczyło się siedemdziesięcioro siedmioro czarnych dzieci, działały Klub Hiszpański i chór, często występujący w First National Bank. (Liceum w Pikeville zaczęło przyjmować czarnych uczniów w 1956 roku, ale dopiero dziesięć lat później, w 1966 roku, po zamknięciu Perry A. Cline School, wszystkie szkoły w hrabstwie stały się w pełni zintegrowane¹²⁸). Kiedy powiedziałam jej o marszu, Thelma zaśmiała się cicho i pokręciła głową: „Spytaj ich, czy choć raz w życiu pracowali tak ciężko jak ja”.

Mieszkająca po sąsiedzku Afroamerykanka, pastorka po czterdziestce, która odprawiała nabożeństwa w małym kościółku i regularnie wypełniała ustawioną przed nim szafeczkę z żywnością dla potrzebujących, powiedziała to samo, co Ruth. Co niedzielę do jej kościoła przychodziło kilkanaście osób, przeważnie czarnych, ale też kilkoro białych. Podczas nabożeństw jej siostrzeniec grał na gitarze. „Po śmierci mojego męża [pastora] kapelmistrz odszedł z kościoła razem z chórem” – powiedziała z filozoficznym spokojem. „Ale my zostaliśmy i robimy mnóstwo wesołego zamieszania”. A w sprawie marszu: „Lepiej niech nie zadzierają z kościołem”.

Czarny pracownik rektoratu UPike do spraw studenckich, poważny dwudziestodziewięcioletni mężczyzna, tak przedstawił mi sytuację rasową na uczelni: „Czarnych jest siedem procent. Jakiś czas temu urządziliśmy Dzień Czarnej Historii, ale to jeszcze dzieciaki, mają swoje egzaminy, treningi sportowe, randki, więc nie było większego zainteresowania. Zamierzam zorganizować vana na mobilną wystawę czarnej historii ze zdjęciami różnych ważnych postaci, może będziemy odwiedzać akademiki, żeby trochę rozniecić ciekawość. A na dyskotece…” – milczał przez moment. „Śmieszna rzecz z tym słowem na «n». Czarni mogą tak o sobie mówić. Ale zauważyłem ostatnio na dyskotece, jak podtańcowują do białych, żeby sprawdzić, czy nie używają tego słowa. Myślą, że to ich własność. Tak jak «bidok» dla tutejszych białych”. Jeśli chodzi o marsz, pokręcił głową: „Komu to się podoba? Ale każdemu wolno głosić swoje poglądy, pod warunkiem że robi to pokojowo, zgadza się? Jesteśmy w Ameryce”.

Większość krewnych Ruth Mullins przybyła do hrabstwa Pike dawno temu, mniej więcej wtedy, co przodkowie zarządcy miasta Donovana Blackurna, rektora Burtona Webba i wielu innych tamtejszych białych. Przodkowie Ruth dotarli do Kentucky na długo przed wielką migracją czarnych z głębokiego Południa w latach 1910–1970. Dla większości przeciągających przez Kentucky potomków niewolników był to tylko przystanek w drodze na Północ, ale rodzina Ruth osiedliła się tam na zawsze.

Ojciec Ruth był górnikiem w końcowym okresie węglowej prosperity, kiedy kibice piłkarscy skandowali: „Jest dobrze, jest w porzo…”. Podobnie jak cała Ameryka mieszkańcy Pikeville żyli w rytmie inwestycji i dezinwestycji wielkich przedsiębiorstw, które zwalniały lub zatrudniały pracowników zależnie od aktualnego popytu na węgiel. Ojciec Ruth zaczął pracować w kopalni pod koniec złotej ery przemysłu węglowego w Appalachach, przypadającej na lata 1912–1927¹²⁹ – czasie, kiedy pięćset kopalni wydobywało węgiel i zakładało osiedla górnicze w południowej części Appalachów, dając jedną trzecią miejsc pracy w całym regionie¹³⁰.

Gdy dnem doliny poprowadzono kolej, wzdłuż jej trasy zaczęły powstawać osiedla górnicze¹³¹. W samym hrabstwie Pike w latach 1907–1958 spółki wydobywcze zbudowały co najmniej pięćdziesiąt cztery takie prowizoryczne osiedla, przeznaczone dla górników i ich rodzin¹³². Miały one bardzo różne rozmiary: w założonym przez Elkhorn City Coal Company w Praise mieszkało zaledwie dziesięciu górników; największe osiedle Ford Motor Company w Stone zapewniało kwatery dla 1,5 tysiąca osób¹³³. W momencie wybuchu drugiej wojny światowej hrabstwo Pike należało do najgęściej zaludnionych w całym stanie¹³⁴.

Największe osiedle górnicze w całym stanie koncern U.S. Steel zbudował w 1917 roku w miasteczku Lynch, sto pięć kilometrów na południe od Pikeville. Powstało tam ponad tysiąc domów dla 2 tysięcy ludzi, czteropiętrowy dom towarowy i kręgielnia. Pod koniec drugiej wojny światowej miasteczko liczyło 12 tysięcy mieszkańców trzydziestu ośmiu różnych narodowości¹³⁵.

Do obozów górniczych ściągały całe rodziny. Jak pisze Harry Caudill: „Z wyeksploatowanych plantacji bawełny na głębokim Południu przybywali w poszukiwaniu nowego życia synowie i córki biednych jak mysz kościelna dzierżawców”¹³⁶. Przyjeżdżali też robotnicy z Włoch, Węgier, Polski, Rumunii, Albanii i Grecji. „W Jenkins w dziewięciuset nowych domach zbudowanych na terenach, gdzie kilka lat wcześniej rozciągały się […] pola kukurydzy i pastwisko [należące do jednego człowieka], zamieszkało 8 tysięcy ludzi”¹³⁷. Jak grzyby po deszczu wyrastały nowe miasta o takich nazwach, jak Happy, Sassafras i Hi-Hat¹³⁸. Caudill pisze, że

w złotej erze przemysłu węglowego na wyżynie Cumberland gorączkowo wydobywano [węgiel] do kominków, pieców i fabryk całego kraju; czarne złoto płynęło nieprzerwanym strumieniem z setek wielkich i małych zsuwni […]. Głównymi narzędziami górniczymi były ręczny świder, kilof, szufla, lampa karbidowa, czapka górnicza z miękkiego płótna i skóry oraz komplet blaszanych menażek z obiadem¹³⁹.

Tak przed falą zwolnień żył i ojciec Ruth Mullins. „Kiedy w latach 70. tatę zwolnili z kopalni – wspomina Ruth – znalazł pracę tutaj, w Pikeville, w firmie wydobywającej piasek, i z tego nas utrzymywał”.

Przy restauracyjnym stoliku Ruth opowiedziała mi o swoim dzieciństwie w Pikeville: „Chodziłam do szkoły podstawowej tylko dla czarnych tutaj niedaleko, która później, jak już ją skończyłam, stała się zintegrowana. W 1959 roku w tutejszym liceum były cztery czarne uczennice¹⁴⁰, a wśród nich ja. Nie mieliśmy żadnych problemów z integracją, naprawdę”.

Z dokumentów wynika, że Pikeville High zaczęło przyjmować czarną młodzież w 1956 roku¹⁴¹, dwa lata przed wyrokiem Sądu Najwyższego w sprawie Brown przeciwko Kuratorium Oświaty, który uznał oddzielne placówki oświatowe za „ipso facto nierówne”.

„Jenkins [pobliskie miasteczko] wprowadziło szkoły zintegrowane dopiero pod koniec lat 60.” – zauważyła Ruth. Jako nastolatka Ruth stykała się z segregacją rasową poza szkołą. „W tamtych czasach w Liberty Theater biali siedzieli na parterze, a czarni na balkonie. W drugim kinoteatrze w Pikeville dla czarnych wyznaczono osiem ostatnich rzędów. Naprzeciwko szkoły była restauracja Bobby Sox Grill. Białe nastolatki chodziły tam puszczać muzykę z szafy grającej i tańczyć, może na colę i hot doga. Margaret zapytała mnie, dlaczego nigdy tam nie chodzę. Odparłam: «Nie wiesz? Nie wolno mi, to tylko dla białych». Margaret była w szoku. Biali żyli pod kloszem” – stwierdziła rzeczowo Ruth.

Przykra była nie tylko sama segregacja, lecz także samotność jej doświadczania, gdyż Margaret przypadła jedynie rola obserwatorki. To poczucie osamotnienia mocno utkwiło w pamięci Ruth. Przypomniała mi się uwaga nieżyjącego doktora Paula Farmera, założyciela Partners in Health, organizacji promującej poprawę opieki zdrowotnej między innymi na rolniczych obszarach Haiti i Rwandy. Mówiąc o międzyrasowych przyjaźniach, zauważył, że poznanie historii jest ceną za dopuszczenie do bliskości¹⁴².

Ruth opowiedziała mi także o innym, boleśniejszym epizodzie lekceważącego potraktowania przez ulubioną nauczycielkę. „Mieliśmy świetną panią od angielskiego; w 1963 roku zabrała nas do Barter Theater w Abingdon w Wirginii na Poskromienie złośnicy. To była wielka frajda. Ale po przedstawieniu poszliśmy na kolację do Martha Washington Inn i na miejscu mnie i trzy pozostałe czarne dziewczynki poproszono o zjedzenie w kuchni, gdy wszyscy pozostali będą jedli w restauracji”. Nauczycielka nawet nie próbowała oponować. „Odmówiłyśmy jedzenia w kuchni i czekałyśmy w autobusie. Wróciłyśmy do domu głodne”.

Był rok 1963. Dziewięć lat wcześniej Sąd Najwyższy zakazał segregacji w oświacie, ale dopiero wprowadzona w 1964 roku Ustawa o prawach obywatelskich położyła kres podobnym aktom dyskryminacji w miejscach publicznych¹⁴³. Ruth zamyśliła się, wspominając czekanie z pustym żołądkiem w autobusie, gdy biali uczniowie jedli w restauracji, bierność nauczycielki i kolegów z klasy, słabe przeprosiny i ciężkie milczenie, odczuwany wówczas wstyd. „Do dziś mam do niej o to żal” – wyznała.

Rozmowa dwutorowa

Ruth opowiadała mi o swoim dzieciństwie i jednocześnie przeglądała galerię zdjęć rodzinnych w telefonie. Jej wzrok wyłapywał najdrobniejsze różnice odcieni. Przez cały czas przesuwała do góry palcami po ekranie smartfona, szukając konkretnych twarzy. Nasza rozmowa przy obiedzie biegła dwutorowo: po torze słów i po torze obrazów, które Ruth wyłuskiwała powoli z pamięci urządzenia. Przez ekran sunął niekończący się szereg poważnych ciemnych, choć często też jasnych twarzy. Zatrzymywała się przy niektórych, by mi je pokazać. Odtwarzała wstecz liczącą sto sześćdziesiąt lat historię swojej rodziny w Kentucky.

Jej matka, o jasnobrązowej skórze, z łagodnym, choć uroczystym wyrazem twarzy, uwieczniona na zdjęciu jako kobieta w średnim wieku, urodzona w hrabstwie Pike w 1931 roku.

Matka jej matki, urodzona w hrabstwie o pokolenie wcześniej, bardzo podobna do córki.

Ruth zatrzymała się przy tym zdjęciu: „Wygląda na białą, nie sądzisz?… Cała moja rodzina jest bardzo biała; niektórzy mają niebieskie oczy i jasne włosy”.

Kilka zdjęć dalej zatrzymała się znowu. „Była w połowie biała” – powiedziała.

Kilka zdjęć dalej: „Kiedy pracowałam w Waszyngtonie, koleżanka zauważyła: «Nie wiem, jakiej jesteś rasy. Nie jesteś biała i nie jesteś niebiała». Nie spodobały mi się jej słowa. Jestem, kim jestem”.

Podano nam przystawki, a ona nadal wolno skrolowała galerię zdjęć. Podejrzewała, że jej pradziadek ze strony ojca był synem białego, najstarszego syna właściciela średniej wielkości farmy w Harold w sąsiednim hrabstwie Floyd, dwadzieścia sześć minut jazdy na północny zachód od Pikeville. Ruth odkryła, że biały właściciel jej prababci pochodził z Wirginii, ale kupił farmę w Kentucky – farmę, nie plantację, bez dworu z białymi kolumnami. „Pradziadek ze strony mamy też przybył z Wirginii przed 1840 rokiem, w kajdanach”. Komentując jasny kolor skóry swoich przodków, stwierdziła rzeczowo: „Wiesz, co synowie plantatorów wyprawiali z kobietami. To część historii, ale wielu z nas nie lubi do tego wracać”.

Przed 1865 rokiem „w spisach ludności czarni mieli tylko numery” – powiedziała Ruth. „Dopiero po 1865 roku zapisywano ich pod ich nazwiskami”. W 1860 roku czarni stanowili blisko dwadzieścia procent ludności Kentucky; cztery i pół procent z nich było wyzwoleńcami. We wschodnim Kentucky, gdzie nie istniały warunki dla ekstensywnego rolnictwa, czarnych było mniej niż w innych częściach stanu¹⁴⁴. W 1860 roku w hrabstwie Pike mieszkało 7325 białych, dwudziestu dziewięciu właścicieli niewolników, trzydzieścioro siedmioro czarnych niewolników, sześćdziesięcioro niewolników Mulatów, pięcioro czarnych wyzwoleńców i trzydzieścioro pięcioro wyzwoleńców Mulatów. W przeprowadzonym po wojnie secesyjnej spisie ludności, z 1870 roku, wymienionych jest sześćdziesięcioro czworo czarnych, trzydzieścioro dwoje Mulatów i siedmiu żołnierzy U.S. Colored Troops urodzonych w hrabstwie Pike¹⁴⁵. „Jeden z moich przodków był właścicielem kopalni węgla w Wirginii Zachodniej” – powiedziała Ruth.

Zdjęcia z następnego stulecia przedstawiały krewnych Ruth, którzy przybyli do Kentucky w okresie wielkiej migracji w latach 1910–1970. „Moi krewni z Alabamy przyjechali do Kentucky, żeby pracować w kopalniach” – wyjaśniła Ruth. Ale kiedy skończyła się złota era węgla: „Moi wujkowie, ciotki i sąsiedzi wyjechali pracować w Inland Steel w Illinois i w fabryce Chevroleta w Michigan”.

Kentucky okazało się dla nich tylko przystankiem w emigracji z głębokiego Południa. Jak pisze w swojej książce Gone Home: Race and Roots Through Appalachia socjolożka Karida Brown, jedna z tras wielkiej migracji przebiegała przez wschodnią część regionu Appalachów. „Pierwsze pokolenie emigrowało z trzewi głębokiego Południa w góry wschodniego Kentucky w poszukiwaniu wolności i swobód obywatelskich” – pisze Brown. Po pewnym czasie część z nich przeniosła się za pracą dalej na północ – do Cincinnati, Cleveland, Columbus, Dayton, Middletown, Pontiac, Flint i innych miast, gdzie działały zakłady motoryzacyjne, zanim one same wyemigrowały do Meksyku i Chin¹⁴⁶.

W czasie kilkuletniego czy nawet kilkudziesięcioletniego pobytu we wschodnim Kentucky czarni imigranci pracowali w kopalniach i mieszkali w miasteczkach o takich nazwach, jak Black Joe, Harlan, Hazard, Red Fox czy Wheelwright¹⁴⁷. Historyk Bill Turner zauważa w swojej książce The Harlan Renaissance, że do dzisiaj na zloty rodzinne przyjeżdżają samochodami na numerach z New Jersey, Ohio i Wirginii¹⁴⁸. W czasie pierwszej wojny światowej hrabstwo Lynch (nazwane tak na cześć osoby, a nie zbrodni linczu) miało 4 tysiące czarnych mieszkańców¹⁴⁹. W 1946 roku tylko w Harlan mieszkało 8,5 tysiąca czarnych górników i członków ich rodzin¹⁵⁰. Obecnie całe hrabstwo liczy zaledwie nieco ponad pięciuset mieszkańców¹⁵¹.

Mimo to ojciec Ruth, jak wszyscy czarni w tamtych czasach, musiał zachowywać czujność. W XX wieku w całych Stanach Zjednoczonych powstało 10 tysięcy tak zwanych sundown town¹⁵². Czarnym nie wolno było przebywać w nich po zachodzie słońca pod groźbą usunięcia ich siłą. Pikeville do nich nie należało.

Do najgłośniejszego haniebnego incydentu, o którym słyszała Ruth, doszło w miejscu leżącym o godzinę jazdy na zachód od Pikeville w 1919 roku. Jej ojciec miał wtedy osiem lat. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej biali weterani wrócili do domu i, umęczeni walkami, szukali pracy w przeżywającej zastój gospodarce. Okazało się, że gdy oni walczyli w Europie, Louisville and Nashville Railroad (L&N) zatrudniła do kładzenia nowych torów czarnych robotników. Stu dwudziestu pięciu uzbrojonych w karabiny białych mężczyzn wypędziło z Corbin dwustu lub czterystu, zależnie od relacji, czarnych robotników z rodzinami¹⁵³. Nikt nie zginął, ale czarni mieszkańcy miasta przeżyli koszmar; stracili dach nad głową i zostali niesprawiedliwie obciążeni wstydem. Większość z nich nigdy nie wróciła do Corbin¹⁵⁴.

Choć wypędzenie z Corbin wydarzyło się przed jej urodzeniem i godzinę jazdy od jej domu w Pikeville, Ruth znała i pamiętała tę historię, a jej biała przyjaciółka Margaret nie. Wielu białych, z którymi rozmawiałam, nie słyszało o tym incydencie; nie pojawił się też w rozmowie z chętnie odwołującym się do historii Matthew Heimbachem. „W młodości nie słyszałem o Bobby Sox Grill, segregacji rasowej w tutejszym kinoteatrze ani o Corbin” – powiedział mi pewien mężczyzna. „Dopiero kiedy po czterdziestce poszedłem na studia, zobaczyłem, że segregacja rasowa dotyczyła nie tylko sklepów i miejsc pracy, lecz także naszych wspomnień”.

Droga Ruth do amerykańskiego snu zaczęła się w biurze burmistrza Pikeville, a następnie zawiodła ją do Marylandu, niedaleko stolicy państwa. „Po ukończeniu Pikeville High zrobiłam kurs księgowości i znalazłam pracę księgowej w sklepie z odzieżą damską” – powiedziała.

W 1960 roku ówczesny burmistrz Pikeville, William Hambley, rozpoczął przygotowania do Cut-Through, wielkiego projektu inżynieryjnego, którego realizacja trwała czternaście lat i który ze względu na swój rozmach bywa porównywany do budowy Kanału Panamskiego¹⁵⁵. Hambley szukał bystrych pracowników do prowadzenia badań wstępnych. „Zgłosiłam się i zostałam przyjęta. Uwielbiałam tę pracę. Później ogłoszono egzamin na urzędników państwowych i wszyscy namawiali mnie, żebym do niego przystąpiła. Zdałam go z najwyższym wynikiem. Dostałam propozycję pracy maszynistki w Urzędzie Usług Społecznych w Waszyngtonie. Miałam dopiero dwadzieścia jeden lat! Znalazłam mieszkanie w Silver Spring w stanie Maryland i zaczęłam pracować. W tamtych czasach twoją pracę oceniano na podstawie jakości kopii przez kalkę i umiejętności załatwiania telefonów” – wspomina Ruth. Tak czy inaczej, jej świat się rozszerzył: „Wkrótce zajmowałam się przyjmowaniem wniosków od internowanych [w czasie wojny] Japończyków, ocalałych z Zagłady, młodych weteranów wojny wietnamskiej bez nóg i o zatwierdzenie małżeństw zawieranych według chińskiej tradycji. Nie mogłaś okazywać, że coś cię szokuje”.

Trzydzieści lat później Ruth otrzymała wiadomość od swoich sióstr, które zostały w Pikeville: „Mama miała początki demencji. Wróciłam, żeby pomóc. Dostałam pracę w Urzędzie do spraw Zdrowia i Bezpieczeństwa Górników. Zajmowałam się tam wnioskami o leczenie pylicy”. Po przejściu na emeryturę została w Pikeville.

Kiedy podano nam deser, Ruth odłożyła na chwilę telefon ze zdjęciem czarnego mężczyzny z siwą brodą, który z powagą patrzył w kamerę z otchłani pełnego trudów życia. Gdy znów wzięła urządzenie do ręki, przeskrolowała do ziarnistego zdjęcia prababci ze strony ojca, urodzonej w niewoli na początku XIX wieku w Wirginii. To ona z grubsza dwieście lat temu przybyła do Kentucky jako pierwsza z rodziny Mullinsów.

W przeżywającym wzloty (jak choćby sfinansowana z budżetu federalnego konstrukcja Cut-Through) i upadki kapitalizmie, w kraju stopniowo znoszącym segregację rasową, w epoce trwającej od zakończenia wojny secesyjnej migracji czarnych z południa na północ Stanów Zjednoczonych Ruth Mullins odbyła drogę do stołecznego Waszyngtonu i z powrotem. Matthew Heimbach przybywał teraz do jej miasta, by cofnąć postęp, który dokonał się za jej życia, i przywrócić wstyd wykluczenia.

Od Zagłady do wschodniego Kentucky

„W Prestonsburgu mieliśmy KKK w latach 90., więc kiedy usłyszałem o marszu w Pikeville – John Rosenberg wzniósł oczy ku niebu – pomyślałem: «O Boże, znowu»”.

Rosenberg, mieszkający pół godziny jazdy od domu Ruth, był emerytowanym prawnikiem specjalizującym się w prawie cywilnym. Swego czasu przyczynił się do pełnej integracji takich miejsc jak Bobby Sox Grill i Pikeville High School. Jako Żyd miał też własne miejsce na liście wrogów białych nacjonalistów.

Niski, łysiejący osiemdziesięcioośmiolatek w okularach na nosie oraz z błyskiem ciekawości w oku i jego żona Jean, kwakierka, przywitali mnie w drzwiach. Ich dom stał w długim rzędzie niewielkich, dobrze utrzymanych domków z ogródkami na obrzeżach Prestonsburga, kawałek na północ od Pikeville. Prawie całą ścianę przedpokoju zajmowały oprawione w ramki fotografie. Sympatyczna siwowłosa Jean pokazała mi zdjęcia niemieckich Żydów, krewnych Johna. „Z naszej najbliższej rodziny czternaścioro nie przeżyło [Zagłady]” – słowa „nasza” i „my” w jej ustach wynikały z długiego, pełnego oddania małżeństwa.

John zaprosił mnie do przytulnej kuchni, gdzie na stole czekały filiżanki do kawy i talerzyki z orzechami i ciasteczkami. Ciepły mężczyzna, emanujący wiarą w istnienie dobra, bez wahania opowiedział mi o swoich doświadczeniach z dzieciństwa. Część ocalałych z Zagłady zachowuje żałobne milczenie na temat traumatycznych przeżyć, ale John mówił o nich otwarcie. Czułam, że naprawdę chce się ze mną podzielić wspomnieniami, które wielokrotnie odtwarzał w pamięci, ze względu na moralny nakaz pamiętania.

„Nie możemy o tym zapomnieć. To może się powtórzyć. Urodziłem się w Magdeburgu, niewielkim mieście w Niemczech” – zaczął swoją opowieść. „Mieszkaliśmy obok synagogi, w której mój ojciec był pomocnikiem rabina. Nazywałem się wtedy Hans i uczyłem się w domu, bo Niemcy zabronili Żydom uczęszczania do szkół publicznych. Pewnej nocy, kiedy miałem siedem lat, obudził nas brzdęk wybijanych szyb i łomot do drzwi. To był 1938 rok: Kristallnacht. Otworzyliśmy drzwi, w progu stali uzbrojeni żołnierze. Wyrzucili rodziców, moją dwuletnią siostrę i mnie na podwórze, gdzie byli już nasi żydowscy sąsiedzi. Był listopad i było zimno. Wynieśli z synagogi zwoje [Tory] i rozpalili na podwórzu ognisko. A potem wysadzili w powietrze synagogę. Kiedy po północy wróciliśmy do mieszkania, było doszczętnie splądrowane”.

W noc kryształową i przez kilka następnych dni w Magdeburgu, tak jak w całych Niemczech, okradano i niszczono żydowskie mieszkania, sklepy i synagogi, wyłapywano Żydów i wysyłano ich do obozów koncentracyjnych. „Grożąc ojcu karabinem, wepchnęli go do szeregu i następnego dnia rano był już Buchenwaldzie. Został zwolniony po siedemnastu dniach, dzięki interwencji burmistrza. Dali nam trzydzieści dni na opuszczenie Niemiec. Byliśmy niemal ostatni w kolejce po wizy” – powiedział John. „Kiedy przyjechaliśmy do Nowego Jorku, nie mieliśmy grosza przy duszy. Ojciec był nauczycielem, ale po jakimś czasie pojechał na Południe, żeby zamiatać podłogi w przędzalni w Gastonii w Karolinie Północnej. Mama z dziećmi pojechała za nim i zatrudniła się jako pokojówka. Poszedłem do szkoły, nauczyłem się angielskiego, zostałem skautem, dostałem imię John i w czwartki ubierałem się na czerwono, biało i niebiesko”.

Później John wstąpił do Armii Amerykańskiej, dzięki G.I. Bill (Ustawie o ponownym dostosowaniu służb wojskowych z 1944 roku) ukończył studia prawnicze i postanowił prowadzić swoją działalność zawodową w obszarze prawa cywilnego. Pracował jako pełnomocnik procesowy w wydziale prawa cywilnego Amerykańskiego Departamentu Sprawiedliwości i zajmował się głównie sprawami z Południa¹⁵⁶.

Rosenberg założył Appalachian Citizens’ Law Center, firmę prawniczą działającą non profit, która pomaga górnikom takim jak ojciec Ruth Mullins w wyegzekwowaniu prawa do opieki medycznej. Chodzi o byłych górników z pylicą płuc, takich jak ci, których wnioski przyjmowała Ruth. Rosenberg reprezentował również drobnych farmerów, których niedoinformowani przodkowie zawarli zgubną umowę typu broad-form, nie zdając sobie sprawy, że prawo do wydobycia znajdujących się pod ziemią kopalin zostało sprzedane komuś innemu.

John włączył się w powolne, ale skuteczne działania, które w 1987 roku doprowadziły do uchwalenia poprawki do konstytucji stanu Kentucky zakazującej zawierania takich niekorzystnych dla jednej strony umów. Burmistrz Coal Run, Andrew Scott, wyznał mi ze smutkiem, że jeden z jego przodków też sprzedawał oddzielnie prawa do powierzchni ziemi i do znajdujących się pod nią minerałów, ale jego ojciec, wówczas prokurator generalny Kentucky, miał swój udział w ukróceniu tej praktyki. Rosenberg założył również Appalachian Research and Defense Fund of Kentucky, działający w trzydziestu siedmiu hrabstwach wschodniej części stanu, w tym w hrabstwie Pike.

Wygłaszał prelekcje na temat Zagłady w lokalnych szkołach, należał do zarządów organizacji charytatywnych i utrzymywał serdeczne kontakty z sąsiadami. Był zapalonym dyskutantem i na zebraniach i spotkaniach towarzyskich zawsze tak głęboko angażował się w dyskusję, że z biegiem lat jego żona, Jean, wypracowała sobie na to sposób – ruszała powolnym, miarowym krokiem do samochodu, by dać mężowi do zrozumienia, że pora wracać do domu.

John, który przeżył większość życia w Appalachach i dawno już zakończył karierę prawniczą, przechowywał w szufladzie biurka tekst swojej antyekstremistycznej przemowy wygłoszonej do mieszkańców Prestonsburga w latach 90., kiedy poprzednim razem w miasteczku pojawili się członkowie KKK i neonaziści. Był gotów wygłosić ją jeszcze raz w związku z zapowiedzianym marszem. Napisał w niej: „[Ku Klux] Klan […] przynosi cierpienie czarnym i mniejszościom, Żydom i katolikom”. Wspominał działaczy na rzecz praw obywatelskich, zamordowanych w 1964 roku przez KKK w Missisipi, wymieniając ich kolejno z nazwiska: „Afroamerykanin James Chaney oraz Michael Schwerner i Andrew Goodman, obaj biali Żydzi”. Biali neonaziści chcieli narzucić miastu własną wymazującą wstyd wersję pamięci. Ale rektor UPike, obawiając się wybuchu przemocy, zwrócił się do organizatorów kontrdemonstracji, na której miał przemawiać John, z prośbą o przełożenie jej na inny termin. John schował kartki z powrotem do szuflady, z której w każdej chwili jednak mogły zostać wydobyte.

Po zakończeniu kariery prawniczej John i Jean zasiadali w zarządzie lokalnego schroniska dla bezdomnych. „Razem z wolontariuszami, naszymi sąsiadami i przyjaciółmi pakujemy jedzenie dla bezdomnych. Pomagamy, bo poszczęściło nam się, że mamy własny dom. Większość naszych przyjaciół to «umoczeni» albo «spryskani»” – stwierdził John, robiąc aluzję do dwóch form chrztu w kościołach chrześcijańskich.

„Zanim nas poznali, wielu z nich nigdy nie widziało Żyda ani kwakierki. – mówi. „Ale razem przygotowujemy posiłki w noclegowni. Nasi serdeczni przyjaciele są baptystami wolnej woli. Jeden z moich ewangelikalnych znajomych powiedział mi, że «Żydzi są narodem wybranym». Odparłem, że jestem Żydem, ale nie uważam, że jestem wybrany tylko z tego powodu. Uważam, że wszyscy jesteśmy wybrani, skoro żyjemy w Ameryce. Moi ewangelikalni przyjaciele bardzo mnie kochają. Martwią się, że nie pójdę do nieba, i naprawdę chcą pomóc mi się tam dostać. Zawsze mnie to wzrusza”. John Rosenberg czuł jednak, że został zbawiony już na tym świecie przez zwycięstwo aliantów w drugiej wojnie światowej, za które oddali życie także żołnierze z Appalachów.

„Kogo jeszcze zamierzasz odwiedzić?” – zapytał, odprowadzając mnie do drzwi. Odpowiedziałam, że jestem umówiona na rozmowę z doktorem Syedem Badruddują, pełniącym funkcję imama miejscowego meczetu. „Och! – wykrzyknął John – doktor Budgy, bo tak go nazywamy, to nasz dobry przyjaciel. Leczył mnie przed przejściem na emeryturę. Zaprasza mnie do meczetu w czasie ramadanu i Diwali – dodał John – i razem jeździmy do Williamson w Wirginii Zachodniej, gdzie on chodzi do meczetu, a ja do synagogi. Pozdrów go ode mnie!”

Masjid Al-Farooq i 11 września

Kiedy zadzwoniłam do Centrum Islamskiego Wschodniego Kentucky imienia Masjida Al-Farooqa (Masjid Al-Farooq Islamic Center of East Kentucky) mieszczącego się przy Masjid Avenue na wyjeździe z Prestonsburga, telefon odebrał asystent doktora Syeda Badrudduja. Zapytał mnie, w jakiej sprawie chcę rozmawiać z imamem, a gdy wspomniałam o marszu i wyjaśniłam, że interesuję się przesunięciem sympatii politycznych mieszkańców regionu, odparł: „Jesteśmy dobrymi ludźmi! Co ci ekstremiści wygadują, co wygaduje Donald Trump o nas, muzułmanach, od ataku na Nowy Jork 11 września 2001 roku – nie, nie, nie!¹⁵⁷ Coś okropnego. Przecież my tutaj tego nie zrobiliśmy. Jesteśmy dobrymi ludźmi!”.

Wkrótce po tej rozmowie odwiedziłam Centrum Islamskie i spotkałam się z doktorem Badruddują. Kiedy wspomniałam o Johnie Rosenbergu, rozpromienił się w uśmiechu. „To bardzo dobry człowiek!” – powiedział ten urodzony w Indiach lekarz. Kulturalny, szczupły siedemdziesięciosiedmiolatek, ze starannie przystrzyżoną siwą brodą i w okularach z dużymi oprawkami powitał mnie na parkingu przed meczetem. Kiedy wysiadłam z samochodu, ukłonił się, składając ręce jak do modlitwy.

Tak jak John Rosenberg doktor Budgy zadomowił się w białych chrześcijańskich Appalachach. Mieszkał dziesięć minut jazdy od Rosenbergów, przy wąskiej wiejskiej drodze o nazwie Masjid Avenue, odchodzącej od Big Branch of Abbott Creek. Opiekował się Centrum Islamskim, jedyną taką instytucją w promieniu wielu mil Pasa Biblijnego¹⁵⁸. Na dużej białej tablicy widniał napis: „Witamy w Masjid Al-Farooq” w dwóch językach, angielskim i arabskim. Doktor Budgy zaprowadził mnie do przestronnej, wyłożonej niebieskim dywanem sali modlitw, gdzie w głębi, naprzeciw wejścia, stały stół i dwa krzesła. Poczęstował mnie sokiem i słodkościami.

Wyjaśnił, że w piątki sala modlitw jest dzielona na część męską i część kobiecą. „Część kobiet woli się modlić w podziemiach” – powiedział.

Wszystkie ściany miały wielkie, zwieńczone łukiem okna. Przy wejściu znajdował się wpuszczony w podłogę prostokątny basen i kran z wodą do mycia stóp i rąk przed modlitwą.

„Przyjechałem do Prestonsburga z Hajdarabadu w Indiach, żeby pracować jako chirurg ogólny. Góry były takie wysokie, drogi bardzo wąskie, trzeba było prowadzić bardzo wolno. Poczułem się odcięty od świata. Byłem tu wtedy jedynym Indusem. W latach 90. mieliśmy już dwie albo trzy, a później dwanaście indyjskich rodzin. Teraz, czterdzieści dwa lata później, w Prestonsburgu mieszka piętnaścioro czy trzydzieścioro muzułmanów z Indii, Pakistanu, Libanu, Bangladeszu, Syrii. Przeważnie pracują w zawodach medycznych, w Kentucky są bardzo potrzebni. Jednym z naszych współwyznawców jest urodzony w Syrii pediatra, który opiekuje się 5 tysiącami pacjentów na obszarze siedmiu hrabstw” – powiedział Syad z dumą w głosie. Na Uniwersytecie w Pikeville tak wielu muzułmanów studiowało medycynę, że powstało Stowarzyszenie Muzułmańskich Lekarzy¹⁵⁹. „Gdyby coś się komuś stało w czasie modłów, mamy tu kardiologów, chirurgów i pediatrów. Zawsze ktoś udzieli pomocy. Właśnie wróciłem z odwiedzin w Hajdarabadzie” – dodał.

Syad urodził się w rodzinie urzędnika państwowego i miał ośmioro rodzeństwa. Dwóch jego braci też wyemigrowało. Doktor Budgy skończył medycynę w Indiach i w 1971 roku przyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie musiał odbyć pięcioletnią rezydenturę na Uniwersytecie w Louisville, zanim otrzymał specjalną wizę uprawniającą do podjęcia pracy lekarza na „zaniedbanym obszarze” wschodniego Kentucky, gdzie skierowały go władze.

„Ogólnie rzecz biorąc, to bardzo bezpieczne miejsce dla cudzoziemców; przez «cudzoziemców» rozumiem wszystkich spoza wschodniego Kentucky” – stwierdził z szelmowskim uśmiechem. „Jeśli mówimy o kimś z Lexington, to cóż, to nie wschodnie Kentucky. Lexington to środkowe Kentucky”.

Spytałam go, czy nie czuł się ofiarą stereotypów. „Nie” – odparł po chwili namysłu. „Jest na odwrót: wschodnie Kentucky jest ofiarą stereotypowego myślenia reszty Ameryki. Ale jest się autsajderem ze wzglądu na kolor skóry, bo tutejsi ludzie nie są przyzwyczajeni do innych narodowości. Brązowa skóra oznacza, że nie urodziłeś się w Ameryce”.

Pewien profesor socjologii z lokalnego koledżu publicznego powiedział mi później: „Zabieram studentów do meczetu i proszę ich, by opisali to doświadczenie. Niektórzy piszą, że się pocili, denerwowali, bali się wejść do środka. Do tego stopnia to dla nich coś obcego”.

Historyk David Hackett Fisher pisze cierpko o nastawieniu wczesnych osadników do przybyszów z zewnątrz: „Mieszkańcy górskich obszarów Południa nie mieli uprzedzeń, jeśli chodzi o niechęć; obdzielali nią równo wszystkich obcych bez względu na rasę, religię czy narodowość”¹⁶⁰. Z opowieści imigrantów takich jak John Rosenberg czy Syed Badrudduja wynikałoby jednak, że stopniowo zyskali akceptację, a może nawet sympatię miejscowych, do czego być może przyczynił się fakt, że obaj byli wykształceni i wykonywali bardzo potrzebne zawody.

Dopiero po 11 września Syed Badrudduja zetknął się z atakami na muzułmanów: „O drugiej w nocy odbierałem pijackie telefony z obelgami. Namierzyliśmy połączenia z Ohio”.

Ale kilka miesięcy później ktoś przestrzelił śrutem dwa okna w meczecie, a drogowskaz z jego nazwą wylądował w rowie. „Założyliśmy system alarmowy i zamek na szyfr”, opowiadał.

Dla Ruth Mullins przynależność rasowa była nieprzyjemnym aspektem życia szkolnego, dającym się odczuć w kinoteatrze, w Bobby Sox Grill, podczas szkolnej wycieczki do Wirginii i w momentach ochłodzenia relacji ze ślepą na kolory przyjaciółką Margaret. Jak na ironię, urodzony w Indiach doktor Badrudduja dorastał w liczącej 3 tysiące lat kulturze hinduskiego systemu kastowego, od kasty brahminów na górze do dalitów (nazywanych dawniej „nietykalnymi”) na samym dole. W rządzonych przez hinduistycznych nacjonalistów Indiach nasila się obecnie dyskryminacja muzułmanów.

Jednak jaka by nie była pozycja społeczna doktora Badruddui w Indiach, we wschodnim Kentucky jako obcokrajowiec był uważany za „kolorowego”. John Rosenberg, ofiara prześladowań w hitlerowskich Niemczech, był w protestanckim Kentucky nieprotestantem. Natomiast Ruth Mullins i jej krewni, mimo historycznych prześladowań Afroamerykanów, cieszyli się statusem miejscowych, ponieważ mieszkali w hrabstwie Pike z dziada pradziada.

Odniosłam wrażenie, że należące do różnych mniejszości osoby pokroju Ruth, Johna i doktora Budgy’ego przejęły tę samą specyficzną postawę: wolały dmuchać na zimne, na wypadek gdyby przerzucany na nie wstyd przerodził się w obarczanie winą. Przemarsz KKK i neonazistów przez miasto. Dziury po śrucie w oknach meczetu.

Ruth Mullins urodziła się w hrabstwie Pike i jej najboleśniejsze wspomnienia łączyły się z odcieniami koloru skóry. W przypadku Johna Rosenberga dotyczyły one doświadczenia żydowskiego uchodźcy. Dla doktora Budgy’ego wiązały się z kolorem, religią, akcentem i statusem imigranta. Wszyscy troje, każde w inny sposób, odebrali cios w dumę.

W książce Kasta. Korzenie naszej goryczy Isabel Wilkerson zestawia kraje urodzenia i moich bohaterów: Stany Zjednoczone, Indie i Niemcy, we wszystkich trzech odnajdując przekonania i praktyki będące wyrazem istnienia kast. Wilkerson porównuje praktyki segregacji i podporządkowania w Stanach Zjednoczonych, Indiach i Niemczech i dochodzi do wniosku, że nieodmiennie wywodzą się one z koncepcji czystości i uzasadniane są religią.

Historycznie rzecz biorąc, każdy rodzaj kasty opierał się na wstydzie. Indyjski system krystalizował się przez kilka tysięcy lat jako kosmologia obok hinduizmu jako religii, aż stworzył sztywną hierarchię ludzi i zawodów, podtrzymywaną następnie przez tradycję. Bramin mógł mieć ten sam odcień skóry co dalit, ponieważ to nie kolor decydował o przynależności do danej kasty. Indyjski system kastowy w swojej skończonej formie opierał się na idei niedotykalności. W Niemczech zamykanie Żydów w gettach było przygrywką do o wiele straszliwszych działań nazistów¹⁶¹. W Stanach Zjednoczonych segregacja rasowa przebiegała po linii koloru skóry, najpierw poprzez niewolnictwo, później za sprawą praw Jima Crowa.

Różnymi drogami wszyscy troje pokonali ograniczenia kastowe i zrealizowali amerykański sen oraz, każde na swój sposób, osiągnęli poczucie dumy i akceptacji.

Większość sąsiadów i przyjaciół naszej trójki walczyła z paradoksem dumy: spadkiem możliwości połączonym z przekonaniem, że za swoją porażkę możesz winić tylko siebie. Mieszkańcy Appalachów podejmowali pewne kroki, by poradzić sobie z nieuzasadnionym wstydem: zwracali się do wewnątrz, rzutowali wstyd na zewnątrz lub znajdowali trzecie rozwiązanie: zrozumienie i zmierzenie się z sytuacją. Ale Ruth, John i doktor Budgy starali się przede wszystkim nie oberwać przerzucanym wstydem innych. Ponieważ przerzucany wstyd wyglądał, uderzał i bolał jak wina. Teraz jednak robiło się niebezpiecznie. W Stanach Zjednoczonych, tak jak w Indiach i w pewnych regionach Niemiec, zerwały się wiatry większościowego nacjonalizmu: hinduskiego nacjonalizmu w Indiach, białego chrześcijańskiego nacjonalizmu w Niemczech i białego nacjonalizmu w Ameryce. Każdy z nich czerpie uzasadnienie z własnej wersji dumy, ale wszystkie trzy niosą to samo przesłanie: „Stop. Wracajcie tam, skąd przyszliście. To, czego chcecie – nie wyłączając dumy – należy do nas”.

Dzień przed marszem John Rosenberg przypomniał sobie, do której szuflady włożył swoją antykukluxklanowską mowę, na wypadek gdyby w ostatniej chwili ktoś jednak go poprosił o jej wygłoszenie. Imam jeszcze raz sprawdził zamek w drzwiach Centrum Islamskiego, założony w czasie paniki po 11 września. Komendant policji w Prestonsburgu, a prywatnie jego pacjent, zadzwonił do doktora Budgy’ego i powiedział: „Chcę, żebyś wiedział, ze względu na marsz, że będziemy pilnować, by nic wam się nie stało”. Natomiast Ruth, chowając po obiedzie telefon do torebki, jeszcze raz powtórzyła, że zamierza dobrze zamknąć drzwi. „Lepiej nie kusić losu” – zauważyła filozoficznie, wyrażając tym samym wszystkich trojga.

124 Na temat tablicy upamiętniającej zob. Christopher Beebout, Effie Waller Smith, ExploreKYHistory, www.explorekyhistory.ky.gov/items/show/880 [link nieaktywny]. Zob. też: Smith, Effie Waller, Notable Kentucky African Americans Database, 17 lipca 2017, https://nkaa.uky.edu/nkaa/items/show/1033 [dostęp: 7.04.2025].

125 The Dils Cemetery, Historical Marker Database, 6 marca 2020, https://www.hmdb.org/m.asp?m=146196 [dostęp: 7.04.2025].

126 William David Deskins, Ginseng, Coal Dust, Moving Mountains: A History of Pike County, Kentucky, Paintsville 2018, s. 241.

127 Jerry Cline, Hatfield-McCoy Feud: The Truth About Perry Cline’s Involvement in the Feud, Cline Family Association, 2013, www.clinefamilyassociation.com/hatfield_mccoy_feud [dostęp: 7.04.2025].

128 African American Schools in Pike County, KY, Notable Kentucky African Americans Database, 16 stycznia 2023, https://nkaa.uky.edu/nkaa/items/show/2794 [dostęp: 7.04.2025].

129 Harry M. Caudill, Night Comes to the Cumberlands: A Biography of a Depressed Area, Boston 1962, s. 118.

130 Ron D. Eller, Miners, Millhands, and Mountaineers: Industrialization of the Appalachian South, 1880–1930, Knoxville 1982.

131 Harry M. Caudill, Night Comes to the Cumberlands…, s. 108.

132 Coal Camp Documentary Project, Appalachian Center, University of Kentucky, https://appalachianprojects.as.uky.edu/coal-camps [dostęp: 7.04.2025].

133 Kentucky Coal and Energy Education Project, Pike County, Kentucky Coal Camps, www.coaleducation.org/coalhistory/coaltowns/coalcamps/pike_county.htm [dostęp: 7.04.2025].

134 William H. Turner, The Harlan Renaissance: Stories of Black Life in Appalachian Coal Towns, Morgantown 2021, s. 6.

135 Tamże, s. 6, 168. Zob. też: Harry M. Caudill, Night Comes to the Cumberlands…, s. 106.

136 Harry M. Caudill, Night Comes to the Cumberlands…, s. 103.

137 Tamże, s. 106.

138 Tamże, s. 105, 109.

139 Tamże, s. 110.

140 I żadnego ucznia.

141 African American Schools in Pike County, KY, Notable Kentucky African Americans Database.

142 Rozmowa osobista. Zob. też: Porter Square Books, Paul Farmer with Ophelia Dahl: Fevers, Feuds and Diamonds, Facebook, 29 stycznia 2021, 12–30––13–00–, www.facebook.com/Porter-Square-Books-112608362085830/videos/530717931197122/?refsrc=deprecated&_rdr [dostęp: 7.04.2025].

143 Zob. Civil Rights Act (1964), Milestone Documents, National Archives, [b.d.], www.archives.gov/milestone-documents/civil-rights-act [dostęp: 7.04.2025].

144 Campbell Gibson, Kay Jung, Historical Census Statistics on Population Totals by Race, 1790–1990, and by Hispanic Origin, 1970–1990, for the United States, Regions, Divisions, States, document roboczy nr 56, Population Division, U.S. Census Bureau, 13 września 2002, https://www.census.gov/library/working-papers/2002/demo/POP-twps0056.html [dostęp: 7.04.2025].

145 Pike County (KY) Enslaved, Free Blacks, and Free Mulattoes, 1850–1870, Notable Kentucky African Americans Database, 10 stycznia 2023, https://nkaa.uky.edu/nkaa/items/show/2528 [dostęp: 7.04.2025].

146 Karida Brown, Gone Home: Race and Roots Through Appalachia, Chapel Hill 2018, 2.

147 William H. Turner, The Harlan Renaissance…, s. 165.

148 Tamże, s. 103.

149 Tamże, s. 7.

150 Tamże, s. 70.

151 United States Census Bureau QuickFacts, Harlan County, Kentucky, www.census.gov/quickfacts/fact/table/harlancountykentucky/PST045222 [dostęp: 5.12.2023].

152 James Loewen przekonuje, że prawo nakazujące opuszczenie przed zachodem słońca spowodowało, po wielkiej migracji, „wielką ucieczkę” czarnych z miast i terenów rolniczych Północy do dzielnic większych miast, które przekształciły się w getta. Loewen szacuje, w Stanach Zjednoczonych było 10 tysięcy miast i hrabstw, w których obowiązywało to prawo, i jak to się mówi, nie wszystkie „dawno temu i daleko stąd”. Przewodniki dla czarnych podróżnych zawierały porady, których miast powinni unikać. Zob. James Loewen, Sundown Towns: A Hidden Dimension of American Racism, New York 2006.

153 Kolej L&N była siłą napędową gospodarki liczącego 2,8 tysiąca mieszkańców Corbin. Przewoziła węgiel w wagonach samowyładowczych z kopalni w Kentucky na południe do Knoxville i Atlanty i na północ do Cincinnati. W 1919 roku L&N sprowadziła do budowy torów kolejowych od dwustu do czterystu czarnych robotników. Biali weterani powracający z Europy po zakończeniu pierwszej wojny światowej uznali, że czarni zabrali „ich” miejsca pracy. Istnieje kilka wersji co do bezpośredniej przyczyny zebrania się rozwścieczonego tłumu, ale na czarnych robotników kolejowych padły oskarżenia o kradzieże i rozboje. Wielu mieszkańców miasteczka pochwalało akty terrorystyczne stu dwudziestu pięciu białych uzbrojonych mężczyzn, którzy wdzierali się do domów, wybijali okna, urządzili obławę na czarnych, a ostatecznie zaprowadzili ich pod lufami karabinów na stację kolejową i zmusili do opuszczenia miasta. Niektórzy biali udzielili czarnym schronienia w swoich domach lub w inny sposób bronili ich przed białymi napastnikami. Elliot Jaspin, Buried in the Bitter Waters: The Hidden History of Racial Cleansing in America, New York 2007, s. 169–179. Zob. też: Kristy Owens Griggs, The Removal of Blacks from Corbin in 1919: Memory, Perspective, and the Legacy of Racism, „Register of the Kentucky Historical Society” 2002, t.100, nr 3, s. 293–310; Trouble Behind: A Film About History and Forgetting, reż. Robby Henson, 1990.

154 Elliot Jaspin, Buried in the Bitter Waters: The Hidden History of Racial Cleansing in America, New York 2007, s. 177.

155 Zob. Pikeville Cut-Through Project, Pikeville-Pike County Visitor’s Center, [b.d.], www.tourpikecounty.com/things-to-see-do/outdoor_adventure/pikeville-cut-through-project/ [dostęp: 7.04.2025]. Zob. też: Pikeville Cut-Through, Historical Marker Database, 4 stycznia 2023, www.hmdb.org/m.asp?m=212047 [dostęp: 7.04.2025].

156 Will Wright, How This Jewish Attorney Escaped the Holocaust and Changed Eastern Kentucky Forever, „Lexington Herald-Leader”, 23 kwietnia 2019, https://www.kentucky.com/news/state/kentucky/article228471754.html [dostęp: 7.04.2025].

157 Reuters in Washington, Donald Trump: I Was ‘100% Right’ About Muslims Cheering 9/11 Attacks, „The Guardian”, 29 listopada 2015, https://www.theguardian.com/us-news/2015/nov/29/donald-trump-muslims-cheering-911-attacks [dostęp: 7.04.2025].

158 Kevin Williams, The Muslims of Appalachia: Kentucky Coal Country Embracing the Faithful, Al Jazeera America, 21 lutego 2016, https://america.aljazeera.com/articles/2016/2/21/muslims-appalachia-kentucky.html [link nieaktywny].

159 Tamże.

160 David Hackett Fischer, Albion’s Seed: Four British Folkways in America, New York 1989, s. 650.

161 Isabel Wilkerson, Kasta. Korzenie naszej goryczy, tum. Rafał Lisowski, Kraków 2023.

CZĘŚĆ DRUGA

Twarze w tłumie

6
Duma z własnych osiągnięć

W kwietniu 2017 roku wszystkim wydawało się, że scena jest już przygotowana. Pikeville szykowało się do obrony przed białymi nacjonalistami, którzy przygotowywali się do przemarszu przez miasteczko. Przeciwnicy marszu siedzieli przy biurkach, dzwonili na policję i prosili o ochronę. Uczestnicy marszu stali w szyku na pustym polu godzinę jazdy od miasta. Potencjalne ofiary barykadowały się w domach. Na dodatek do Pikeville tłumnie wybierali się przeciwnicy białych nacjonalistów, w tym aktywiści związani z ruchem Antifa i grupa o nazwie Redneck Revolt. Byłam ciekawa, co na to pozostali. Co sądzili o ofercie Heimbacha dla pogrążonego w zapaści regionu?

Aby się tego dowiedzieć, rozmawiałam z mieszkańcami z wszystkich warstw społecznych – od góry do dołu i, politycznie rzecz ujmując, z lewa na prawo.

Jedną z „twarzy w tłumie” był czterdziestoletni Alex Hughes. Uznałam, że jego doświadczenia i niepokoje plasują go blisko centrum. Wyróżniał się otwartym, przyjacielskim sposobem bycia i pewną skłonnością do zadumy. Na jasnych, przetykanych siwizną włosach nosił firmową czapeczką. Miał ambitne podejście do życia, zaczynał jako robotnik, ale zmienił zawód i teraz pracował umysłowo. Popierał Republikanów, należał do osiemdziesięciu procent mieszkańców hrabstwa, którzy głosowali na Donalda Trumpa, i teraz musiał się zmierzyć z pytaniem: „Co dalej?”. Jednak pierwsza wypowiedź Alexa mnie zaskoczyła. Sympatyczny dryblas o siwiejących jasnych włosach schowanych pod firmową czapeczką sadził przed siebie długimi krokami, ale często przystawał, by się upewnić, czy dobrze zrozumiałam jego słowa. Na głównej ulicy Pikeville, w drodze do kafejki, gdzie miała się odbyć nasza rozmowa, nagle przystanął w pół kroku. „Widzisz ten parking? To właśnie tutaj to zarobiłem”. – Przechylił głowę, by pokazać mi dwunastocentymetrową bliznę biegnącą od prawego ucha prawie do samego podbródka. „Dziesięć centymetrów niżej, a dostałbym w szyję i byłoby po mnie”.

Kiedy już przyniesiono nam kawę i kanapki, Alex opowiedział mi, co się wydarzyło: „Miałem niewiele ponad dwadzieścia lat i razem z przyjaciółmi wybraliśmy się w sobotę wieczorem do miasta. Były lata 90. Wielu z nas nie mogło znaleźć pracy, a w weekendy mało co się tutaj działo. Zostawiliśmy tu samochody i snuliśmy się po mieście. W pewnym momencie usłyszeliśmy, jak na parkingu awanturuje się dwóch pijanych gości. Pomyśleliśmy, że wsiądziemy do samochodów i pojeździmy trochę, aż im się znudzi i sobie pójdą. Ale gdy próbowałem jednego z nich wyminąć, zastąpił mi drogę, uderzył mnie, a potem ciachnął nożem. Przywaliłem mu w pysk, ale upadłem na chodnik. Mocno krwawiłem. Na szczęście kumpel go odciągnął, bo inaczej urżnąłby mi łeb. Przyjechała policja i go zwinęła. Dostał dziesięć lat za napaść z bronią w ręku. To była ciemna strona lat 90. tutaj”.

Amerykański sen Alexa nie obejmował posiadania kopalni węgla, zrobienia licencjatu – na co jego rodzina nie miała pieniędzy – ani pozyskania rządowej posady, jak w przypadku Ruth Mullins. Alex marzył o zapewnieniu przyzwoitego życia rodzinie, być może założeniu własnej firmy, ale dekoniunktura gospodarcza ucięła te plany.

A co się tyczy marszu: „Tak, słyszałem, ale nie potrzebuję nic więcej o tym wiedzieć. Jestem już trzy nieprzewidziane sytuacje po dedlajnie w pracy, a boję się ją stracić. Nie chcę konfliktów na tle rasowym. Ale czasem lepiej zacisnąć zęby i zająć się tym, co najpilniejsze. Mam żonę i troje dzieci, jedno jej, jedno moje i jedno wspólne, i to oni są dla mnie najważniejsi”.

Kiedy Alex był mały, jego dziecięcy świat wywrócił do góry nogami rozwód rodziców: „Jedyne wspomnienie związane z moją matką, jakie mam, to jak prosiłem, by kupiła mi napój gazowany. A potem nic: żadnych kartek ani telefonów. Po prostu odeszła. Moja macocha właściwie stała się dla mnie matką”. W nowej rodzinie Alex był średni z trojga rodzeństwa. Miał starszego brata z wcześniejszego związku ojca i dużo młodszą siostrę, dziecko ojca i jego nowej żony. Życie rodzinne całkowicie się zmieniło z powodów, na które chłopiec nie miał żadnego wpływu.

Praca też wiązała się z ogromnym poczuciem niepewności. Dziadek Alexa był górnikiem i Alex wychował się na opowieściach o czyhających pod ziemią zagrożeniach. Historyk Harry Caudill wspomina ciężkie warunki pracy w kopalniach węgla w latach 60. i wcześniej: „Górnik przymocowywał do kolan kawałki grubej gumy i na klęczkach wyłupywał poziomy pas mniej więcej dwadzieścia centymetrów nad spągiem wyrobiska […] tak daleko, jak sięgało stylisko kilofa”. Wybierał skałę poniżej tej linii, „podcinając” żyłę węgla. Następnym etapem było „nawiercanie i strzelanie”. „Napierając na uchwyt wiertarki całym ciężarem swojego ciała, górnik wwiercał się głęboko w pokład węgla. Robił całą linię takich odwiertów. W otwory wtykano ładunki z czarnym prochem strzelniczym z przyczepionym lontem, po czym zatykano je «trupami»” – wypełnionymi ziemią cylindrami z ciasno zwiniętych pasków papieru. Następnie górnicy zabierali narzędzia, oddalali się w bezpieczne miejsce i czekali na „strzał”. Sztygar sprawdzał, czy wszystko jest przygotowane tak jak trzeba, i upewniał się, że górnicy są bezpieczni, po czym „lonty podpalano od lampy karbidowej i ogień pełzł z sykiem do ładunków. Chodnikami wstrząsała seria eksplozji, a spąg zasypywały stosy lśniących brył węgla”¹⁶².

Czasem od lampy górnika zapalał się łatwopalny pył węglowy i, jak pisze Caudill, „z rozbłyskami piorunów i hukiem armat eksplozja gnała przez wyrobiska i stanowiska pracy. Kilofami, łopatami, młotami, pustymi wagonikami i ludzkimi ciałami rzucało po chodnikach jak śrutem w lufie strzelby”¹⁶³.

Praca w kopalni była niebezpieczna, ale dobrze płatna, górnicy tworzyli zżytą społeczność i zapisali ważną kartę w gospodarczej historii kraju, co było dla nich powodem do dumy. Niczym legendarni poławiacze wielorybów z Nowej Anglii i kowboje z Wielkich Równin w XIX wieku codziennie narażali własne zdrowie, a nawet życie. W epoce lekceważenia zasad bezpieczeństwa, gdy właściciele kopalni krzywym okiem patrzyli na związki zawodowe i normy prawne, ryzykowanie kalectwa i przerażającej choroby, pylicy płuc, stanowiło powód do dumy. Jeszcze dziś w miejskim ośrodku zdrowia funkcjonuje oddzielne skrzydło dla cierpiących na tę chorobę; obecni i byli górnicy mogą zrobić tam za darmo prześwietlenie płuc¹⁶⁴.

Sztuka improwizacji do lat 90.: metoda „tak, oczywiście”

Dziadek Alexa ze strony ojca został ciężko ranny w kopalni, ostrzegał więc syna i wnuka, że powinni znaleźć sobie bezpieczniejsze zajęcie. Ojciec Alexa został kierowcą ciężarówki i woził na długich trasach węgiel. W wieku szesnastu lat Alex przeprowadził się do dziadków i zaczął malować domy. Kiedy miał dziewiętnaście lat, założył własną niewielką firmę i wziął ślub.

Do założenia własnej firmy zainspirował Alexa jego dziadek, człowiek wielu talentów, który urzeczywistnił amerykański sen, improwizując. „Śmiano się z niego, że jest marzycielem, co w naszej rodzinie nie było powodem do dumy” – stwierdził refleksyjnie Alex. „Jako czternastolatek nauczył się majstrować przy autach w małym warsztacie samochodowym swojego ojca”.

Później dziadek Alexa otworzył własny warsztat. Potrafił też malować i giąć szklane rurki na neony. Oprócz reperowania samochodów i wykonywania szyldów i neonów kochał zwierzęta i ukończył korespondencyjny kurs weterynarii, ucząc się z zamawianych na poczcie książek. Wszyscy mówili do niego „Doc”.

Dziadek Alexa był człowiekiem renesansu i marzycielem, który swoje marzenia realizował. Taki człowiek mógł sobie świetnie radzić w czasach przed rewolucją przemysłową, w świecie, który szkocki filozof Adam Smith opisał w książce Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów. Według Smitha dawni mieszkańcy wsi byli bardziej wszechstronni od swoich potomków, którzy wyemigrowali ze wsi do miasta, by do końca życia wykonywać stale tę samą, aczkolwiek lepiej płatną pracę w fabryce. Lecz o ile dawny rolnik, jak twierdził Smith, miał więcej inwencji, o tyle późniejszy mieszkaniec miasta stanowił element bardziej dynamicznego systemu gospodarczego¹⁶⁵. Tak właśnie było z dziadkiem Alexa.

Tak jak dziadek Alex zaczął jako człowiek wielu talentów, uzdolniony w wielu kierunkach, ale bez żadnej specjalizacji. W czasie swojego krótkiego, wczesnego małżeństwa utrzymywał się z malowania domów. „Kiedy zaczęło brakować zamówień, próbowałem naprawiać windy. Potem odkryłem, że mogę pracować dla kopalń przy naprawie maszyn górniczych. Później zatrudniłem się w małej firmie z Ohio, która sprzedawała wielkoformatowe drukarki Hewlett-Packard do drukowania map kopalni” – ciągnął Alex. „Przy urabianiu węgla kombajnem ścianowym ogromne mapy trzeba codziennie aktualizować. Górnictwo węglowe to kultura robienia wszystkiego na wczoraj. Więc spytali mnie, czy jeśli przyślą mi drukarkę i instrukcję, będę potrafił ją zainstalować. Nie wiedziałem, jak to się robi, ale umiem czytać instrukcje i potrzebowałem roboty. Odpowiedziałem więc, że tak, oczywiście. Potem tą samą metodą zdobyłem pracę technika kanadyjskiej firmy, wideo-edytora [kompani węglowej] Massey Energy i prowadzenie kampanii reklamowej na cały kraj na Facebooku”.

Jednak w latach 90. strategia „tak, oczywiście” przestała gwarantować znalezienie pracy. Rodzice Alexa, tak samo jak rodzice jego kumpli, nie mieli pieniędzy, by posłać syna do koledżu; w jego środowisku zresztą prawie nikt nie studiował. Według ostatnich szacunków stopień licencjacki posiada szesnaście procent mieszkańców hrabstwa¹⁶⁶. Alex postanowił więc pójść na swoje i otworzyć małe studio tatuażu w Pikeville. W tym celu, i aby „zrealizować pewne pomysły informatyczne”, wziął „sporą pożyczkę w banku na rozkręcenie interesu”. Po czym dodawał: „Zarabiałem pieniądze, przynajmniej z początku. Ale […] przeoczyłem niepokojące sygnały i nie zauważyłem, że powinienem zacząć się martwić. Studio tatuażu i firma komputerowa padły. Byłem drobnym przedsiębiorcą, więc nie przysługiwały mi zasiłek dla bezrobotnych ani talony na żywność. Musiałem wprowadzić się do rodziców”.

„Z początku próbowałem żyć z drobnych fuch. Ale potem ich też się zrobiło za mało. Naprawiałem lodówki, drukarki, zajmowałem się grafiką komputerową w 3D. Zamówień było coraz mniej. Nic nie mogłem znaleźć. Złożyłem podanie o pracę przy pakowaniu zakupów w sklepie na mojej ulicy, ale nie oddzwonili. A teraz musiałem płacić nie tylko rachunki, ale też raty pożyczki na firmę. Kiedy ją straciłem i w Urzędzie Skarbowym miałem zadłużenie na 128 tysięcy dolarów, zrobiło się naprawdę niedobrze. Dom? Przepadł. Samochód? Przepadł. Meble? Przepadły. Nasze obrączki ślubne? Zastawione w lombardzie. Staczałem się po równi pochyłej. Czułem, że nie ma dla mnie miejsca. Zadawałem sobie pytanie, co zrobiłem źle. Chodziłem do kościoła. Modliłem się. Czułem się winny. Zwróciłem się do pastora i tylko dzięki niemu nie upadłem zupełnie na duchu”. Ale zapamiętał też coś innego: „Raz rozmawiałem w kościele z członkiem zarządu miejscowego szpitala i zapytałem, czy nie potrzebują kogoś do pomocy technicznej. W następną niedzielę pastor wygłosił kazanie na temat niewykorzystywania kościoła do załatwiania spraw biznesowych. Czułem się okropnie”.

Zaczął rozważać wyjazd z Kentucky: „Dużo ludzi mówi: «Kocham góry, stąd jest moja rodzina, nigdy stąd nie wyjadę». Cholernie podziwiam taką postawę. Ale ja czułem, że góry odgradzają mnie od świata. Tylko że nie możesz tak po prostu się spakować i wyjechać, żyć bez dachu nad głową i liczyć na to, że znajdziesz pracę w Detroit, Toledo albo Chicago. Żeby wyjechać, trzeba mieć pieniądze i kontakty, a ja nie miałem ani jednego, ani drugiego”.

Wszyscy ludzie, których poznawałam w piątym okręgu wyborczym, mieli poczucie, że inni – często młodsi i lepiej wykształceni – wyjeżdżają. Ale oni uparcie trwali w regionie, z którego znikały dobrze płatne miejsca pracy i emigrowali pracownicy. Pomimo odwrotnych trendów, jakie ostatnio uwidaczniają się w niektórych miejscach, populacja dużych miast w Stanach Zjednoczonych wzrosła w stosunku do roku 2000, zaś w mniejszych miasteczkach i rejonach wiejskich zmalała¹⁶⁷. W Kentucky populacja hrabstwa Jefferson, na którego obszarze leży Louisville, dokąd przeniesie się później Alex Hughes, w latach 2010–2021 nieznacznie się zwiększyła. Natomiast hrabstwo Pike – gdzie miał się odbyć marsz neonazistów – odnotowało największy ubytek ludności w całym stanie¹⁶⁸.

Alex rozważał również włączenie się w biały odpowiednik wielkiej migracji czarnych. W okresie od 1900 do 1970 roku z Dolnego i Górnego Południa wyemigrowało 8 milionów białych. Według danych z 1910 roku 1,488 miliona białych i 442 tysiące czarnych urodzonych na Południu (w tym w stanach Kentucky, Arkansas, Tennessee i Wirginia Zachodnia) przeniosło się w inne rejony. W 1990 roku poza południowymi stanami mieszkało 7,451 miliona urodzonych na Południu białych i 4 miliony czarnych¹⁶⁹. Nowi migranci, którzy wyemigrowali na stałe na Północ, zwykle wcześniej odwiedzili tam krewnych. Po powrocie do domu porzucali zadłużone farmy, zawody bez przyszłości, podupadłe kopalnie i fabryki i znów ruszali na północ „gościńcem bidoków”. Osiedlali się w białych gettach Uptown w Chicago, Shedtown w Muncie, East End w Dayton i wielu innych¹⁷⁰.

W latach 90. XX wieku wielu białych emigrantów wykonało w tył zwrot. Fabryki Środkowego Zachodu automatyzowały produkcję lub wyprowadzały ją za granicę, coraz trudniej było znaleźć pracę. Co pięć lat liczba białych emigrantów z Górnego Południa (jak nazywa ten region Max Fraser), którzy wrócili do domu, rosła o kolejne sześć–dwanaście procent; w niektórych dekadach między 1900 i 1975 rokiem wracało od dwudziestu do dwudziestu pięciu procent wychodźców¹⁷¹.

Alex i jego rodzina obserwowali to zjawisko z zewnątrz, pozostając w rodzinnych stronach. Lecz już wtedy Alex miał niezłe pojęcie, jak wygląda emigracja: „Jeśli miałem szukać pracy w innym mieście, chciałem wiedzieć, jak tam na nas patrzą. Zacząłem dzwonić do potencjalnych pracodawców w Pensylwanii, ale goście mówili: «Ok, kiedy myślę o nowoczesnych technologiach, jakoś nie przychodzi mi do głowy wschodnie Kentucky». Pojechałem do Lexington w stanie Kentucky, a tam pracodawca zapytał mnie: «Mieszkasz w Lexington? Nie? W takim razie nie mam dla ciebie roboty». Więc nawet w Kentucky patrzy się z góry na ludzi ze wsi”. – Alex wbił we mnie wzrok, by się upewnić, że zrozumiałam jego myśl. „A potem czytam posty na Facebooku, Instagramie, Twitterze, w których wielkomiejscy liberałowie krytykują ludzi ze wsi i naprawdę – odchylił do tyłu głowę, jakby się z całej siły hamował – nie jest mi to potrzebne”.

„Nie wiem, czy to przypadek czy nie – mówił dalej – ale po pół roku szukania pracy zacząłem siwieć. Zgoliłem brodę, bo nie chciałem, żeby to było widać”.

Następnie musiał się zmierzyć z pokusą. „Kiedy zostałem pchnięty nożem, zapisali mi mnóstwo przeciwbólowych opioidów. Dragi dają ci wybór: możesz być trzeźwy i cierpieć albo zażyć pigułkę”. OxyContin podbijał Kentucky w tym samym czasie, kiedy znikały miejsca pracy w przemyśle węglowym (górników, kierowców ciężarówek, mechaników naprawiających ciężarówki); przynosił śmiertelne zagrożenie kuszonym i ogromną kasę koncernom farmaceutycznym.

„Zacząłem myśleć, że skoro społeczeństwo mnie odrzuciło, nie muszę przestrzegać jego reguł. I pomyślałem, jak łatwo byłoby produkować metamfetaminę na podwórku za domem. Miałbym pieniądze na rachunki i spłatę kredytu”. – Znów mówił wolno i z namysłem. „Można dojść do takiego stanu, kiedy mówisz sobie: «W tym społeczeństwie nie ma dla mnie miejsca». Sięgnąłem dna. Nie chciałem już żyć. Znów zwróciłem się do pastora i zacząłem modlić”.

Alex spoważniał, choć od tamtego czasu minęło osiemnaście lat. „W latach 90. w sobotni wieczór pijany facet dźgnął mnie nożem. Parszywe przeżycie. Ale utrata pracy była dla mnie znacznie gorsza. To zmieniło mnie bardziej niż cokolwiek innego. Po stracie pracy nie da się podnieść”, podsumował.

Zjazd w samoobwinianie

Jednocześnie Alex uważał, że sam jest odpowiedzialny za swoje problemy finansowe będące konsekwencją porażki biznesowej: „Nikt nie chce winić siebie za złe rzeczy, które go spotykają, nawet ja, siedząc tu teraz przy lunchu i wspominając, co się wydarzyło. Ale w ostatecznym rachunku to była w znacznej części moja wina. Powinienem był się wcześniej zorientować. Powinienem był powiedzieć sobie: «Chwileczkę, za dużo czasu poświęcasz temu jednemu klientowi, zadbaj raczej o to, żeby mieć następnych». Ale nie zrobiłem tego. Więc ostatecznie sam sobie jestem winien. To ja ściągnąłem problemy na moją rodzinę. Bardzo trudno jest mi się przyznać przed sobą, że to moja wina. Moja i niczyja więcej”.

W jego własnych oczach przyjęcie odpowiedzialności za porażkę dowodziło, że jest silnym, twardym facetem. Nie był jednym z tych, co szukają wymówek, wykręcają się od odpowiedzialności albo tłumaczą niezależnymi od nich okolicznościami. To byłoby pójście na łatwiznę. W głębi duszy był dumny z bycia takim facetem. To świadczyło o charakterze: jeśli odniosłeś sukces, czułeś się dumny, ale kiedy zawiodłeś, musiałeś się „po męsku” do tego przyznać. Jeśli w rozmowach, które odbyłam, gdy pisałam tę książkę, ktoś krytykował innych, to najczęściej właśnie za „narzekanie”.

„Nie czuję się odpowiedzialny za upadek przemysłu węglowego – doprecyzował Alex – czy inne tego rodzaju czynniki. Ale prowadziłem firmę i powinienem wziąć je pod uwagę, ponieważ mają wpływ na to, ilu klientów przyjdzie się do mnie wytatuować”. Jego zdaniem bank słusznie oczekiwał, że to on poniesie konsekwencje finansowe swoich niedopatrzeń. Równocześnie musiał radzić sobie ze wstydem i ze złością: „Byłem wściekły, kiedy zostałem bez pracy. Rozumiałem, dlaczego jestem wściekły, ale zmusiłem się do przyznania, że wina jest po mojej stronie”. Podjął ryzyko na własną odpowiedzialność.

Jako drobny przedsiębiorca Alex od początku działał w bardzo niesprzyjających warunkach. W czasach, gdy rodzinne zakłady i sklepiki w amerykańskich miastach masowo przegrywają konkurencję z Amazonem i Walmartem, dwadzieścia procent małych firm upada po roku, a tylko połowie udaje się przetrwać dłużej niż pięć lat¹⁷². W borykającym się z trudnościami hrabstwie Pike prawdopodobieństwo porażki zapewne było jeszcze wyższe niż gdzie indziej. Według opublikowanego w 2020 roku raportu Światowego Forum Ekonomicznego na temat mobilności społecznej w różnych krajach świata Alex miałby większe szanse na osiągnięcie utożsamianego z amerykańskim snem poziomu życiu, gdyby mieszkał w Danii, Norwegii, Finlandii, Szwecji, a nie w Stanach Zjednoczonych¹⁷³.

Jednak, podobnie jak wielu innych republikanów, Alex hołdował rygorystycznemu przekonaniu, że każdy jest sam kowalem swojego losu. By znów się powołać na badania, w ogólnokrajowym sondażu siedemdziesiąt jeden procent wyborców Republikanów i tylko dwadzieścia dwa procent Demokratów zgodziło się ze stwierdzeniem, że ludzie się bogacą, bo ciężej pracują. Analogicznie trzydzieści jeden procent republikanów i aż sześćdziesiąt dziewięć procent demokratów uznało, że ludzie są biedni z powodu „okoliczności, które są od nich niezależne”¹⁷⁴.

To samo badanie pokazało, że w grupie osób z najniższymi dochodami (do 30 tysięcy dolarów rocznie) – do której w złym momencie swojego życia zaliczał się również Alex – trzydzieści sześć procent respondentów uznało „ciężką pracę” za główną drogę do sukcesu. Co do przekonania, że bieda jest skutkiem „okoliczności, które są od nas niezależne”, różnica między bogatymi i biednymi była zaskakująco nieduża: taką odpowiedź wybrało czterdzieści sześć procent bogatych (zarabiających co najmniej 75 tysięcy dolarów rocznie) i pięćdziesiąt sześć procent biednych (o dochodach do 30 tysięcy dolarów rocznie)¹⁷⁵. Idea jest mniej więcej taka: „Pozycja społeczna rodziców nie jest żadnym usprawiedliwieniem. Możesz winić jedynie to, że nie przykładasz się dostatecznie do pracy”. Dla Alexa takim nieprzykładaniem się było niedostrzeżenie, że ma za mało klientów, i w tym upatrywał swojej winy. Tkwił w samym środku paradoksu dumy.

Poznajemy Margaret

By się od tego oderwać, Alex fundował sobie od czasu do czasu wakacje na Dominikanie. Po rozpadzie małżeństwa, które nie wytrzymało okresu długów i braku pracy, poznał tam piękną kobietę o gorącym temperamencie i się zakochał: „Margaret jest Dominikanką, ma hiszpańskie korzenie i oliwkową cerę. Wychowujemy troje dzieci. Jedna córka, dużo starsza, jest moja. Nasz wspólny syn jest biały, tak jak ja. Trzecim dzieckiem jest mój pasierb. Jego biologiczny ojciec miał afrykańskich przodków i chłopiec ma bardzo ciemną skórę. Biologiczny ojciec zupełnie się nie udziela, żadnych życzeń urodzinowych, listów ani telefonów. Nie jestem biologicznym ojcem chłopaka, ale ten biologiczny się wymiksował. Jestem wszystkim, co ma… Więc tak jakby… jest mój” – powiedział wolno, z namysłem. „Jest mój. Potrzebuje mnie. Muszę mu pomóc przejść przez coś, przez co sam nie musiałem przechodzić. To nie lada wyzwanie”.

Umilkł na chwilę. „W powieściach science fiction ludzie mają czułki z tyłu głowy. Nie rozumiem, dlaczego w prawdziwym życiu nie możemy poradzić sobie z trochę innym kolorem skóry” – stwierdził.

W drodze powrotnej z lunchu Alex przystanął na chodniku, by wyjaśnić, jaką pułapką kwestia rasowa jest dla takich mężczyzn jak on: „Rozumiem, przez co przeszło Detroit. To nie była ich wina. Rozumiem, że jak nikt nie poczuwa się, żeby ci pomóc, możesz się wkurzyć na cały świat. A gliny zabijają czarnych na ulicach. To też wiem. Ale wschodnie Kentucky chce wstać i krzyknąć: «O nas też wszyscy zapomnieli». A czuję, że nie mogę tak zrobić”. Alex czuł się nie tylko pominięty, lecz także uciszany – i właśnie do tego poczucia zamierzał odwołać się Matthew Heimbach.

Policja od koszenia trawy

Kilka miesięcy przed jego wyprowadzką do Louisville spytałam Alexa, co sądzi o lokalnych władzach Prestonsburga, pół godziny jazdy na północ od Pikeville.

Odsunął się z krzesłem od stołu i upił łyk kawy. Musnął dłonią czapeczkę. „Pewne rzeczy doprowadzają mnie do szału” – mówił. „Mózg mi się zawiesza. Człowiek zapomina, że już przezwyciężył złość. Kiedy to się powtarza, natychmiast wraca poczucie, że nie ma tu dla mnie miejsca, i znowu zalewa mnie wściekłość. Jakby jakaś siła spychała mnie, i innych też, w przepaść. Jakby ktoś gdzieś ustalił, że nie może ci się udać. Nie ma konkretnej osoby, na którą można się wściec. Ale zaczynam myśleć, że działa tu jakiś system, którego nienawidzę i chciałbym go obalić”.

Alex nie chciał zamienić swojej frustracji w gniew na czarnych lub imigrantów. Poślubił piękną Dominikankę z półczarnym dzieckiem z poprzedniego małżeństwa, które kochał jak własne. Nie ulegał paranoidalnym teoriom o głębokim państwie. Nie był też skłonny do obarczania całą winą wielkich korporacji; w istocie nie miałby nic przeciwko temu, by którąś z nich zarządzać. Uważał, że sektor prywatny daje pracę, towary, usługi. To rząd zabierał mu podatki i wolność. Alex wiele od siebie wymagał, a jego zdaniem lokalne władze nie wymagały równie dużo od samych siebie.

Jedno zdarzenie szczególnie go wzburzyło: „Dostałem mandat za moją trawę! Szlag mnie trafił. Zadzwoniłem do nich i okazało się, że pomylili trawnik. Ale dlaczego w ogóle wlepiają ludziom mandaty za wysoką trawę? Władze miasta nakładają absurdalnie wysokie grzywny za naruszenia przepisów. Czepiają się o wyblakłą naklejkę z adresem na skrzynce na listy. Jest tyle przepisów, że nie da się żyć”.

Dlaczego Alex dostał mandat za trawę? Mnie też to zdziwiło. Nie mieszkał na osiedlu z wspólnotą mieszkańców wyznaczającą standardy wyglądu posesji. Władze Prestonsburga karały grzywną za niekoszone trawniki przy domach zajętych przez bank i pewnie było trochę takich przypadków, ale dom Alexa nie miał wtedy jeszcze obciążonej hipoteki¹⁷⁶. Przyszło mi do głowy, że Alex mógł się zderzyć z ukrytą logiką ekonomiczną. Zamykanie kopalń pozbawiało lokalne władze dochodów z podatku od wydobycia kopalin. Miasta próbowały czasem rekompensować sobie pustki w kasie wysokimi karami za drobne przewinienia. Ktoś taki jak Alex, dociskany z jednej strony z powodu skutków zapaści gospodarczej, z drugiej przez władze lokalne, które próbowały jego kosztem uzupełniać malejące wpływy z podatków, ma prawo czuć złość na zbyt nachalną władzę. Być może to tłumaczyło działania policji od trawy i wkurzenie Alexa.

Alex był też zły na rząd federalny. „Dostałem nieprzyjemny list z Urzędu Skarbowego z tekstem: «Nie otrzymaliśmy ostatniej wpłaty, a jeśli jej szybko pan nie uiści, nałożymy karę finansową». Zadzwoniłem do nich. Ich system coś pochrzanił”. – To powiedziawszy, Alex przeszedł do innych wymagań państwa, takich jak obowiązek posiadania ubezpieczenia OC. „Rozumiem sens takiego ubezpieczenia. Ale zmuszają mnie do wykupienia go. A ubezpieczyciele windują ceny. W jaki sposób kalkulują składki? I dlaczego zawsze żądają trochę więcej, niż mnie stać? Wysokość stawki zależy od twojego miejsca zamieszkania. Płacę więcej, bo mieszkam we wschodnim Kentucky. Jak niby mam się z tym czuć?” Każdą taką utarczkę z władzą odbierał jako połajankę, próbę zawstydzenia.

Alex zastanawiał się, jak uniezależnić się od władz miasta. „Nigdy nie chciałem mieszkać w granicach miasta – mówił – bo każde miasto narzuca swoje zasady, ale nigdy takie, z których byłby jakiś pożytek dla mnie. Zatrzymują na kontrolę twojego gruchota. Pod maską każda część jest innego koloru, więc wlepiają ci mandat. Jeśli jedziesz nowym cadillakiem, nawet nie spojrzą w twoją stronę. Te ich przepisy i władza; czasem szlag mnie trafia”.

Po wszystkim, przez co przeszedł, Alex dotarł do emocjonalnej granicy deficytu dumy. Mieszkał w osłabionym gospodarczo czerwonym stanie, a jego firma splajtowała. Staroświecka duma nakazywała mu jednak wziąć na siebie odpowiedzialność za porażkę. Skoro sam był dla siebie surowy, to czy władze miasta nie powinny też więcej od siebie wymagać, zamiast czepiać się ludzi o nieskoszoną trawę? Jeśli chodzi o działania lokalnych władz, z których miałby jakąś korzyść, to w czasie naszych licznych rozmów nie przyszedł mu do głowy żaden przykład. Uczucie „bycia zapomnianym” było klinem, który zamierzał wbić Matthew Heimbach; drugim klinem był paradoks dumy.

Martwiąc się o Harry’ego

Alex od pewnego czasu martwił się o swojego ukochanego przyjaciela, Harry’ego, kierowcę ciężarówki. Harry wyznawał tę samą filozofię życiową co on. Tak samo jak Alex boleśnie oberwał na rynku pracy, ale narastające w jego wypowiedziach wzburzenie stawało się coraz bardziej niepokojące. „Harry to solidny, ciężko pracujący, naprawdę porządny facet. Jest republikaninem, jak ja, obaj głosowaliśmy na Trumpa, ale on ma krótszy lont niż ja. Szczerze mówiąc, martwię się o niego” – wyznał Alex. „Nie wiem, gdzie w internecie znajduje te informacje, ale mówi dziwne rzeczy o spiskach. Znam Harry’ego całe życie i nie do końca rozumiem, co się z nim dzieje”.

Harry nie czuje nienawiści do rządu w Waszyngtonie i Demokratów – on nimi pogardza. Jego zdaniem grają nieczysto. Nie podoba mu się przemoc wywołana przez Black Lives Matter. Uważa, że po jednej stronie są ludzie ze wsi, a po drugiej darmozjady z wielkich miast i że lada moment wybuchnie wojna domowa. Teksas i Kalifornia się odłączą, a reszta się powyrzyna. Harry mówił, że w każdej chwili może załadować ciężarówkę, zabrać broń i się stąd wynieść, ale jeszcze nie wie dokąd. Alex starał spokojnie przemawiać przyjacielowi do rozsądku, ale się martwił. „Wszystko będzie dobrze, Harry” – uspokajał kumpla.

Wracając z lunchu, znowu minęliśmy parking, na którym wiele lat wcześniej Alexa zaatakował pijany nożownik. Pomyślałam, że napastnik może właśnie wychodzi na wolność, i ciekawe, jak by odebrał przekaz, z którym zamierzał wystąpić Heimbach. „To może być właśnie taki człowiek, który da się przekonać neonazistom” – zauważył Alex. Czy jego przyjaciel Harry też był takim człowiekiem?

Tymczasem Alex zaczął opowiadać o zdarzeniu, które odmieniło jego życie: „Zobaczyłem ogłoszenie o półrocznym płatnym stażu szkoleniowym sponsorowanym przez firmę z Louisville o nazwie InterApt”. Inicjatywę współfinansowała Appalachian Regional Commission, odpowiedzialna za rozdzielanie federalnych pieniędzy pomiędzy programy pomocowe dla obszarów w szczególnie trudnej sytuacji gospodarczej. W ramach programu bezrobotni górnicy i osoby w podobnej sytuacji jak ta Alexa miały się uczyć nowego zawodu. Zarząd firmy uznał, że miejsca pracy, wyeksportowane wcześniej do indyjskiego Bangaluru, można z powodzeniem importować do Kentucky.

Zgodnie z ogłoszeniem Alex miał dostawać pieniądze za uczenie się programowania aplikacji na smartfony, takich jak te, przez które zamawia się jedzenie albo rezerwuje bilety do kina. Zgłosiło się osiemset osób, pięćdziesiąt zostało przyjętych, a trzydzieści pięć ukończyło kurs, wśród nich uszczęśliwiony Alex. „Pieniądze miały wystarczyć na pokrycie wszystkich moich rachunków i zdobyłbym nowe umiejętności. To wydawało się zbyt piękne, żeby było prawdziwe. Ale przyjęli mnie i wyjechałem do Louisville” – opowiadał Alex. „To było dla mnie zupełnie nowe doświadczenie dostawać pieniądze za to, że się czegoś uczę. Bardzo zaprzyjaźniłem się z kolegami z kursu. Pomagaliśmy sobie nawzajem w nauce i w końcu zaczęliśmy być w tym naprawdę dobrzy. Pozbyłem się dużej części moich lęków i pesymizmu. Autentycznie stałem się innym człowiekiem”.

Po rozpaczliwej walce o utrzymanie się na obrzeżach oddalającej się wiejskiej klasy średniej Alex „po męsku” wziął odpowiedzialność za niedostrzeżenie w porę, że jego studio tatuażu ma za mało klientów. W pułapce paradoksu dumy nie przetworzył swojego wstydu w obwinianie innych (chociaż w stosunku do „policji od trawy” i Urzędu Skarbowego szybko „trafiał go szlag”). W najgorszym momencie był bliski zwrócenia wstydu do wewnątrz: jako bezrobotny kwestionował wartość własnego życia. Teraz Alex, dobrze zarabiając, szczęśliwie żonaty, z maleńkim dzieckiem, zasypywany ofertami pracy, nie musiał zwracać wstydu ani do wewnątrz, ani na zewnątrz; odczuwał dumę.

Program szkoleniowy, w którym uczestniczył, był owocem prywatno-publicznej współpracy. Za kurs programowania zapłaciła finansowana ze środków federalnych Appalachian Regional Commission, której misją było pomaganie Alexom z całego regionu.

Kiedy się żegnaliśmy, Alex powiedział, że nie ma czasu zajmować się marszem w Pikeville, i wrócił do swojego niepokoju o przyjaciela. „Harry myśli o polityce to samo co ja, tylko mocniej. Cieszę się, że nie będzie go na marszu”, podsumował.

162 Harry M. Caudill, Night Comes to the Cumberlands: A Biography of a Depressed Area, Boston 1962, s. 116–117.

163 Tamże, s. 119.

164 PMC Expands Black Lung Screening Services, Pikeville Medical Center, 22 czerwca 2018, www.pikevillehospital.org/pmc-expands-black-lung-screening-services/ [link nieaktywny].

165 Adam Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, tłum Oswald Einfeld, Stefan Wolff, Warszawa 2003.

166 U.S. Census Bureau, American Community Survey (ACS), 5-Year Estimates, 2017–2021, [b.d.], https://data.census.gov/table [dostęp: 30.06.2025].

167 Kim Parker, Juliana Menasce Horowitz, Anna Brown i in., Demographic and Economic Trends in Urban, Suburban and Rural Communities, Pew Research Center, 22 maja 2018, https://www.pewresearch.org/social-trends/2018/05/22/demographic-and-economic-trends-in-urban-suburban-and-rural-communities/ [dostęp: 30.06.2025].

168 Zob. USA Facts, How Has the Population Changed in Kentucky?, [b.d.], https://usafacts.org/data/topics/people-society/population-and-demographics/our-changing-population/state/kentucky [30.06.2025].

169 James N. Gregory, The Southern Diaspora and the Urban Dispossessed: Demonstrating the Census Public Use Microdata Samples, „Journal of American History” 1995, t. 82, nr 1, s. 112.

170 Arlie Russell Hochschild, The Black and White Southerners, Review of “Hillbilly Highway”: “The Transappalachian Migration and the Making of a White Working Class” by Max Fraser and “Black Folk: The Roots of the Black Working Class Blaira” by L. M. Kelley, „The New York Times”, 27 września 2023. Zob. Max Fraser, Hillbilly Highway…, s. 5–6.

171 Max Fraser, Hillbilly Highway…, s. 68.

172 Bureau of Labor Statistics, Table 7, Survival of Private Sector Establishments by Opening Year, [b.d.] www.bls.gov/bdm/us_age_naics_00_table7.txt [dostęp: 30.06.2025].

173 World Economic Forum, Global Social Mobility Index 2020: Why Economies Benefit from Fixing Inequality, 19 stycznia 2020, www.weforum.org/publications/global-social-mobility-index-2020-why-economies-benefit-from-fixing-inequality [dostęp: 30.06.2025].

174 Amina Dunn, Partisans Are Divided over the Fairness of the U.S. Economy – and Why People Are Rich or Poor, Pew Research Center, 4 października 2018, https://www.pewresearch.org/short-reads/2018/10/04/partisans-are-divided-over-the-fairness-of-the-u-s-economy-and-why-people-are-rich-or-poor/ [dostęp: 30.06.2025].

175 Tamże.

176 City of Prestonsburg, Vacant Foreclosed Property Registration, [b.d.], www.prestonsburgcity.org/wp-content/docs/CE_VacantForeclosedPropertyRegistration.pdf [dostęp: 30.06.2025].

7
Duma przestępcza

„Słyszałeś o marszu białych nacjonalistów w Pikeville?” – zapytałam Wyatta Blaira, który siedział naprzeciw mnie w dobrze strzeżonej sali widzeń ośrodka Southgate Program, kontrolowanego przez Wydział Nadzoru Kuratorskiego i Zwolnień Warunkowych oraz Służbę Wspomagania Readaptacji Społecznej Departamentu Więziennictwa Stanu Kentucky¹⁷⁷.

Dyrektor zakładu karnego zgodził się na przeprowadzanie wywiadów z osadzonymi, pod warunkiem że zachowam w tajemnicy ich tożsamość, co też robię (występują w tej książce pod zmienionymi nazwiskami). Zaprowadzono mnie do sali widzeń i wskazano mi miejsce przy długim stole. Po chwili do pomieszczenia wszedł niski, zadziorny mężczyzna o siwych włosach i bujnej siwej brodzie. Kulejąc na lewą nogę, podszedł do stołu i ostrożnie opuścił się na krzesło, jakby miał więcej niż swoje czterdzieści trzy lata. Kuśtykanie było pamiątką po wypadku motocyklowym w dawnych bikerskich czasach. Ale kiedy już usiadł, zachowywał się całkowicie swobodnie.

„Pewnie, że słyszałem o marszu. Chłopaki gadali o tym na spacerniaku. Organizuje go neonazista, zgadza się? Mamy neonazistów na placu. Mówią, że bronią białych ludzi, ale to nieprawda. Zwyczajnie sprzedają metę. Jestem w Klanie, a Klan kiedyś nienawidził neonazistów. Mam też dziarę ze swastyką. Przydaje się w kiciu. Kiedy łażę w rozpiętej koszuli, trzyma gości na odległość, jak płonąca pochodnia”.

Wyatt miał wąskie wargi, proste brwi nad lekko skośnymi, niebieskimi oczami i rozczochrane siwe włosy. Większość pięcioletniego wyroku odsiedział w zakładzie karnym w Eddyville (jedynym więzieniu o zaostrzonym rygorze w Kentucky), w tym niemal połowę, jak mnie rzeczowo poinformował, w izolatce¹⁷⁸. Zgłosił się do trzymiesięcznego programu resocjalizującego i jeśli go zaliczy, będzie mógł się ubiegać o wcześniejsze zwolnienie.

– Ten program szoruje mi język – powiedział, posyłając mi spojrzenie z ukosa. – Ale to dobrze.

– Gdybyś był na wolności, poszedłbyś na marsz? – zapytałam.

– Pewnie. Podszedłbym do nich, ściskał im dłonie i pytał: „Jak leci?”. Neonaziści są brutalni. Dobrze jest mieć ich po swojej stronie. Nie są tacy milusi jak ja.

Poprosiłam Wyatta, by mi o sobie opowiedział; rozsiadł się wygodniej na krześle i oparł ręce na podłokietnikach. „Urodziłem się w Janinie w stanie Kentucky, ale dorastałem w Left Fork. Znasz Left Fork? Nie?” – Wyatt spróbował umiejscowić się na innej mapie. „Jestem spokrewniony z McCoyami!” – Nawiązywał do legendarnego zatargu między McCoyami i Hatfieldami, który terroryzował kiedyś wschodnie Kentucky i Wirginię Zachodnią. „Mój pradziadek był spokrewniony z McCoyami w siódmym pokoleniu. Ojciec w ósmym pokoleniu. Nazywał się Shotgun McCoy Blair, mówili na niego Gun [Spluwa]. Więc ja jestem McCoyem w dziewiątym pokoleniu. Uważam się za farciarza.

Spytałam Wyatta, jak to się stało, że związał się z Ku Klux Klanem. „Kiedy mama mnie urodziła, miała trzynaście lat, a tata siedemnaście. Jak miałem trzy lata, odeszła. Wychowali mnie tata i macocha. Jak miałem problem, szedłem z nim do taty, a tata był w Klanie. Kiedy skończyłem liceum, wprowadził mnie do Chrześcijańskich Rycerzy Ku Klux Klanu w Pocahontas w Wirginii. Nasiąkałem tym od dziecka. Jeździłem na wszystkie zgromadzenia Klanu w kraju, zanim zrobili się ciency. W Janine pierwszy raz maszerowaliśmy w latach 90., z grupą z Indiany. Ochraniali nas hammerskinowie [skinheadowa grupa nienawiści]. Było spokojnie, tylko raz, kiedy przechodziliśmy przez Mount Holly w Karolinie Północnej [czarne miasteczko], doszło do przepychanek. Wiesz, Klan jest organizacją religijną, śmiertelnym wrogiem narkotyków, nie tak jak neonaziści” – opowiadał.

Alex Hughes i Wyatt Blair byli białymi mężczyznami w kwiecie wieku i mieszkańcami wschodniego Kentucky. Obaj dorastali w regionie rolniczo-robotniczym, w którym po koniunkturze lat 70. doszło do zapaści gospodarczej. Dziadkowie ze strony matek obydwu mężczyzn pracowali przy wydobyciu węgla, a wielu mężczyzn z ich rodzin w zawodach technicznych. W przypadku Wyatta byli to głównie spawacze i robotnicy budowlani – on sam montował stalowe elementy na budowach w Cleveland w stanie Ohio. Pochodzili z konserwatywnych republikańskich rodzin. Traf chciał, że obu wychowywali ojcowie, którzy powtórnie się ożenili. I obaj opuścili rodzinne strony: Alex przeniósł się do Louisville w tym samym stanie, Wyatt trafił do Cleveland, Cincinnati, Eddyville i Southgate.

Ale na tym podobieństwa się kończyły. Alex dokładał wszelkich sił, by zaspokoić potrzeby swoich bliskich w regionie naznaczonym stratą, tendencją do samoobwiniania i cierpieniem z powodu przytłaczającego paradoksu dumy. Podobnie jak Donovan Blackburn, burmistrz Andrew Scott i wielu innych uważał utrzymanie żony i dzieci za kwestię honoru i robił, co w jego mocy, by sprostać temu zadaniu. Był dumny ze swoich osiągnięć. Natomiast Wyatt średnio interesował się pracą, już dawno się rozwiódł i nigdy nie poznał swojej nieślubnej córki; podczas naszej długiej rozmowy słowa „zarobić na rodzinę” nie padły ani razu.

Podobnie jak Matthew Wyatt był dumny z tego, że jest moralnym wyrzutkiem. Od potencjalnego wzrostu albo spadku znaczenia białego nacjonalizmu zależała jego pozycja społeczna. Wierzył, że Donald Trump uznaje Ku Klux Klan. Podczas kampanii prezydenckiej i przed nią Trump wypierał się znajomości z przywódcą KKK Davidem Dukiem, a w rozmowie z prezenterem Bloomberg News zbył sprawę, stwierdziwszy: „Wiele osób mnie lubi”¹⁷⁹. „Trump jest za białymi” – uznał jednak Wyatt. „Nie wszedł w to, by pomagać czarnuchom, bo wie, że dostają cała pomoc, jakiej potrzebują, od rządu federalnego. Uważam, że powinniśmy otoczyć się murem. Odesłać wszystkich imigrantów i czarnych. Trump chętnie by to zrobił. Uwielbiam go”.

Niegłosujący „obywatele” piątego okręgu wyborczego Kentucky

Dlaczego rozmawiałam z Wyattem Blairem? Kwestia zaangażowania obywatelskiego więźniów często jest pomijana w sondażach opinii publicznej, badaniach społeczności lokalnych, a nawet na kartach historii. Tymczasem ogromna liczba Amerykanów spędza jakiś czas za kratkami. Według Prison Policy Initiative „wskaźnik osadzenia w więzieniach w Kentucky wyróżnia się na tle międzynarodowych statystyk” i wynosi dziewięćset trzydzieści osób na 100 tysięcy mieszkańców w porównaniu z sześćset sześćdziesiąt cztery w całych Stanach Zjednoczonych, sto dwadzieścia dziewięć w Wielkiej Brytanii i sto cztery w Kanadzie¹⁸⁰. Przytłaczającą większość więźniów stanowią amerykańscy obywatele, którzy pewnego dnia wyjdą na wolność. Ponadto zgodnie z nowymi przepisami stanowymi osadzeni w zakładach karnych na obszarach wiejskich są uważani za ich mieszkańców, co ma bezpośredni wpływ na ustalanie granic okręgów wyborczych. Dlatego uznałam, że powinni być obecni wśród „twarzy w tłumie”.

Wyatt został przeniesiony z Eddyville do Southgate, gdzie uczestniczył w programie progresywnej zmiany Departamentu Więziennictwa Stanu Kentucky. Dla więźnia w takiej sytuacji jak Wyatt był to korzystny układ. Osadzeni, którzy zgłosili chęć udziału w programie, przechodzili rygorystyczny trzymiesięczny trening zmiany zachowań, ucząc się uczciwości, odpowiedzialności i troski o innych. Jeśli go zaliczyli, mogli ubiegać się o wcześniejsze zwolnienie. To właśnie ten program (nazywany Terapią Rekonacji Moralnej; MRT) szorował Wyattowi język¹⁸¹. Dla więźniów uzależnionych od substancji psychoaktywnych była to też okazja do odwyku; w skali całego kraju sześćdziesiąt pięć procent osadzonych w zakładach karnych cierpi na zaburzenia związane z nadużywaniem narkotyków, a kolejne dwadzieścia procent znajdowało się pod wpływem alkoholu lub narkotyków w momencie popełnienia przestępstwa, za które zostali skazani¹⁸².

Fakt, że Wyatt odbywał karę w hrabstwie Pike, odzwierciedlał pewien rzadko dostrzegany ogólnokrajowy trend. Od czterdziestu lat populacja więźniów odpływa z dużych miast na prowincję¹⁸³. Obecnie pięćdziesiąt trzy procent skazanych odsiaduje wyrok w małych miasteczkach lub na wsi¹⁸⁴. Na przykład nowojorskie sądy wydają rocznie więcej wyroków pozbawienia wolności niż hrabstwo Pike, jednak większość skazanych przez nie trafia do zakładów karnych na terenach rolniczych w północnej części stanu¹⁸⁵.

Zgodnie z nową ustawą stanową o zmianie granic okręgów wyborczych Wyatt był mieszkańcem hrabstwa, w którym odsiadywał karę, a nie tego, gdzie mieszkał na wolności. W znaczeniu prawa wyborczego przyczyniał się niejako do „ponownego zaludnienia” słabo zamieszkanych obszarów, chociaż sam nie mógł głosować.

Manipulowanie granicami okręgów wyborczych za pomocą zakładów karnych zwiększa nie tylko liczbę mieszkańców obszarów wiejskich, ale i proporcję członków Izby Reprezentantów i legislatury stanowej reprezentujących takie obszary¹⁸⁶. Wiejska Ameryka przeważnie głosuje na Republikanów, zatem więcej głosów ludności wiejskiej oznacza więcej głosów na Republikanów. W 2016 roku 2623 małe i wiejskie hrabstwa, które w wyborach prezydenckich zagłosowały na Trumpa, łącznie miały większą populację i wskaźniki osadzonych niż 489 hrabstw, które zagłosowały na Hillary Clinton¹⁸⁷.

Na miejsce osadzenia Wyatta miały też wpływ dwa inne czynniki. Upadek przemysłu węglowego pozbawił lokalne władze podatków od wydobycia kopalin. W hrabstwie Pike dochody z tego tytułu spadły z 2,6 miliona dolarów w 2015 roku do 486 tysięcy dolarów w roku 2020¹⁸⁸. Pieniądze z budżetu federalnego na budowę zakładów karnych oraz miejsca pracy w więziennictwie (dla strażników, kucharzy, kierowców, pracowników administracyjnych) pomagały nieco skompensować tę stratę; często przywoływany jest argument, że więzienia to lukratywny sposób walki z bezrobociem na obszarach wiejskich¹⁸⁹.

Wiejskie hrabstwa zarabiają również na tworzeniu miejsc w więzieniach i odnajmowaniu ich państwu dla osób oczekujących w areszcie na proces przed sądem federalnym. W latach 1970–2017 liczba przebywających w areszcie w oczekiwaniu na proces wzrosła o czterysta trzydzieści sześć procent¹⁹⁰. Coraz częstsza jest również praktyka płacenia przez państwo dziennej stawki za zakwaterowanie i wyżywienie odsiadujących wyroki wydane przez sądy federalne¹⁹¹.

Niepokój budzi też fakt, że legislatura stanu Kentucky od pewnego czasu skłania się do zaostrzania kar za ciężkie przestępstwa, zamiast je łagodzić: ostatnio przyjęła pięćdziesiąt dziewięć ustaw podnoszących i dziesięć obniżających maksymalny wyrok¹⁹². Więzienia przenoszą się na prowincję, czas oczekiwania na proces się wydłuża, zapadają surowsze wyroki za popełnienie ciężkich przestępstw, a wszystko to potencjalnie przekłada się na liczbę ludności, która stanowi podstawę wyznaczania granic okręgów wyborczych.

Do tego dochodzi kwestia rasowa. W 2017 roku, gdy trwały przygotowania do marszu neonazistów, proporcja białych malała w populacji Amerykanów na wolności i jednocześnie rosła (obecnie jest to pięćdziesiąt procent) w więzieniach. Od 2000 roku liczba osadzonych białych wzrosła o czterdzieści jeden procent, a osadzonych Afroamerykanów spadła o dwadzieścia dwa procent; populacja więźniów staje się coraz bardziej biała¹⁹³. W czasie, gdy w coraz mniej białym świecie poza murami zakładów karnych kwestia rasowa stanowiła palący problemem, w więzieniach ubywało czarnych i przybywało białych. Wszystkie te trendy złożyły się na to, że Wyatt siedział teraz naprzeciw mnie w sali widzeń placówki Southgate.

Naprawdę zły rasista

„Jestem naprawdę złym rasistą” – rzucił Wyatt tonem przechwałki. „Moja mama [właściwie macocha] nie była tak zła jak ja. Ona i babcia pracowały jako pokojówki w Days Inn razem z czarnymi paniami, spędzały z nimi czas, gadały i żartowały. Do mamy mojej mamy mówiłem «mamcia». Kiedy powiedziałem o tym na placu, kilku czarnych dziwnie na mnie spojrzało: «Nazywałeś swoją babcię «mamcia»? Tak mówią czarni»”. Wyatt ciągnął: „Tata taty, jego tata i moi wujkowie, wszyscy byli górnikami i należeli do [związku zawodowego] United Mine Workers. Dziadek pamiętał 1930 rok, kiedy ulice Harlan spływały krwią. Po odejściu z kopalni imali się różnych zawodów. Tata został stolarzem, a dziadek kaznodzieją w Kościele Baptystów. Ja jestem spawaczem, a mój brat elektrykiem. Ale kiedy miałem piętnaście lat, tata wyjechał do Columbus w stanie Ohio i przez rok dzień w dzień dostawałem lanie od jednego czarnego ze szkolnego autobusu. Byłem jedynym białym chłopakiem i czarnym nie podobało się, że mówiłem jak biały. Przezywali mnie «cap». Biłem się. Nie okazywałem słabości”. Zapytałam: „Czarne dzieciaki wiedziały, że twój tata był w Klanie?”.

Wyatt nie pamiętał, czy wiedziały, zresztą nie uważał, że to miało znaczenie. Masz dwie rasy, masz bójki. W przypadku Wyatta były one częste, brutalne i stanowiły źródło dumy.

„Pracowałem jako wykidajło w barze w Lexington i raz kazali mi wyrzucić kilku pijanych czarnych” – opowiadał nonszalanckim tonem. „Wziąłem latarkę i raz i drugi przywaliłem jednemu w łeb. Wrócił ze spluwą i się zaczęło”. Kolejna zwada przyjęła jeszcze ostrzejszy obrót: „Miałem dziewiętnaście lat, byłem w barze i jeden facet poprosił mnie, żebym popilnował mu piwa, kiedy on pójdzie do kibla. Kiedy odszedł, jakiś czarnuch chciał, żebym dał mu piwo. Powiedziałem, że nie mam żadnego piwa, co by było moje. Otoczyło mnie dwóch czy trzech jego kolesi. Wyciągnąłem brzytwę i go ciachłem przez żebra. Nie wiedziałem, że aż tak mocno. Zwalił się jak kamień na podłogę, a jego kumple prysnęli”. Wyatt, nie po raz pierwszy zresztą, trafił do więzienia.

Dla czterdziestodwuletniego Wyatta, podobnie jak dla jego dziadka ze strony matki, więzienie stało się drugim domem – miał w nim spędzić większość dorosłego życia: „Dziadek zabił kogoś w Indianie, kiedy mama była mała, a tatuś dźgnął czarnego gościa, ale nie poszedł za to siedzieć”. Wyatt dostawał kilkuletnie wyroki, ale każda bójka, w którą się wdawał w więzieniu, by „zdobyć szacunek”, przedłużała odsiadkę. „Raz chciałem pomóc moim więziennym braciom z Supreme Alliance i The Royals. Brałem udział w rozruchach w Eddyville w 2010 roku, czarni przeciwko białym. Doskoczyłem, dźgnąłem gościa i zdobyłem sobie szacunek. Odsiadywałem cztery lata, zamienili mi na dziesięć i wsadzili do jedynki. To cela dwa i pół na trzy metry. Nie wolno ci z nikim rozmawiać. Nie możesz wyjrzeć na zewnątrz. Nie wiesz, czy jest dzień czy noc. To wsiada na psyche. Przesiedziałem w jedynce pięćdziesiąt dwa miesiące”¹⁹⁴ – wspominał.

– Prezydent Obama wprowadził prawo zabraniające zamykania osadzonych w więziennej izolatce na więcej niż trzydzieści dni. To by skróciło twój pobyt w jedynce, prawda? – zasugerowałam.

– Taaa – zgodził się Wyatt. – Ale zrobił to dla swoich.

W więzieniu czy na wolności, dla Wyatta zawsze liczyła się przede wszystkim rasa. Później jego kolega z programu resocjalizacyjnego, były rasista (jak sam się przedstawił) o imieniu Dan (pseudonim), opowiedział mi o własnych doświadczeniach za kratami. „Na podwórzu masz Białych Pariasów, Braterstwo Aryjskie, Mohikanów i Jednoprocentowców. Potem masz czarnych, białych, Meksykanów z Południa i tutejszych Meksykanów. Wszyscy się nienawidzą” – powiedział mi Dan. „Czarni nienawidzą Meksykanów i białych albo tylko białych. Z każdym jest inaczej. Najlepiej chronić dupę, trzymając z własną rasą. Widzisz te czarne kropki na moich kłykciach?” – zapytał. „Oznaczają, że będę walczył po stronie białych. Nazywamy je «N kropkami»¹⁹⁵. To znak, że jest się rasistą. Wydziarałem je sobie w więzieniu, jak byłem młody i miałem niewiele do gadania. Prawdziwy rasista nie zadaje się z nikim spoza swojej rasy, nawet w interesach. Nie możesz siedzieć w więzieniu i nie być rasistą, bo faceci na placu potrzebują wiedzieć, po czyjej stronie będziesz się bił”.

Mimo to w więzieniu zdarzały się czasem przyjaźnie międzyrasowe. Dan, już nie rasista, opowiedział mi następującą historię: „Zabujałem się w Filipince, mamuśce moich dzieci. Nie są moimi biologicznymi dziećmi, ale mówią do mnie «tato», a do mojego ojca «dziadku» i czekają, aż wyjdę na wolność. W więzieniu byłem rasistą; pamiętam, jak kumpel pochwalił mnie za skopanie dupy czarnemu facetowi: «Zrobiłeś to dla swoich braci». Ale nawet wtedy czułem, że to nieprawda. A po wyjściu uświadomiłem sobie, że to zwykłe gówno”. Ale to, co było zwykłym gównem dla Dana, dla Wyatta stanowiło sposób na „zdobycie szacunku”.

Dobrze być złym

Zastanawiały mnie przechwałki Wyatta, że jest „zły”. Kilka razy wspomniał mimochodem, że jego macocha, ojciec albo syn nie byli „aż tak źli” jak on, ale o córce, która też siedziała w więzieniu, mówił: „Jest równie zła jak ja”. Czyżby bycie złym było dobre, honorowe, stanowiło powód do dumy? W rzeczy samej – dla Wyatta „zły” oznaczało „godny szacunku”, co zwykle wiązało się ze stosowaniem przemocy (a nawet, gdy wyższość białych wydawała się zagrożona, gotowością do zabijania). W poczuciu Wyatta zabójstwo nie zaprzeczało wysokim standardom moralnym; gotowość do zabijania była podstawą jego przestępczego kodeksu etycznego. Siedział w „jedynce” za, jak sam stwierdził, „bycie złym”.

Także na wolności dobrze było być złym. „Byłem w pierwszej grupie, która przemaszerowała w szatach przez Luizjanę na początku lat 90. Nie pokazywałem twarzy, miałem pistolet na biodrze. Ale nie potrafię się utrzymać się z dala od więzienia wystarczająco długo, by jeździć na zgromadzenia. Nie jestem już tak zły jak kiedyś”.

Kilka razy powtórzył, że nie jest już „tak zły jak kiedyś” takim tonem, jakby przyznawał się potknięcia, chwili słabości, której należało się wstydzić.

Jednocześnie uważał, że Klan „schodzi na psy”. Zmarszczył brwi, wypowiadając te słowa. „Boją się pozwów i poważni goście trzymają język za zębami. Ludzie na samej górze mają dziś po sześćdziesiąt, siedemdziesiąt, a nawet osiemdziesiąt lat i nic już nie robią, tylko zgarniają składki. Dziś dla Klanu liczy się tylko kasa”. Zresztą jego zdaniem oferta dla tych, którzy je płacili, też się stanowczo pogorszyła. „Musisz płacić trzydzieści pięć dolarów miesięcznie, żeby raz na miesiąc dostać trzystronicowy biuletyn, pisany złagodzonym językiem. Młodzi słuchają rapu i podziwiają czarnuchów… Nie wolno nam nawet nosić masek. Możemy mieć kaptur, ale tak podpięty, żeby było widać twarz, bo inaczej powiedzą, że jesteś terrorystą. Kiedy ostatni raz widziałaś płonący krzyż?”

To prawda, że Ku Klux Klan tracił na znaczeniu, zarówno lokalnie, jak i w skali całego kraju. W 1925 roku niemal 30 tysięcy członków KKK przemaszerowało Pennsylvania Avenue w Waszyngtonie¹⁹⁶. W 2016 roku KKK miał sto trzydzieści aktywnych klawernów (oddziałów terenowych), a w 2021 było ich już tylko osiemnaście – i to w momencie, gdy inne ugrupowania białych nacjonalistów rosły w siłę¹⁹⁷.

Mimo to wielu moich rozmówców z wschodniego Kentucky uważało Ku Klux Klan za uśpioną siłę. W Inez, godzinę jazdy od Pikeville, pewna młoda kobieta opowiedziała mi, że gdy niedawno umierał jej wuj, ze zdumieniem odkryła, iż w tajemnicy sprawował funkcję Wielkiego Maga KKK. „Moja rodzina była w szoku” – wyznała, kiedy rozmawiałyśmy w jej salonie. „Trzymał to w sekrecie, bo rodzina potępiała KKK. Ale kiedy umierał, pojechałam odwiedzić go w szpitalu. Przy jego łóżku były tylko dwie osoby z rodziny. Za to dookoła szpitala zebrał się tłum obcych mężczyzn. Jakby to oni byli jego prawdziwą rodziną”.

„Pomagałem ludziom truć wszy” – powiedział mi emerytowany pracownik firmy odkażającej. „Spryskiwałem fotele. Ale wszy hibernują w tapicerce; kiedy zrobi się cieplej, wyłażą i cholernie trudno się ich pozbyć. Dla mnie Ku Klux Klan jest jak wszy”.

Wracając do Wyatta – uważał on, że coraz trudniej „zdobyć szacunek” za bycie złym: „Federalni poznali nasz kodeks i nas zinfiltrowali i teraz rząd głosi, że w każdej rasie są dobrzy i źli. Publicznie musisz mówić: «To jest dobry czarny, a to jest zły czarny». Ale ja nienawidzę czarnych, bo od nich obrywam”.

Wyatt odnosił wrażenie, że nawet administracja więzienia dyskryminuje KKK. „Wszystkie moje tatuaże przeszły przez kontrolę bezpieczeństwa, z wyjątkiem «KKK» na klacie. Przez niego zaklasyfikowali mnie do grupy STG [security threat group – zagrażający bezpieczeństwu]. Zabronili nam sprowadzania naszej literatury jako «tożsamości chrześcijańskiej» [ideologii religijnej popularnej wśród prawicowych ekstremistów]. Dokręcają śrubę. Jeśli coś zrobisz czarnuchowi, wlepiają ci zbrodnię z nienawiści, a to przestępstwo federalne. A jeśli dostaniesz federalne dożywocie, wrócisz do domu z przywieszką na palcu u nogi”. Z punktu widzenia Wyatta świat stanął na głowie: bycie złym zrobiło się złe.

Zamieszanie z tożsamością rasową

Wyatt konfrontował się teraz z atakami na jego dumę złego chłopca, ale historia jego wcześniejszego życia odzwierciedlała wewnętrzne sprzeczności jego własnej tożsamości rasowej. Na przykład według zasad Ku Klux Klanu „nie jesz ani nie śpisz z czarną kobietą, bo to sprzeczne z naturą”. Tymczasem w liceum Wyatt zadurzył się po uszy w dziewczynie, która była częściowo czarna: „Fajnie się razem bawiliśmy. Zabierałem ją na przejażdżki po dulinach moim harleyem. Raz zaprosiłem ją do nas na obiad. Macocha nie miała z tym problemu, ale kiedy tata dowiedział się, że jest częściowo czarna, nie pozwolił jej zostać. Musiałem odwieźć ją do domu”.

Nie skomentował ani tego, jak się poczuła wtedy dziewczyna, ani sprzeczności ujawnionych przez tamto zdarzenie. Jeśli segregacja rasowa należała do naturalnego porządku, dlaczego utrzymanie jej wymagało ścisłej, a właściwie w ogóle jakiejkolwiek dyscypliny?

Na dodatek sam Wyatt miał mieszane pochodzenie rasowe; ten fakt wypłynął przypadkiem, gdy poprosiłam, by mi opowiedział o swoich tatuażach. Podciągnął rękaw i pokazał mi ramię: „Prawa strona to mój tata. To są mistyczne insygnia klansmana. Widzisz ten biały kwadrat z kroplą czerwonej krwi w środku? To krew przelana w obronie białej rasy¹⁹⁸. Obok, po prawej stronie, mam flagę buntowników. Klan i Konfederaci po stronie taty. I wydziarałem sobie małą swastykę. Jest rozmazana – musieliśmy je robić długopisem, żeby nie wyglądały jak swastyki”.

Następnie jak gdyby nigdy nic podciągnął lewy rękaw i pokazał mi łapę niedźwiedzia z długimi białymi pazurami: „To mój tatuaż plemienny. Mam w sobie krew Czirokezów. Mama mojej mamy była pół-Czirokezką. Tutaj – pokazał biceps – mam mojego starego orła i żelazne sidła”.

Obrazek przedstawiał czarną opaskę z ostrymi kolcami przeciętą drążkiem, z którego zwisał ciągnący się wzdłuż ramienia łańcuch; wyjaśnił mi, że to symbol rdzennych Amerykanów oznaczający „schwytanie niedźwiedzia”. Tatuaże na prawej ręce reprezentowały jego ojca i tożsamość anglosaską, a na lewej ręce chwalił się czirokeskim pochodzeniem matki. Jego rodzice rozeszli się, gdy Wyatt był bardzo mały, ale jego tatuaże ponownie ich połączyły.

– Na jednej ręce widzę symbole Klanu, a na drugiej rdzennych Amerykanów – zauważyłam neutralnym tonem. – Co myślisz o związkach białych z rdzennymi Amerykanami?

Wyraźnie zaskoczony, uniósł brwi i milczał przez dłuższą chwilę.

– Taa, biały człowiek przepędził naszych ludzi z południowego Kentucky przez Illinois, Missouri aż do Oklahomy – powiedział wreszcie. – Przez białych straciliśmy tysiące ludzi. Słyszałaś o Szlaku Łez?

Mówił o przymusowym przesiedleniu w latach 1830–1850, na podstawie dekretu prezydenta Andrew Jacksona, 60 tysięcy rdzennych Amerykanów.

– To było straszne. – Pokręcił głową. – Nie mam żalu do białych o to, że nas wyrzucili z naszej ziemi, bo dla nich Indianie byli niższą rasą – dodał, gdy próbowałam przetrawić tę nagłą zmianę użycia „my” i „nasi”. – Ale to jednak była nasza ziemia.

Wyjaśnił, że „my” nie żywimy urazy do białych, bo „mamy” kasyna i nie „płacimy” federalnego podatku dochodowego.

„Mam problem z Klanem i Szlakiem Łez” – stwierdził na koniec. „Biali podle potraktowali Indian”. – Zamilkł. „Mama odeszła, kiedy miałem trzy lata” – dodał po chwili. „Wychował mnie tata. Do niego szedłem z moimi problemami. Czirokezi to była strona mamy, a jej przy mnie nie było”¹⁹⁹. Tym niejasnym stwierdzeniem Wyatt zamknął temat.

Pojawiła się jeszcze jedna niespójność. Wyatt twierdził, że chciałby otoczyć Stany Zjednoczone murem dla ochrony przed czarnymi i imigrantami. „Nie mam problemu z Meksykanami; ciężko pracują na swoje rodziny” – wyznał, drapiąc się po siwej brodzie. „Na placu biją się po stronie białych. Są lojalni. Na ulicy też się z nimi kumplowałem” – umilkł. Po chwili dodał: „Klan chyba tego nie popiera”.

Kiedy spytałam Wyatta, co sądzi o islamistach, którzy porwali samoloty 11 września, ujawniła się kolejna niespójność. „Nienawidzę muzułmanów” – oznajmił, ale znów uniósł brwi i przez chwilę zastanawiał się nad tym, co powiedział. „Jedenasty września był straszny. Te wszystkie trupy na ulicy”. – Pokręcił głową. „Pewnie zginęło wtedy dużo dobrych czarnych i nie powiem słowa na «N». Niektórych szanuję”. Pomyślał o dżihadystach, którzy dokonali zamachów 11 września: „Wierzyli w swoją misję, to twardzi goście, oddani swojej sprawie. Przywiązują

do siebie bomby i wysadzają się w powietrze, wiedziałaś o tym? Klan to nie ta sama karta, ale może jesteśmy w jednej książce”.

Klasyfikacja, która początkowo wydawała się jasna i sztywna, rozpłynęła się w głowie Wyatta w kałużę sprzeczności – między prawą i lewą ręką, między lojalnością wobec białych i sympatią do rdzennych Amerykanów, między wezwaniem do całkowicie białej Ameryki i kolegowaniem się z meksykańskimi więźniami, między podziwem dla islamskich twardzieli z 11 września i współczuciem dla ich białych i czarnych ofiar. Kogoś innego takie sprzeczności mogłyby niepokoić, ale Wyatt najwyraźniej akceptował je z pogodą ducha i w dobrej wierze.

Tymczasem poglądy rasowe Wyatta napotykały opór w jego własnym domu: „W młodości mój syn próbował być taki jak ja [jak KKK], ale widziałem, że robi to bez przekonania. A jego żona jest śmiertelnym wrogiem Klanu. Jest blondynką, ma niebieskie oczy, ale nie wolno przy niej wymówić słowa na «N». Dzieciom też zabroniła. O nie. Moja wnusia mówi mi, gdzie mogę sobie wsadzić moje poglądy. Brat też nie lubi Klanu. Wszyscy głosujemy na Republikanów i na Trumpa, ale przy ich stole nie prowadzi się rozmów o rasie”. W domu przynależność do KKK wiązała się ze wstydem.

Tylko córka Wyatta, Krista, podzielała jego poglądy. „Wydziarała sobie flagę rebeliantów na całe plecy” – pochwalił się Wyatt, ale zaraz spoważniał. „Siedzi teraz za kradzież, posiadanie mety i ucieczkę z miejsca wypadku. Grozi jej… dziewiętnaście lat, pewnie dostanie dwanaście albo piętnaście. Krista ma problemy prawie od tak dawna co ja, odsiedzieliśmy chyba równo po tyle samo. Kiedy jestem w domu, ona akurat siedzi. Handlowała metą w całym kraju, nawet trzymała ją w domu. Jest młoda, ale łatwo może zarobić dożywocie. Wystarczy, że kogoś dźgniesz i umrze, a już jesteś groźnym recydywistą i po tobie”.

Krista w czasie odsiadywania wyroku wzięła ślub z przewodniczącym lokalnego oddziału Aryan Circle (Aryjskiego Kręgu), więziennego gangu tylko dla białych, który działa w dziewięciu stanach. Członkowie nazywają go „Rodziną” i mają obowiązek „chodzić do kościoła”, to znaczy zbierać się w więzieniach i angażować w sprawy gangu za kratkami i na wolności²⁰⁰. „Krista jest równie zła co ja, a ja jestem gorszy od mojego brata i syna” – podsumował kwestię swojej rodziny Wyatt Blair.

Hierarchie dumy

Gdyby Wyatt był spokojnym, praworządnym spawaczem, to według jednej z hierarchii dumy być może znalazłby dostęp do dumy z własnych osiągnięć, którą odczuwali były gubernator Paul Patton, zarządca miasta Donovan Blackburn, burmistrz Andrew Scott i dający z siebie wszystko Alex Hughes, nie wspominając o potencjalnych ofiarach przemocy, którą Wyatt straszył, w tym Ruth Mullins, Johnie Rosenbergu i doktorze Budgym. Jednak więzienie, razem z więziennymi gangami, tatuażami na kłykciach i bójkami, oferowało własny – bardziej pociągający Wyatta – teatr dumy, w którym „zdobył szacunek” jako „pitbull […], który bije się za swoich”, i ta duma była oparta na rasie.

Nawet wśród współuczestników programu resocjalizacyjnego Southgate Rehabilitation Program Wyatt zajmował jeden z niższych szczebli w hierarchii. „Na samej górze masz alimenciarzy, którzy poza tym, że nie płacą na dzieci, są normalnymi gośćmi – powie mi później opiekun Wyatta. – Potem są poważni dilerzy narkotykowi z własnymi ogólnokrajowymi i międzynarodowymi łańcuchami dostaw. Niżej masz zwykłych dilerów, narkomanów, ćpunów i alkoholików. Na samym dole są pedofile”. I rozmaite świry pokroju Wyatta. Mimo podziwu, jakim darzył odsiadującą wyrok córkę, we własnej rodzinie Wyatt też nie „zdobył szacunku”.

W odróżnieniu od Matthew Heimbacha Wyatt nie odrzucał wstydu. Heimbach zmienił swoją narrację z: „Próbują narzucić mi wstyd” na: „Nie dam narzucić sobie wstydu”, a następnie na: „Ani ja, ani inni ludzie z niemieckimi korzeniami i biali z Południa nie popełnili tych haniebnych czynów”. Stąd już tylko jeden krok do: „Nie było żadnej Zagłady”. W ten sposób Matthew walczył ze wstydem. W przeciwieństwie do niego Wyatt Blair niczemu nie zaprzeczał, nie wypierał się nawet okaleczeń ani zabójstw; uważał, że „zdobył” sobie nimi „szacunek” więziennej braci. W latach 20. XX wieku Ku Klux Klan działał jawnie, z dumą chwaląc się swoimi zbrodniami. Jednak teraz, gdy Wyatt kurczowo trzymał się resztek przestępczej dumy, KKK gwałtownie wychodził z mody.

Bez względu na psychologiczne źródła ich ekstremizmu obaj, Matthew Heimbach i Wyatt Blair, czuli się obciążani wstydem w amerykańskiej ekonomii dumy i obaj, każdy na własny sposób, przystosowali się do tego faktu. Obaj szukali szacunku w skrajnych środowiskach, poza które ten szacunek właściwie nie wykraczał. Matthew Heibmach zajadle negował Zagładę i cierpienia niewolników, marzył też o stanięciu na czele ruchu i partii, które walczą ze wstydem. Natomiast Blair zdawał się niemal beztrosko godzić ze wstydem, na który zdaniem wielu zasługuje rasizm.

Poza środowiskami neonazistów i Ku Klux Klanu obaj czuli się piętnowani. Waluty ekonomii dumy i gospodarki materialnej nie można wymienić jedna na drugą. Alex Hughes był dumny, że udało mu się własnym wysiłkiem spełnić amerykański sen, ale Wyatt Blair, podobnie jak Matthew Heimbach, opierali swoją przestępczą dumę na odbieraniu prawa do amerykańskiego snu innym: Ruthom Mullins, Johnom Rosenbergom i doktorom Budgym. Co ciekawe, sam amerykański sen z takimi elementami, jak stopniowy awans społeczny, ciężka praca, samochód, dom, w ogóle nie występował w obrazie, jaki malował dla siebie Wyatt. Ale przywalenie czarnemu latarką w głowę przed barem już stanowiło dla niego powód do dumy.

Nieprawdopodobne powiązania

Na marginesie brutalnych bójek, przerywających nudę więziennej egzystencji, niektórzy więźniowie nawiązywali niebezpieczne relacje. „Siedziałem w jednej celi dwadzieścia cztery na dobę, siedem dni w tygodniu przez rok z trzema facetami w takim ścisku, że nauczyłem się rozróżniać ich po oddechach: czarnym z Cincinnati Crisp, Meksykaninem i białym iron horsemenem” – opowie mi później inny osadzony. „Moimi najlepszymi kumplami byli czarny i Meksykanin, a kumplować się z nimi było niebezpiecznie. Mój czarny kumpel pilnował moich bambetli, kiedy nie było mnie w celi albo spałem, a ja pilnowałem jego. Wkładał kasę na moją wypiskę, a ja na jego [mowa o zakupach w więziennej kantynie]. Do dziś jesteśmy jak bracia”.

Wysoki, barczysty Willie, ze związanymi w kitkę kruczoczarnymi włosami, o muskularnych wytatuowanych ramionach i olśniewającym uśmiechu, poradził sobie nie tylko z tym. Tak jak Wyatt był po części rdzennym Amerykaninem i weteranem bójek na tle rasowym w ciemnych zaułkach Detroit. „Mam ciemną karnację Czirokeza i biorą mnie za Latynosą. W zimie robię się jaśniejszy, a w lecie ciemniejszy. Nigdzie nie pasuję” – stwierdził z luzackim uśmiechem. „Miałem mnóstwo bijatyk z czarnymi, «bo tak». Kiedy dorastałem, mieszkaliśmy w czarnej dzielnicy Detroit, a że nie byłem czarny, codziennie jeden czarny chłopak z autobusu szkolnego spuszczał mi łomot. Przeważnie wracałem do domu z limem. Mieszkałem z moim czirokeskim dziadkiem, który był bardzo brutalnym człowiekiem. Powiedział mi, że mam się bić jak dzielny Indianin. Że jak jeszcze raz wrócę do domu ze śliwą, stłucze mnie na kwaśne jabłko. Wiedziałem już, jak to smakuje, i nie chciałem powtórki. Nie wiem, kogo się bardziej bałem: czarnego byka na przystanku autobusowym czy własnego dziadka”. Willie wyznał: „Kiedy dorastałem, nie radziłem sobie z emocjami. Jak byłem zły, wściekałem się. Jak było mi smutno, wściekałem się. Jak czułem się zakłopotany, wściekałem się. Nie rozróżniałem uczuć. W filmach w telewizji widziałem, jak Indianie skalpują białych. Więc pewnego dnia schowałem do kieszeni nóż i kiedy wysiadłem z autobusu, a ten czarny podbił do mnie z pięściami, wyciągnąłem kosę i próbowałem go oskalpować. Rozciąłem mu rękę. Wtedy się ode mnie odczepił. I mój dziadek też. Kilkadziesiąt lat później odsiadywałem dwadzieścia lat w więzieniu o zaostrzonym rygorze i ten czarny facet też tam kiblował z długim wyrokiem. Zobaczył mnie, podszedł do mnie i spytał: «Hej, pamiętasz mnie?». Spojrzałem na niego i powiedziałem: «Tak…». «Pamiętasz, jak cię codziennie lałem na szkolnym przystanku?». «Taa, pamiętam». «Przepraszam, że cię tak tłukłem». Ja mu na to, że spoko. A potem powiedział: «Wiem, że tego nie zrozumiesz, bo ja sam tego nie rozumiem. Biłem cię z sympatii. Z szacunku. Wiem, że to dziwnie brzmi i że tego nie zrozumiesz». Długo patrzyłem mu w oczy i w końcu powiedziałem: «Właściwie to rozumiem». I tak zostaliśmy przyjaciółmi”.

Takie niezwykłe wyciągnięcie ręki ponad przepaścią rasową w więzieniu czy na wolności nie tylko prowadziło do powstania nowych przyjaźni między dawnymi wrogami, lecz także wymazywało pojmowanie dumy oparte na wysokiej pozycji w hierarchii bad boyów.

W mniej świadomy sposób Wyatt także przekroczył przepaść rasową. Jak powiedział mi jego opiekun z Southgate, miał stałe dyżury w kuchni razem z czarnym więźniem imieniem Caleb. „Wyatt i Caleb byli na dole hierarchii, Wyatt dlatego, że kuleje i jest trochę dziwny, a Caleb, ponieważ siedział za przestępstwo seksualne. Pozostali nie zwracają na nich uwagi”.

Spytałam Wyatta, czy Caleb jest jego przyjacielem. „Obaj jesteśmy zbrodniarzami” – odpowiedział bez zastanowienia. „Przez trzy godziny pracujemy razem w kantynie i czasem spędzamy razem czas”. Ale potem dodał: „W Southgate, kiedy ktoś robi coś źle, mamy mu «zwrócić uwagę». Caleb jest zdrowy, może pracować na stojąco. Ale ja jestem kaleką i muszę siedzieć. Caleb pracuje bardzo wolno, więc zwróciłem mu uwagę, żeby się nie obijał, nie lenił i nie gapił się, jak pracuję. Caleb wściekł się, że zrobiłem to, bo jest czarny. Więc teraz nie wolno mi zwrócić uwagi nikomu, kto jest kolorowy. Masz swoją poprawność polityczną, rasa bije wszystko”.

Wstręt do poprawności politycznej współgrał z zatwardziałym przekonaniem Wyatta, że jeśli jest jakiś powód do wstydu, najlepiej odwrócić kota ogonem i przerzucić winę na innych: na czarnych, imigrantów albo „zapominające, gdzie ich miejsce” kobiety. Duma Wyatta nie miała nic wspólnego z etyką protestancką (odpowiedzialnością za własny los, ciężką pracą) i amerykańskim snem, główną podstawą dumy w narodowej ekonomii dumy. Nie walczył, jak Alex Hughes, by spełnić go w trudnych czasach. Nie potrafił dostrzec paradoksu dumy; uwolnił się od niego za pomocą szaty Ku Klux Klanu. Nie opierał swojej dumy na usilnym dążeniu do osiągnięcia amerykańskiego snu; jej podstawą była lojalność wobec ruchu, który stawiał sobie za cel odebranie prawa do marzeń innym. Niektórym potencjalnym twarzom w tłumie przesłanie białego nacjonalizmu, przywiezione do miasta przez Matthew Heimbacha, mogło się wydawać drogą ucieczki – jest na kogo zrzucić winę – od problemów ze zrealizowaniem amerykańskiego snu. Dla Wyatta jednak przede wszystkim wzmacniało ono jego dumę z bycia wyrzutkiem społeczeństwa.

Ignorowani przez innych współwięźniów, związani ze sobą wspólnym codziennym dyżurem kuchennym, Wyatt i Caleb zaczęli kompensować sobie nawzajem więzienną samotność. Spędzali razem czas na rozmowach, żartach, paleniu. Podobnie jak tatuaże Wyatta rzeczy pozornie nie do pogodzenia niekiedy całkiem dobrze funkcjonowały obok siebie.

„Widzisz tę paczkę?” – W hołdzie dla innego kodeksu moralnego, który, jak wiedział, obowiązywał poza kratami, Wyatt pokazał mi pomiętą paczkę z pojedynczym papierosem. „Dałem Calebowi moją przedostatnią fajkę”.

177 Używam wymyślonej nazwy, by uniemożliwić identyfikację zarówno samego programu, jak i jego klientów.

178 W hrabstwie Pike w 2011 roku (w którym został skazany Wyatt Blair) w więzieniach przebywało stu dziewięćdziesięciu siedmiu białych mężczyzn, dwadzieścia siedem białych kobiet, czterech czarnych mężczyzn i jedna czarna kobieta. W skali całego stanu trzydzieści pięć procent dokonanych przestępstw, tak jak w przypadku Wyatta, było związanych z użyciem przemocy. Steven L. Beshear, J. Michael Brown, LaDonna Thompson, 2011 Annual Report, Commonwealth of Kentucky, Department of Corrections, [b.d.], www.corrections.ky.gov/About/researchandstats/Pages/default.aspx [link niekatywny].

179 Evan Osnos, Donald Trump and the Ku Klux Klan: A History, „The New Yorker”, 29 lutego 2016, https://www.newyorker.com/news/news-desk/donald-trump-and-the-ku-klux-klan-a-history [dostęp: 9.07.2025].

180 Zob. Emily Widra, Tiana Herring, States of Incarceration: The Global Context 2021, Prison Policy Initiative, wrzesień 2021, www.prisonpolicy.org/global/2021.html [dostęp: 30.06.2025]. Odnośnie do liczby więźniów w Kentucky zob. Prison Policy Initiative, Kentucky Profile, [b.d.], www.prisonpolicy.org/profiles/KY.html [dostęp: 30.06.2025].

181 Moral Reconation Therapy jest zastrzeżoną nazwą program terapii poznawczo-behawioralnej stworzonego w latach 80. dla populacji więźniów. Termin „konacja” odnosi się do procesu podejmowania świadomych decyzji. Zob. www.moral-reconation-therapy.com.

182 National Institute on Drug Abuse, Criminal Justice DrugFacts, data aktualizacji: czerwiec 2020, www.drugabuse.gov/publications/drugfacts/criminal-justice [dostęp: 30.06.2025].

183 Jacob Kang-Brown, Ram Subramanian, Out of Sight: The Growth of Jails in Rural America, Vera Institute of Justice, czerwiec 2017, www.vera.org/publications/out-of-sight-growth-of-jails-rural-america [dostęp: 30.06.2025]. Zob. też: Michelle Alexander, The New Jim Crow: Mass Incarceration in the Age of Colorblindness, New York 2012.

184 Kang-Brown, Ram Subramanian, Out of Sight: The Growth of Jails in Rural America, Vera Institute of Justice, czerwiec 2017, s. 8, https://vera-institute.files.svdcdn.com/production/downloads/publications/out-of-sight-growth-of-jails-rural-america.pdf [dostęp: 30.06.2025]. W 2013 roku rozkład populacji więźniów przedstawiał się następująco: dwadzieścia siedem procent przebywało w zakładach na wielkich obszarach zurbanizowanych, dwadzieścia procent na obrzeżach wielkich miast, trzydzieści trzy procent w średnich i małych ośrodkach miejskich i dwadzieścia procent na obszarach wiejskich; zakład karny w Eddyville, w którym przebywał Wyatt, zaliczał się do tych ostatnich.

185 Vera Institute of Justice, Incarceration Trends, data aktualizacji: 14 lutego 2023, www.trends.vera.org/ [dostęp: 30.06.2025]. W 2019 roku we wszystkich pięciu hrabstwach miasta Nowy Jork karę odbywały zaledwie sto sześćdziesiąt dwie osoby na 100 tysięcy mieszkańców. W tym samym roku w wiejskim hrabstwie Pike było 1117 więźniów na 100 tysięcy mieszkańców.

186 Hansi Lo Wang, Most Prisoners Can’t Vote, But They’re Still Counted in Voting Districts, NPR, 26 września 2021, https://www.npr.org/2021/09/22/1039643346/redistricting-prison-gerrymandering-definition-census-congressional-legislative [dostęp: 30.06.2025].

187 Kang-Brown, Ram Subramanian, Out of Sight…

188 Will Wright, Kentucky Coal Communities Are Bracing for Financial Crisis, „The Messenger”, 10 kwietnia 2020, www.the-messenger.com/article_a104a5b7-29d4-5101-a21a-69130435e4dd.html [link nieaktywny].

189 Odnośnie do roli topniejących wpływów z podatku od wydobycia kopalin w rozwoju więziennictwa w Kentucky zob. Jack Norton, Judah Schept, Keeping the Lights On: Incarcerating the Bluegrass State, Vera Institute of Justice, 4 marca 2019, www.vera.org/in-our-backyards-stories/keeping-the-lights-on [dostęp: 30.06.2025].

190 Kang-Brown, Ram Subramanian, Out of Sight…, s. 7.

191 Jack Norton, Judah Schept, Keeping the Lights On…

192 Chris Kenning, Why Can’t Kentucky Reduce Its Sky-High Prison Populations? Look to Lawmakers, Report Says, „The Courier Journal”, 29 grudnia 2021, https://kypolicy.org/why-cant-kentucky-reduce-prison-populations-look-to-lawmakers/ [dostęp: 30.06.2025].

193 Zob. Keith Humphreys, Ekow N. Yankah, Prisons Are Getting Whiter: That’s One Way Mass Incarceration Might End, „The Washington Post”, 26 lutego 2021, https://www.washingtonpost.com/outlook/prisons-are-getting-whiter-thats-one-way-mass-incarceration-might-end/2021/02/26/28db008c-7535-11eb-948d-19472e683521_story.html [dostęp: 30.06.2025], za: Zhen Zeng, Jail Inmates in 2018, Bureau of Justice Statistics, U.S. Department of Justice, marzec 2020, www.bjs.ojp.gov/content/pub/pdf/ji18.pdf [dostęp: 30.06.2025].

194 W Kentucky nie obowiązują żadne przepisy ograniczające czas pobytu w izolatce. Zgodnie z obecnymi wytycznymi Departamentu Więziennictwa osadzony może zostać poddany „odosobnieniu dyscyplinarnemu” na czas od dwudziestu czterech godzin do trzydziestu dni za każde przewinienie i te kary mogą się sumować. Zob. Policies and Procedures, rozdz. 15. 2: Rule Violations and Penalties, Kentucky Department of Corrections, 12 sierpnia 2016, https://corrections.ky.gov/About/cpp/Documents/15/CPP%2015.2%20-%20Effective%201-6-17.pdf [link niekatywny]. W 2021 roku Kentucky uchwaliło jednak prawo zakazujące stosowania tego środka karnego (umieszczania w izolatkach) wobec kobiet w ciąży i w połogu. Ponadto przepisy wymagają, by zakłady karne informowały co roku legislaturę stanową o tym, jak używały tego środka karnego. W przygotowaniu jest projekt ustawy zakazującej stosowania go wobec młodzieży, ale nie wyszedł jeszcze z komisji. Zob. Judith Resnik, Jenny E. Carroll, Skylar Albertson i in.,Legislative Regulation of Isolation in Prison: 2018–2021, SSRN, 20 sierpnia 2021, https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3914942 [dostęp: 30.06.2025].

195 Od uważanego za bardzo obraźliwe określenia czarnych Negro (czarnuch).

196 Opis marszu w 1925 roku zob. Terence McArdle, The Day 30,000 White Supremacists in KKK Robes Marched in the Nation’s Capital, „The Washington Post”, 11 sierpnia 2018, https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/08/17/the-day-30000-white-supremacists-in-kkk-robes-marched-in-the-nations-capital/ [dostęp: 30.06.2025].

197 Odnośnie do mapy aktywnych oddziałów lokalnych Ku Klux Klanu zob. Southern Poverty Law Center, Ku Klux Klan, data aktualizacji: 2021, www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/ideology/ku-klux-klan [dostęp: 30.06.2025]. Zob. też Vegas Tenold, Everything You Love Will Burn: Inside the Rebirth of White Nationalism in America, New York 2018, s. 73.

198 Anti-Defamation League, Hate Symbols Database, Blood Drop Cross, [b.d.], www.adl.org/resources/hate-symbol/blood-drop-cross [dostęp: 30.06.2025].

199 Nie jesteśmy w stanie sprawdzić, ile prawdy jest w tych twierdzeniach, niewątpliwie ważnych dla Wyatta, pojawia się coraz więcej pozycji na temat tego, dlaczego biali przyznają się do korzeni wśród rdzennych Amerykanów, jako wprowadzenie zob. Cecily Hilleary, Going ‘Native’: Why Are Americans Hijacking Cherokee Identity?, „Voice of America”, 23 lipca 2018, https://www.voanews.com/a/going-native-why-are-americans-hiijacking-cherokee-identity/4495119.html [dostęp: 30.06.2025]. Zob. też Jessie Daniels, Why White Americans Love to Claim Native Ancestry, „The Huffington Post”, 16 paździenika 2018, https://www.huffpost.com/entry/opinion-warren-cherokee-dna_n_5bc63a69e4b0a8f17ee6ba9a [dostęp: 30.06.2025]; Gregory D. Smithers, Why Do So Many Americans Think They Have Cherokee Blood?, Slate, 1 października 2015, https://slate.com/news-and-politics/2015/10/cherokee-blood-why-do-so-many-americans-believe-they-have-cherokee-ancestry.html [dostęp: 30.05.2025].

200 Zob. oskarżenie federalne członków Aryan Circle działających z terenu Kentucky oraz innych stanów i więzień federalnych: United States v. Farkas, et al., No. 7:20-CR-17-REW (E.D. Ky.), 3 września 2020, https://www.justice.gov/opa/press-release/file/1327486/download [dostęp: 30.05.2025].

8
Duma ocalałych: peryferie miast i duliny

„Znasz tego białego nacjonalistę od marszu? Przyjeżdża do wschodniego Kentucky, bo myśli, że jesteśmy biednymi, tępymi białymi bidokami, którzy są tacy głupi, że za nim pójdą. Jestem biedny, jestem tępy i jestem biały, no nie? Więc się co do mnie nie pomylił. Ale nie jestem tym, za kogo mnie ma. Może jestem bidokiem, ale nie jestem ultrakonserwatywnym redneckiem. Nie mylę mojej spuścizny z tym, kim jestem. Mam własne poglądy” – David Maynard wyjaśnił mi, dlaczego zapowiadany marsz białych nacjonalistów napawa go odrazą.

Trzydziestoczteroletni David Maynard prowadził niebieskie subaru, nie spuszczając wzroku z drogi. Miał długie, związane w kucyk ciemnobrązowe włosy, jego poważną, pyzatą twarz okalały bokobrody. Był tęgi i nosił T-shirt z obrazkiem potwora. Sympatyczna jasnowłosa żona Davida, Shea, równie korpulentnej budowy i też w T-shircie, przechyliła się do nas z tylnego siedzenia.

– Kupiliśmy używany samochód.

Zachichotała perliście.

– I szybko musieliśmy nauczyć się wszystkiego o gaźnikach – półżartem dokończył jej myśl David.

Składali rozmowę, jakby budowali razem z klocków.

– Czasem ludzie mówią nam, że zachowujemy się, jakbyśmy byli jedną osobą – rzuciła mimochodem Shea.

Odtwarzaliśmy momenty ich zakazanych zalotów – zakazanych, ponieważ rodzina Davida była biedniejsza niż Shei. Jechaliśmy do małego kina w centrum handlowym czterdzieści pięć kilometrów na północny wschód od Pikeville, gdzie osiem lat wcześniej odbył się ich radosny ślub. Miasteczko leżało powyżej rzeki Tug, wyznaczającej granicę z Wirginią Zachodnią, w okolicy, gdzie przed laty McCoywie wadzili się z Hatfieldami, a teraz kryzys narkotykowy niszczył życie wielu ludziom, szczególnie młodym biednym białym mężczyznom, takim jak David Maynard.

Po drodze rozmawialiśmy o tym, jak ma się ich własne życie do tego, jak widzą polityków prawicy i lewicy, oraz jak, w swoim odczuciu, są przez nich widziani.

Moi nowi znajomi byli bliskimi przyjaciółmi Alexa Hughesa. Shea znalazła się razem z nim w grupie trzydziestu pięciu osób, które ukończyły kurs InterApt. Wcześniej wykonywała różne źle płatne prace i ledwo wystarczało jej na rachunki, ale teraz zarabiała niezłe pieniądze jako projektantka doświadczenia użytkownika (UX Designer) i programistka aplikacji na Androida. Shea i Alex zdobyli tak zwane przenośne umiejętności, dzięki którym mieli możliwość wyboru, czy zostać, czy wyjechać. Gdy Alex gorączkowo próbował szczęścia w Louisville, Shea i David Maynardowie postanowili zostać w swojej przytulnej przyczepie pod Prestonsburgiem. Shea jeździła codziennie samochodem do pobliskiej biblioteki i tam pracowała zdalnie.

Alex Hughes zamierzał zignorować planowany marsz białych nacjonalistów, ponieważ miał pilniejsze sprawy na głowie. Ciężko pracował na utrzymanie rodziny i swój amerykański sen oraz martwił się o swojego serdecznego przyjaciela Harry’ego, któremu wyraźnie zaczynało odbijać. Jednocześnie próbował wprowadzić dwurasowego karaibskiego pasierba w amerykańską rzeczywistość, rasową i nie tylko. Na drugim krańcu spektrum plasował się Wyatt Blair, przestępca, recydywista i członek Ku Klux Klanu, który postulował wykluczenie z amerykańskiego snu wszystkich czarnych. Natomiast David głęboko zainteresował się podobieństwami między życiem czarnej i białej biedoty (czarnych przedmieść i zabitych dechami wioch, jak sam to określał), które w jego przekonaniu były niesłusznie niedostrzegane.

„Kiedy zjawią się ci goście od marszu, zamknę drzwi na klucz i wyciągnę giwerę. Oprócz tego, że to niebezpieczne, sama idea jest obrzydliwa. Przywódca marszu popiera Donalda Trumpa. A Trump próbuje równać białą Amerykę w dół do białej biedoty. Chce, żeby cała Ameryka wyglądała tak, jakby była stąd, i myślała tak, jak mu się wydaje, że ja myślę. Ale ja nie myślę tak, jak on myśli, że myślę. Jestem stąd, lecz nie odpowiadam Trumpowemu stereotypowi mnie” – wyjaśnił David.

Jeśli jesteś biały i biedny

Bieda była „szkarłatną literą”²⁰¹ Davida. Rodziła dwa problemy. Po pierwsze, w dzieciństwie bycie biednym oznaczało strach, deprywację i wstyd. Po drugie, rodzice Shei uważali go za nieodpowiednią partię dla swojej córki – dlatego musieli się spotykać ukradkiem. Oboje, David i Shea, uważali jego rodziców za bardzo biednych.

– Jestem śmieciem z przyczepy, OK? – powiedział Dawid. – Mój wuj handlował za przyczepą narkotykami. Trzy przyczepy od nas została zamordowana kobieta, bo włamywacze uwierzyli w nieprawdziwą pogłoskę, że odziedziczyła pieniądze. Chodziłem do szkoły specjalnej. Miałem trudności w nauce. Rodzice Shei mnie nienawidzili. Przezywali mnie śmieciem z przyczepy. Ją też tak przezywali za to, że się ze mną zadawała.

– Tak, mama, tata i babcia uważali, że stać mnie na kogoś lepszego. – Shea przechyliła się do nas z tylnego fotela, by potwierdzić słowa Davida. – Ale ja myślałam inaczej, więc wymykałam się do niego.

Zachichotała.

Oboje zaliczali rodzinę Shei do „wyższej klasy”.

– Jej babcia była właścicielką dwóch Subwayów i jeździła starym cadillakiem – wyjaśnił David. – Gdyby poboczem szedł mój wujek, babci Shei na pewno nie przyszłoby do głowy zatrzymać się i go podwieźć.

Za to w rodzinie Shei było dużo rozwodów: jej ojciec żenił się dwukrotnie, matka miała trzech mężów i obecnie znów była singielką. Pogardzali rodziną Davida, lecz sami również miewali problemy finansowe. Kiedy Shea była malutka, jej matka odeszła. Ojciec, gdy tylko mógł, brał ją ze sobą do pracy, a pracował wówczas na kiepskich posadach za najwyżej dziesięć i pół dolara za godzinę. Gdy strzegł kopalni, Shea bawiła się w kojcu w stróżówce. Gdy zatrudnił się jako zastępca kierownika Dollar General Store, odrabiała lekcje w magazynie. Nie chodziła do szkoły, ojciec sam się zajmował jej edukacją. Jednak ojciec Shei pracował, a ojciec Davida, niepełnosprawny po przebytej w dzieciństwie chorobie Heinego-Medina, nie.

– W tych stronach biedni uciekają w małżeństwo – powiedział Dawid, patrząc przez przednią szybę na niemal pionowy zjazd w dół stoku. – Żenisz się z osobą, z którą sypiasz, zanim zacznie sypiać z kimś innym. Tak się robi po naszej stronie góry. Po bogatej stronie góry, gdzie mieszka kilku nauczycieli, jest trochę lepiej. Po naszej stronie góry nasi rówieśnicy żyją już w trzecim małżeństwie i z każdego mają dzieci.

Dla Shei i Davida ich szczęśliwy, stabilny związek był źródłem poczucia sensu i dumy, a nawet symbolem statusu, ponieważ szczęśliwe, trwałe małżeństwa stanowiły prawdziwą rzadkość.

Po śladach miłości: szkoła, biblioteka, sklep

David pokonał stromy zakręt i zjechał na parking przed dużym budynkiem z czerwonej cegły, siedzibą szkoły podstawowej w Warfield, gdzie nasze gołąbeczki spotkały się po raz pierwszy na zajęciach przedszkolnych w ramach programu Head Start²⁰². Sześć lat później dziewięcioletnia Shea przysiadła się na szkolnym podwórku do Davida, który po raz kolejny siedział za karę na ławce.

– Czy to nie nasza ławka? – zapytała Shea. – Chodźmy zobaczyć.

– Nie kręćmy się tu za długo – ostrzegł David, jakby nadal był na cenzurowanym. – Zaczną się zastanawiać, co robimy na terenie szkoły.

– Nie robimy nic złego – uspokoiła go Shea.

Ubrani w jednakowe T-shirty z potworami, ruszyli w stronę ławki, wspominając dawne czasy.

– Pamiętasz nasz pierwszy pocałunek na korytarzu w gimnazjum, z lizakami w ustach? – zapytała Shea Davida.

Jeśli Shei nie było gdzieś obok, szkoła stanowiła dla Davida udrękę.

– Lubiłem w szkole to, że nie było się w domu. Później zdiagnozowali u mnie zaburzenia uczenia się i umieścili mnie w placówce imienia Carla D. Perkinsa [przyuczającej do zawodu] razem z psychicznie chorymi, ćpunami i innymi dzieciakami specjalnej troski… Głównie siedziałem w swoim pokoju. – Kiedy David mówił o sobie, że jest „tępy”, była w tym oczywista ironia. – Jak weszło No Child Left Behind²⁰³ – ciągnął – podnieśli finansowanie i dużo dzieciaków z biednych rodzin utknęło w nauczaniu specjalnym, bo szkoły chciały dostawać pieniądze. Powiedzieli: „Jeśli jesteś na nauczaniu specjalnym, musisz chodzić do muzeów, oglądać dinozaury, skamieliny, archeologię”. Odparłem: „Macie na myśli paleontologię?”.

David nie mieścił się w ambicjach, jakie żywiła względem Shei jej rodzina.

– Moja rodzina miała co do mnie ambicje. Kiedy skończyłam liceum, powiedziałam babci, że pracuję na dwóch posadach i nie biorę narkotyków. A ona na to, że to za mało.

– Tu jest przepięknie – zauważyłam, chłonąc przez okno widok zielonej góry i przycupniętych w jej załomach maleńkich wiosek. Ale David wyprowadził mnie z błędu.

– Jak pojedziesz tą drogą kawałek dalej, średnia oczekiwana długość życia spadnie o dwadzieścia–trzydzieści lat. Tu ludzie żyją ile? Osiemdziesiąt lat. – Wskazał na nieco większe domy po lewej stronie. – Ale za następną górą, gdzie się wychowałem, umierają wcześnie przez narkotyki, alkohol, brutalne życie. Gdyby nie powszechne w hrabstwie Martin przemoc i bieda, mogłoby to być ciekawe miejsce do życia²⁰⁴.

Shea wychowała się po jednej stronie, David po drugiej.

W miasteczku Lovely David zatrzymał się na parkingu przed niewielkim budynkiem z czerwonej cegły, w którym mieściła się Biblioteka Publiczna Rufusa M. Reeda.

– Tata, babcia i mama Shei chcieli, żeby uczyła się w bibliotece, bo sądzili, że tam nie przyjdę – wyjaśnił David. – Dlatego spotykaliśmy się tu ukradkiem.

Kiedy weszliśmy do środka, David i Shea uprzejmie przywitali się z bibliotekarką, inną niż za ich czasów, i cicho przeszli przez niemal pustą główną salę do regałów pod ścianą w głębi.

– Tutaj myszkowaliśmy po półkach – powiedziała Shea.

– A jeśli nikogo nie było, trochę się całowaliśmy za regałami – dodał David.

Wróciliśmy do subaru i ruszyliśmy dalej. Po chwili David podjechał pod Dollar General Store. Przy wejściu do sklepu stało „całoroczne” drzewko bożonarodzeniowe, obwieszone zabójczo kolorowymi ozdobami. O choinkę opierał się niebieski plastikowy basenik, a za nim stały grill i składane krzesła ogrodowe, nasuwające skojarzenia z ciepłą pogodą i zabawą.

W środku Shea pokazała mi pomieszczenie, w którym odrabiała lekcje, kiedy jej tata pracował w sklepie jako zastępca kierownika.

– Kiedy rodzice Davida przychodzili na zakupy, skradałam się za nimi.

Za alejką z czipsami i zupami w puszkach ciągnął się rząd oszklonych lodówek z napojami gazowanymi, zajmujący trzy czwarte szerokości sklepu.

– Gapiliśmy się z Davidem przez szybę na coca-colę, coca-colę light, sprite, sprite light. Dr Pepper. Mountain dew, mountain dew dietetyczną, fantę, frescę. Opowiadaliśmy sobie, które lubimy najbardziej – rozczuliła się Shea.

Czasem, gdy David przychodził do sklepu, wspólnie pomagali ojcu Shei rozładowywać dostawczaka i rozkładać towar na półkach.

Wróciliśmy do samochodu i ruszyliśmy w dalszą drogę do ich rodzinnych wiosek, leżących w odległości kilku kilometrów od siebie. Przejechaliśmy powoli przez uroczy drewniany mostek, za którym leżała porośnięta drzewami polana. Pośród drzew stały trzy ładne, zadbane domy. W jednym z nich Shea mieszkała w dzieciństwie z tatą i macochą; pozostałe dwa należały do jej babci i wujostwa. Babcia Shei codziennie przechodziła przez drewniany mostek i czekała na wjeździe do przysiółka na autobus, którym Shea wracała ze szkoły. Za każdym razem słyszała, jak David woła na pożegnanie do jej wnuczki: „Kocham cię, Shea!”.

Następnie pojechaliśmy do wioski Davida, który opowiedział po drodze o zupełnie innym życiu. Zaczął od przejść swojej matki.

– Mój papaw [ojciec matki] jeździł w wojsku ciężarówką. Kiedy skończył służbę, otworzył warsztat, a mamaw [babcia] pracowała w przetwórni drobiu i nie miała jak chronić przed nim mamy. Okrutnie ją traktował i mama musiała uciec.

– Zaszła w ciążę, kiedy miała dwanaście lat, a tata miał szesnaście. Stracili tamto dziecko. Kiedy mnie urodziła, miała szesnaście lat. Byli tacy młodzi, że raz, gdy przyjechali po mnie do szkoły, dyrektor wezwał opiekę społeczną, bo myślał, że moje rodzeństwo próbuje podszyć się pod rodziców – opowiadał David. – Pamiętam, jak pojechałem z mamą odebrać jej prawo jazdy. Tata był kaleką po chorobie Heinego–Medina, ale dawał sobie radę, nawet polował. Szczerze, to nie wiem, jak to wszystko robił.

Jego rodzice nigdy nie wzięli ślubu, ale:

– Do śmierci taty, który zmarł na zawał w wieku czterdziestu trzech lat, wszędzie trzymali się za ręce. Byli razem bardzo szczęśliwi.

Minęliśmy stację benzynową Marathon i Subwaya; David przyspieszył.

– Zaczekaj! – krzyknęła Shea. – Zwolnij! Numer trzynaście. To nie tutaj!

Twarz Davida stężała, ale zwolnił. Przejechaliśmy obok zardzewiałej, zarośniętej pnączem przyczepy, domu jego dzieciństwa.

– Zupełnie się rozsypała. To pierwsza przyczepa, w której mieszkałem – oświadczył posępnym tonem. – Musiałem siedzieć w środku, bo nie chcieli, żebym się zadawał z wujkiem Jimmym, bratem taty. Jimmy często chodził pijany albo świrował po narkotykach i dilował na podwórku za przyczepą. Ale bardzo szanował tatę, a tata próbował pomagać jemu i rodzinie, jak tylko mógł. Ćpuni też dobijali się do naszych drzwi, żeby żebrać o kasę, ale nie otwieraliśmy.

Jako ofiara choroby Heinego-Medina ojciec Davida przez większość życia utrzymywał się z renty.

– Rodzice wynajęli działkę i spłacali kredyt na przyczepę. Tata skończył go spłacać dosłownie kilka miesięcy przed śmiercią. – David zerknął na Sheę. – Nie czuję się tu dobrze. – Dodał gazu. Po chwili wyznał: – Zawsze bałem się tego miejsca.

David skończył liceum z kiepskimi ocenami i słabym zdrowiem: wrzody, cukrzyca i wczesne symptomy choroby serca. Imał się różnych prac: w Walmarcie, w centrum telefonicznej obsługi klienta sieci Boost Mobile/Sprint, w Subwayu i McDonaldzie, gdzie, jak powiedział:

– Nosiłem tace zamrożonych frytek z zamrażarki do kuchni.

– Stracił przytomność i upadł z taką tacą w rękach. Kiedy to się wydarzyło po raz drugi, zwolnili go, uznali za niezdolnego do pracy wymagającej fizycznego wysiłku i dali rentę.

Kiedy później zapytałam, czy zamierzają mieć dzieci, Shea odpowiedziała cicho:

– David ma słabe serce i nie wiem, jak długo jeszcze ze mną będzie, dlatego postanowiliśmy nie mieć dzieci.

Przez jeden semestr David próbował studiować w Big Sandy Community College, ale stwierdził, że to nie dla niego.

– Tworzę sztukę cyfrową w telefonie – wyjaśnił. Specjalizuję się w potworach i superbohaterach.

Publikował na Facebooku rysunki cienką kreską przedstawiające przerażające, bezokie zombie o gnijących fioletowych twarzach. Bardzo podziwiał reżysera George’a Romera, „ojca filmów o zombie”, który ożywił zakażające zwłoki. Zachwycał się Nocą żywych trupów, pierwszą apokalipsą zombie. W 2021 roku miał własny stolik na Konwencie Komiksów i Zabawek w Appalachian Wireless Arena w Pikeville, przy którym prezentował swoje prace. Publikował rysunki na Instagramie: Godzilla, eksplodująca czerwona twarz, rozpuszczające się twarze, kosmiczne sceny inspirowane Gwiezdnymi wojnami, kowboj-cyborg z dziką miną i wodorostami zamiast włosów, ryba zjadająca własny ogon, gniewna kobieta z karabinem, opadająca mistyczna sylwetka gibkiej kobiety. Ale głównie twarze – wyrażające grozę i przerażenie.

David tworzył sztukę, jednak sensem jego życia było pomaganie Shei. Jego żona pracowała sama na nocnej zmianie w recepcji Motelu 8, wykonując pracę, którą zdaniem obojga powinny wykonywać dwie osoby. (To było jeszcze przed kursem, na którym nauczyła się znacznie lepiej płatnego programowania aplikacji na telefon). David dotrzymywał jej tam towarzystwa, przesiadując z laptopem w kąciku śniadaniowym.

– Raz jakiś bezdomny poprosił mnie o wrzątek do chińskiej zupki, i żebym mu pozwoliła przenocować – powiedziała Shea. – Zgodziłam się, ale potem się rozgościł i zadzwoniłam po policję. Przyjechali, stwierdzili, że facet jest zarejestrowany jako przestępca seksualny i go zabrali. Z Davidem czułam się bezpieczniej.

David śmiało wdawał się w pogawędki z gośćmi przy śniadaniu.

– Jeden facet powiedział mi, że mogę schudnąć, jeśli kupię patelnię beztłuszczową. Inny namawiał mnie, żebym przyjął Jezusa Chrystusa jako mojego osobistego zbawiciela.

Przedmieście Detroit i Park Przyczep w Moore

Codzienne wiadomości docierały do Shei i Davida za pośrednictwem telefonu: Twittera, TikToka, Faceboooka. W kąciku śniadaniowym Motelu 8, za biurkiem w swojej przyczepie mieszkalnej, w poczekalni do lekarza David czytał serwisy informacyjne w telefonie. Ale na dużym monitorze w domu oboje oglądali mówiącego z szybkością karabinu maszynowego, popularnego wśród przedstawicieli pokolenia X youtubera Philipa DeFranco, orędownika liberalizmu kulturowego i przeciwnika podatków. Kiedy jego program robił się zbyt przygnębiający, włączali pauzę.

– W wiadomościach dużo mówią o rasie, ale ani słowa o biedzie – zauważył w drodze do następnego przystanku naszej wycieczki.

Uważał, że żadna partia nie mówiła o tym, co naprawdę łączyło białych i czarnych – o cierpieniu spowodowanym biedą.

Zapytałam Davida, czy w dzieciństwie miał czarnych kolegów. „W podstawówce było trochę czarnych dzieciaków. Jeden nazywał się Alan. Był w rodzinie zastępczej, ale został zaadaptowany przez kierowcę naszego autobusu. Alan zawsze powtarzał, że kiedy opowiadam o Parku Przyczep w Moore, to tak, jakbym opisywał jego dzielnicę w Detroit. Nigdy nie byłem w Detroit w stanie Michigan, ale ulica, na której mieszkała rodzina Alana, musiała mieć wiele wspólnego z Parkiem Przyczep w Moore. Jeśli popatrzeć na białego biedaka i na biedaka z getta, nie widać żadnej różnicy” – wyjaśnił David. „Marna praca, o ile w ogóle jakaś jest. Ćpanie. Dilerka. Przestępstwa i więzienie. Rozbite rodziny. Bójki. Kiedy byłem malutki, widziałem wymierzony w siebie pistolet. Gliny tutaj są tak samo brutalne jak w Detroit. Wielu tam [w Detroit] jest na garnuszku państwa; my tak samo. Czarni cyckają państwo i my cyckamy państwo. Kiedy słyszałem, jak Reagan narzekał na królowe zasiłków, nie domyśliłem się, że ma na myśli czarne kobiety z mnóstwem dzieciaków. My też mamy królowe zasiłków, nawet w mojej rodzinie. Jeden z moich braci ciotecznych musiał zaadoptować własną siostrę, bo jego mama na przemian rodziła dzieci i lądowała w więzieniu za dragi. Wśród moich krewnych jest cała masa alkoholików, ćpunów, dilerów i morderców. Nie rozmawiam z nimi”.

„Znasz czarnego komika Dave’a Chappelle?” – zapytał David. „Żartuje z «doświadczenia czarnej biedy». Dzieciaki żebrzą, żeby mieć na krak. To samo robią w hrabstwie Martin; może nie krak, ale tabletki przeciwbólowe. Ludzie widzą we mnie typa z Parku Przyczep w Moore, prawda? A to prawie to samo co typowy mieszkaniec czarnego getta – biedny i tyle. Gdybym jednak powiedział to moim konserwatywnym sąsiadom, uznaliby mnie za komunistę. A lewacy za rasistę”.

Nie tylko David myślał w ten sposób. „Peryferie i duliny” – tak brzmiało hasło kampanii wyborczej Charlesa Bookera, Afroamerykanina i demokratycznego deputowanego do legislatury stanowej Kentucky, który w 2022 roku wystartował w wyborach do Senatu, ale przegrał z republikaninem Randem Paulem²⁰⁵. Osobista historia Bookera zaczyna się od tego, że jego rodzice nie skończyli liceum, bo musieli przejąć opiekę nad młodszymi braćmi i siostrami; matka nie miała czym nakarmić Charlesa i jego rodzeństwa, gdy we wschodniej Luizjanie zaczęło brakować uczciwie płatnych miejsc pracy, normalnego jedzenia i wody zdatnej do picia²⁰⁶.

Zestawienie „peryferii z dulinami” nasunęło mi pytanie, jak naprawdę różnią się między sobą najbardziej biały i najmniej biały z czterystu trzydziestu pięciu amerykańskich okręgów wyborczych. W najbielszym okręgu wyborczym Stanów Zjednoczonych, KY-5, w którym urodzili się David, Shea i pozostali bohaterowie tej książki, mieszkało dziewięćdziesiąt cztery procent białych nie-Latynosów i 0,7 procent czarnych. Za to w nowojorskim piętnastym okręgu wyborczym, położonym w Bronxie, jest tylko dwa procent białych²⁰⁷.

Te dwie grupy rasowe łączy wiele podobieństw. Średni dochód na rodzinę w białym KY-5 wynosi 38 tysięcy dolarów, a w zamieszkałym przez Latynosów i czarnych NY-15 34 tysiące dolarów. Odsetek rodzin z dziećmi żyjących poniżej progu ubóstwa wynosi trzydzieści jeden procent w KY-5 i trzydzieści pięć procent w NY-15. Studia na poziomie licencjatu ukończyło osiem procent mieszkańców białego wiejskiego okręgu KY-5 i dwanaście procent mieszkańców czarnego i latynoskiego NY-15. Oba okręgi wyróżniają się również wysoką proporcją osób żyjących z zasiłków.

Występują również różnice. Biali w Appalachach są nieco starsi (sześćdziesiąty piąty rok życia przekroczyło osiemnaście procent mieszkańców KY-5 i dwanaście i pół procent mieszkańców NY-15); wyższy jest tam również odsetek osób w wieku produkcyjnym pobierających rentę z tytułu niezdolności do pracy (dwanaście i pół procent w porównaniu z sześcioma procentami w Bronxie; w Appalachach renty są często przyznawane z powodu pylicy płuc i wypadków w kopalniach). Rzadziej pobierają talony na jedzenie (dwadzieścia sześć procent w porównaniu z czterdziestoma siedmioma procentami gospodarstw domowych w NY-15) i stosunkowo rzadziej korzystają z Medicaid (czterdzieści sześć procent w porównaniu z pięćdziesięcioma siedmioma procentami w NY-15). Mniej dorosłych w wieku produkcyjnym pracuje lub szuka pracy: czterdzieści pięć procent osób powyżej szesnastego roku życia w KY-5 i pięćdziesiąt siedem procent takich osób w czarno-latynoskim NY-15. Wskaźnik dla całego kraju wynosi sześćdziesiąt trzy procent²⁰⁸. W grupie dorosłych w wieku od dwudziestu do sześćdziesięciu czterech lat odsetek pracujących lub szukających pracy wynosi pięćdziesiąt siedem procent w KY-5 i sześćdziesiąt dziewięć procent w NY-15 – obie wielkości są znacznie niższe od siedemdziesięciu ośmiu procent w skali całego kraju.

Jak wynika z ogólnokrajowych statystyk, dwadzieścia sześć procent czarnych i tylko dziewięć procent białych mieszkańców Stanów

Zjednoczonych żyje poniżej progu ubóstwa²⁰⁹. Przez sto lat po wojnie secesyjnej za sprawą praw Jima Crowa i obowiązującego zwyczaju lepiej płatne miejsca pracy w fabrykach i biurach przypadały białym. Reformy Nowego Ładu Franklina Delano Roosvelta i zdobycze związków zawodowych wielu ludziom przyniosły zwiększenie zarobków i skrócenie godzin pracy, ale Ustawa o zabezpieczeniu społecznym nie objęła pomocy domowych i robotników rolnych, którzy w tamtym czasie stanowili większość pracujących czarnych²¹⁰. Na każdego dolara wartości netto gospodarstwa domowego białych przypada dwanaście centów wartości netto gospodarstwa domowego czarnych i ta przepaść pod względem zamożności jest wciąż taka sama jak w 1968 roku²¹¹.

David przedstawił mi własną listę podobieństw między czarną i białą biedotą: „Jedyna różnica między czarnymi z przedmieścia i białymi z duliny to muzyka. My mamy rzewne country. Czarni mają rap”²¹². Kiedy później rozmawiałam z innymi osobami, pytałam, co sądzą o tym dokonanym przez Davida porównaniu peryferii z dulinami. Zaskoczeni, zwykle najpierw kręcili głowami, ale potem szybko przyznawali mu rację.

Ale jeden młody człowiek energicznie zaprotestował. „A skąd!” – wykrzyknął. „Nie znasz rapu bidoków? Mamy Colta Forda [na którego klipach czarni imprezują z białymi], Haystack, Demuna Jonesa, Jawga Boyz, Kid Rock, Knuckles, Lenny’ego Coopera, Mikela Knighta, Mini Thina, Moccasin Creek, Moonshine Bandits i The Lacs²¹³. Biali lubią rap, ale czasem mają z tym problem. Kiedyś mój kumpel wysiadał ze swojego wozu i usłyszałem, że w środku leci rap. Jak go o to zapytałem, powiedział: «A, to kaseta mojej dziewczyny». Nie było jej z nim, ale słuchał tego. Nie, nawet muzyka jest taka sama”.

Według białego rapera z Wirginii Zachodniej, Mini Thina:

Czasy były złe, ale jakoś szło […].
Tata, co to jest talon na żarcie?
Kto to „biały śmieć”?
Pan Jones znów podbił oko Marcie,
Lecz wszyscy mieli to gdzieś.

Inny wykonawca rapu bidoków, Colt Ford, śpiewa, żeby „się nie wstydzić tego, kim się jest”, tylko napawać słodką zemstą²¹⁴:

Nie mam śmieci w swojej przyczepie,
Może jaką puszkę po piwie, lecz
Nie, nie ma śmieci w swojej przyczepie,
Odkąd cię wykopałem precz.

Zarówno w muzyce, jak i w codziennym życiu biednych z obu ras łączyło wiele podobieństw.

– Potrafiłbyś wyobrazić sobie, jak biali i czarni łączą siły i razem walczą o lepsze kursy zawodowe, miejsca pracy i opiekę zdrowotną? – zapytałam Davida.

Przez dłuższą chwilę w milczeniu wpatrywał się w przednią szybę Subaru.

– Wspaniała idea, ale nie wypali – orzekł w końcu.

Jak być „naprawdę kimś” – brakująca narracja

„Myślimy narracjami. Istnieją dwie główne, a tacy jak ja w żadnej z nich się nie mieszczą” – zaczął David. „Pierwsza to narracja białej klasy średniej. Słyszysz opowieści o sukcesie: ktoś zaczynał od niczego i do czegoś doszedł. Więc mówisz: «Gratulacje. Jesteś bystry, pracowity, naprawdę jesteś kimś». Ale patrzysz na gościa, który twierdzi, że zaczął od niczego, i widzisz, że jednak coś tam było. Zaczął od czegoś i doszedł do czegoś lepszego i to jest normalna narracja białych. I jest druga narracja, narracja czarnych. Ludzie mówią: «Och, jesteś osobą czarnoskórą. To znaczy, że jesteś biedny. Na początku niczego nie miałeś i teraz też nic nie masz, a to dlatego, że jesteś ofiarą rasizmu». Ale tacy jak ja mają z tym problem. Jestem białym śmieciem z Parku Przyczep w Moore […] Jedyna dostępna dla mnie narracja mówi mi, że jestem biały, czyli uprzywilejowany. Że mam coś, co pchnie mnie do przodu. Ale co, jeśli nic mnie nie pcha do przodu? Jeśli do niczego nie doszedłem, to przecież nie z powodu rasizmu. Nic nie osiągnąłem, bo jestem leniwy i głupi. Nie mam nic na swoje usprawiedliwienie. Jeśli jesteś biały i biedny, ludzie myślą: «Co z nim nie tak, że nie może wygrzebać się z dna?». Jak tak patrzę na moje życie, to widzę, że zaczynałem od niczego i dalej nic nie mam, ale nie jestem ofiarą rasizmu, bo jestem biały. Więc dla większości Amerykanów jestem mniej niż zero. Skoro urodzić się białym mężczyzną to taki przywilej, to czym wytłumaczyć moją sytuacją, jeśli nie moją własną porażką?”

Wiele osób, które wychowały się w biedniejszych czerwonych stanach, podobnie jak David Maynard, od samego początku ma utrudnioną drogę do spełnienia amerykańskiego snu. A przy tym często narzucają sobie one surowsze wymagania etyczne i są skłonne myśleć: „Jeśli mi się nie powiodło, to zapewne tylko z mojej winy, a to powód do wstydu”. David mówił o paradoksie dumy, ale wprowadził do niego nowy element: rasę i jej rolę w powszechnie przyjętych narracjach o odnoszeniu sukcesu.

Inni moi rozmówcy szukali sposobów na radzenie sobie z tym paradoksem. Zwolennik dumy z własnych osiągnięć, Alex Hughes, czuł się winny, że nie udało mu się utrzymać firmy, i odczuwał z tego powodu wstyd, ale przezwyciężył te emocje i poszedł dalej. Zwolennik przestępczej dumy, kryminalista i członek Ku Klux Klanu, Wyatt Blair, w ogóle nie dążył do spełnienia amerykańskiego snu. W oczach Wyatta walka o rasistowską wizję dumy uchodziła za pracę. David Maynard tworzył swoją sztukę, ale w sensie finansowym to Shea zarabiała na amerykański sen ich obojga, a on jej w tym z dumą pomagał. Postrzegał paradoks dumy jako pułapkę wstydu i przygotowywał się mentalnie, by w nią nie wpaść. Nie mógł oprzeć swojej dumy na tym, że wyciągnęli się za sznurowadła z biedy, ale w odróżnieniu od Wyatta nie gardził tymi, którzy czuli się dumni, że tego dokonali.

„Słyszałem, jak jeden czarny powiedział w telewizji: «Myślę, że żaden biały nie zrozumie, jak to jest być biednym». Koleś, nic nie wiesz o moim życiu”. – David zawiesił głos. „Ale gdybym był czarny i patrzył na kogoś takiego jak ja, ubranego jak ja, mógłbym się nie kapnąć, że jest biedny, bo mogę pójść do Targetu, kupić sobie koszulę i parę spodni; wyglądałbym, jakbym należał do klasy średniej, i przed nikim nie musiałbym się tłumaczyć. Czarny w tej samej koszuli i spodniach miałby o wiele trudniej. Jestem biedny w przebraniu. Więc rozumiem, że ktoś czarny, widząc mnie w moich ciuchach z Targetu, myśli: «Jesteś biały, więc pewnie świetnie ci idzie»”.

„Matka Shei zawsze powtarza, że powinienem wyciągnąć się za sznurowadła. Tylko gdzie są te sznurowadła?” – zapytał David. To był ten brakujący element; powód, dla którego rodzina Shei była przeciwna jej małżeństwu z Davidem, a dla niego źródło nieustającej frustracji.

Brakująca narracja poruszała kwestię dumy. David czuł wstyd w kontekście potencjalnego ślubu z Sheą nie z powodu rasizmu, który zamknął przed Ruth Mullins drzwi od Bobby Sox Grill, ale czegoś, czego według niego żadna z partii politycznych nie miała odwagi nazwać po imieniu – klasy społecznej.

O ile Alex Hughes czerpał dumę z własnych osiągnięć, a Wyatt z bycia złym chłopcem, o tyle David Maynard sięgnął po dumę z tego, że ocalał. Był człowiekiem myślącym, szczęśliwie żonatym, pomagał Shei, tworzył swoją sztukę, ale jego największym osiągnięciem było ujście z życiem z Parku Przyczep w Moore. Jak się jednak okazało, duma ocalałego nie miała wartości monetarnej w oczach niechętnych mu teściów ani w oczach innych Amerykanów, których opinie kształtowały narodową ekonomię dumy.

Na dodatek David czuł, że jest niewidzialny dla polityków zarówno lewicy, jak i prawicy: „Demokratów obchodzi tylko tożsamość rasowa, gender i tożsamość płciowa. Dlatego nie jestem demokratą. Republikanom chodzi wyłącznie o patriotyzm i podatki. Wielu z nich to rasiści i bogacze, nie wierzą w klasy społeczne, twierdzą, że każdy może wyciągnąć się z biedy za sznurowadła. Więc tam też nie pasuję. Jedni i drudzy biorą pieniądze od milionerów. Uważam, że wszyscy politycy powinni chodzić do pracy ubrani w pomarańczowe kombinezony z przypinkami – im więcej kasy dał darczyńca, tym większa przypinka”.

Z braku politycznej reprezentacji, której mógłby zaufać, David sam sobie zbudował tożsamość. Jennifer Silva w znakomitym studium małżeństw z klasy robotniczej, Coming Up Short: Working-Class Adulthood in an Age of Uncertainty, stwierdza, że badana grupa stworzyła własną wersję amerykańskiego snu. Zamiast opisywać swoją drogę do sukcesu w kategoriach bogacenia się, zakupie domu lub samochodu, mówi o pełnym uleczeniu się z traumy przemocowego dzieciństwa – podróży do emocjonalnego amerykańskiego snu. Podstawą ich dumy jest wyjście na prostą²¹⁵.

David szukał własnego godnego miejsca w emocjonalnym amerykańskim śnie. Użytkownicy internetu, którym podobały się jego rysunki potworów, klikali podniesiony do góry kciuk, a niektórzy cyfrowi twórcy mierzą swoją pozycję liczbą lajków. Zależnie od nieprzewidywalnych reakcji odbiorców nastrój Davida poprawiał się lub spadał.

David odkrył, że wykonuje pracę emocjonalną, polegającą na bronieniu się – nawet we własnych oczach – przed stereotypami na temat białych biedaków z obszarów wiejskich. Wyjaśnił: „To tak, jakbyś bez przerwy mówiła: Tak, jesteśmy biednymi białymi ze wsi. Nie, nie jesteśmy rasistami. Tak, mówię z lokalnym akcentem. Nie, wiem, kto jest prezydentem Stanów Zjednoczonych. Tak, moja matka urodziła mnie bardzo młodo. Nie, jest inteligentną osobą. Tak, jestem na rencie. Nie, naprawdę jestem niezdolny do pracy. Tak, wychowałem się po niewłaściwej stronie góry, ale nie jestem ślepy na to, co o mnie myślicie”.

David uważał, że byłoby miło żyć bez ciągłego zżymania się na stereotypy, którym hołdują ludzie. Nie da się uciec od klasy społecznej ani się ciągle z niej tłumaczyć. „To bardzo męczące” – powiedział.

Miał też poczucie, że mówiąc o swoim wykluczeniu z obu dominujących narracji, może łatwo wpaść w pułapkę wstydu. Dlatego starał się unikać potencjalnych pułapek wstydu: „Gdybym się stąd gdzieś ruszył i mówił to, co ci właśnie powiedziałem, to co by było? Nazwaliby mnie rasistą. Nie jestem rasistą, ale czuję, że mógłbym być tak postrzegany, dlatego boję się ludzi w centrum handlowym i innych miejscach, gdzie wzięliby mnie za rasistowskiego rednecka. Mogliby mnie pomylić z facetami, którzy będą maszerować w Pikeville, i ta myśl doprowadza mnie do szału”.

„Jestem fałszywym rasistą”

– Tkwię między dwoma rasizmami – mówił dalej David. – Z jednej strony Donald Trump próbuje równać w dół całą białą Amerykę, no nie? Prawdziwi rasiści podają się za obrońców wolności słowa. Jestem zwolennikiem wolności słowa, ale proszę mnie nie doklejać do tych rasistowskich bredni.

– Prawica myśli, że biali są lepsi, ale my tak nie uważamy – wtrąciła Shea.

– Jest też nowa forma rasizmu, wyznawana przez skrajną lewicę. Według nich, jeśli jesteś biały, nie masz prawa mówić o rasie ani o swoim doświadczeniu dyskryminacji – ciągnął David. – Za samo to, co powiedziałem, nazwaliby mnie rasistą. To kolejny stereotyp przyklejany nam nie przez zwolenników Trumpa, którzy sami są rasistami, lecz przez liberałów. Jesteśmy dla nich „żałośni”. Lewica uważa, że niebiali są lepsi i chcą to rozdzielać. Widziałem na Facebooku, że Uber ma wprowadzić specjalną usługę dla kobiet albo dla czarnych kobiet. Czy to nie jest separacja rasowa? – zapytał z irytacją w głosie.

– Chcą [lewica] ściągnąć na siebie uwagę i jeśli się z nimi nie zgadzam, nazywają mnie rasistką – dodała Shea. – Mówią, że nie można być ślepym na kolor, bo w ten sposób odbierasz komuś jego dziedzictwo. To, że ktoś ma inne dziedzictwo, nie oznacza, że jesteśmy zasadniczo różni.

– Skrajna lewica może zatruć ci życie z powodu myśli i słów – powiedział David. – Nasza przyjaciółka Emily jest biała, ale coraz trudniej z nią wytrzymać, bo o wszystko się obraża: o rasę, [prawa osób] trans, LGBTQ.

– Ludzie potrafią rozwalić całą rozmowę oskarżeniem o rasizm – poskarżyła się Shea, wspominając, co się dzieje na Facebooku. – Czasem lepiej się w ogóle nie odzywać. Bo jeśli uznają cię za rasistkę, rozniesie się to po Facebooku i wszyscy będą przeciwko tobie. Dlatego staram się unikać sytuacji, w których może wypłynąć kwestia rasy. Wkurza mnie, że unikam osób niebiałych ze strachu, że mogę je obrazić. W młodości taka nie byłam. Nauczono mnie życzliwości do ludzi bez względu na kolor skóry.

Na Facebooku znaleźli się w rozkroku między dwiema głównymi partiami. W sprawie pomocy dla najuboższych zgadzali się z Demokratami, ale jeśli chodzi o kwestie rasowe, nie byli już tacy pewni. Wyniki ogólnokrajowego badania opinii publicznej z 2023 roku pokazały, że tylko pięć procent demokratów i aż czterdzieści dziewięć procent republikanów dostrzega „znaczny wzrost dyskryminacji wobec białych”²¹⁶.

– W tutejszym liceum jakiś dzieciak wywiesił hasło: „Bycie białym jest w porządku” – powiedziała Shea.

– I co, zamknęli szkołę? – spytał David.

– Nie, tylko zdarli hasło i powiedzieli, że to rasistowskie – odparła Shea. – Nie wolno mówić, że bycie białym jest w porządku.

Czując się odrzucony przez zarówno konserwatystów, jak i liberałów, David wymyślił sobie własną etykietkę.

– Jestem fałszywym rasistą.

– Kto to jest fałszywy rasista? – zapytałam.

– Fałszywy rasista to taki ktoś, za kogo uznałaby mnie lewica, dlatego że się z nią nie zgadzam – powiedział ze wzrokiem wbitym w drogę przed nami.

Ta samodeprecjonująca drwina była protestem przeciwko byciu rozumianym na opak. Odniosłam wrażenie, że określenie „fałszywy” jest odpowiedzią dla niektórych przedstawicieli lewicy, którzy oskarżali go o rasizm, chcąc zamknąć mu usta, gdy chciał mówić o własnym dorastaniu w nędzy.

Kiedy wspomniałam o określeniu „fałszywy rasista” burmistrzowi Coal Run, Andrew Scottowi, zareagował zaskoczeniem. „Nigdy go nie słyszałem, ale brzmi interesująco” – powiedział. Uznał, że powinna za nim stanąć bardziej rozbudowana idea. W tych czasach mówienie o rasie „zabiera tlen z powietrza”. Wydaje się, że niejasne określenie Davida – „fałszywy rasista” – jest symbolem zastępczym szerszej nieobecnej idei: związku między obowiązującymi narracjami i osobistym dążeniem do dumy.

Ślub

W końcu przybyliśmy do galerii handlowej South Side Mall w South Williamson, po stronie Kentucky, w której David i Shea wzięli ślub. Rzeka Tug dzieli miasteczko na części. Dawne miasteczko górnicze po stronie Wirginii Zachodniej zyskało sobie przydomek Pilliamson [Tabletkowo], ponieważ dwie tamtejsze apteki sprzedały 30 milionów tabletek oxycontinu, silnie uzależniającego leku przeciwbólowego na receptę ²¹⁷. Wirginia Zachodnia zajmuje niechlubne drugie miejsce pod względem liczby zgonów wskutek przedawkowania oxycontinu; na trzecim miejscu, jak się przekonamy, uplasowało się Kentucky²¹⁸.

Jednak dla Davida i Shei galeria handlowa po południowej stronie granicy łączyła się z radosnymi wspomnieniami. Shea jako nastolatka jeździła tam z ojcem, który przez pewien czas był kierownikiem małego kina.

– Kiedy nie było Davida, wymykałam się do Kmartu i dzwoniłam do niego, żeby przyjechał.

Gdy mieli po trzynaście, czternaście, piętnaście lat, snuli się po galerii handlowej ze słuchawkami na uszach, słuchając ulubionej muzyki.

– Cieszę się, że tu przyjechaliśmy! Nie byłam pewna, czy jest jeszcze otwarta!

Po wejściu do środka Shea witała się ze sklepami jak z dawno niewidzianymi przyjaciółmi.

– Hej, w tym miejscu był Fashion Bug, a teraz jest Room 22. Tu było Bumble Bee, ale jest zamknięte. O nie, zamknęli Claire! Hallmark jest tam, gdzie był, i sklep z biżuterią Little Brothers też. Dollar Tree i Salon manicuru u Shei też nadal działa.

Shea rozpoznała mniej więcej jedną czwartą sklepów w podupadającej galerii; pozostałe zamknięto, ponieważ, jak się przekonał Alex Hughes, dla małego biznesu nastały ciężkie czasy.

– Mam nadzieję, że galeria nie padnie przez Amazona – zauważyła Shea.

Doszliśmy do końca głównej alei galerii.

– Jest tutaj! – zawołała Shea, stając przed wejściem do niewielkiego kina. – Kiedy byłam mała, wiele razy spałam na stosie torebek na popcorn w magazynku.

Zachichotała radośnie.

– Jej ojciec kazał mi na nią czekać i godzinami siedziałem przed wejściem – powiedział David.

Jak wielu młodych ludzi, których poznałam w tym regionie, David i Shea nie chodzili do kościoła. Ale uwielbiali oglądać filmy i dlatego postanowili pobrać się w kinie. Kierownik, już nie ojciec Shei, był zachwycony tym pomysłem. Bez wahania zgodził się zamknąć kino na jeden seans i załatwił obrus, napoje i popcorn.

– Zamówiłam sukienkę ślubną na eBayu – opowiadała Shea. – Potem wysłałam ją, razem z moimi wymiarami, do poprawki do krawcowej w Chinach. Ledwo wróciła na czas.

W dniu ceremonii usadzeni w fotelach goście obejrzeli pokaz slajdów. Na dużym ekranie wyświetlały się zdjęcia Davida i Shei, Romea i Julii z Appalachów, jako dzieci i pary zakochanych. Z głośników płynęła, być może wybrana specjalnie dla niechętnych uszu, piosenka Don’t Rain on My Parade [Deszczu, nie psuj mi parady].

Następnie prowadzący ceremonię puścił wolny utwór Storybook Bride [Narzeczona z księgi baśni] z filmu Narzeczona dla księcia: „Moja miłość jest jak z księgi baśni, ale moje uczucia są prawdziwe…”. Shea, w białej sukni, przeszła wolno przejściem między fotelami pod ekran, gdzie czekali na nią David i jego drużba. Obserwowani przez jej niezadowolonych, rozwiedzionych i mających za sobą po kilka powtórnych małżeństw rodziców młodzi wymienili przysięgi, pocałowali się i zostali mężem i żoną.

Później goście jedli popcorn, pizzę i tort zamówiony przez babcię Shei. Niezjedzoną resztkę tortu młodzi zabrali do domu i włożyli do zamrażarki, by spożyć ją uroczyście w pierwszą rocznicę ślubu.

David czuł, że tkwi w pułapce paradoksu dumy. Był „niczym”, nie mógł do „czegoś” dojść i był narażony na wstyd. Usilnie starał się wywikłać z dominujących narracji na temat wartości ludzi takich jak on, żeby zdjąć z siebie wstyd. Był dumny, że przetrwał dzieciństwo i wyszedł na prostą, ale jednocześnie czuł, że musi tej dumy nieustannie bronić. W obecnej sytuacji David nie widział też szansy na to, by czarni i biali biedacy się zjednoczyli: czarni biedacy głosowali na Demokratów, a biali biedacy na Republikanów, i co na to poradzić?

Teraz jednak, gdy David wiózł nas z powrotem do Pikeville, radosne wspomnienie ślubu rozproszyło posępny nastrój, jak słońce, które przebiło się przez chmury.

– Nie powinniśmy pomyśleć o ceremonii odnowienia małżeństwa? – zapytał siedzącą z tyłu Sheę.

Tylko jeden epizod mącił wspomnienie magicznego dnia ślubu sprzed prawie dekady – uwaga, którą wymieniły między sobą matka i babcia Shei: „Widziałaś Maynardów? Nawet całkiem porządnie się ubrali”.

201 Nawiązanie do opublikowanej w 1850 roku powieści pióra Nathaniela Hawthorne’a Szkarłatna litera (polskie wydanie w tłumaczeniu Adama Latenera ukazało się w 1995), która zyskała rzesze czytelników i weszła do klasyki literatury amerykańskiej. Książka opowiada historię kobiety, która urodziła nieślubne dziecko i by odpokutować swój grzech, musiała nosić na ubraniu szkarłatną literę „A” od angielskiego adultery – cudzołóstwo.

202 Program rządowy mający na celu wyrównanie szans edukacyjnych dzieci z najuboższych rejonów.

203 No Child Left Behind, właść. An act to close the achievement gap with accountability, flexibility, and choice (Ustawa o zmniejszeniu luki w osiągnięciach poprzez odpowiedzialną, elastyczną i dającą wybór edukację, tak by żadne dziecko nie zostało samo (Ustawa o zlikwidowaniu luki), uchwalona w 2002 roku.

204 W 2020 roku osiemnaście procent mieszkańców hrabstwa Martin żyło w biedzie. Odnośnie do porównania socjoekonomicznych statystyk hrabstw Martin i Pike zob. Data USA, [b.d.], www.datausa.io/profile/geo/pike-county-ky?compare=martin-county-ky [dostęp: 30.06.2025].

205 Hood and the Holler [Peryferie i Dulina] to także nazwa założonej przez Bookera organizacji, która stawia sobie za cel doprowadzenie do zmian w Kentucky poprzez „budowanie szerokiej koalicji, znoszenie barier rasowych i klasowych i wspieranie działań na rzecz poprawy sytuacji mieszkańców”. Zob. Hood to the Holler, [b.d.], www.hoodtotheholler.org/ [dostęp: 30.06.2025].

206 Nicole Ziege, State Rep. Charles Booker Visits Pikeville, Discusses Candidacy, „Appalachian News-Express”, 18 lutego 2020, https://www.news-expressky.com/news/state-rep-charles-booker-visits-pikeville-discusses-candidacy/article_fc2ae922-51da-11ea-8916-6bf8158a3ebb.html [dostęp: 30.06.2025].

207 U.S. Census Bureau, American Community Survey, 1-Year Geographic Comparison Tables, 2021, www.census.gov/acs/www/data/data-tables-and-tools/geographic-comparison-tables/ [dostęp: 30.06.2025]. Kolejność według odsetka białych nielatynoskich mieszkańców zob. GCT0209; według odsetka czarnych zob. GCT0202, a urodzonych poza Stanami Zjednoczonymi – zob. GCT0501.

208 U.S. Census Bureau, American Community Survey, 1-Year Estimates, [b.m.] 2021. Odsetek dorosłych w wieku produkcyjnym pobierających rentę z tytułu niezdolności do pracy został policzony dla populacji niewojskowych i nieprzebywających w instytucjach zamkniętych dorosłych w wieku od dziewiętnastu do sześćdziesięciu czterech lat. Zob. Social Security Agency, OASDI Beneficiaries by State and Zip Code, 2021, https://www.ssa.gov/policy/docs/statcomps/oasdi_zip/ [dostęp: 30.06.2025].

209 John Creamer, Emily A. Shrider, Kalee Burns, Frances Chen, Poverty in the United States: 2021, Report No. P60-277, United States Census Bureau, 13 września 2022, www.census.gov/library/publications/2022/demo/p60-277.html [dostęp: 30.06.2025].

210 Blair L.M. Kelley, Black Folk: The Roots of the Black Working Class, New York 2023.

211 Heather Long, Andrew Van Dam, The Black-White Economic Divide Is as Wide as It Was in 1968, „The Washington Post”, 4 czerwca 2020, https://www.washingtonpost.com/business/2020/06/04/economic-divide-black-households/ [dostęp: 30.06.2025].

212 Jak stwierdza Max Fraser, słowa piosenek country tradycyjnie opowiadają o wyzuciu z posiadania i opuszczeniu rodzinnych stron: „Potencjał dla radykalizacji, który na pewien czas […] uczynił […] amerykańskie country muzyką wyzwolenia”. Zob. Max Fraser, Hillbilly Highway…, s. 15.

213 Zob. David Peisner, Rhymes from the Backwoods: The Rise of Country Rap, „Rolling Stone”, 24 stycznia 2018, https://www.rollingstone.com/music/music-features/rhymes-from-the-backwoods-the-rise-of-country-rap-205828/ [dostęp: 30.06.2025]. Zob. też esej Tressie McMillan Cottom, Reading Hick-Hop: The Shotgun Marriage of Hip-Hop and Country Music, Tressiemc.com, [b.d.], https://tressiemc.com/wp-content/uploads/2015/06/cottom-reading-hick-hop.pdf [dostęp: 30.06.2025].

214 Colt Ford, No Trash in My Trailer, MP3 audio, ścieżka 3 na Ride Through the Country, 2008.

215 Jennifer Silva, Coming Up Short: Working-Class Adulthood in an Age of Uncertainty, New York 2013.

216 Stella Rouse, Shibley Telhami, Poll Reveals White Americans See an Increase in Discrimination Against Other White People and Less Against Other Racial Groups, „The Conversation”, 1 lipca 2022, https://theconversation.com/poll-reveals-white-americans-see-an-increase-in-discrimination-against-other-white-people-and-less-against-other-racial-groups-185278 [dostęp: 30.06.2025].

217 Chris McGreal, Why Were Millions of Opioid Pills Sent to a West Virginia Town of 3,000?, „The Guardian”, 2 października 2019, https://www.theguardian.com/us-news/2019/oct/02/opioids-west-virginia-pill-mills-pharmacies [dostęp: 30.06.2025].

218 National Center for Health Statistics, Centers for Disease Control and Prevention, Drug Overdose Mortality by State, 2021, www.cdc.gov/nchs/pressroom/sosmap/drug_poisoning_mortality/drug_poisoning.htm [dostęp:30.06.2025].

9
„Też mogłem zostać białym nacjonalistą”

„Czy zamierzam obejrzeć marsz? Nie”.

„Miałem czterdzieści dwa lata, byłem na ostatnim roku mojego drugiego podejścia do koledżu. Rektor Webb zwolnił wszystkich słuchaczy studiów licencjackich do domu, bo marsz mógł doprowadzić do aktów przemocy. Więc zostałem w domu” – opowie mi później Tommy Ratliff o marszu w 2017 roku. Rozmawialiśmy w wynajętej przyczepie, w której mieszkał razem z żoną, porządnej, czystej i schludnej (choć podłoga w jednym z pomieszczeń nie budziła zaufania), w Johns Creek, trzydzieści dwa kilometry na wschód od Pikeville. „Ale kiedy byłem młodszy, był taki czas, że gdyby kto porozmawiał ze mną jak po ojcowsku i wskazał, kogo powinienem winić za trudną sytuację, to dałbym się przekonać i pomaszerował z tymi ludźmi”.

Tommy Ratliff był wysokim mężczyzną o długich falujących włosach, które opadały na barczyste ramiona, i o łagodnym, bezpośrednim sposobie bycia. Miał na sobie swój ulubiony czarny T-shirt z napisem: „Not perfect, just forgiven”. Odbywaliśmy jedną z wielu naszych rozmów o jego życiu, wykształceniu i poglądach politycznych.

„Kiedy byłem w koledżu – zaczął Tommy – przyjechał do nas facet z wykładem gościnnym o amerykańskim śnie. Mówił, że wystarczy naprawdę ciężko pracować, trzymać się planu i otworzyć konto w banku. Powinniśmy co miesiąc odkładać trochę pieniędzy na edukację naszych dzieci. Zarabiałem wtedy dziewięć pięćdziesiąt za godzinę za ladą malutkiego sklepiku. Z tego opłacałem czesne i alimenty. Miałem ochotę powiedzieć gościowi, żeby się zamknął”.

Tommy opowiedział mi, jak ta przemowa brzmiała w jego uszach: „Może i mógłbym ciężką pracą osiągnąć amerykański sen, ale pod warunkiem, że nic by nie poszło źle. To znaczy, gdybym nie chorował, nie potrzebował nowej pompy ciepła, nie płacił czterystu dolarów miesięcznie za prąd, gdyby moja była żona nie wpadła w narkotyki, gdyby moi rodzice nie byli alkoholikami, gdyby mój niezrównoważony brat nie wprowadził się do mnie i nie wyżerał mi z lodówki, kiedy jestem w pracy. Pewnie, jeśli nic nie pójdzie źle, możesz mieć swój amerykański sen. Ale sprawy mają to do siebie, że czasem idą źle”.

Alex Hughes znalazł swoją drogę do amerykańskiego snu dzięki zastosowaniu metody „tak, oczywiście, umiem to zrobić”; Wyatt Blair próbował odebrać amerykański sen niebiałym; David Maynard chciał przywrócić dumę białej biedocie, która miała zamknięty dostęp do amerykańskiego snu z powodu przynależności klasowej, narażając się tym na oskarżenia o rasizm ze strony lewicy. Tommy czuł, że ma odciętą drogę do amerykańskiego snu z innego powodu, który wykraczał poza kwestie nienawiści rasowej.

Pewnego dnia spacerowałam z Tommym wśród klonów, judaszowców i sosen w przycupniętym w dulinie przysiółku, który stanowił jego gniazdo rodowe. Kiedyś mieszkali tam jego dziadkowie, wuj, ciotka i rodzice. Przeszliśmy obok domu wuja Roya, który owdowiał i teraz rzadko bywał u siebie. Roy pomógł Tommy’emu pozbierać się do kupy, kupił mu samochód, pożyczył pieniądze i właściwie go wychował. Żona Roya, ciotka Tommy’ego, stała się dla chłopaka „najbliższą osobą”, gdy w jego własnym domu, tuż obok domu wujostwa, odbywały się pijackie awantury.

Spacerując między domami, minęliśmy szopę nieżyjącego już dziadka Tommy’ego ze strony ojca, byłego górnika i weterana drugiej wojny światowej. Zdobiło ją Purpurowe Serce²¹⁹, przez długie lata wyeksponowane dumnie jak święty obraz w szklanej gablotce w sieni domu. W szopie przechowywano ekwipunek pszczelarski dziadka, drewnianą laskę, którą zrobił po przejściu na emeryturę, i długi drewniany łańcuch, pieczołowicie przez niego wyrzeźbiony z jednego kawałka drewna.

Na cmentarzyku na zboczu przy końcu leśnej drogi, gdzie od niepamiętnych czasów chowano przodków Tommy’ego, wpadliśmy na ciotkę Lorettę, zajętą myciem rodzinnych nagrobków. Właśnie stawiała przy grobie dziadka nową flagę z symbolem weteranów zagranicznych wojen. Wciąż żywa w regionie tradycja nakazywała raz do roku odłożyć na bok sprawy żyjących i ozdobić kwiatami miejsca spoczynku zmarłych²²⁰. Loretta, emerytowana pielęgniarka, lubiła rekonstrukcje historyczne (Tommy przypuszczał, że kibicowała konfederackim przodkom), ale marsz białych nacjonalistów w Pikeville jej nie interesował. „Ci ludzie przychodzą i odchodzą. Nie zważam na to” – stwierdziła.

Odkrycie równi pochyłej

„Bardzo powoli docierało do mnie, że mam swoje miejsce na drabinie klasowej” – stwierdził Tommy. „Najpierw myślałem, że moja rodzina należy do klasy średniej i byłem z tego dumny. W dzieciństwie klasę poznawało się po tym, jakie zabawki dostałeś pod choinkę. Nie zrozum mnie źle. Cieszyłem się z prezentów: robotów GoBots, figurek Action Max, Konana Barbarzyńcy, gier Turok i Warlord. Ale dzieciaki w szkole miały lepsze wersje. Więc pod względem zabawek czułem się poniżej klasy średniej”. Kiedyś odwiedzili ich krewni matki z Teksasu. „Widziałem, jak się rozglądają i myślą, że matka wyszła za mąż poniżej swojego statusu i że szkoda im jej. Moja kuzynka zapytała mnie: «Kim według ciebie jest redneck?». Zastanawiałem się, dlaczego zadała to pytanie. Może mnie uważała za rednecka?”

Przemysł wydobywczy upadał, ale póki jeszcze była w nim praca, ojciec Tommy’ego stróżował w kopalni, wuj Roy jeździł ciężarówką z węglem, a kuzyn Tommy’ego pracował w zakładzie przetwórstwa węglowego. Później, po stracie kolejnej posady w składzie drewna, ojciec zderzył się z kompletną zapaścią gospodarczą. „Kiedy stracił pracę w składzie drewna, zaczęliśmy zalegać z podatkami. Żeby je spłacić, połowę ziemi, na której stał nasz dom i dom dziadka, sprzedaliśmy złomiarzowi i właścicielowi klubu ze striptizem”. Teraz na granicy działki Ratliffów stał rządek pordzewiałych maszyn różnych rozmiarów – wśród nich obrośnięty dzikim winem starożytny cadillac bez kół. Martwa natura, świadectwo odpływających nadziei na amerykański sen.

Szliśmy pylną ścieżką w kierunku szemrzącego strumienia za domami wuja Roya i ciotki Loretty. Cudowny, zaciszny zakątek wśród sosen, topoli, brzóz i drzew amerykańskiej papai był ulubionym miejscem zabaw Tommy’ego w dzieciństwie. Nazwał je wtedy „Bajkową Krainą” i do dziś z czcią wypowiadał tę nazwę.

„Odkąd skończyłem czternaście czy piętnaście lat, spędzałem w tym lasku mnóstwo czasu” – wspominał, patrząc na drzewa tak, jak się patrzy na twarze przyjaciół. „Razem z George’em [kolegą z dzieciństwa] urządzaliśmy walki potworów i trolli, orków i gadających zwierząt, tak jak w filmach o Narnii. Owijaliśmy się brzozową korą i udawaliśmy, że to zbroja, a patyki to miecze. Moją bazą był pień, na którym leżał kamień. Łapałem salamandry, żaby i raki, a potem wpuszczałem je z powrotem do strumienia. Nie łowiliśmy ryb ani nie polowaliśmy; uważaliśmy, że wszystko powinno zostać tak, jak jest. Nienawidziliśmy wycinki i wykorzystywaliśmy wyłącznie martwe drzewa. Jeśli się dobrze wsłuchać w nocną rozmowę świerszczy i żab, najpierw odzywa się jeden brzeg, a potem odpowiada mu drugi. W zimie szliśmy po lodzie w górę strumienia, a potem ślizgaliśmy się w dół”. Opowieść Tommy’ego przypomniała mi powieść Jayber Crow Wendella Berry’ego: „Ciotka Beulah słyszała, jak w promieniu słońca zderzają się drobinki kurzu”²²¹.

„Kiedy dorastałem, mój świat był bardzo mały: Elkhorn. Dorton, Belcher, Millard, Lick Creek, miejscowości wokół naszej duliny. Nie miałem pojęcia, co się dzieje poza moją rodziną, sąsiadami i najbliższą okolicą” – powiedział Tommy. „W Elkhorn mieli tylko jedno czerwone światło, ale to było miasto w porównaniu z Dorton z jedną szkołą i pizzerią. Dorton było brutalne. Wielu ludzi rusza się ze swojej duliny raz w miesiącu [na zakupy albo żeby kogoś odwiedzić] i nie lubi obcych. W moim świecie prawie wszyscy – rodzice, moi dwaj bracia, mój najlepszy przyjaciel George, sąsiedzi i koledzy z klasy, figurki superbohaterów – byli biali”.

Kiedy po ukończeniu szkoły i kilku pierwszych posadach Tommy zapisał się do Clinch Valley College w Wise w stanie Wirginia, jego świat jeszcze bardziej się skurczył. „Tata nie lubił, kiedy ja i moi bracia rozmawialiśmy. Przy stole słyszeliśmy: «Nie gadać», w samochodzie: «Nie gadać», kiedy ktoś do nas przyszedł: «Nie gadać»” – podsumował.

Dlatego w koledżu Tommy siadał z tyłu sali wykładowej, nie był zapraszany do grup dyskusyjnych ani przez opiekuna roku, bał się przychodzić na dyżury do swojego profesora i z nikim nie rozmawiał. „Jedynym człowiekiem, który się do mnie odzywał, był cichy Chińczyk, pierwszy Azjata, jakiego w życiu spotkałem, który też siedział sam i nigdy nie zabierał głosu” – wspominał. Po pierwszym semestrze Tommy wyleciał ze studiów, przekonany, że to on, a nie koledż, zawalił i że to jego ostatnia próba.

Czarni w białym dzieciństwie

Patrząc wstecz na swój niemal zupełnie biały świat, Tommy przypomniał sobie, jak zaprzyjaźnił się z jedną z dwóch czarnych koleżanek z klasy. „Zaprosiłem Missy [która była pół czarna i którą opisał jako „snobkę z Dorton”] na bal absolwentów. Wszyscy myśleli, że została modelką” – powiedział. „Chodziłem z nią tylko kilka miesięcy, bo wróciła do swojego zazdrosnego byłego” – dodał po chwili.

W szkole Tommy niewiele się dowiedział o czarnej historii: „Albo nie uważałem, albo nas tego nie uczyli. Szczerze mówiąc, przed pójściem do koledżu miałem bardzo mgliste pojęcie, skąd się wzięli czarni w Ameryce. O niewolnictwie dowiadywałem się z filmów Amistad [o buncie na statku niewolniczym w 1839 roku] i Zniewolony [12 Years a Slave, o wolnym czarnym mieszkańcu Nowego Yorku, porwanym i sprzedanym do niewoli], a o Zagładzie z Listy Schindlera”.

Również wiedzę o życiu czarnych czerpał z telewizji: „Przez pewien czas nie mieliśmy telewizora. Tata wypożyczał odbiornik na swoje nazwisko, a kiedy rachunek za bardzo urósł, mama przepisała go na siebie. Oglądałem The Cosby Show [serial komediowy o zamożnej czarnej rodzinie] i myślałem, że te dzieciaki mają znacznie lepiej od nas. Dostawały kieszonkowe i mogły sobie na coś zaoszczędzić. Ich rodzice nie krzyczeli i nie pili. Mieszkali w ładnym domu, a ich tacie nie przeszkadzało, kiedy rozmawiały”.

Ale w jednym z programów o życiu czarnych Tommy rozpoznał własną codzienność. „Oglądałem wszystkie odcinki Good Times, serialu komediowego z lat 70., o czarnej rodzinie z Chicago, która próbuje związać koniec z końcem, ale ciągle ktoś traci pracę, psuje się im samochód albo dostają nakaz eksmisji. Uwielbiałem ten serial. W jednej ze scen – wspominał Tommy – żona, Florida, rozmawia z przyjaciółką, która jej się zwierza: «Zawsze po tym poznaję, że jest sobota, że budzę się z podbitym okiem». To znaczy, że mąż przyjaciółki Floridy brał w piątek wypłatę, upijał się, wracał do domu i bił żonę. Ale to nie sama historia najbardziej mnie poruszyła. Rozwaliło mnie, jak ludzie się z tego śmieli. Przyjaciółka Floridy się śmiała. Florida się śmiała. Śmiała się nagrana widownia. Jako dzieciak próbowałem zrozumieć, co ich tak wszystkich rozbawiło. Wślizgiwałem się w nocy do łóżka starszego brata. Słyszałem, jak na dole wściekał się pijany tata, jak darł się na mamę i ją wyzywał, bił, popychał na ścianę i krzyczał: «To nie boli!». A mama wołała, żeby przestał. Bałem się. Chciało mi się płakać”.

Kaskadowanie²²²

Tommy dorastał, a jego rodzice sunęli po równi pochyłej w dół: „W latach 80., kiedy byłem w liceum, tata stracił pracę stróża w kopalni i zatrudnił się jako kierownik składu drewna. Po zamknięciu składu pracował w ekipie wuja Roya przy utrzymaniu dróg publicznych. Oczyszczał pobocza spycharką za płacę minimalną. To wtedy narobił sobie zaległości podatkowych. Kiedy spadł ze spycharki i uszkodził sobie plecy, lekarz zdiagnozował u niego raka”. Mieli coraz mniej pieniędzy: „Z trzech samochodów zeszliśmy do jednego, który ledwo jeździł. Złożyliśmy wniosek o talony na jedzenie; ojca to załamało. Zastanawiałam się, czy już jesteśmy jedną z tych rodzin? Wstydziliśmy się”.

Rodzice Tommy’ego rozpili się jeszcze bardziej: „Tata pił whisky z Tab²²³, a mama wódkę ze sprite’em, od rana do wieczora. Starałem się wyjść z domu przed szóstą po południu. Kłócili się. Mama płakała. Ojciec wściekał się, że płacze. Wtedy słyszałem, jak krzyczy: «To nie bolało»”.

Dom był w takim stanie, że rodzice wyprowadzili się do przyczepy, by aż do śmierci tułać się od jednego syna do drugiego, choć oni też mieli własne problemy.

W tym zjeździe po równi pochyłej Tommy widział działanie wstydu: „Im większy wstyd i złość na siebie czuł mój tata, tym bardziej się wściekał na mamę. I na mnie”. Jednak rozchwiane emocje były wyrażane w zaciszu domowym i nie wpływały na publiczny wizerunek „świetnego faceta”, a nawet „wspaniałego ojca”. „Mój tata cieszył się sympatią sąsiadów i przyjaciół” – wspominał. „Był dobry dla moich dwóch starszych braci. Ale mnie nigdy nie lubił. Zawiodłem go, bo nie byłem typem sportowca. Przyniosłem mu rozczarowanie, bo nie łowiłem ryb. Bo byłem nie dość męski. Nie wiedziałem, co mam zrobić, by mnie zaakceptował. Jakby był z góry uprzedzony do takich ludzi jak ja. Kiedy miałem między dziesięć a piętnaście lat, zrobił się naprawdę wredny i często mnie tłukł. Nigdy nie wiedziałem za co”.

„Każdy z nas ma własne dno”

W ślad za kaskadowym spadaniem jego rodziców zaczęła się osobista gehenna Tommy’ego. Znajoma zapytała go, czy może pomieszkać w jego przyczepie, by zaoszczędzić na czynszu. Zostali parą, dziewczyna zaszła w ciążę, w wieku dziewiętnastu lat Tommy się ożenił i przez krótką chwilę mamił się wizją zadowolenia i dumy: „Ochrzciłem się w Kościele Baptystów Wolnej Woli w grudniu o północy, przez pełne zanurzenie w strumieniu. Jeden mężczyzna podtrzymywał mnie pod plecami, drugi trzymał za głowę. Było zimno i się rozchorowałem. Kiedy wyzdrowiałem, dostałem pracę w związkach zawodowych w fabryce ciastek Kellogg. Przeprowadziliśmy się bliżej rodziców żony, do Jenkins, i myślałem sobie, że «całkiem niezły ten amerykański sen». I byłby całkiem niezły, gdybym się związał z odpowiednią kobietą”.

Ale to nie była odpowiednia kobieta. Nie radziła sobie z opieką nad dzieckiem. W domu panował bałagan. Do wolnego pokoju wprowadził się uzależniony od narkotyków brat Tommy’ego i wyjadał mu jego ulubione pączki. Pewnej nocy, kiedy Tommy wracał z fabryki, miał czołowe zderzenie. Gdy po zwolnieniu lekarskim chciał wrócić do pracy, zwolniono go z Kelloggu.

Bez pracy, z żoną i dzieckiem na utrzymaniu, z miesięcznym czynszem w wysokości dwustu dwudziestu pięciu i studolarowym rachunkiem za prąd Tommy zbierał po rowach aluminiowe puszki i sprzedawał je na złomie po dwadzieścia pięć dolarów za worek. Miał konkurencję wśród pechowych sąsiadów: „Wiedziałem, że ludzie patrzyli na mnie z pogardą, bo wiem, jak ja patrzyłem na tych, którzy zbierali puszki. Ale jakaś część mnie nadal myślała: «Nie jestem taki jak tamci». Przesiedziałem u wuja Roya kilka ładnych godzin, zanim wydusiłem z siebie prośbę o pożyczkę. Wiedział, po co przyjechałem, i przez to czułem się jeszcze bardziej zażenowany. Pożyczałem od niego samochód, kiedy mój się zepsuł albo miał nieważną rejestrację. Szukałem pracy, ale najpierw trzeba zrobić badania na obecność narkotyków, a ja wtedy eksperymentowałem z lekami rozluźniającymi mięśnie, valium, ativanem. Wypijałem dziennie pół skrzynki piwa albo i więcej”. Kiedy rozleciało się jego małżeństwo, kochający i niepijący teściowie wzięli dziecko do siebie. Tommy został sam i pił coraz więcej, już nie od czasu do czasu, lecz codziennie, nie tylko w towarzystwie, lecz także w samotności, a potem głównie w samotności i w wielkich ilościach.

Tommy odkrył, że picie ma własny system dumy. „Na górze są faceci, którzy mają mocną głowę, nie rozkrochmalają się, płacą za alkohol i są fajnymi kompanami. W środku są tacy, co upijają się na agresywnie. Obowiązuje zasada, że o polityce nie gadamy, więc pomstują na faceta, «przez którego mamy przekichane». Na samym dole są ci, którzy upijają się na smutno i płaczą. Ja byłem takim płaczącym pijaczyną” – przyznał się Tommy.

Spacerując po Bajkowej Krainie, doszliśmy do stosu gałęzi po dawno zawalonym tipi, które Tommy i George zbudowali w chwili dziecięcego triumfu. Tommy zaczął opowiadać o najtrudniejszym momencie swojego życia. „Każdy ma własne dno” – powiedział w zadumie. „Ja swoje osiągnąłem po rozpadzie małżeństwa. Miałem czołowe zderzenie. Straciłem pracę w Kelloggu. Umarł mi pies. A potem na spotkaniu rodzinnym przypadkiem usłyszałem, jak tata, którego zawsze uważałem za mojego prawdziwego ojca, nazywa mnie pasierbem. Byłem w szoku. Nie jestem jego biologicznym synem? Może dlatego nigdy mnie nie lubił, był do mnie uprzedzony. Mam nie taką krew i nic nie mogę na to poradzić. Dopadła mnie ciemność. Poddałem się. Widziałem przed sobą ścianę mroku. Zawiodłem. Znalazłem się na dnie. Piłem do lustra, kwartę [prawie litr] whisky dziennie. Marzyłem, by popędzić autostradą pod prąd. Byłem umówiony do lekarza na badania w związku z wczesnym stadium marskości wątroby. Zmierzałem w kierunku śmierci.

Jednym z ulubionych muzyków Tommy’ego był Jelly Roll, biały raper z Tennessee, wykonujący południowy hip-hop i country rap. Jego teksty wyrażały to, co Tommy czuł²²⁴:

Wszyscy moi kumple to przegrywy.
Same ćpuny,
Bez wymówek, to ostra gra.
Prawda jest taka, że sięgnęliśmy dna.

W Deaths of Despair and the Futurre of Capitalism Anne Case i Angus Deaton opisują zaskakujące odkrycie, w którym Tommy, przeczytawszy ich książkę, zobaczył siebie. Choć Stany Zjednoczone długo były światowym liderem wzrostu średniej długości życia, od przełomu stulecia rośnie liczba przedwczesnych zgonów w grupie białych Amerykanów w wieku od czterdziestu pięciu do pięćdziesięciu czterech lat. Głównymi przyczynami są przedawkowanie narkotyków, samobójstwa, alkoholowe choroby wątroby; które w latach 1999–2017 łącznie doprowadziły do śmierci 600 tysięcy osób. Najbardziej narażeni są biali mężczyźni z klasy robotniczej z wykształceniem poniżej stopnia licencjata²²⁵.

Ci mężczyźni nie ginęli w bohaterskich wojnach, na morzach, walcząc ze sztormem, ani w wypadkach przy wydobyciu węgla. Umierali – i umierają – w samotności i wstydzie. Zorientowałam się, że w kolumnie z nekrologami w „Appalachian News-Express” pojawia się dużo zdjęć młodych twarzy, czasem podany jest wiek młodo zmarłego, ale prawie nigdy nie wymienia się powodu śmierci.

Tommy znał sporo przypadków samobójstw: „Młodszy brat mojego kumpla z piątej klasy zastrzelił innego chłopaka, a potem strzelił sobie w głowę. Jeden facet wjechał samochodem w drzewo. Mój własny brat Scott zjechał po pijaku z drogi i jestem pewien, że to było samobójstwo. W pewnym momencie niewiele brakowało, żebym i ja trafił na tę listę”.

„Chwytanie przynęty”

Tommy próbował sobie wyobrazić, co by mogło uczynić z niego rasistę. Przeczytał White American Youth: My Descent into America’s Most Violent Movement – and How I Got Out [Biały amerykański chłopak. Jak stoczyłem się w najbardziej agresywny ruch i jak z tego wyszedłem], autobiografię młodego człowieka, który dał się „nawrócić” neonaziście. Picciolini opowiada, że kiedy miał czternaście lat i palił z kumplem zioło w bocznej uliczce, nagle podjechała do nich podrasowana bryka i wysiadł z niej jakiś facet. Kumpel dał nogę. Mężczyzna podszedł do młodego Piccioliniego, wyjął mu z ust skręta i powiedział: „Wiesz, że właśnie tego chcą Żydzi i komuniści, żeby mieć nad tobą władzę?”²²⁶. W wieku szesnastu lat, nietykający już narkotyków i z jasno określonym planem na życie, Picciolini został przywódcą grupy chicagowskich skinheadów, którą następnie połączył z jeszcze bardziej agresywnymi, wyznającymi ideologię białej supremacji hammerskinami.

„Gdybym miał czternaście lat i palił w zaułku, a jakiś mężczyzna okazał mi zainteresowanie…” – zastanawiał się na głos Tommy. „Jeśli byłby ubrany w moro, nosił czapeczkę bejsbolową tyłem na przód i zabrał mnie do siebie? Gdybym zaczął przesiadywać u niego w domu, żeby się wyrwać z własnego? Jeśli tata tłukłby mnie na kwaśne jabłko i oboje rodzice pili? Sam siebie pytam, co by się wtedy stało. Pewnie myślałbym, że facetowi w wypasionej bryce naprawdę na mnie zależy²²⁷. Gdyby powiedział, że tata stracił pracę w składzie drewna przez napływ imigrantów albo przez Żydów, którzy zwinęli biznes? Całkiem możliwe, że bym przytaknął: «No tak…»” – spekulował Tommy. „Albo, kiedy chodziłem z Missy [mieszaną rasowo dziewczyną, którą zaprosił na bal absolwentów], gdyby powiedział mi: «Missy rzuciła cię dla tamtego faceta. Czarne laski takie są»? Może bym stwierdził: «No tak…». Albo kiedy wyleciałem z koledżu Clinch Valley i nie mogłem wrócić do domu, bo ojczym urządził sobie w moim pokoju warsztat, w którym robił przynęty na ryby. Jeśli ktoś powiedziałby: «Koledżami rządzą komuchy…», mógłbym się z nim zgodzić: «No tak»”.

Tommy wyobrażał sobie, że ekstremista może zaoferować rekrutowi tratwę ratunkową z wyimaginowanych czarnych charakterów, których młody człowiek mógłby obarczyć winą za swoje niepowodzenia i w ten sposób uwolnić się od bólu wstydu. David Maynard skupił się na brakującej narracji, która ochroniłaby ubogich białych przed wstydem z powodu niemożności spełnienia amerykańskiego snu. Tommy dostrzegł coś jeszcze innego: podatność obarczanych wstydem na propozycje przerzucenia wstydu na świat wrogów.

Dźwigająca mrówka

Tommy zgłosił się do ośrodka leczenia uzależnień, gdzie miła kobieta odpowiedzialna za przyjmowanie pacjentów zadała mu serię pytań na temat jego życia: „Pytała, czy moi rodzice pili i czy byli alkoholikami. Kiedy przyznałem, że byli nimi oboje, a ona powiedziała: «To nie twoja wina», rozpłakałem się”.

Trzeciego dnia odwyku Tommy wyszedł posiedzieć na patio. Czuł się okropnie: „Zwiesiłem głowę i między nogami patrzyłem na ziemię. W pewnym momencie zauważyłem maszerujące jedna za drugą mrówki. Każda coś niosła: okruszek, kawałek liścia, jakiś pyłek. Nagle zauważyłem, że jedna dźwiga inną mrówkę, równie dużą jak ona sama. Martwa mrówka była bezużyteczna, nie wykonywała żadnej pracy, zamiast nieść, była ciężarem. Pomyślałem: «Widzisz martwą mrówkę? To ja w tej chwili. Mogłem być mrówką, która dźwiga. Nie chcę być martwą, niesioną mrówką». To była jedna z najwspanialszych chwil w moim życiu. Mrówka, która dźwigała martwą mrówkę, przywróciła mnie do życia”.

Jak wspominałam wcześniej, angielskie pride, duma, wywodzi się od późnołacińskiego prode, bycie użytecznym. Alex Hughes chciał być użytecznym poprzez utrzymywanie rodziny. Dziadek Tommy’ego odznaczył się odwagą w kopalni i na polu bitwy. Donovan Blackburn miał zyskać szacunek dzięki utrzymaniu porządku publicznego w czasie marszu w Pikeville, a burmistrz Andrew Scott zasłużył się, fundując dzieciom Coal Run szkolne plecaki. Wszyscy byli dźwigającymi mrówkami. Ładunkiem, który poniesie Tommy, stanie się pomaganie innym w wyjściu z alkoholizmu i uzależnia od narkotyków.

Tommy spadł na samo dno. Jednak nie przerzucił wstydu na wrogów rasowych, których niebawem miał wskazać Matthew Heimbach, i zrozumiał, że cudza wina, naciągnięta na niepowodzenia życiowe jak warstewka folii, tylko pozornie ulżyłaby jego cierpieniu. Znalazł własny sposób kreatywnej rekompensaty. Kiedy spacerowaliśmy po Bajkowej Krainie, był już po szybkim ślubie ze specjalistką do spraw zdrowia publicznego i miał dyplom licencjata. Przyjął posadę w Southgate Rehabilitation Program, gdzie pracował z wychodzącymi z nałogu, między innymi z członkiem Ku Klux Klanu i recydywistą Wyattem Blairem.

Teraz, próbując wyobrazić sobie osobę przywódcy zapowiadanego marszu, doszedł do wniosku, że „koleś sprzedaje biały nacjonalizmy jako błyskawicznie działające lekarstwo, po którym ktoś, kto jest w dołku, od razu poczuje się silny i ważny. Razem z rasizmem wcisnąłby mi kolejnego drinka”²²⁸.

219 Purpurowe Serce (ang. Purple Heart) – odznaczenie nadawane przez prezydenta USA rannym w walce żołnierzom Armii Stanów Zjednoczonych.

220 Alan Jabbour, Karen Singer Jabbour, Decoration Day in the Mountains: Traditions of Cemetery Decoration in the Southern Appalachians, Chapel Hill 2010.

221 Wendell Berry, Jayber Crow: A Novel, Berkeley 2000.

222 Kaskadowanie (przenoszenie z wyższego poziomu na niższy) klasy społecznej to pojęcie stworzone przez socjolożkę z Uniwersytetu Brandeisa, Karen Hansen. Oznacza „proces przechodzenia kryzysu i doświadczania straty w sposób, który stwarza potencjał dodatkowego pogorszenia”. Więcej o jej projekcie „Cascading Lives”, w tym historie osób, które doświadczyły pogorszenia sytuacji ekonomicznej, zob. Brandeis University, Cascadin Lives, [b.d.], www.brandeis.edu/cascading-lives/index.html [dostęp: 30.06.2025].

223 Tab – pierwszy dietetyczny napój gazowany koncernu Coca-Cola, wprowadzony na rynek 1963 roku i od kilku lat nieprodukowany.

224 Jelly Roll, The Bottom, MP3 audio, ścieżka 1 na A Beautiful Disaster, 2020.

225 Anne Case, Angus Deaton, Deaths of Despair and the Future of Capitalism, Princeton 2020, s. 32.

226 Christian Picciolini, White American Youth: My Descent into America’s Most Violent Hate Movement – And How I Got Out, New York 2017.

227 Meghan Holohan, White Supremacists Recruit Teens by Making Them Feel Someone Cares, „Today”, 21 sierpnia 2017, https://www.today.com/parents/white-supremacists-prey-vulnerable-kids-exploit-weakness-t115276 [dostęp: 30.06.2025].

228 Na podstawie danych można sądzić, że doświadczenie osób próbujących wywikłać się z ruchu białych nacjonalistów czasem przypomina „walkę z nałogiem”. Zob. Pete Simi, Kathleen Blee, Matthew DeMichele, Steven Windisch i in., Addicted to Hate: Identity Residual Among Former White Supremacists, „American Sociological Review” 2017, t. 82, nr 6, s. 1167–1187.

10
Na krawędzi

„Marsz białych nacjonalistów? Nie wiedziałem, że miał się odbyć. A nawet gdybym wiedział, nic by mnie to nie obeszło. Byłem bezdomnym heroinistą po trzech przedawkowaniach, który szybkim krokiem zmierzał do czwartego”.

James Browning był skłonnym do refleksji czterdziestolatkiem z niebieską bandaną ciasno zawiązaną tuż nad brwiami i w nasuniętych na czoło ciemnych okularach. Nosił schludny brązowy wąsik, ostrą bródkę z pasemkami siwizny i długie włosy, związane w koński ogon. Mówił wolno, zwięźle, jakby ostrożnie wykładał na stół cenne narzędzia do budowania myśli. Siedział przy biurku w prawie pustym schronisku dla bezdomnych, w którym pracował jako stróż i złota rączka. Od marszu minęło kilka lat; epidemia COVID-19 pozamykała hotele, sklepy i utrudniła podróż. Rozmawialiśmy na zoomie o jego życiu w okresie poprzedzającym marsz.

„Jako nastolatek nosiłem wielki portfel, przypięty łańcuchem do szlufki spodni, miałem fioletowego irokeza, w tych stronach rzucałem się w oczy jak kosmita”. – Zaśmiał się łagodnie. „Wyszedłem z nałogu” – dodał cicho.

Gdy James trafił na oddział ratunkowy po czwartym przedawkowaniu heroiny, w mieszkaniu jego siostry Ashley, doktorantki Uniwersytetu Tennessee, zadzwonił telefon. „Miałam już wcześniej trzy takie dramatyczne telefony” – opowie mi później Ashley. „Za każdym razem, kiedy odbierałam, bałam się, że tym razem usłyszę: «James nie żyje». Pewnego dnia zadzwonił lekarz i powiedział: «Znaleźliśmy Jamesa, już bez tętna», ale potem wyjaśnił, że resuscytowali go i przywrócili mu funkcje życiowe. Wzięłam głęboki oddech i napisałam do brata: «James, czy teraz jesteś już gotowy?». Odpisał: «Bardzo Cię przepraszam, Ashley; tak, jestem gotowy». Zaczęłam szukać najlepszego programu odwykowego we wschodnim Kentucky i znalazłam Southagate [placówka, w której pracował Tommy i „szorowano język” Wyattowi Blairowi.] Zwykle przyjmują wyłącznie klientów z programu skracania wyroków, ale udało mi się umieścić tam Jamesa z innego grantu na leczenie uzależnień” – wyjaśniła Ashley. To tam James Browning poznał Tommy’ego Ratliffa i się z nim zaprzyjaźnił.

„Tom Ratliff był moim terapeutą” – powiedział mi James. „Zabierał mnie na spacery po lesie za jego domem. Słuchaliśmy tych samych kapel punkowych z lat 70.: The Ramones [I want to be sedated – Potrzebuję czegoś na uspokojenie], Black Flag [Nervous Breakdown – Załamanie nerwowe, i Fix Me – Napraw mnie] i Misfits [Scream! – Wrzeszcz!, i Die, Die, My Darling – Umieraj, kochanie]. W Southgate jest taka tradycja, że po zakończeniu terapii wychodzący z nałogu daje prezent swojemu terapeucie. Tommy powiedział, że podoba mu się moja koszulka Misfits, więc kiedy ukończyłem program, dostał ją ode mnie. Opowiadał nam, jak sam znalazł się na dnie i zobaczył maszerujące mrówki, niosące różne ciężary, i żywą mrówkę, która dźwigała martwą. Zrozumiałem, że Tom Ratliff został dźwigającą mrówką, która z własnej woli niesie martwą albo prawie martwą mrówkę, czyli mnie. Uratował mi życie”.

Narodowa ekonomia dumy, widok z dna

Jak wszyscy, których poznałam w regionie Appalachów, James patrzył na marsz neonazistów w 2017 roku i ogólnie na tamten moment polityczny przez unikalny pryzmat swojego najbliższego otoczenia i jego wyobrażeń o dumie. Badania opinii publicznej zwykle nie obejmują osadzonych w zakładach karnych, takich jak Wyatt Blair, ani przebywających w ośrodkach leczenia uzależnień narkomanów, chociaż ironicznym zrządzeniem losu to może właśnie ludzie, którzy przebili dno narodowej ekonomii, mogliby nam najwięcej powiedzieć o tym, jak się ona prezentuje w najszerszej perspektywie polityki, rasy i godności człowieka.

James obudził się z koszmaru nałogu z nowym spojrzeniem. Nie powrócił z przeszłości jak Rip Van Winkle, który patrzył na nowoczesne życie oczami minionej epoki. Przypominał raczej człowieka, który kiedyś nic nie czuł, a teraz zyskał nową umiejętność przeżywania uczuć, w tym także dumy i wstydu.

Zapytałam go, gdzie się wychował. „W Turkey Creek” – odparł. „W dulinie, w której mieszkało dziewięćdziesięcioro ośmioro dobrych, dobrych z kośćmi ludzi”. Również swoich rodziców opisał jako: „dobrych, dobrych, dobrych ludzi i dobrych rodziców. Nie mieli nic wspólnego z moim nałogiem, robili, co w ich mocy, ale nie mogli tego powstrzymać”.

Myśląc o dumie, James myślał o swoim tacie: „Mój tata jest dobrym, dumnym, silnym człowiekiem. Prędzej odrąbałby sobie rękę, niż wyciągnął ją po pomoc finansową Wuja Sama. Ludzie tutaj są dumni z tego, że pracują. Jeśli ktoś nie ma pracy, jest dumny z tego, że pracował jego tata, zwłaszcza jeśli kopał węgiel. Jest dumny z jego umiejętności. To wstyd nie umieć odkręcić kluczem przebitego koła, polować albo łowić ryb. Albo jest dumny z tego, że jest Amerykaninem i że mieszka w Appalachach. Kiedy tata był bardzo młody, wstawał wcześniej, żeby przed szkołą nakarmić kury i świnie. Dziadek był górnikiem w kopalni Swan Creek w Logan, w Wirginii Zachodniej. Zdaje się, że pracował na dniówki przy ładowaniu węgla. Ale kiedy tata miał dwanaście lat, zawaliła się ściana w kopalni i dziadek zginął pod osypiskiem. Więc tata i jego dwóch braci musieli pomagać mamie. Kiedy skończył piętnaście lat, poza karmieniem kur i świń zaczął pracować popołudniami na stacji benzynowej. Od tamtej pory zawsze pracował. Dopiero teraz przeszedł na emeryturę, po czterdziestu jeden latach pracy jako maszynista Southern Railroad i lokalny przewodniczący [związku zawodowego] United Transportation Union. Wychował mnie i Ashley w wartościach klasy średniej, w duchu amerykańskiego snu w wersji dla wsi”.

Podstawą dumy ojca Jamesa były więzi rodzinne i niezależność od państwa. „Tata mówił mi, żebym traktował moich męskich kuzynów jak braci i szanował swoich przodków. W naszej rodzinnej kwaterze leżą całe pokolenia Browningów i mam nadzieję, że moje kości też tam spoczną. Kiedy umiera ktoś z naszej rodziny, trzy doby czuwamy przy ciele (zawsze ktoś nie śpi) i sami wykopujemy grób. Rodzina jest dumna z tego, że obcy nie kopią grobów Browningom. Nie jestem tradycjonalistą i nie wszystkie nasze tradycje mi się podobają, ale tę kocham” – powiedział mi James. „W czasie rodzinnych zjazdów, w Boże Narodzenie i Święto Dziękczynienia, mężczyźni zawsze siadali pierwsi przy męskim stole. Kobiety podawały jedzenie mężczyznom, a potem siadały przy bocznym stole. Babcia mówiła, że nie czuła się przez to gorsza od mężczyzn, bo w starych czasach mężczyźni przychodzili do domu po ciężkiej robocie w polu. Ale Ashley i moja była żona, Kara, musiały się z całej siły gryźć w język. Ashley była pierwszą osobą w rodzinie, która poszła do koledżu i przy stole obowiązywała zasada: «Masz się tym nie chełpić». Do dziś nie spuszczają Ashley z oka, pilnują, co mówi. «Wyjechałaś do koledżu i już nie wiesz, jak trzeba mówić» – słyszy w domu. Ashley robi doktorat z socjologii na Uniwersytecie Tennessee” – powiedział z dumą James. „Oficjalnie kobiety mają podrzędną pozycję, ale za zamkniętymi drzwiami w Appalachach panuje matriarchat”. – James zaśmiał się cicho. „Górnicy odnoszą obrażenia w kopalniach albo umierają i kobieta musi być gotowa samodzielnie utrzymać dużą rodzinę, tak jak moja babcia”.

James powiedział, że jego rodzina wysoko ceniła samowystarczalność i trzymanie się z daleka od wścibskiego wzroku i władzy państwa: „Mówiło się, że kiedy w rodzinie albo wiosce pojawiał się problem – ktoś łamał prawo, bił żonę albo kradł – nie wzywało się policji. Załatwialiśmy to między sobą”. Co wywoływało osobiste problemy w przypadku Jamesa i innych osób. „W kulturze, w której dorastałem – dodał James – czarni i imigranci byli nieobecni, osoby homoseksualne prawie nie istniały, miejsce kobiety było wyraźnie określone, a my kochaliśmy naszą kulturę. Na urodziny dostawałem od taty płyty Dolly Parton i Johnny’ego Casha”.

Wspominał czasy, gdy miał trzynaście lat: „strzelałem do puszek po piwie w rzece. Byłem metalem, słuchałem Ramones, Black Flag, ostrych, szybkich, intensywnych kawałków. Później w South Williamson odpicowywaliśmy nasze samochody i jeździliśmy w kółko główną aleją, w promieniu czterech przecznic, z muzyką, piwem i ziołem. Takie mieliśmy zabawy”.

Podczas swoich „zabaw” James przejeżdżał obok galerii handlowej South Williamson Mall, gdzie pobrali się David i Shea Maynardowie, matka Jamesa pracowała w Fashion Bug, a jego siostra, Ashley, w Coffee Corner. W piątki Ashley zostawała po pracy, żeby posłuchać bluegrassu i popatrzeć na clogging, szybki stepowany taniec grupowy z Appalachów. Zabawy trzynastoletniego Jamesa odbywały się niedaleko miejsca, do którego John Rosenberg i doktor Budgy przyjeżdżali z Prestonsburga, by wziąć udział w nabożeństwie; pierwszy w synagodze, drugi w meczecie. Kiedy spojrzymy na to w szerszej perspektywie historycznej, James jeździł po okolicy, którą sto lat wcześniej wstrząsała krwawa wróżda McCoyów z Hatfieldami. W czasach, gdy dorastał, w tej części Appalachów po cichu rozprzestrzeniał się inny morderczy chaos, o wiele bardziej zabójczy od sporów zwaśnionych rodów.

Dwa sekretne wstydy

Dzieciństwo Jamesa zniszczyły dwa sekretne wstydy. Najpierw seria głęboko zawstydzających czynów, których dwóch dorosłych mężczyzn dopuszczało się na nim, od kiedy miał osiem lat – do jedenastego roku życia. Z obawy, że powiadomienie policji może okryć wstydem społeczność, postąpiono zgodnie z miejscową tradycją, która nakazywała rozwiązać problem we własnym gronie albo jeszcze lepiej zamieść go pod dywan. Dzięki temu wstyd pozostanie w rodzinie: „Nie mogłem powiedzieć rodzicom. Gdybym powiedział tacie, zastrzeliłby tych dwóch i poszedł do więzienia za morderstwo. Ale zacząłem czuć, że nie tam nie przynależę”.

Drugi problem był trzymany w sekrecie przed Jamesem, jego rodzicami, siostrą Ashley, ratownikami medycznymi, którzy go później reanimowali, dobrymi ludźmi z Turkey Creek i, do końca lat 90., przed zasadniczo białym, górniczo-robotniczym Rust Belt²²⁹. Tajemnicy strzegli Sacklerowie, niegodziwi właściciele firmy farmaceutycznej z Connecticut o nazwie Purdue Pharma. W tamtych czasach rodzina Sacklerów cieszyła się reputacją sponsora takich instytucji, jak nowojorskie Museum of Modern Art, Uniwersytet Yale i Uniwersytet Harvarda. W rzeczywistości jej głównym zajęciem było rozpowszechnianie kłamstw, że lek przeciwbólowy oxycontin nie uzależnia i dlatego jest lepszy od innych opioidów. Firma kierowała swoją kampanię marketingową do najbardziej narażonych i bezbronnych populacji, w tym rannych w wypadkach w kopalniach górników i ich z trudem wiążących koniec z końcem rodzin we wschodnim Kentucky i Wirginii Zachodniej.

Inwestycje korporacyjne w stanach przeciwnych regulacjom

W 1996 roku Purdue rozpoczęło agresywną kampanię promocyjną oxycontinu, reklamowanego jako nieuzależniający lek przeciwbólowy. Firma zaczęła od powiększenia kadry handlowców. W 1996 roku Purdue miało trzystu osiemnastu przedstawicieli handlowych. W 2000 roku było ich już sześciuset siedemdziesięciu jeden²³⁰, z czego siedemdziesięciu ośmiu w samym Kentucky²³¹. W 2000 roku ludność Kentucky stanowiła tylko jeden procent populacji Stanów Zjednoczonych, ale był to procent najbardziej podatny na taką propagandę, przede wszystkim dlatego, że obejmował wielu górników po wypadkach, którzy potrzebowali pomocy w walce z bólem²³².

Był też drugi powód. Purdue Pharma skupiło się na stanach, w większości republikańskich, które sprzeciwiały się regulacjom federalnym²³³. Prawicowi politycy, rutynowo nawołujący do ograniczenia rządowej biurokracji, szczycili się tym, że w ich czerwonych stanach panuje większa wolność. Takie stany przy każdorazowym zakupie leków wymagały wystawienia tylko dwóch pokwitowań: dla farmaceuty i dla Purdue Pharma. W niektórych, głównie niebieskich stanach, gdzie obowiązywały bardziej rygorystyczne przepisy, apteka musiała wystawić trzecie pokwitowanie, dla państwowego urzędu monitorującego wydawanie recept na podlegające kontroli substancje.

Wymóg wystawienia trzeciego pokwitowania miał zdumiewające konsekwencje. Jak wykazały wyniki przeprowadzonych później badań, w stanach, gdzie przepisy były łagodniejsze (dwa pokwitowania przy zakupie leku na receptę), takich jak Kentucky, Tennessee i Wirginia Zachodnia, dystrybucja oxycontinu była o pięćdziesiąt procent wyższa niż w stanach o bardziej rygorystycznych przepisach (trzy pokwitowania), takich jak Nowy Jork, Kalifornia czy Illinois²³⁴.

W stanach szczycących się większą „wolnością” marketingowcy Purdue Pharma wyszukiwali lekarzy, którzy już wcześniej przepisywali duże ilości opioidów i realizujących ich recepty farmaceutów²³⁵. Zapraszali ich na konferencje w egzotycznych kurortach wypoczynkowych. Wręczali im firmowe kapelusze rybackie, pluszowe zabawki i płyty kompaktowe (Get in the Swing with OxyContin – Poswinguj z oxycontinem). Szczególną niegodziwością było fundowanie przez firmę darmowych recept na ograniczoną w czasie (od siedmiu do trzydziestu dni) terapię oxycontinem, lekiem, który jak wyszło później na jaw, powodował podobne objawy odstawienne jak heroina²³⁶. W okresie od 1996 do 2001 roku Purdue Pharma zorganizowała czterdzieści konferencji poświęconych leczeniu bólu, w których wzięło udział ponad 5 tysięcy lekarzy, farmaceutów i pielęgniarek; wszystkie koszty pokrywał organizator. Co najważniejsze, handlowcy otrzymywali wysokie premie za zwiększenie sprzedaży oxycontinu. W 2001 roku dostali, oprócz pensji wynoszącej średnio 55 tysięcy dolarów, premię w wysokości 15–240 tysięcy dolarów. W tamtym roku Purdue Pharma wypłaciła swoim handlowcom łącznie 40 milionów dolarów w dodatkach motywacyjnych²³⁷.

Purdue Pharma tworzyła „profile lekarzy wypisujących recepty” i „farmaceutów realizujących recepty”. Na swojej „liście kontaktów” miała 94 tysiące nazwisk i znalazły się na niej takie szczegółowe dane, jak liczba przepisanych tabletek, kod pocztowy, hrabstwo i stan. Im większe ilości leku przepisywał dany lekarz, tym częściej odwiedzał go przedstawiciel producenta. W 1996 roku, kiedy firma wprowadziła oxycontin na rynek, wartość jego sprzedaży wyniosła 48 milionów dolarów. W 2000 roku przychody ze sprzedaży oxycontinu sięgnęły niebotycznej sumy miliarda dolarów. W 2004 roku oxycontin zajmował pierwsze miejsce na liście leków nadużywanych przez Amerykanów²³⁸.

Jak pisał Chris McGreal, obok „widm zamkniętych sklepów” w nasyconym pigułkami Williamson na wschodnim brzegu rzeki (po stronie Wirginii Zachodniej) ciągnęła się kolejka samochodów do okienka apteki drive-through²³⁹. Jeszcze całkiem niedawno w barze Moose Lounge w hrabstwie Boone w Wirginii Zachodniej mogłeś zapłacić rachunek połówką oxy²⁴⁰. Parkingi przed tak zwanymi fabrykami pigułek – Williamson Wellness Center, Tug Valley Pharmacy, Hurley Drug – i po drugiej stronie rzeki, w Kentucky, przed Family Farmacy, były zastawione samochodami Jamesów Browningsów, zachowujących w tajemnicy własny wstyd i smutek.

Nakaz sądu zmusił dział handlowy wielkiego dystrybutora leków AmerisourceBergen do upublicznienia poufnych dokumentów firmy. Marketingowcy wymieniali się w sekrecie informacjami o rosnącej liczbie uzależnień. W mejlach przeważał ton rozbawienia. Jeden z handlowców zażartował sobie z ofiar oxycontinu na Florydzie, pariodując piosenkę z serialu The Beverly Hillbillies:

Posłuchajcie historii biednego górala Jeda,
Co za garść tabletek by własną matkę sprzedał.
W górach ciężko o receptę, lecz zdarzył się cud,
Koleś odkrył, że na Florydzie panuje większy luz
Względem bidoków heroiny, królowej oxycontiny.

Wsiadł Jed w swoją furę i na południe gna,
Tylko nie łyknij za dużo, woła za nim mama.
Słoneczna Floryda – dla takich Jedów raj,
Zapakuj furę i pędem w góry wracaj
Południe, raj,
Poradnie bólu, gwarantowany haj
Bidoków raj, słynny na cały kraj!.²⁴¹

W latach 1999–2021 w wyniku przedawkowania substancji psychoaktywnych w Stanach Zjednoczonych zmarło ponad milion osób²⁴². Region Appalachów ucierpiał szczególnie mocno w porównaniu z innymi obszarami kraju. W 2021 roku krajowa średnia zgonów z powodu przedawkowania wynosiła trzydzieści dwa na 100 tysięcy mieszkańców²⁴³. W Kentucky było to pięćdziesiąt sześć na 100 tysięcy mieszkańców²⁴⁴. Hrabstwa, z których mieszkańcami rozmawiałam o marszu białych neonazistów, miały własne, że się tak wyrażę, statystyki. W Bath, rodzinnym hrabstwie Wyatta Blaira, w 2022 roku wskutek przedawkowania zmarło sto pięćdziesięcioro sześcioro na 100 tysięcy mieszkańców. W hrabstwie Pike, z którego pochodzili Tommy Ratliff, James Browning i inni moi rozmówcy – dziewięćdziesiąt jeden osób na 100 tysięcy mieszkańców²⁴⁵. Wszędzie nieproporcjonalnie dużą część ofiar stanowili biali mężczyźni w kwiecie wieku, z wykształceniem średnim, mieszkający na obszarach wiejskich²⁴⁶. Marketingowcy Purdue Pharma zapewne nie zważali także na późniejsze problemy rozwojowe dzieci urodzonych przez uzależnione od oxycontinu matki²⁴⁷.

Kiedy w 2007 roku stan Kentucky wystąpił przeciwko Purdue Pharma na drogę sądową, wiedza o prawdziwych rozmiarach szkód zaczęła przedostawać się do opinii publicznej. Do sądów napłynęło 1,6 tysiąca pozwów przeciwko producentowi oxycontinu wystosowanych przez miasta, hrabstwa, plemiona rdzennych Amerykanów, szpitale i inne podmioty²⁴⁸. Prawnicy Purdue Pharma stwierdzili, że w hrabstwie Pike nie mogą liczyć na sprawiedliwy proces. Argumentowali, że w zleconych przez firmę badań dwadzieścia dziewięć procent mieszkańców hrabstwa przyznało, że oni sami, lub ktoś z ich rodziny, znali kogoś, kto umarł w wyniku przedawkowania oxycontinu²⁴⁹. „Nawet mój pierwszy psychoterapeuta handlował oxycontinem” – powiedział mi Tommy Ratliff.

W ślad za stratą gospodarczą społeczność i rodziny z KY-5 poniosły straszliwe straty przez narkotyki. W latach 2016–2018 Kentucky miało najwyższy w kraju odsetek dzieci mieszkających z krewnymi innymi niż rodzice – dziewięć procent²⁵⁰. Kolejne pięć procent przebywało w rodzinach zastępczych²⁵¹. „Pewnie, jeśli nic nie pójdzie źle, możesz mieć swój amerykański sen” – powiedział Tommy Ratliff, wspominając mężczyznę, który przyjechał do koledżu, by powiedzieć studentom, jak go zrealizować. „Ale sprawy mają to do siebie, że czasem idą źle”.

Po pierwszym skandalu wybuchły dwa kolejne. Z przeprowadzonych niedawno badań wynika, że o dziwo pozwy przeciwko Purdue Pharma nie powstrzymały konkurencyjnych firm farmaceutycznych przed promowaniem własnych leków opioidowych za pośrednictwem nieuczciwych lekarzy. David Tan z Uniwersytetu w Waszyngtonie stwierdził, że „konkurencja nie próbowała się odciąć od kampanii promocyjnej oxycontinu ani jej związków ze społecznościami dotkniętymi epidemią opioidową”²⁵². W 2015 roku, rok po wstąpieniu przez stan Kentucky na drogę sądową przeciwko Purdue Pharma, firma zmniejszyła budżet dla przedstawicieli handlowych promujących oxycontin o dziewięćdziesiąt cztery procent, ale już w następnym roku budżet sprzedaży konkurencyjnych firm farmaceutycznych, działających częściowo na tych samych obszarach, wzrósł o sto sześćdziesiąt procent.

Na dodatek Tommy i James zaczęli mieć podejrzenia co do powszechnej praktyki długotrwałego stosowania leku suboxone, który niwelował objawy odstawienia opioidów i w dłuższej perspektywie czasowej zmniejszał uzależnienie. Suboxone jest reklamowany jako „nieuzależniający”. „Organizm potrzebuje od siedmiu do czternastu dni, by się oczyścić z heroiny, ale aż trzydziestu, by wydalić suboxone. Wielu leczących się z uzależnienia czuje potrzebę, by go dalej stosować” – wyjaśnił James. „Ustawiają się w kolejce po receptę i nie chcą z niego zrezygnować. W wytycznych federalnych zaleca się przepisywanie suboxone. Według Amerykańskiego Departamentu Zdrowia ktoś, kto zażywa go codziennie, jest wyleczony z nałogu. Urzędnicy uważają cię za zdrowego, choć nadal bierzesz”. – James z niedowierzaniem pokręcił głową.

Jakiś czas później ja, James i Tommy jechaliśmy razem samochodem. W pewnym momencie James zwolnił i zawołał: „Patrzcie!”. Na szybie niewielkiej kliniki w ciągu lokali sklepowych widniał wielki napis: „Problemy rodzinne, odchudzanie, suboxone”.

Invidior, producent suboxone, również został pozwany za kłamliwą reklamę, przedstawiającą lek jako „mniej uzależniający” od innych²⁵³. Zaś pozew stanu Massachusetts przeciwko Purdue Pharma zawiera dowody, że w latach 2014 i 2015 producent oxycontinu rozważał wejście na „obiecujący rynek” leków stosowanych w leczeniu uzależnień, takich jak buprenorfina i nalokson (substancje wchodzące w skład suboxone)²⁵⁴. „Big pharma nie odpuszcza” – powiedział James.

Dwie tajemnice – molestowanego w dzieciństwie Jamesa i Sacklerów, kierujących swoje reklamy do takich ludzi jak on – boleśnie ze sobą kolidują. W gospodarce materialnej Sacklerowie zarobili miliardy dolarów i spowodowali straty dla Skarbu Państwa, zmuszając go do finansowania rozpaczliwie potrzebnej pieczy zastępczej dla dzieci, leczenia uzależnień, policji, zakładów karnych, programów resocjalizacyjnych i utrzymania cmentarzy z pieniędzy publicznych. W ekonomii dumy kryzys narkotykowy pogłębił deficyt dumy kochającej rodziny Jamesa, jego społeczności i dotkniętego zapaścią gospodarczą regionu.

Cykl wstydu

Spytałam Jamesa, jak zażywanie narkotyków wpłynęło na jego dumę. Jego odpowiedź była świadectwem klarowności myślenia, którą, jak sam twierdził, uzyskał dzięki wyjściu z nałogu: „Wstydziłem się tego, co przydarzyło mi się w dzieciństwie. Chodząc z portfelem na łańcuchu i wielkim fioletowym irokezem, mówiłem: «Proszę bardzo, dorzućcie mi wstydu! Wyśmiewajcie mnie. Wytykajcie palcami. Nie krępujcie się. Jestem gotowy przyjąć wstyd…» By przed nim uciec, zacząłem ćpać. I wstydziłem się, że ćpam. Tak działał cykl wstydu. Brałem narkotyki, by stłumić wstyd, a potem wstydziłem się, że biorę narkotyki. Przyniosłem zawód mamie. Zniszczyłem moje małżeństwo. Skrzywdziłem moje dzieci. Ale dzięki pomocy Toma Ratliffa po raz pierwszy w życiu uleczyłem się ze strachu przed wstydem”.

Patrząc na swoje uzależnienie od narkotyków z perspektywy czasu, James widział, jak stopniowo spadał w niejawnej hierarchii narkomanów, analogicznej do tej, którą Tommy Ratliff odkrył wśród pijaków. „Na szczycie jest facet, który umie kontrolować swój nałóg i nigdy nie dać się złapać. Z początku byłem takim facetem. Traktowałem narkotyki jak przygodę. Kiedy miałem czternaście lat, po raz pierwszy spróbowałem marihuany, w liceum przerzuciłem się na tabletki i wmawiałem sobie, że «to tylko tabletki». Później, już jako mąż i ojciec, który potrafił utrzymać pracę, byłem dumny z tego, że kontroluję nałóg. Nagle stałem się rozwiedzionym ojcem. Kiedy była żona przeprowadziła się osiem godzin jazdy ode mnie, by być blisko swojej siostry, wylądowałem na melinie z pięcioma innymi ćpunami i tak zaczęła się moja bezdomność. Każdy z nas tworzy własny skalę, według której ocenia siebie i innych uzależnionych” – dodał po chwili. „Kiedy furałem oksykodon i hydrokodon, mówiłem sobie: «Tylko wciągam. Potrafię utrzymać pracę. Nie jestem ćpunem». Przez jakiś czas to działało. Ale potem wylądowałem na głodzie i już nie potrafiłem utrzymać pracy. Wtedy jak spod ziemi pojawił się ten facet, diler oczywiście, i powiedział: «Hej, mam coś, co ci pomoże poczuć się lepiej». Handlował heroiną. Ja i moi kumple gardziliśmy heroiną, więc powiedzieliśmy mu, że jesteśmy spłukani i go pogoniliśmy. Ale kilka tygodni później znów byłem na głodzie, facet wrócił. Powiedział: «Dam wam za darmo». Wzięliśmy trochę heroiny i poczuliśmy się lepiej – na chwilę. Odtąd mówiłem sobie: «Furam herę, nie daję w żyłę». Przez cztery czy pięć lat wciągałem heroinę, wmawiając sobie: «Wciąganie jest spoko, ćpuny dają w żyłę». Potem odkryłem, że efekt jest mocniejszy, jeśli ją wstrzyknąć. Nie lubiłem igieł, więc prosiłem dziewczynę, żeby mi wstrzyknęła, nie robiłem tego sam i uważałem, że tak jest lepiej. Ale dwa lata później przyszedł taki dzień, że sam sobie dałem w żyłę. Stałem się ćpunem”.

Przez dwanaście lat zażywania heroiny James ze szczytu narkomańskiej hierarchii zjechał na samo jej dno. „Trzech z moich pięciu kumpli nie żyje” – powiedział, spuszczając wzrok. „Jeden z nich był ojcem chrzestnym mojego syna i moim najlepszym przyjacielem. Jego rodzice mówią wszystkim, że zmarł, bo «chorował na serce»”.

James mówił: „W ośrodku odkryłem, że brałem narkotyki, zamiast odczuwać uczucia. Więc musiałem od zera nauczyć się czuć. Jakbym miał cztery lata. Raz jechałem samochodem i zobaczyłem cudowny zachód słońca. Zjechałem na pobocze i się rozpłakałem, bo był taki piękny. Nie potrafiłem nazwać tego, co czułem. Mój sponsor programu dwunastu kroków powiedział mi: «James, to był zachwyt»”. Odkąd posiadł nową zdolność przeżywania uczuć, James dużo myślał o emocjach i w naszych licznych rozmowach dzielił się ze mną swoimi spostrzeżeniami.

Rodzaje dumy

James rozróżniał dwa rodzaje dumy. Po pierwsze, bezpośrednią, taką jak ta, którą odczuwał, kiedy myślał o życiu swojego ojca, o piszącej doktorat siostrze Ashley, a po wyjściu z nałogu, gdy odkrył, że jest zdolnym terapeutą, także o sobie. Była to duma oparta na „byciu użytecznym”, „pomocnym” dla innych. Oboje, James i Ashley, uważali, że pomaganie ludziom, bliskim i nieznajomym – biednym, w nałogu, bez względu na rasę – jest bardzo ważne.

James odróżniał też skromną dumę od dumy, która się nadyma. „Czy roszczę sobie prawo do dumy?” – zapytał człowiek, który upadł na samo dno hierarchii dumy i się od niego odbił. „W tych stronach nie należy czuć się przesadnie dumnym, bo nie pochwalamy dumy nadętej, aroganckiej. Nie lubimy, jak ktoś domaga się dumy. Lubimy skromną dumę, taką, na którą ktoś zasługuje, ale się jej nie domaga. Chcę, żeby po mojej śmierci ludzie mówili o mnie dobrze i – zaśmiał się – zgodnie z prawdą”.

Ojciec Jamesa, tak jak dziadek, był dumnym członkiem związku zawodowego. Chociaż James nie należał do żadnego związku zawodowego, czuł związkową dumę, jakby odziedziczył ją po ojcu. Praca w kopalni sama w sobie była niebezpieczna, ale w 1921 roku bycie działaczem United Mine Workers, najsilniejszego związku zawodowego w Stanach Zjednoczonych, wiązało się z dodatkowymi zagrożeniami²⁵⁵. „Słyszałaś o bitwie o Matewan?” – zapytał James. „Matewan leży dwadzieścia pięć kilometrów na południowy wschód od Turkey Creek, w Wirginii Zachodniej. Państwo powinno postawić tam pomnik”. W 1920 roku górnicy Stone Mountain Coal Company pracowali na długich szychtach w zagrażających życiu i zdrowiu warunkach pod ziemią, zarabiając nędzne grosze w emitowanym przez kompanię „wewnętrznym pieniądzu”, które mogli wydać tylko w przykopalnianym sklepie. W starciu między górnikami i detektywami, których firma przysłała, by dokonali eksmisji, zginęło dziesięć osób²⁵⁶. Od incydentu w Matewan zaczęła się eskalacja przemocy, która apogeum osiągnęła w bitwie o Black Mountain; prywatne samoloty, wynajęte przez miejscowego szeryfa, który stanął po stronie spółki, zbombardowały siedzibę wówczas związku zawodowego, zabijając co najmniej szesnaście osób²⁵⁷.

„Wiesz, skąd się wzięło określenie redneck²⁵⁸?” – spytała mnie później siostra Jamesa. „W czasie wojen węglowych lojalnego członka związków zawodowych można było odróżnić od wynajętego przez kompanię łamistrajka, bo ten, kto był w związku, nosił firmowy mundur, którego elementem była czerwona chustka. Dla białych członków związków zawodowych czarni i imigranci związkowcy byli braćmi i siostrami. Zatem bycie redneckiem stanowiło powód do dumy”.

Co więcej, James uważał, że to właśnie praca w związku zawodowym kolejarzy umożliwiła jego ojcu awans finansowy, stała się jego drabiną do amerykańskiego snu. „Dzięki temu, że pracował w związku zawodowym, ja i Ashley wychowaliśmy się w klasie średniej, choć on sam dorastał w biedzie. Ale związki zawodowe odeszły stąd razem z węglem” – dodał James. „Obawiam się, że moje wnuki nie będą nawet wiedziały, co to było”.

Porównując się do ojca i innych mężczyzn z tamtego pokolenia, James umieszczał siebie niżej w ekonomii dumy: „Dorastał w biedzie, ale kiedy był w moim wieku, miał już nową półciężarówkę i dwusegmentowy domek kontenerowy, a w lecie mógł zabrać nas nad morze. Robił to dla nas, nie dla siebie. No nie, dla siebie trochę też; kiedy dostawał starego gruchota do naprawy, mówił, że to jego zabawka”.

Ale James nie opierał swojej dumy na przedmiotach, które mógł kupić za zarobione pieniądze. „Większość facetów tutaj chce utrzymać rodzinę i szanuję ich za to” – powiedział James. „Ale poza pieniędzmi praca przeważnie nie daje im powodów do dumy. Jeśli ktoś zapyta takiego gościa w barze: «Co robisz?» i usłyszy: «Pracuję na budowie», to zwykle odpowie: «Ach tak». Jeśli usłyszy: «Pracuję dla firmy gazowniczej, ciągnę rury», odpowie mu: «Ach tak». Ale kiedy mówię, że leczę narkomanów, odpowiada mi: «Brawo». Więc odkładam te «brawa» na moim koncie dumy” – powiedział ze śmiechem James. „Myślę, że to dlatego, że terapeuci leczący narkomanów są tu naprawdę bardzo potrzebni”.

Imigranci i czarni: „Jestem taki sam jak oni. Czy jestem przeciwko nim?”

Uczestnicy marszu, który w 2017 roku miał przejść przez Pikeville, chcieli białej Ameryki. „Nie wpuszczać imigrantów. Ograniczyć prawa czarnych. O to im chodziło” – stwierdzi później James. „Ale niektórzy z nas są emigrantami z wschodniego Kentucky, a w miejscach, do których wyemigrowaliśmy, przynajmniej w tamtym czasie, bidoki były niemile widziane, tak samo jak czarni”.

James miał do wyboru trzy możliwości: zostać, wyjechać albo wyjechać i wrócić. „Większość z nas kocha tu mieszkać, kocha swoje rodziny, społeczność, nasze góry i tradycje. Ale ja już w dzieciństwie nie byłem pewien, czy dam radę tu mieszkać. Uwielbiałem wieloryby, rekiny i węże wodne i chciałem być oceanografem, a gdzie masz ocean w Turkey Creek? Czasem trudno zostać, ale wyjechać też trudno” – wyjaśnił.

Rodziny często naciskały na młodych, żeby nie wyjeżdżali. „Wiesz, że twoi bliscy ciągle chcą, żebyś wróciła do domu” – powiedziała mi później Ashley Browning. „Kiedy przyjęto mnie na studia doktoranckie na Uniwersytecie Tennessee, moja ciocia powiedziała: «Jesteśmy z ciebie naprawdę dumni, Ashley, ale przecież ktoś musi uczyć nasze przedszkolaki. Nie zamierzasz tam zostać na zawsze, prawda?”

„Jeśli po jakimś czasie wracasz do domu – ciągnął James – dokuczają ci tak długo, aż znów zaczniesz mówić «normalnie». Wiele osób z mojej klasy licealnej wyjechało i wróciło. Jeden chłopak nie odnalazł się w koledżu. Drugiemu nie wyszło z pracą, trzeci wrócił do domu jako kaleka. Ja wróciłem, kiedy rzuciła mnie żona”.

Istniała ciekawa paralela między zostającymi i wychodźcami z Kentucky oraz zostającymi i emigrantami z Meksyku i państw Ameryki Środkowej i Południowej. Wschodnie Kentucky i inne wiejskie obszary Stanów Zjednoczonych odgrywały podobną rolę dla gospodarki kraju, co biedne kraje dla gospodarki światowej. W gospodarce krajowej Stanów Zjednoczonych okręg wyborczy KY-5 funkcjonuje podobnie jak Meksyk.

Imigranci ekonomiczni z Meksyku w Stanach Zjednoczonych często się muszą tłumaczyć ze swojego akcentu i sposobu ubierania i odpowiadać na pytania o swoje pochodzenie, podobnie jak Ashley musiała się tłumaczyć bostońskiemu księgarzowi („Kiedy powiedziałam, że [wychowałam się] we wschodnim Kentucky, przechylił się przez ladę, żeby sprawdzić, czy jestem na bosaka”).

Pozostający w kraju tęsknią za bliskimi, którzy wybrali emigrację, i czekają na ich powrót. Analogicznie rodziny i znajomi ze wsi są ogniwem „migracji łańcuchowej” z jednej lokalizacji do innej: z miasteczka w meksykańskim stanie Chiapas do Modesto w Kalifornii, z Turkey Creek w Kentucky do Cincinnati i Ohio. I jedni i drudzy często wyobrażają sobie, że gdzie indziej, w regionach o silniejszej gospodarce, życie jest lepsze.

Były prezydent Donald Trump wygłaszał populistyczne hasła o powstrzymaniu napływu meksykańskich imigrantów, oskarżając ich o „zatruwanie krwi naszego kraju”²⁵⁹. Wiele osób, które opuściły wschodnie Kentucky drogą stanową numer 23, zagłosowała za zbudowaniem muru, który miał odciąć drogę imigrantom z Globalnego Południa.

„Co za ironia. Trump każe nam nienawidzić imigrantów z Meksyku, choć naprawdę nieliczni docierają do wschodniego Kentucky” – powiedział James. „A nawet gdyby docierali, jesteśmy zbyt zajęci pakowaniem się i wyjeżdżaniem, żeby to zauważyć. Każe nam się gardzić ludźmi, którzy opuszczają swój kraj, choć wielu z nas opuszcza swój region. Mniejsza o takie czy inne przepisy wjazdowe, ale dlaczego mamy gardzić imigrantami i ich nienawidzić? Nie lubimy przecież, kiedy nami się gardzi”.

Peryferie i duliny, wychodźcy i ci, co zostają

James podsumował swoje przemyślenia na temat czarnych i białych z Appalachów: „Łączy nas z czarnymi coś, czego większość tutejszych białych nie dostrzega. Spółki górnicze wzięły naszą pracę, zafundowały nam czarne płuca, zabijały ludzi takich jak mój dziadek, popsuły wodę, zabrały zyski i zwiały. Mają nas za głupich bidoków. Nie posunę się do twierdzenia, że traktowały nas jak niewolników. Nie. Ale wykorzystały nas i porzuciły. Wielu czarnych chłopaków dorastało tak jak mój tata, bez ojców, musieli wcześnie pójść do pracy i nie poszli na studia, jak mój tata i wujkowie. Teraz, kiedy przemysł węglowy się zwinął, większość moich męskich krewnych spadła prawie na to samo ostatnie miejsce w kolejce co czarni, gdyby tu byli”. Porównując białych do czarnych, James brzmiał prawie jak David Maynard. Uważał, że wielu członków jego społeczności znalazło się na pozycji imigrantów i Afroamerykanów.

„Czy to nie ironia, że grupy, którymi Trump każe nam gardzić: imigranci i czarni, to właśnie te dwie grupy, z którymi tak dużo nas łączy?” – zauważył James. „A my głosujemy na Trumpa. Nazywa imigrantów «gwałcicielami», a działaczy Black Lives Matter «zbirami»”²⁶⁰.

Rodzina Jamesa, „biali, którzy zostali”, życzliwie odnosiła się do czarnych. „Moi rodzice nie mieli uprzedzeń” – powiedział James, starannie dobierając słowa. „Tata wychował się w miejscu, gdzie nie było czarnych, ale słowo na «n» nigdy nie padło przy naszym stole. Przez czterdzieści jeden lat pracował dla kolei i uwielbiał swojego czarnego kumpla ze związku, utalentowanego artystę Clyburna Dodsona. Kupował jego prace na prezenty dla rodziny i zapraszał go do nas do domu. Przez całe liceum chodziłem z dziewczyną, która była pół-Filipinką, i tata nie miał z tym żadnego problemu. Jeden z jego braci wrócił z wojny koreańskiej z koreańską żoną i mam trzech dwurasowych braci ciotecznych. Nikomu w rodzinie to nie przeszkadza. Ale jeden z moich dwurasowych kuzynów był dręczony w szkole, uprzedził się do czarnych i zagłosował na Trumpa. […] W szkole przerabiałem Chatę wuja Toma. Obejrzeliśmy wszystkie odcinki Korzeni Alexa Haleya, na historii uczyliśmy się o segregacji rasowej i walce o prawa obywatelskie”.

Zapytałam go, czy słyszał o wyrzuceniu czarnych w 1919 roku z Corbin, trzy godziny jazdy od niego. „Tak, coś mi majaczy – powiedział i zaczął opowiadać: – Zanim przenieśliśmy się do Turkey Creek, mieszkaliśmy w Burnwell, w Kentucky, jedenaście minut jazdy na południe od Williamson [gdzie ślub wzięli David i Shea Maynardowie]. Rodzina mojego najlepszego kumpla, Treya, miała stary, duży dom, w którym jego wujeczny dziadek trzymał graty. Kiedy miałem jakieś jedenaście lat, myszkowaliśmy tam z Treyem. Znaleźliśmy pudełko z listami z lat czterdziestych i pięćdziesiątych, z datami i miejscami spotkań. Wiedzieliśmy, że to coś złego. Okazało się, że wujeczny dziadek mojego kumpla był członkiem Ku Klux Klanu. Wiedzieliśmy, że kilkadziesiąt lat wcześniej w Burnwell ktoś spalił dom czarnej rodziny”. Tak jak Tommy Ratliff James czuł groźną obecność uśpionego KKK. „Chciałbym porozmawiać o tym teraz z Treyem”. Umilkł. „Ale Trey przedawkował” – dokończył po chwili.

„Kiedyś przy stole, w obecności całego rodzeństwa ciotecznego i wujów – opowiedziała mi siostra Jamesa, Ashley – użyłam określenia «uprzywilejowanie białych». Prawie wszyscy wpadli w furię. Rozwścieczyło ich słowo «uprzywilejowanie». Uznali je za obelgę” – mówiła Ashley. „Ojciec mnie wyśmiał. Powiedział: «Poszedłem do pracy, kiedy miałem piętnaście lat. Do szesnastego roku życia nie posiadałem nawet własnej szczoteczki do zębów”.

„Uprzywilejowanie” wyraźnie kojarzyło im się z kimś, kto ma mnóstwo wolnego czasu, nie musi zarabiać na życie, nadyma się i zadziera nosa – jednym słowem: nie zasługuje na dumę. Krewni Ashley nie utożsamiali się z takimi osobami i nie czuli sympatii do nich. Być może poczuli się urażeni z jeszcze jednego powodu: „uprzywilejowanie” wymazywało cierpienie, zaciskanie zębów, wytrwałość i nierobienie szumu wokół siebie. „Tutaj i w wielu miejscach – powiedział James – sporo osób myśli, że jeśli czarnym się poprawi, to białym się pogorszy. A jeśli twój region stoi nad krawędzią, nie chcesz, żeby było jeszcze gorzej”²⁶¹.

Jak twierdzi politolog Christopher Parker, wielu zwolenników widzi w Afroamerykanach i imigrantach z Meksyku „zagrożenie dla [swojego] statusu – i groźbę potencjalnej utraty dumy²⁶².

Duma społeczności ucierpiała boleśnie w konsekwencji zapaści gospodarki: zamknięcia kopalń, składów drewna, studiów tatuażu. Kolejnym ciosem dla dumy był upadek związków zawodowych, spadek zarobków, nasilająca się emigracja do innych regionów, napływ narkotyków. Tymczasem w mediach głównego nurtu zaczęto przyznawać prawo do dumy kobietom, czarnym, imigrantom, osobom LGBTQ. Niektórzy przyjmowali to z zadowoleniem, w innych jednak budziło się poczucie straty albo nawet wymazania i zastąpienia. „Nie wszystkie zmiany są na lepsze” – stwierdził z przekonaniem jeden z moich rozmówców.

Związki z podziemia

W świecie narkotyków James trafił na trop ukrytego podobieństwa między rasami, które jego zdaniem pozostawiło blizny wstydu. Analizując z perspektywy czasu dwanaście lat swojego uzależnienia od heroiny, zauważył kolejną, bardziej osobistą paralelę, tym razem do czarnego podziemia narkotykowego, w którym zbliżył się z pewnym czarnym mężczyzną – nazwę go William: „Kiedy brałem heroinę, musiałem za nią płacić. Najpierw kupowałem od czarnego dilera i odsprzedawałem innym. Ale facet zauważył, że kupuję więcej niż tylko dla siebie, i powiedział: «Jesteś poddilerem. Możesz mnie wozić do Cleveland, dam ci prowizję. Zostań moim kurierem». Wtedy uważałem to za spełnienie marzeń, więc go woziłem, sześć godzin w jedną stronę. Ufał mi, a ja trzymałem gębę na kłódkę. Był moim kumplem. Ale raz byłem na głodzie i poprosiłem, żeby mi pomógł, a on stchórzył. Bał się, że dziewczyna go wsypie i dostanie dziesięć lat za to, że mi pomógł”.

Dziewczyna? Zastanawiałam się, jaka dziewczyna. Później, kiedy zapytałam Jamesa o tatuaże na jego rękach, odkryłam, o co mogło chodzić. Na kłykciach jego lewej dłoni widniały litery „NTTS”. „Mówię ludziom, że oznaczają: «Never trust the system» [Nigdy nie ufaj systemowi]. Ale kiedy ćpałem i woziłem Williama za kasę z Pikeville do Cleveland, zawsze braliśmy ze sobą pięć albo sześć kobiet, narkomanek, którym William płacił w towarze. Jeśli chciała nas zatrzymać policja, dziewczyny szybko wkładały sobie dragi do pochwy, na sześć godzin; to było co najmniej ryzykowne²⁶³. Litery na moich kłykciach znaczą: «Never trust the stuffer» [Nigdy nie ufaj tym, co wkładają]. William nie ufał im, bo mogły nas wsypać. Nie mam pojęcia, co się z nimi później stało”.

Swój zjazd w ćpanie i podziemie narkotykowe James przeżywał głównie w świecie białych. Co ciekawe, podobne zjawisko targetowania podłamanych bezrobotnych w podupadłych dzielnicach miast w latach 70. i 80. XX wieku dotknęło społeczności Afroamerykanów. Epidemia przedwczesnych zgonów wskutek nadużywania narkotyków i alkoholu (choć nie z powodu samobójstw) w czarnych społecznościach osiągnęła apogeum w latach osiemdziesiątych, kiedy, jak tłumaczył socjolog William Julius Wilson, przenoszenie produkcji za granicę zamknęło przed czarnymi robotnikami drogę awansu do klasy średniej, tak jak dekadę później zamykanie kopalń zablokowało ją białym mieszkańcom regionu Appalachów²⁶⁴. W obu przypadkach strata o charakterze gospodarczym pociągnęła za sobą falę zgonów z rozpaczy. Z początku przedwczesnych zgonów było znacznie więcej wśród czarnych niż wśród białych, jednak po 2000 roku tendencja zaczęła się odwracać. Tak było do 2013 roku, kiedy śmiertelność czarnych znów zaczęła rosnąć²⁶⁵.

„Nie chcę usuwać tych tatuaży” – powiedział James, patrząc na swoją lewą dłoń. „Przypominają mi, jak nisko upadłem i jak daleką drogę przeszedłem z powrotem pod górę”. – Wskazał na swoją prawą dłoń. „Noszę na niej cztery pierścionki. Jeden z drzewem życia. Sygnet Wspólnoty Dwunastu Kroków. Obok sygnet mojego liceum. Na małym palcu obrączka z onyksu, wspierająca proces uzdrowienia. Mam rękę wstydu i rękę dumy” – podsumował.

Jak inne „twarze w tłumie” James Browning dorastał z paradoksem dumy, który stał niejako przed amerykańskim snem: ograniczonymi możliwościami spełnienia amerykańskiego snu w połączeniu z maksymalnym obciążaniem siebie samego winą za to, że się nie udało. Zanim w młodości zdążył się z tym zmierzyć, koncern farmaceutyczny porwał mu sprzed nosa amerykański sen, a niewiele brakowało, żeby zniszczył i jego samego. Życie okazało się nie gładką jazdą po sukces, lecz zjazdem we wstyd i uzależnienie. Jednak w odróżnieniu od Matthew Heimbacha James nie zrzucił błyskawicznie winy na całą grupę demograficzną. Ani, jak jego kumple od strzykawki, nie utknął na dnie. Znalazł własną drogę poza wstyd, do, jak mawiał Tommy Ratcliff, zostania „dźwigającą mrówką” – tym, który pomaga, przynosi dobro.

Tymczasem sprawcy okryli się wstydem, ale poza tym nie ponieśli adekwatnej odpowiedzialności. Według „Appalachian News-Express” w 2022 roku lokalny diler dostał wyrok dwudziestu lat więzienia, kiedy mieszkaniec Pikeville przedawkował narkotyki. Jednak żaden członek rodziny Sacklerów, właścicieli niesławnej Purdue Pharma, która zalała takie przeciwne regulacjom stany, jak Kentucky, uzależniającym oxycontinem, nigdy nie poniósł odpowiedzialności karnej²⁶⁶. Powstaje wrażenie, że kara jest tym sroższa, im niżej na drabinie społecznej się znajdujesz. Sam fakt pójścia do więzienia, noszenia kajdanek i więziennego ubrania przyniósł dodatkowy wstyd dilerowi i jego rodzinie. Zatem im niżej stoisz w hierarchii społecznej, tym większy wstyd. Logika pieniędzy działa jak niejawny sposób okradania z dumy.

Wspinaczka

Ale James wrócił. Wspierany przez Tommy’ego Ratliffa, wprowadzi się do schroniska dla bezdomnych, dostanie posadę stróża i zapisze się do miejscowego koledżu. Następnie dostanie pracę w ośrodku dla uzależnionych, gdzie rozkwitnie, lecząc innych.

„Zanim wpadłem w narkotyki, uwielbiałem wspinaczkę skałkową” – powiedział mi w czasie jednej z naszych rozmów. „Kiedy po wyjściu z nałogu zdałem sobie sprawę, że naprawdę mam życie przed sobą, wróciłem do wspinania. Jest takie jedno urwisko, które znam jak własną kieszeń. W pewnych miejscach na skale kładłem prawą rękę na stopniach, gdzie powinienem był postawić prawą stopę, i to mnie podłamało. Przez lata ćpania straciłem pewność siebie. Ale przekładałem stopę tam, gdzie miałem prawą rękę, i tym sposobem doszedłem prawie na samą górę. Niemal poczułem się dumny. Po tym wszystkim, przez co przeszedłem, wcale nie było mi łatwo poczuć coś takiego”. – Umilkł. „Ale kiedy w końcu wciągnąłem się na górę i popatrzyłem na wspaniałe Appalachy, z pościnanymi wierzchołkami, powydrążane, nie chciałem przejść nad tym do porządku dziennego. Przeżyły ciężkie chwile, jak wielu z nas. Spojrzałem w dół i zobaczyłem Tommy’ego Ratliffa, który uratował mi życie i teraz trzymał koniec liny. Pomyślałem o przyjaciołach, których pochowałem. I wpadłem na pomysł, że mógłbym zebrać ekipę i nazwać ją «Zdrowienie przez Wspinanie». Dla uzależnionych. Wielu z nas jest uzależnionych od innych rzeczy niż narkotyki, na przykład od tego, co głoszą politycy. Kiedy patrzyłem na te góry na jednej z pierwszych wspinaczek po wytrzeźwieniu, czułem się częścią życia. Czułem się wielki. Było mi dobrze. Ale później, kiedy minęło trochę czasu i byłem już mocniej związany ze światem, po wejściu na szczyt uświadomiłem sobie, że czuję coś innego. Czułem się mały i było mi z tym dobrze”.

229 Rust Belt – dosł. pas rdzy – centralne i północnowschodnie stany USA, gdzie skoncentrowany jest przemysł ciężki.

230 Art Van Zee, The Promotion and Marketing of OxyContin: Commercial Triumph, Public Health Tragedy, „American Journal of Public Health” 2009, t. 99, nr 2, s. 222, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2622774/ [dostęp: 30.06.2025].

231 Zob. Shraddha Chakradhar, Casey Ross, The History of OxyContin, Told Through Unsealed Purdue Documents, STAT, 3 grudnia 2019, https://www.statnews.com/2019/12/03/oxycontin-history-told-through-purdue-pharma-documents/ [dostęp: 30.06.2025]; dokumenty cytowane z procesu stan Kentucky przeciwko Purdue Oharma.

232 Zob. wypowiedzi prawnika z Kentucky Mitchela Denhama w Patrick Radden Keefe, The Family That Built an Empire of Pain, „New Yorker”, 23 października 2017, https://www.newyorker.com/magazine/2017/10/30/the-family-that-built-an-empire-of-pain [dostęp: 30.06.2025]. Zob. też. Beth Macy, America’s Other Epidemic, „The Atlantic”, maj 2020, https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2020/05/nikki-king-opioid-treatment-program/609085/ [dostęp: 30.06.2025]; Ron Formisano, Addiction’s Profit Stream Broad, Deep, „Lexington Herald-Leader”, 19 listopada 2017, https://www.kentucky.com/opinion/op-ed/article185336918.html [dostęp: 30.06.2025].

233 Art Van Zee, The Promotion and Marketing of OxyContin…

234 Abby Alpert, William N. Evans, Ethan M.J. Lieber, David Powell, Origins of the Opioid Crisis and Its Enduring Impacts, „Quarterly Journal of Economics” 2022, t. 137, nr 2, s. 1139–1179.

235 Art Van Zee, The Promotion and Marketing of OxyContin…

236 Tamże, s. 222.

237 Tamże.

238 Tamże, s. 221.

239 Chris McGreal, Why Were Millions of Opioid Pills…, Zob. też: tegoż, American Overdose: The Opioid Tragedy in Three Acts, New York 2018.

240 Vegas Tenold, Everything You Love Will Burn…, s. 164.

241 Chris McGreal, Big Pharma Executives Mocked ‘Pillbillies’ in Emails, West Virginia Opioid Trial Hears, „The Guardian”, 16 maja 2021, https://www.theguardian.com/us-news/2021/may/16/amerisourcebergen-pillbillies-emails-west-virginia-opioid-trial- [dostęp: 30.06.2025]. Zob. też: Lucas Manfield, Lauren Peace, As Opioid Epidemic Raged, Drug Company Executives Made Fun of West Virginians, Mountain State Spotlight, 13 maja 2021, https://mountainstatespotlight.org/2021/05/13/opioid-company-executives-made-fun-of-west-virginians/ [dostęp: 30.06.2025]. McGreal pisze w Big Pharma Executives… o ujawnieniu e-maili, w których menadżerka wyższego szczebla, Cathy Marcum, skomentowała propozycję zaostrzenia przepisów słowami: „Któryś z tych bidoków musiał nauczyć się czytać”.

242 Zob. tablicę z danymi dołączoną do Fig. 1 w Holly Hedegaard, Arialdi M. Miniño, Margaret Warner, Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2019, National Center for Health Statistics, Centers for Disease Control and Prevention, Data Brief Nr 394, grudzień 2020, www.cdc.gov/nchs/products/databriefs/db394.htm [dostęp: 30.06.2025].

243 Centers for Disease Control and Prevention, Drug Overdose Deaths Remained High in 2021, sierpień 2023, www.cdc.gov/drugoverdose/deaths/index.html [link nieaktywny].

244 Dane na temat wskaźnika przedawkowań w Kentucky zob.National Center for Health Statistics, Centers for Disease Control and Prevention, Drug Overdose Mortality by State…

245 Kentucky Injury Prevention and Research Center, University of Kentucky, Drug Overdose and Related Comorbidity County Profiles, [b.d.], https://kiprc.uky.edu/programs/overdose-data-action/county-profiles [dostęp: 30.06.2025].

246 Shannon M. Monnat, Trends in U.S. Working-Age Non-Hispanic White Mortality: Rural-Urban and Within-Rural Differences, „Population Research and Policy Review” 2020, nr 39, s. 805–834. Zob. też: Thomas B. Edsall, There Are Two Americas Now: One with a BA and One Without, „The New York Times”, 5 listopada 2022, https://www.nytimes.com/2022/10/05/opinion/mortality-penalty-inequality-education.html [dostęp: 30.06.2025].

247 Al Cross, Kentucky Has Very High Rate of Addicted Mothers; Rose by Double-Digit Percentages Early in Decade, Seemed to Level Off in 2015–16, Kentucky Health News, 3 września 2018, https://kyhealthnews.net/2018/09/03/kentucky-has-very-high-rate-of-addicted-mothers-rose-by-double-digit-percentages-early-in-decade-seemed-to-level-off-in-2015-16/ [dostęp: 30.06. 2025]. Zob. też: Egil Nygaard, Kari Slinning, Vibeke Moe, Kristine B. Walhovd, Behavior and Attention Problems in Eight-Year-Old Children with Prenatal Opiate and Poly-Substance Exposure: A Longitudinal Study, „PLoS One” 11, nr 6:e0158054, https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0158054 [dostęp: 30.06.2025].

248 Danny Hakim, Roni Caryn Rabin, William K. Rashbaum, Lawsuits Lay Bare Sackler Family’s Role in Opioid Crisis, „The New York Times”, 1 kwietnia 2019, https://www.nytimes.com/2019/04/01/health/sacklers-oxycontin-lawsuits.html [dostep: 30.06.2025].

249 Patrick Radden Keefe, The Family That Built an Empire of Pain…

250 Kids Count Data Center, Annie E. Casey Foundation, Children in Kinship Care in United States, 2020–2022, https://datacenter.aecf.org/data/tables/10455-children-in-kinship-care?loc=1&loct=2#ranking/2/any/true/2479/any/20161 [dostęp: 30.06.2025].

251 Kids Count Data Center, Annie E. Casey Foundation, Children Ages Birth to 17 Entering Foster Care in United States, 2021, https://datacenter.aecf.org/data/tables/6268-children-ages-birth-to-17-entering-foster-care?loc=1&loct=2#detailed/2/2-53/true/2048/any/15620 [dostęp: 30.05.2025].

252 Strategic Management Society, New Study Shows Drug Manufacturers Actually Increased Opioid Marketing After Kentucky’s Purdue Pharma Lawsuit, Medical Xpress, 3 sierpnia 2023, www.medicalxpress.com/news/2023-08-drug-opioid-kentucky-purdue-pharma.html [dostęp: 30.06.2025]. Zob. też: Lauren Kirschman, Prescription Opioid Companies Increased Marketing After Purdue Pharma Lawsuit, UW Study Shows, UW News, 9 października 2023, ww.washington.edu/news/2023/10/09/prescription-opioid-companies-increased-marketing-after-purdue-pharma-lawsuit-uw-study-shows/ [dostęp: 30.06.2025].

253 Suboxone jest wpisany do klasy III substancji kontrolowanych w Stanach Zjednoczonych – to znaczy środków o zastosowaniu medycznym, obarczonych umiarkowanym ryzykiem uzależnienia. Producenci suboxone, którzy stosowali taki sam oszukańczy marketing jak Purdue Pharma w stosunku do oxycontinu, również wpadli w kłopoty z prawem. Zarzuca im się, że niezgodnie z prawdą reklamowali suboxone jako „mniej uzależniający od innych leków” w ramach „niedozwolonej ogólnokrajowej kampanii mającej na celu zwiększenie przepisywanych ilości tego leku”. Producent suboxone, Reckitt Benckiser Group, zgodził się zapłacić rządowi Stanów Zjednoczonych 1,4 miliarda dolarów, by uniknąć śledztwa federalnego w sprawie swoich praktyk marketingowych. Zob. Soo Youn, Suboxone Maker Reckitt Benckiser to Pay $1.4 billion in Largest Opioid Settlement in US History, ABC News, 12 lipca 2019, https://abcnews.go.com/Business/suboxone-maker-reckitt-benckiser-pay-14-billion-largest/story?id=64274260 [dostęp: 30.06.2025].

254 Alanna Durkin, Geoff Mulvihill, Purdue Pharma Family Sought to Profit Off Opioid Crisis, Filing Alleges, PBS NewsHour, 1 lutego 2019, https://www.pbs.org/newshour/nation/purdue-pharma-family-sought-to-profit-off-opiod-crisis-filing-alleges [dostęp: 30.06.2025].

255 William David Deskins, Ginseng, Coal Dust, Moving Mountains: A History of Pike County, Kentucky, Paintsville 2018, s. 252.

256 Lorraine Boissoneault, The Coal Mining Massacre America Forgot, „Smithsonian Magazine”, 25 kwietnia 2017, https://www.smithsonianmag.com/history/forgotten-matewan-massacre-was-epicenter-20th-century-mine-wars-180963026/ [dostęp: 30.06.2025].

257 Rachel Donaldson, West Virginia Mine Wars, National Park Service, [b.d.], https://www.nps.gov/articles/series.htm?id=C8B39227-C269-2EE9-F318CA6374FA310F [dostęp: 30.06.2025].

258 Inni tłumaczą pochodzenie określenia „redneck” w odmienny sposób. Według istniejących relacji już w ostatniej dekadzie XIX wieku był on używany w Stanach Zjednoczonych deprecjonująco w stosunku do biednych mieszkańców rejonów wiejskich, a zwłaszcza farmerów, domagających się populistycznych reform. Zob. Patrick Huber, i Kathleen Drowne, Redneck: A New Discovery, „American Speech” 2001, t. 76, nr 4, 2001, s. 434–436. „«Czerwony» mógł odnosić się do gniewu albo pelagry, najprawdopodobniej jednak do skutków […] pracy na słońcu […] z odsłoniętym karkiem”. Istnieją także dowody na używanie tego określenia w 1894 roku w Afryce Południowej przez Burów jako pejoratywne określenie ludzi, którzy, w odróżnieniu od nich samych, nie nosili kapeluszy z szerokim rondem. Zob. Harper Douglas, Etymology of Redneck, Online Etymology Dictionary, www.etymonline.com/word/redneck [dostęp: 30.06.2025].

259 Kate Sullivan, Trump’s Anti-Immigrant Comments Draw Rebuke, CNN, 6 października 2023, https://edition.cnn.com/2023/10/06/politics/trump-anti-immigrant-comments [dostęp: 30.06.2025].

260 Nagranie przemówienia Trumpa zawierającego te pogardliwe uwagi na temat meksykańskich imigrantów zob. ‘Drug Dealers, Criminals, Rapists’: What Trump Thinks of Mexicans, BBC, 31 sierpnia 2016, https://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-37230916 [dostęp: 30.06.2025]. Takie poglądy Trump wyrażał nie tylko w wystąpieniach publicznych, lecz także podczas prywatnych spotkań z funkcjonariuszami straży granicznej. „W prywatnych rozmowach prezydent często mówił o wzmocnieniu muru na granicy rowami z wodą pełnymi węży lub aligatorów i zalecał swoim podwładnym oszacowanie kosztów. Życzył sobie, żeby mur był podłączony do prądu i zwieńczony kolcami, które przebijałyby ludzkie ciało. Zasugerował publicznie, że żołnierze powinni strzelać do rzucających kamieniami imigrantów, ale wycofał się z tego, kiedy jego ludzie powiedzieli mu, że to nielegalne”. Michael D. Shear, Julie Hirschfeld Davis, Shoot Migrants’ Legs, Build Alligator Moat: Behind Trump’s Ideas for Border, „The New York Times”, 1 października 2019, https://www.nytimes.com/2019/10/01/us/politics/trump-border-wars.html [dostęp: 30.06.2025].

261 Christopher Sebastian Parker, Status Threat: Moving the Right Further to the Right?, „Daedalus” 2021, t. 150, nr 20, s. 56–75.

262 Tamże.

263 The Dangers of Hiding Drugs in Body Cavities, Recovery First Treatment Center, 20 grudnia 2022, www. recoveryfirst.org/blog/treatment/the-dangers-of-hiding-drugs-in-body-cavities/ [dostęp: 30.05.2025].

264 Zob. William Julius Wilson, The Truly Disadvantaged: The Inner City, the Underclass, and Public Policy, 2nd ed., Chicago 2012. Zob. też: tegoż, When Work Disappears: The World of the New Urban Poor, New York 1997.

265 Anne Case, Angus Deaton, Deaths of Despair and the Future of Capitalism…, s. 5–6.

266 Staff Report, „Appalachian News Express”, 11–12 października 2022 [dostęp: 30.06.2025].

CZĘŚĆ TRZECIA

Rola pioruna

11
Próba

30 kwietnia 2017 roku w południe w Pikeville było trzydzieści dwa stopnie, a start marszu opóźniał się już o godzinę. Lokalne stacje radiowe donosiły, że z oddalonego o sześćdziesiąt kilometrów Whitesburga, gdzie poprzedniego wieczoru rozbili obóz ludzie Heimbacha, nadciąga kolumna trzydziestu pięciu pojazdów z uzbrojonymi po zęby białymi nacjonalistami.

Zarządca Pikeville, Donovan Blackburn, trzymał się skrupulatnie przygotowanego planu. Puste ulice. Zamknięte sklepy. Studentom UPike polecono opuścić kampus, mająca się odbyć z ich inicjatywy kontrdemonstracja została przełożona na inny termin. Uczestnicy marszu dostali zakaz wstępu na teren kampusu. W związku z tym rektor Uniwersytetu w Pikeville, Burton Webb, otrzymał anonimową groźbę śmierci i w czasie marszu miał przebywać w miejscu, którego lokalizacji nie ujawniono, pod ochroną policji; miał oglądać przebieg wydarzeń na monitorze komputera, połączonego z kamerą monitoringu na Main Street. Grupa religijna o nazwie Mountain Mission wzywała w modlitwie o zachowanie spokoju²⁶⁷. Gotowość do ewentualnego użycia siły nie rzucała się w oczy. Samochody do rozpędzania zamieszek i karetki pogotowia stały ukryte w wielkiej hali na obrzeżach miasta, w której na sygnał czekali również policjanci z Pikeville, funkcjonariusze policji stanowej, Służby Ochrony Zasobów Rybnych i Dzikiej Przyrody, Biura Szeryfa Hrabstwa Pike, policji sąsiednich miast i Gwardii Narodowej.

Zwolennikom i przeciwnikom Matthew Heimbacha roztropnie wyznaczono osobne trasy wjazdu do i wyjazdu z miasta. Wzdłuż Main Street stanęły betonowe bloki i stojaki na rowery, oddzielające od jezdni rozkrzyczany tłum. „Postawiliśmy barykady na wypadek, gdyby komuś przyszło do głowy wjechać w tłum samochodem z materiałami wybuchowymi” – wyjaśnił Blackburn. Zarządca miasta, ubrany w kamizelkę kuloodporną i z krótkofalówką w dłoni, oraz jednostka taktyczna FBI ulokowali się w dawnym biurze szeryfa na piętrze jednego z budynków przy Main Street. Pewien zaniepokojony obywatel, którego poznamy później, stał na chodniku z pistoletem na biodrze.

Za to Matthew Heimbach zamierzał zaszokować miasto wojowniczym wyglądem swoich ludzi: glany, tarcze, tatuaże, ciemne okulary i dobrze widoczna broń. Jak już wcześniej wspomniano, w 2016 roku na wiecu wyborczym Donalda Trumpa w Louisville Matthew zwyzywał i fizycznie zaatakował czarną studentkę, Kashiyę Nwangumę, po czym został aresztowany i oskarżony o nękanie. Opuścił jednak Kentucky, zanim przedstawicielowi prawa udało się wręczyć mu nakaz stawienia się w sądzie, wymykając się tamtejszej jurysdykcji. Teraz, nadal poszukiwany, wrócił do stanu.

Twarze, których zabrakło w tłumie

Nie wszyscy obywatele miasta przyszli obejrzeć przemarsz ludzi Heimbacha. Ruth Mullins, która uczyła się w liceum zintegrowanym w Pikeville, ale nie miała wstępu do Bobby Sox Grill, zamknęła się na klucz w domu i oglądała w telewizji lokalne wiadomości. Ocalały z Zagłady John Rosenberg siedział w domu z żoną, a jego przemowa przeciwko nienawiści rasowej leżała w szufladzie. W Ośrodku Islamskim Masjid Al-Farooq przy Masjid Avenue na obrzeżach Prestonsburga dyżurował asystent Syeda Badruddui. Szeryf zapewnił doktora Budgy’ego, pochodzącego z Indii chirurga i opiekuna meczetu, że będzie miał oko na muzułmańskie miejsce kultu.

Inni nie pojawili się z odmiennych powodów. Nastawionego na sukces Alexa Hughesa zatrzymała nowa praca. Wyatt Blairr z tatuażem Ku Klux Klanu nadal przebywał za kratkami. David Maynard, który poślubił ukochaną w kinie, zamknął się w przyczepie ze strzelbą pod ręką. Tommy Ratliff, którego zainspirowały mrówki, uczył się do egzaminów końcowych. James Browning był wówczas bezdomnym ćpunem. To tylko niektóre z brakujących w tłumie twarzy.

Za to stawiła się prasa lokalna, regionalna, ogólnokrajowa i zagraniczna: marsz obserwowali dziennikarze „The Guardian”, Associated Press, ABC, „Appalachian News-Express” i West Wirginia Public Broadcasting²⁶⁸.

Na pojawienie się białych nacjonalistów niecierpliwie czekało też około dwustu rozkrzyczanych członków Antify w czerwono-czarnych chustach, z gwizdkami, bębenkami i megafonami. Towarzyszyli im aktywiści Redneck Revolt – głównie białego lewicowego antyrasistowskiego ugrupowania zwolenników prawa do posiadania broni, w czerwonych chustkach na szyjach i z wielką tablicą z hasłem: „REDNECKI PRZECIWKO RASIZMOWI”²⁶⁹. Ustawili się naprzeciw równie niecierpliwych i punktualnych członków Ligii Południa. Prawie wszyscy uczestnicy marszu i ich przeciwnicy przyjechali spoza miasta, niektórzy nawet spoza stanu.

– Jeśli dzięki faszystom pociągi kursują punktualnie, to gdzie się podziewacie? – krzyknął jeden z członków Antify²⁷⁰.

– Idź się umyj – padła riposta ze strony Ligi Południa.

Mniej więcej pięć minut przed godziną trzecią policja ustawiła się wzdłuż środkowego odcinka Main Street. Funkcjonariusze w czarnych hełmach z plastikowymi osłonami twarzy, czarnymi pasami z bronią w kaburach, w szarych koszulach (w niektórych przypadkach opinających sterczące brzuchy) odgrodzili kordonem uczestników marszu od ich przeciwników. Stali w rozkroku, podparci pod boki, z beznamiętnym wzrokiem, na przemian twarzą ku ekstremistom i ku protestującym, wysyłając milczący komunikat: „Nawet nie próbujcie”.

O trzeciej karawana pojazdów dotarła wreszcie na miejsce. Uzbrojeni po zęby ekstremiści wysiedli z samochodów, utworzyli falangę i ruszyli przez środek miasta. Na ich widok gwizdy i bicie w bębny przybrały na sile. Wykrzykiwane hasła, drwiny i cięte riposty zderzały się w powietrzu nad żywym murem obrońców prawa²⁷¹.

– To biali zbudowali ten kraj! Tylko czyści rasowo biali, bez względu na wyznanie, tworzą nasz naród! Druga secesja! Różnorodność to ludobójstwo białych!

Zza ponadmetrowej zapory ze stojaków na rowery odpowiadali im przeciwnicy marszu:

– Appalachy idą po nazistowską swołocz! Dorwiemy was! Bić naziola! Wszystkie narody, wszystkie rasy!

– Zdrajcy rasy! Biali rządzą. My zbudowaliśmy! My rządzimy! – krzyczeli biali nacjonaliści.

Atmosferę tonowały bardziej wyważone hasła wypisane na tablicach i wznoszone przez niektórych demonstrantów: „Niech żyje różnorodność!”, „Każda niesprawiedliwość jest niesprawiedliwością wobec wszystkich”.

– Precz stąd!

– Nikt was tu nie chce!

Niewielka tablica głosiła: „Pizza za pokój!”.

Wśród protestujących były osoby w koszulkach z koncyliacyjnym napisem: „Nie dla nienawiści w dulinach”. Na chodniku ktoś napisał niebieską kredą: „Nie dla nazistów w naszych społecznościach”. Aktywista Antify i założyciel One Man Project, poważny Afroamerykanin w okularach i czerwonej koszuli, Daryle Lamont Jenkins, przyjechał do Pikeville z Filadelfii. Daryle siedział na krześle na chodniku przed ustawionym na przenośnym stoliku laptopem i skrupulatnie zapisywał przynależność organizacyjną maszerujących. Doksował ich (doxxing – skrót od documenting and exposing, czyli dokumentowania i ujawniania)²⁷². „Jeśli opinia publiczna nie pozna ich nazwisk – wyjaśnił spokojnie reporterowi sieci telewizyjnej ABC – prędzej czy później zostaną naszymi policjantami […], politykami […], nauczycielami […] i będą nietykalni. Nie chcę do tego dopuścić”²⁷³.

Duszpasterz Uniwersytetu w Pikeville, jasnowłosy i jasnobrody Robert Musick, w białej szacie liturgicznej, z fioletową aksamitną stułą i w białej dzierganej piusce na głowie, dreptał obok maszerującego z determinacją Matthew Heimbacha. Musick zgłosił Paulowi Pattonowi pomysł zorganizowania na kampusie debaty z ekstremistami, czym wywołał gwałtowną reakcję emerytowanego byłego gubernatora Kentucky i emerytowanego rektora uczelni: „Absolutnie nie!”. Teraz niestrudzony duchowny spróbował innego podejścia.

– Hej, Matt! To, ja Rob… Cześć… Fajnie cię widzieć, bracie… Pamiętasz, parę dni temu rozpoczęliśmy dialog? – wołał do patrzącego przed siebie Matthew Heimbacha.

Za plecami Heimbach słyszał też: „Heil Heimbach! Heil Heimbach!”. Napawając się chwałą przywódcy i być może nie chcąc wyjść na „miękiszona” w oczach swoich ludzi, Heimbach zignorował powitanie sympatycznego duchownego i po prostu go wyminął.

Przyszedł czas na przemówienia. Neonazista Matthew Heimbach, były szef Ruchu Narodowosocjalistycznego Jeff Schoep i inni przywódcy kolejno wykrzykiwali do mikrofonu slogany najeżone słowami takimi jak „zapomniani, biali, nasz”²⁷⁴. Aktywiści Antify raz po raz odłączali im cichcem nagłośnienie i neonaziści rzucali się, by podłączyć je z powrotem. Pełna wdzięku młoda kobieta w wysoko wyciętych szortach i topie odsłaniającym wytatuowaną na brzuchu swastykę przysiadła w ostentacyjnie zmysłowej pozie na kolanach starszego mężczyzny w nazistowskim mundurze²⁷⁵.

Finał meczu duma przeciw wstydowi

Półtorej godziny później było już po wszystkim. Uczestnicy marszu wrócili do pozostawionych na skraju miasta samochodów. Kiedy Matthew Heimbach otworzył drzwi swojego auta, podbiegł do niego młody funkcjonariusz policji i wręczył mu plik papierów – wezwanie do sądu w sprawie zarzutów karnych²⁷⁶. Matthew będzie musiał stawić się w sądzie w Louisville. Gdy biali nacjonaliści wyjeżdżali z miasta, przecznicę od zebranego tłumu ktoś wyrzucił przez okno samochodu odłamkowy granat ręczny, który jednak nie eksplodował – podobnie jak sam marsz. A tylko trzy osoby trafiły do aresztu.

„Jak nam poszło?” Wszyscy zadawali sobie to samo pytanie. Zdejmując kamizelkę kuloodporną, zarządca miasta, Donovan Blackburn odnotował brak aktów przemocy i oświadczył, że jest dumny z swojego zespołu, regionu i kultury. „Pochodzę stąd, z Greasy Creek, i kocham tutejszych ludzi” – powiedział mi. „Zostaliśmy wychowani w wierze w Boga, nauczeni mówić «proszę» i «dziękuję», wierzymy w pierwszą i drugą poprawkę i w prawo do życia, a dzisiaj broniliśmy wolności słowa ludzi, z którymi głęboko się nie zgadzamy. Czuję się dumny z tego, że tu mieszkam”.

Federalny Departament Bezpieczeństwa Wewnętrznego został poinformowany, że mocno przestrzelił, spodziewając się 3–6 tysięcy maszerujących. Przemarsz około stu białych nacjonalistów zgromadził około dwustu kontrdemonstrantów, głównie aktywistów Antify. Ekstremistom udało się zwerbować znikomą liczbę nowych ochotników. „Zauważyłem trzech miejscowych, którzy przyłączyli się do marszu. Jeden z nich ma problemy psychiczne” – powiedział mi czarny dziekan do spraw studenckich Uniwersytetu w Pike. Biali nacjonaliści i tak odtrąbili sukces. Strona internetowa Ruchu Narodowosocjalistycznego chwaliła maszerujących za to, że „nie próbowali ukrywać swoich tożsamości”, i podała wyolbrzymioną liczbę dwustu pięćdziesięciu uczestników marszu.

Przemarsz przez miasto był finałem rozgrywki między dumą i wstydem. Tatuaże, broń i hasła białych nacjonalistów łączyły dumę z białym kolorem skóry. Wykrzykiwane hasła i transparenty aktywistów Antify i Redneck Rebels oraz demonstrantów niezwiązanych z żadnymi organizacjami łączyły wstyd z przybyłymi do miasta ekstremistami.

Wielebny Musick obawiał się, że sama obecność białych nacjonalistów okryje Pikeville wstydem. Później jeden z pracowników zarządu miasta zapytał mnie surowym tonem: Dlaczego w ogóle zainteresował cię ten marsz?”, jakby moja ciekawość było przesiąknięta chęcią zawstydzenia. Po wszystkim Ruth Mullins wyraziła dumę z Pikeville, które „odesłało łobuzów do domu”.

Krążyło kilka historii na temat Centrum Islamskiego. Jedną z wersji opowiedział mi rektor Webb, który dostał groźby śmierci i w związku z tym przesiedział marsz w strzeżonym pomieszczeniu: „Podjechała półciężarówka, w której siedziało dwóch mężczyzn. Z jednej strony przez okno wystawały dwa karabiny. Zaparkowali przed Centrum Islamskim. Zaniepokojony imam [doktor Budgy] wyszedł do nich i zapytał ostrożnie, czego chcą. Usłyszał: «Dbamy o wasze bezpieczeństwo»”. Zięć doktora Budgy’ego, profesor Uniwersytetu w Lexington, znał inną wersję: dwaj funkcjonariusze drogówki, weterani wojny w Iraku (jeden rodem z Kentucky, drugi – były iracki tłumacz, który otrzymał amerykańskie obywatelstwo, bliski przyjaciel, a obecnie także sąsiad pierwszego), podjechali do Centrum Islamskiego, by zapewnić doktora Budgy’ego, że meczet jest odpowiednio chroniony. Trzecią historię usłyszałam z ust samego doktora: „Szeryf zajrzał, żeby mi powiedzieć, że załatwił nam ochronę policyjną”.

Przyjacielski sprzedawca samochodów z Prestonsburga i entuzjastyczny zwolennik Donalda Trumpa podsumował marsz słowami „Big NicBurger”. Burmistrz Coal Run Andrew Scott zażartował z uśmiechem: „Berkeley powinno uczyć się od Pikeville, jak radzić sobie z ekstremistami”.

Gorące popołudnie przeszło w wieczór. Karawana pojazdów białych nacjonalistów odjechała triumfalnie z powrotem w góry, gdzie, jak poprzedniego dnia, chłopcy ćwiczyli musztrę, jedli, pili i śpiewali pieśni białej supremacji.

Co, według siebie, świętowali? Strona internetowa Ruchu Narodowosocjalistycznego pochwaliła ich za to, że otwarcie zademonstrowali swoją tożsamość, zdejmując z nazizmu ogólnoświatowy wstyd. W społeczeństwie wzrosła tolerancja dla przemocy, więc „wychodzili z cienia”. Marsz był wyrażeniem stanowiska. Ekstremiści już sobie wyobrażali, jak z każdym kolejnym marszem w całym kraju rośnie, że się tak wyrażę, wartość białej skóry na narodowej giełdzie dumy.

Historia jednej z pieśni białej supremacji, które śpiewano tamtego wieczoru, Which Side Are You On? [Po czyjej stronie jesteś?], stanowiła interesującą paralelę amerykańskiej polityki rasowej. Śpiewano ją na melodię hymnu baptystów Lay the Lily Low albo I’m Gonna Land on the Shore. Znali ją czarni dzierżawcy, których werbowano na Południu do pracy w kopalniach w regionie Appalachów²⁷⁷.

Nowe słowa do melodii napisała Florence Reece, wdowa po działaczu związkowym z hrabstwa Harlan, zabitym w latach 30. XX wieku w czasie wydarzeń, które przeszły do historii pod nazwą „krwawy Harlan”²⁷⁸. W okresie Wielkiej Depresji ponad jedna czwarta górników w hrabstwie Harlan została bez pracy. Ci, którym udało się ją utrzymać, zarabiali zaledwie osiemdziesiąt centów dziennie, a niekiedy pracowali tylko kilka dni w miesiącu. Brakowało jedzenia. Strajk, w którym zginął mąż Reece, zorganizowano w proteście przeciwko dziesięcioprocentowemu obniżeniu dniówki²⁷⁹.

Związkowcy – biali, czarni, urodzeni w kraju i poza nim – stawali ramię w ramię do walki o sprawiedliwe płace i wszyscy jednakowo traktowani byli gazem łzawiącym, bici i wyrzucani z należących do kopalni domów na rozkaz popierającego jej właściciela szeryfa, J.H. Blaira. Tekst popularnej wówczas pieśni głosił:

Po czyjej stronie jesteście, chłopcy?
Mówią, że w hrabstwie Harlan
Nie ma obojętnych.
Są tylko związkowcy
I zbiry szeryfa mendy.

Pieśń otrzymała nowe życie w okresie walki o prawa obywatelskie w latach 60., kiedy w wykonaniu pieśniarza folkowego Pete’a Seegera stała się hymnem obrońców wolności obywatelskich. W 2012 roku piosenkarka folkowa Ani DiFranco napisała własne słowa, w których wyraziła nadzieję, jaka zagościła w sercach niektórych Amerykanów na początku prezydentury Baracka Obamy²⁸⁰:

Zbierzmy się, dobrzy ludzie pracy,
Przyszedł nasz czas,
W Waszyngtonie są wreszcie tacy,
Co widzą problemy mas.
Nadal żyjemy w cieniu niewolnictwa
Czy idziemy do przodu?
Powiedz mi, po czyjej jesteś dziś stronie?
Po czyjej stronie jesteś?

Z czasem dodawano kolejne wątki, takie jak sprzeciw przeciwko wojnom w Wietnamie i w Iraku oraz oburzenie na działania rządu po huraganie Katrina:

Głosowaliśmy za zakończeniem wojny,
Nowym kierunkiem.
Nie zatrzymamy się, dopóki
nie osiągniemy celu.

Na melodię dawnego hymnu baptystów krytykowano też wolny rynek:

Bóg wie, że wolny rynek
Nie daje nikomu wolności,
Tylko niszczy planetę
i niesie zgubę ludzkości.

Pijąc do późna w nocy, Heimbach i jego ludzie śpiewali na tę samą melodię słowa autorstwa alt-prawicowego tekściarza²⁸¹:

Mówią, że w tym kraju
Dla białych nie ma już pracy.
Możesz sprzedawać dragi
Albo umrzeć z rozpaczy.

Słowa o górnikach, którzy strajkowali w kopalni w Kentucky, aktywistach walczących o prawa człowieka i inne ważne sprawy nałożyły się na tekst hymnu religijnego z Południa, jak prastare warstwy skalne we wnętrzu przedwiecznych gór, które otaczały świętujących uczestników

marszu. Kolejne teksty odzwierciedlały różne momenty amerykańskiej historii i specyficzne dla nich, odmienne rozumienia dumy²⁸².

W ostatecznym rozrachunku biali nacjonaliści przedstawili swoją ofertę mieszkańcom miasteczka, a ci ją odrzucili. Wkrótce jednak Matthew Heimbach i współorganizator marszu w Pikeville, Jeff Schoep, razem z innymi wspólnie zorganizują o wiele bardziej niebezpieczny i liczniejszy marsz. Tym razem liczba uczestników będzie bliższa przestrzelonym przewidywaniom Departamentu Bezpieczeństwa Wewnętrznego co do Pikeville. Trzy miesiące później marsz z pochodniami i pod hasłem „Unite the Right” [Zjednoczyć Prawicę] w Charlottesville w stanie Wirginia, pięć i pół godziny jazdy od Pikeville, przyciągnie pięćdziesiąt ekstremistycznych grup z całego kraju.

Pikeville było tylko próbą.

267 Grupa Mountain Mission posłużyła się hasztagiem #PrayersForPikeville. Zob. Blake Montgomery, The Far Right and Left Confronted Each Other in a Small Kentucky Town but It Remained Mostly Peaceful, BuzzFeed News, 29–30 kwietnia 2017, https://www.buzzfeednews.com/article/blakemontgomery/pikeville-rallies [dostęp: 9.07.2025].

268 Dave Mistich, ‘Surrender Under Protest’: Another Take on Pikeville, Kentucky’s White Supremacist Rally and Counter Protest, 100 Days in Appalachia, 8 maja 2017, https://www.100daysinappalachia.com/2017/05/surrender-protest-another-take-pikeville-kentuckys-white-supremacist-rally-counter-protest/ [dostęp: 9.07.2025].

269 Cecilia Saixue Watt, Redneck Revolt: The Armed Leftwing Group That Wants to Stamp Out Fascism, „The Guardian”, 11 lipca 2017, https://www.theguardian.com/us-news/2017/jul/11/redneck-revolt-guns-anti-racism-fascism-far-left [dostęp: 9.07.2025].

270 Lois Beckett, Neo-Nazis and Anti-Fascist Protesters Leave Kentucky After Standoff, „The Guardian”, 1 maja 2017, https://www.theguardian.com/us-news/2017/apr/30/neo-nazis-anti-fascist-protesters-kentucky-pikeville [dostęp: 9.07.2025].

271 Fotoreportaż z wiecu zob. Pat Jarrett, A Neo-Nazi Gathering in Kentucky – in Pictures, „The Guardian”, 4 czerwca 2017, https://www.theguardian.com/world/gallery/2017/jun/04/neo-nazi-gathering-kentucky-kkk-traditionalist-worker-party [dostęp: 9.07.2025]. Zob. też: Bill Estep, Hardly Peaceful, but No Violence as White Nationalists, Protesters Yell in Pikeville, „Lexington Herald-Leader”, 29 kwietnia 2017, https://www.kentucky.com/news/state/article147594424.html [dostęp: 9.07.2025].

272 ABC News, White Nationalists, Counterprotesters Prepare for Kentucky Rally: Part 3, YouTube, 19 sierpnia 2017, www.youtube.com/watch?v=7DUfaorghFU [dostęp: 9.07.2025].

273 Zob. Bill Estep, Hardly Peaceful, but No Violence…

274 The Southern Poverty Law Center publikuje sylwetki czołowych przywódców grup nienawiści. Więcej informacji o Heimbachu i Schoepie zob. SPLC, Extremist Files, [b.d.], https://www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/individual [dostęp: 9.07.2025].

275 Pat Jarrett, A Neo-Nazi Gathering in Kentucky…

276 Canadian Press, Man Charged with Harassment over Removal of Trump Protesters, Battlefords Now, 1 maja 2017, www.battlefordsnow.com/2017/05/01/man-charged-with-harassment-over-removal-of-trump-protesters/ [dostęp: 9.07.2025].

277 Obrończyni praw człowieka, Fannie Lou Hamer, która wykonywała własną wersję tego hymnu, wspominała, że jej matka, dzierżawczyni, śpiewała go podczas pracy w polu w Missisipi. Zob. Fannie Lou Hamer, I’m Gonna Land on the Shore, YouTube, 8 lipca 2015, www.youtube.com/watch?v=TP2I_BYo8VY [dostęp: 9.07.2025].

278 Florence Reece wskazuje dwa różne hymny, które były źródłem melodii Which Side Are You On?. W wywiadzie z 1996 roku wspomina, że inspirowała się Lay the Lily Low. Nie istnieje żadne nagranie ani zapis słowny tego konkretnego hymnu, co nie jest niczym nietypowym w przypadku sztuki ludowej. Zob. Guy Carawan, Candie Carawan, Voices from the Mountains: The People of Appalachia – Their Faces, Their Words, Their Songs, Athens 1996. We wcześniejszym wywiadzie, z 1978 roku, mówi, że nie przypomina sobie tytułu hymnu, ale pamięta, że zawierał słowa: „I’m gonna land on that shore/ I’m gonna land on that shore/ I’m gonna land on that shore and be saved forever more”. Zob. Florence Reece, Lay the Lily Low, Digital Library of Appalachia, Appalachian College Association, 1978, kaseta audio ww08406.mp3.

279 John C. Hennen, Introduction to the New Edition, Harlan Miners Speak: Report on Terrorism in the Kentucky Coal Fields Prepared by Members of the National Committee for the Defense of Political Prisoners, Lexington 2008.

280 Ani DiFranco, ¿Which Side Are You On?, MP3, ścieżka 3 na ¿Which Side Are You On?, 2012.

281 Paddy Tarleton, Which Side Are You On, MP3, ścieżka 2 na Diversity Is Our Strength, 2016. Zob. też: Brendan Joel Kelley, The Alt-Right’s New Soundtrack of Hate, Southern Poverty Law Center, 9 października 2017, https://www.splcenter.org/resources/hatewatch/alt-rights-new-soundtrack-hate/ [dostęp: 9.07.2025].

282 Dziękuję Kirstin Krusell za podsunięcie mi idei emocjonalnego znaczenia muzyki w ruchach społecznych.

12
Płynna polityka

„Przepraszam za spóźnienie. Bardzo dbam o punktualność, niemieckie korzenie, rozumie pani”.

Tommy Ratliff i ja spotkaliśmy się z Matthew Heimbachem w holu restauracji w Pikeville. „Jechaliśmy sześć i pół godziny z Chattanooga” – powiedział tytułem usprawiedliwienia.

Rozwodził się i mieszkał teraz w Chattanooga, razem z Diane, elektryczką po przeszkoleniu w marynarce wojennej. Jak zwykle ubrany na czarno, z krótko przyciętymi włosami, ważył teraz sto kilogramów. Minęły trzy lata od przemarszu białych nacjonalistów główna ulicą Pikeville i wspomnienia tamtego dnia zblakły. Przez biurko zarządcy miasta przepłynęła rzeka nowych wniosków o pozwolenie na demonstrację. W 2018 roku przez miasto przeciągnął sznur trąbiących gruchotów z przebierańcami w ogrodniczkach i słomianych kapeluszach na zmierzwionych włosach. Wielu z nich trzymało w ręku banjo lub szczerzyło w uśmiechu czarne zęby. Na jednej z ciężarówek jechało przenośne więzienie. Przy innej odbywała się degustacja bimbru. Podczas Dni Bidoka miasto bawiło się stereotypami na swój temat.

W tym samym 2018 roku w ramach wydarzenia pod nazwą Hope in the Mountains [Nadzieja w górach], zorganizowanego przez Kentucky Baptist Convention, w mieście wystąpił pięćsetosobowy chór²⁸³. Przed końcem roku przez Pikeville przemaszerował pierwszy w historii miasta wielobarwny Marsz Równości²⁸⁴. Rok 2020 przyniósł marsz Black Lives Matter, w którym uczestniczyli niemal wyłącznie biali, w większości studenci, i Żałobny Wiec Pamięci (Rally for Public Grief), upamiętniający ofiary policyjnej przemocy, w którym wzięło też udział kilku funkcjonariuszy policji²⁸⁵. W tym samym roku Roger Ford, dumny członek Dwudziestej Dziewiątej Loży Braterskiego Zakonu Policjantów zorganizował kolejne wydarzenie, Back the Blues²⁸⁶. Dwa razy do roku Appalachian Wireless Arena przy Main Street gości wystawę broni palnej i białej, Gun and Knife Show; trzeba zapłacić dziewięć dolarów za wstęp i nie wolno wnosić naładowanej broni²⁸⁷.

Ale Matthew Heimbachowi te same trzy lata upłynęły inaczej. Po marszu w Pikeville wziął udział w znacznie liczniejszym pochodzie pod hasłem „Unite the Right” w Charlottesville, który zakończył się bilansem: jedna ofiara śmiertelna i trzydzieścioro pięcioro rannych.

W politycznym życiu Matthew też zaszły duże zmiany. Do brutalnej konfrontacji, której Departament Bezpieczeństwa Wewnętrznego obawiał się w Pikeville, doszło trzy miesiące później w Charlottesville w stanie Wirginia. Matthew Heimbach ściągnął dwie grupy skinheadów: Hammerskins i Blood & Honour [Krew i honor], by „mocniej zewrzeć szyki²⁸⁸”, i wzywał do walki przeciwko „ludobójstwu białych”, więc był współodpowiedzialny za to, co się stało. Gdy jeden z jego neonazistowskich kamratów wjechał na wstecznym w tłum protestujących i zabił Heather Heyer, reporter Public Broadcasting Services zapytał Heimbacha, czy czuje się winny jej śmierci. Heimbach nazwał zdarzenie „wypadkiem samochodowym” i odpowiedział: „Ani trochę. Szkoda każdego straconego życia, ale nie zamierzam opłakiwać kogoś, kto kilka godzin wcześniej próbował zabić mnie i moich towarzyszy”²⁸⁹. Teraz, kilka lat później, Matthew napisał do mnie, że patrzy na to inaczej.

W jakim sensie inaczej? Tommy Ratliff, który po zakończeniu własnej terapii i uzyskaniu dyplomu Uniwersytetu w Pikeville prowadził terapię dla uzależnionych w ośrodku w Southgate, jako dojrzały mężczyzna wyobrażał sobie, że gdyby sprawy potoczyły się inaczej, we wczesnej młodości sam mógłby zostać ekstremistą. Chciał spotkać się z Matthew Heimbachem, by porównać „starego” Matthew z nowym.

Na pozór wydawało się, że Matthew nadal prowadzi życie burzliwe i pełne przemocy. Po Charlottesville Heimbachowi odwieszono wyrok za użycie siły fizycznej wobec czarnej aktywistki na wiecu Donalda Trumpa w Louisville. „Dostałem sto czterdzieści pięć dolarów grzywny i dziewięćdziesiąt dni więzienia w zawieszeniu na dwa lata” – powiedział mi wtedy. W marcu 2018 roku znów trafił do aresztu.

Dziwaczny akt przemocy domowej rozegrał się w przyczepie Heimbachów w Paoli w stanie Indiana. Według zgłoszenia, które odebrała policja, Matthew chwycił swoją ówczesną żonę za twarz i rzucił ją na łóżko (czemu zaprzecza). Przewrócił na ziemię teścia i ramieniem przygniatał jego szyję, dwukrotnie doprowadzając go do utraty przytomności. Matthew miał romans z młodą żoną teścia i gdy wyszło to na jaw, wpadł w furię. Jego nowa miłość siedziała teraz razem z nami przy stoliku w kącie restauracji i uważnie studiowała menu. Matthew i Diane rozstali się ze swoimi współmałżonkami i niedługo mieli zawrzeć przelotne małżeństwo.

Po aresztowaniu pod zarzutem przemocy domowej Matthew Heimbach został usunięty z założonej przez siebie Tradycjonalistycznej Partii Robotniczej; następnie ugrupowanie się rozwiązało. Wyrzucono go też z Ruchu Narodowosocjalistycznego, w którym był odpowiedzialny za kontakty z otoczeniem. W 2019 roku miał stanąć przed sądem jako współorganizator marszu w Charlottesville, który zakończył się śmiercią jednej osoby. Lokalny sędzia ukarał go za niestawienie się na rozprawę. Prawnicy Heimbacha, odkrywszy, że klient nie ma pieniędzy na opłacenie honorarium, przestali go bronić, ale nadal domagali się od niego 12 tysięcy dolarów. Matthew skupiał się na płaceniu rachunków i, co najważniejsze, alimentów na dziecko.

„Znalazłem pracę – powiedział Matthew, kiedy kelner przyjął nasze zamówienia – przy rozwożeniu ciastek i czipsów do sklepów na postojach dla kierowców ciężarówek. Sam syrop kukurydziany o wysokiej zawartości fruktozy w plastikowych torebkach – śmieciowe jedzenie – więc nie mam pojęcia, dlaczego podczas epidemii covidu uznali mnie za «kluczowego pracownika». Ale byłem na prowizji, więc gdy sprzedaż spadła, straciłem robotę. Jako samozatrudniony nie mogłem pójść na bezrobocie. Było ciężko”.

Niedawno znalazł dobrze płatną pracę w zakładach Volkswagena w Chattanooga: „Szukam paproszków na lakierze, zeszlifowuję, poleruję i zaznaczam miejsce taśmą. Na początek dostałem czternaście dolarów na dziesięciogodzinnej zmianie. Prawie wszyscy to młodzi rozwiedzeni faceci”. Teraz zarabiał piętnaście i pół dolara za godzinę. „Piętnaście centów więcej, niż płacą na nocnej zmianie w Amazonie. Muszę zarobić na tysiąc dolarów miesięcznego czynszu, więc dodatkowo [raz w tygodniu] sprzedaję osocze. [Po Charlottesville] piętnaście osób zebrało 15 milionów dolarów i złożyło pozwy cywilne przeciwko mnie i Jamesowi Feldowi [dwudziestoletniemu neonaziście, który rozjechał Heather Heyer]. Mogą mi do końca życia potrącać połowę pensji” – relacjonował.

Zamienić przedmiot nienawiści czy zamienić nienawiść?

Matthew był współorganizatorem wielkiego, tragicznie zakończonego marszu Unite the Right, który w 2017 roku wstrząsnął opinią publiczną. W 2018 roku zaatakował swoją żonę, a teraz rozwodził się z nią i zrywał więzi z ugrupowaniami politycznymi, które stanowiły dawniej podstawę jego tożsamości.

– Od poprzedniego pobytu w Pikeville w twoim życiu zaszły duże zmiany – zauważył ostrożnie Tommy. – Jak to zmieniło ciebie?

– Kiedyś nienawidziłem różnorodności, a teraz trochę jej nienawidzę, a trochę ją kocham. Chcę uczestniczyć w ruchu, ale międzyrasowym. Patrząc wstecz, myślę, że powinienem był wtedy w Pikeville mówić o okrucieństwach właścicieli kopalń.

Matthew podkreślił, że zmienił się, ale nie całkiem.

– Nie podoba mi się, kiedy ktoś mówi: „Byłem zły, a teraz jestem dobry. Kipiałem nienawiścią, a teraz jestem pełen miłości”. Nie jestem poczwarką, która przeistoczyła się w motyla. Po prostu zyskałem szersze spojrzenie. Kiedyś na przykład dużo piłem. Wszyscy dużo piliśmy. Pewnie dwie trzecie białych nacjonalistów to alkoholicy. Każde wydarzenie kończy się popijawą. Ci ludzie tylko tak potrafią się do siebie zbliżyć.

Matthew bał się amerykańskiego rządu: „Szczerze mówiąc, bycie prawicowcem zrobiło się niebezpieczne”. Jako neonazistowski aktywista otrzymał zakaz wjazdu do Wielkiej Brytanii²⁹⁰. „Dwa tygodnie temu Grecy uznali Złoty Świt za organizację przestępczą. Niektórzy posłowie do parlamentu stracili immunitet i grozi im piętnaście lat więzienia! Mam przyjaciół w Złotym Świcie. Tu też może zdarzyć się coś podobnego. Może za kilka lat oskarżą mnie o zamordowanie Heather Heyer?” – dywaguje.

Czuł się ostracyzowany. Wykluczono go z Antiocheńskiego Kościoła Prawosławnego Ameryki Północnej, do którego wstąpił jakiś czas wcześniej i miał nadzieję, że jego najstarszy syn zostanie w nim ministrantem.

Był też wściekły na swoich dawnych współtowarzyszy: „Jeśli nie daj Boże trafię do więzienia, będę w nim byłym białym nacjonalistą. Biali nacjonaliści już mi nie ufają. Jestem dla nich Matthew Zdrajcą. Liberałowie mi nie ufają. Czarni mi nie ufają. Dla nich jestem Matthew Rasistą. […] Zawsze lubiłem Appalachy, czułem, że to moje miejsce. Teraz jestem tu Mattem, Tym Obcym”.

Nadal nie utrzymywał relacji ze swoim ojcem i starszą siostrą, która zmieniła nazwisko, by nie kojarzono jej z bratem. Tymczasem siostra jego nowej partnerki, siedzącej z nami przy stoliku, wyszła za Afroamerykanina i ma z nim dwoje jasnoskórych dzieci, które nazywają go „wujkiem Mattem”.

„Nigdy w życiu nie czułam się taki samotny” – mówi. Tylko matka utrzymuje z nim kontakt, ale nawet ona narzekała: „Wolałabym, żebyś nie pojawiał się tak często w wiadomościach w kontekście ekstremizmu i przemocy”. „Dostaję w mejlach groźby śmierci.” – Rozejrzał się po sali. „Pomyślałem, że najlepiej by było, gdybym zginął za sprawę jak pilot kamikadze”.

Przez dłuższą chwilę wszyscy milczeliśmy. To wszystko było trudne do ogarnięcia. Matthew próbował się zmienić, nie rozumieliśmy tylko, jak konkretnie. Z zewnątrz wszystko – jego nazwisko, wygląd, reputacja – wyglądało tak samo. Jaka zmiana zaszła w środku?

Matthew zaskoczył nas opowieścią o nowym pozytywnym doświadczeniu. „Rozpaczliwie potrzebowałem pracy, dlatego zatrudniłem się za dwanaście dolarów za godzinę w prywatnym żydowskim domu opieki. Byłem jedynym białym na nocnej zmianie. Większość pensjonariuszy uważa Donalda Trumpa za Hitlera. Jestem silny fizycznie, a oni potrzebują pracowników, którzy mogą podnieść i umyć pacjenta albo zmienić mu w nocy pieluchę. To smutne zajęcie podawać kaczkę opuszczonym staruszkom. Ale dawało mi satysfakcję” – dodał takim tonem, jakby go to dziwiło. „Jeden staruszek ma dwoje dzieci: syna, który go nigdy nie odwiedza, i córkę, która przychodzi tylko wtedy, kiedy ojciec zapadnie w śpiączkę cukrzycową. Więc ten człowiek je cukierki, żeby podnieść cukier we krwi, i ląduje w szpitalu, żeby zobaczyć się z córką. Ciągle się z nim szarpaliśmy, żeby jadł swoje przekąski dla cukrzyków i widział jakiś sens w swoim życiu”. Pewna pacjentka wprawiła Matthew w zdumienie. „Ma całkowitą demencję i bierze mnie za swojego siostrzeńca. Pomagałem przy kąpieli osiemdziesięciopięcioletniej Żydówki” – powiedział. „To coś bardzo intymnego, nawet żenującego. Człowiek się zafajdał; wiecie, jak działa ludzkie ciało, tak zostało stworzone przez Boga, a tu jakiś obcy facet pomaga ci się umyć”. Mieliśmy za sobą wiele rozmów, ale wcześniej się nie zdarzyło, by Matthew przedstawił historię z punktu widzenia Żyda albo czarnego²⁹¹.

Później napomknął, że rozważa zainwestowanie w zmianę zawodu. „Wracałem po pracy do domu z poczuciem, że zrobiłem coś dobrego. Może powinienem zrobić dyplom z pielęgniarstwa. Mam licencjat. Jeszcze dwa lata nauki, może online. Mógłbym zdobyć uprawnienia zawodowe albo zostać pomocą pielęgniarską. Po dodatkowym pięciodniowym kursie farmaceutycznym mógłbym wydawać leki. Potem popracowałbym w domu opieki albo szpitalu i otrzymałbym zwrot kosztów nauki”. – Zastanawiał się, jak sfinansować ewentualne studia. „Mam gównianą zdolność kredytową, nikt z rodziny nie podżyruje mi pożyczki, a nie kwalifikuję się do Pell Grant²⁹². W Niemczech i Szwecji rząd pomaga w wychodzeniu z ekstremizmu, finansując naukę i mieszkanie. Ale nie tutaj”. Stany Zjednoczone nie dawały łatwej odskoczni od wstydu ekstremizmu, który miał tendencję do przywierania do człowieka.

Matthew myślał też o pracy związanej z deprogramowaniem młodych ekstremistów, do których sam kiedyś należał, a potem próbował ich rekrutować. Przez jakiś czas współprowadził z byłym dżihadystą Jessem Mortonem podcast na YouTubie, zatytułowany Light Upon Light. Opowiadali w nim, jak się wyraził Matthew, o „klasycznych tekstach” skrajnej prawicy. Natrafił jednak na przeszkodę w postaci własnej pogardy dla „byłych”, jak jego dawni towarzysze nazywali osoby, które odrzuciły ekstremizm: „Nie znoszę byłych skinheadów, mają zero intelektualnej głębi. Swastyka na kurtce pilotce wcale nie oznacza, że czytałeś belgijskich prawicowców”.

Jednak myśl rasistowska interesowała go znacznie bardziej od człowieczeństwa jej ofiar. „Chcieliby, żebym rozdzierał szaty i posypywał głowę popiołem – narzekał – żebym wpisywał się w narrację skruszonych liberałów. Nie zamierzam tego robić”.

Matthew darzył silną osobistą niechęcią byłego białego nacjonalistę Christiana Piccioliniego, autora bestselleru Breaking Hate: Confronting the New Culture of Extremism. „Christian zgarnął miliony w grantach na walkę z ekstremizmem, więc poprosiłem go, żeby mi pomógł, bo byłem spłukany” – wyjaśnił Matthew. „Potrzebuję uzupełnić wykształcenie i znaleźć lepszą pracę, prawda? Ale Picciolini nie ma nic dla nowych «byłych»: żadnych usług społecznych, programów ani pomocy finansowej. Jego jedyna rada to usunąć tatuaże. Mój kumpel musiał laserowo usunąć sobie z twarzy błyskawicę SS, żeby dostać pracę. Powiedział, że piekielnie bolało i cholernie długo się goiło, a właściwie nigdy nie wygoiło się do końca. Ja mam swastykę na klacie i tylko moja dziewczyna ją ogląda. Mówię mu: «Stary, muszę iść na studia. Potrzebuję pracy. Potrzebuję pomocy, żeby się zreintegrować». A Picciolini na to: «Nie prowadzimy takiej działalności, a jedynie usuwamy tatuaże»”.

Tommy i ja zastanawialiśmy się, jak bardzo Matthew naprawdę się zmienił. Mówił o swoich problemach finansowych, ale jak próbował rozwiązać problemy z tożsamością? Nie było to dla nas jasne.

„Pieniądze na deradykalizację rozdziela Departament Bezpieczeństwa Wewnętrznego” – powiedział Matthew. – Musimy zaakceptować, co się nam mówi, a ja się nie mieszczę w ich definicji «zderadykalizowanego»”. Zastanawiałam się, jak wyglądały te kryteria, gdy Matthew rzucił mimochodem: „Północnokoreański system więziennictwa powinien być wzorem dla całego świata”. Następnie nazwał Chiny krajem „wolnym i demokratycznym”, a Putina pochwalił za „skuteczność”.

Dawniej najbardziej nienawidził Żydów, dlatego zapytałam, czy jego nastawienie do nich się zmieniło. „Tak – odparł – kiedyś myślałem, że wszyscy Żydzi są bogaci, a teraz już wiem, że nie”. Tommy zapytał go o Zagładę. „Wielu Żydów zginęło – odparł wolno Matthew – ale nie jestem pewien, czy komory gazowe istniały”.

Uważał też, że życie na plantacjach na Południu miało „wiele pozytywnych aspektów”. Ku naszemu zaskoczeniu przy deserze Matthew zwierzył się ze swoich wątpliwości co do własnej tożsamości rasowej. „Człowiek nigdy nie może być pewny własnych korzeni” – zauważył. „Mam bardzo ciemne włosy. Nie jestem blondynem. Wysłałem próbkę śliny do 23andMe i odkryłem, że moje geny pochodzą z Niemiec – po ojcu – i z Irlandii – po matce”. Ani jedna ani druga z jego linii genealogicznych nie gwarantowała jasnych włosów, więc to trochę złagodziło jego niepokój.

Nastąpiła ciekawa wymiana zdań między Matthew i jego partnerką, Diane. Jak wspominałam, Matthew przeprowadził się z Indiany do Tennessee i teraz razem z Diane mieszkał w Chattanooga.

– Chciałbym osiąść tutaj, w Appalachach – powiedział.

– Matt mówi, że czuje się, jakby pochodził z Appalachów – zripostowała Diane, bacznie wyczekując jego reakcji – ale urodził się w McMansion w hrabstwie Montgomery w stanie Maryland. Z nas dwojga to ja jestem prawdziwą Appalachianką.

Matt przyjął ten docinek pogodnie. Jak się okazuje, choć w czasie marszu w Pikeville w 2017 z dumą powołał się na braterstwo z mieszkańcami regionu, w zaciszu domowym jego aspiracje do bycia bidokiem były przedmiotem żartów.

Również poglądy rasowe Heimbacha uległy zmianie: teraz akceptował czarnych. Nie był pewny co do Żydów. Nadal uważał, że rządy silnej jednostki są lepsze od bałaganu demokracji. Wydawało się, że Putin zastąpił w jego panteonie Hitlera.

Przesuwanie się na lewo, gdy świat przesuwa się na prawo

Ruch na rzecz sprawiedliwości rasowej nabierał rozpędu. Protest Black Lives Matter 6 czerwca 2020 roku zgromadził w pięćset pięćdziesięciu miejscowościach pół miliona demonstrantów i był jedną z największych jednodniowych akcji tego typu w historii Stanów Zjednoczonych²⁹³. W ponad czterdziestu procentach hrabstw odbyły się manifestacje, a większość uczestników – tak jak w Pike – stanowili biali. Dziewięćdziesiąt trzy procent z 7750 demonstracji pod hasłem Black Lives Matter po śmierci George’a Floyda, odbywających się między 26 maja i 22 sierpnia, przebiegło pokojowo²⁹⁴. Ale uwagą moich rozmówców z hrabstwa Pike zawładnęły doniesienia medialne z tych siedmiu procent, które rzeczywiście zakończyły się aktami przemocy.

Grupy skłonne do brutalnej przemocy aktywizowały się także po prawej stronie sceny politycznej. W latach 2015–2020 w całym kraju zarejestrowano czterysta pięć przeprowadzonych i udaremnionych ataków, zaplanowanych przez ekstremistyczne ugrupowania, ponad dwukrotnie więcej niż w poprzedniej dekadzie; dwie trzecie z nich były dziełem zwolenników białej supremacji i skrajnej prawicy²⁹⁵. Niektóre starsze organizacje prawicowe, takie jak Ku Klux Klan i Ruch Narodowosocjalistyczny, odchodziły w niebyt; jednocześnie rosło znaczenie takich grup, jak Proud Boys, Oath Keepers i Three Percenters, które próbowały zachować, obronić i wzmocnić dumę białych Amerykanów i zdobywały poparcie we wpływowych kręgach. Sama Partia Republikańska stanęła w rozkroku między „populistycznymi republikanami MAGA” Donalda Trumpa i „republikanami z country clubów”, zwolennikami Mitcha McConnella i byłego republikańskiego kandydata na prezydenta Mitta Romneya, których część prawicowych wyborców postrzegała jako zbyt umiarkowanych²⁹⁶.

Wydawało się, że polityczny rozłam jest napędzany emocjami, zwłaszcza na prawicy. Hrabstwo Pike nie podchwyciło wezwania Heimbacha, a sposób, w jaki Pikeville poradziło sobie z marszem, może służyć za wzorcowy model ochrony wolności słowa z zachowaniem maksymalnej powściągliwości. Trzy lata później mówiono już o wojnie domowej. W 2021 roku kongresmen z Kentucky, Thomas Massie, napomknął o możliwości secesji²⁹⁷. Jego koleżanka z Izby Reprezentantów, Marjorie Taylor Greene, wezwała do „rozwodu narodowego”; jej punkt widzenia podziela około dwudziestu trzech procent Amerykanów²⁹⁸. Senator z Georgii, Lindsey Graham, straszył „zamieszkami na ulicach”, jeśli Donald Trump zostanie postawiony przed sądem za niezgodne z prawem przechowywanie poufnych dokumentów rządowych²⁹⁹. Wiele osób, które uważały nierozerwalność amerykańskiego „małżeństwa” za pewnik, przeżyło szok.

Rzeczywistość rozpadła się na strefy harmonii i konfliktu. „Czasem trudno się połapać, co się dzieje” – powiedział mi Alex Hughes, mieszkający i pracujący teraz w Louisville. „Członkowie rodziny i przyjaciele wykłócają się na Facebooku. Pomyśleliśmy z żoną, że zrobimy sobie przerwę od tego wszystkiego, postawimy na jakiegoś konia, wyskoczymy do Churchill Downs [tor wyścigów konnych]. Ale kiedy wysiadaliśmy z samochodu, zauważyliśmy kilka furgonetek z uzbrojonymi po zęby czarnymi mężczyznami w kominiarkach z Not Fucking Around Coalition [niezwiązanej z Black Lives Matter]³⁰⁰. Po drugiej stronie parkingu stała policja. Wsiedliśmy do wozu i odjechaliśmy. Po drodze wpadliśmy do spożywczego i tam wszyscy byli mili i uprzejmi: «Przepraszam, dziękuję». Facebook, parking, spożywczy – sam już nie wiedziałem, gdzie było normalnie”.

Polityczni bezdomni

Po obiedzie Matthew zwierzył się z dwóch ostatnich rozterek. Pierwsza dotyczyła jego nazwiska: Heimbach.

– Mama nie cierpi, kiedy pojawia się w gazetach przy złych wiadomościach. Szkoda, że nie mogę go zmienić.

– Możesz zmienić nazwisko – pocieszył go Tommy.

– Nie – odparł Matthew. – Zrobiliby z tego news „Matthew Heimbach zmienia nazwisko”.

„Możliwe, że Matthew osiągnął swoje dno” – zauważył później Tommy.

Nazajutrz po naszym spotkaniu w restauracji Matthew odezwał się do mnie, by opowiedzieć mi o swoim ostatnim dylemacie. „Może przed dyplomem z pielęgniarstwa powinienem popracować z Tommym w ośrodku rehabilitacyjnym Southgate. Mógłbym dla odmiany zrobić coś dobrego” – napisał. Przekazałam jego wiadomość Tommy’emu, a on poważnie ją rozważył. Czy tylko leopard może zmienić pręgi, a inni nie? Czy w takiej pracy Heimbach nakłoniłby Wyatta Blaira do porzucenia rasistowskich przekonań, czy raczej podsyciłby je w nim? By zacytować pieśń, którą kiedyś śpiewali górnicy: po czyjej jesteś stronie? Tommy nie wiedział, po czyjej stronie był Matthew Heimbach, i pozostawił jego propozycję bez odpowiedzi. Matthew znalazł chronioną przez związek zawodowy posadę w fabryce samochodów ze stawką godzinową wynoszącą szesnaście i pół dolara i cieszył się nią, dopóki znów nie pojawiły się problemy. „Wytropiła mnie Antifa i zdoksowali mnie, żebym stracił robotę. Odkryli, gdzie pracuję, po moim nazwisku na liście zgłoszeń do nadgodzin. I firma mnie zwolniła. Złożyłem skargę za pośrednictwem związku. Jak według Antify mam się wpasować z powrotem w społeczeństwo teraz, kiedy nie jestem już białym nacjonalistą? Rada Związków Zawodowych ma takie zaległości, że minąłby rok, zanim rozpatrzyliby moją skargę. Mam na utrzymaniu rodzinę, więc dałem spokój. Później znalazłem pracę, w której mogłem wykorzystać swoje «umiejętności społeczne», w recepcji placówki medycznej”.

Gdy wspomnienie marszu w Pikeville powoli bladło, nastroje podgrzewały kolejne wiece w miastach całego kraju.

283 Roger Alford, Hundreds of Singers Sign Up for ‘Hope for the Mountains’ Choir, „Kentucky Today”, 17 października 2018, https://www.kentuckytoday.com/baptist-life/hundreds-of-singers-sign-up-for-hope-for-the-mountains-choir/article_e51e666a-fa4c-58c5-b7f3-738a6bd93df3.html [dostęp: 9.07.2025].

284 Chris Kenning, ‘Things Have Changed:’ Why More Kentucky Towns Are Embracing LGBTQ Pride Parades, „The Courier Journal”, 13 czerwca 2019, https://eu.courier-journal.com/story/news/2019/06/13/pride-month-parades-spreading-across-smaller-kentucky-towns/1419654001/ [dostęp: 9.07.2025]. Strona internetowa na temat wydarzeń w ramach Marszu Równości w Pikeville’, zob. www.pikeville-pride.square.site/.

285 Emily Bennett, Many Gather in Pikeville to Rally for ‘Public Grief’, Mountain News WYMT, 1 czerwca 2020, https://www.wymt.com/content/news/Many-gather-in-Pikeville-to-rally-for-public-grief--570933381.html [dostęp: 9.07.2025].

286 Cory Sanning, Back the Blues Rally Aims to Spread Awareness for Law Enforcement, WKYT, 6 września 2020, https://www.wymt.com/2020/09/06/back-the-blues-rally-aims-to-spread-awareness-for-law-enforcement/ [dostęp: 9.07.2025].

287 Gun Show Trader, Pikeville Gun & Knife Show, [b.d.], www.gunshowtrader.com/gun-shows/pikeville-gun-show/ [9.07.2025].

288 Michael Edison Hayden, Hannah Gais, Cassie Miller i in., ‘Unite the Right’ 5 Years Later: Where Are They Now?, Southern Poverty Law Center, 11 sierpnia 2022, https://www.splcenter.org/resources/hatewatch/unite-right-5-years-later-where-are-they-now/ [dostęp: 9.07.2025].

289 Laura Santhanam, How White Nationalist Leader Matt Heimbach Defends Violence at Saturday’s Rally in Charlottesville, PBS NewsHour, 15 sierpnia 2017, https://www.pbs.org/newshour/nation/white-nationalist-leader-matt-heimbach-defends-violence-saturdays-rally-charlottesville [dostęp: 9.07.2025].

290 Rose Falvey, White Nationalist Matthew Heimbach Banned from the United Kingdom, Southern Poverty Law Center, 4 listopada 2015, https://www.splcenter.org/resources/hatewatch/white-nationalist-matthew-heimbach-banned-united-kingdom/ [dostęp: 9.07.2025].

291 Jedynym wyjątkiem była jego wypowiedź na temat czarnych muzułmanów, z którymi zgodził się kiedyś co do potrzeby segregacji rasowej.

292 Bezzwrotna pożyczka państwowa dla studentów o niskich dochodach.

293 Larry Buchanan, Quoctrung Bui, Jugal K. Patel, Black Lives Matter May Be the Largest Movement in US History, „The New York Times”, 3 lipca 2020, https://www.nytimes.com/interactive/2020/07/03/us/george-floyd-protests-crowd-size.html [dostęp: 9.07.2025].

294 Sanya Mansoor, 93% of Black Lives Matter Protests Have Been Peaceful, New Report Finds, „Time”, 5 września 2020, https://time.com/5886348/report-peaceful-protests/ [dostęp: 9.07.2025].

295 Dan Glaun, A Timeline of Domestic Extremism in the U.S., from Charlottesville to January 6, PBS, 21 kwietnia 2021, https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/timeline-us-domestic-extremism-charlottesville-january-6/ [dostęp: 9.07.2025].

296 Jeff Schoep natomiast poszedł drogą, która doprowadziła do serii dziwnych zdarzeń i przeniosła przemoc z rzeczywistości do sfery fikcji. Po Pikeville i Charlottesville, gdzie dumnie maszerował ramię w ramię z Matthew, dostał pozew w związku z dwudziestopięciomilionowym odszkodowaniem dla dziewięciu osób, które odniosły obrażenia w zaplanowanych przez niego aktach przemocy. Bojąc się, że może stracić dom, Schoep próbował uniknąć procesu. Zwrócił się o pomoc do czarnego kaznodziei baptystycznego z Kalifornii i samozwańczego aktywisty na rzecz praw obywatelskich, Jamesa Harta Sterna. Stern urodził się w Watts w stanie Kalifornia, odebrał święcenia kapłańskie i otrzymał uprawnienia mediatora, a następnie został skazany za defraudację. W więzieniu dzielił celę z cieszącym się złą sławą białym rasistą Edgarem Rayem Killenem, Wielkim Magiem Ku Klux Klanu, odsiadującym wyrok za zabójstwo trzech obrońców praw człowieka w Missisipi w 1964 roku. Między Sternem i Killenem narodziła się zdumiewająca więzienna przyjaźń. Przed śmiercią Killen przekazał swoją ziemię i pełnomocnictwo prawne czarnemu koledze spod celi. Kiedy Killen umarł, a Stern wyszedł na wolność, wykorzystał pełnomocnictwo do rozwiązania oddziału Ku Klux Klanu, na którego czele stał kiedyś Killen. W obliczu kłopotów finansowych Schoep złożył potrzebne dokumenty w Departamencie Licencji i Regulacji Prawnych stanu Michigan i formalnie przekazał kierowanie Ruchem Narodowosocjalistycznym Jamesowi Sternowi. Pod nowym przywództwem radykalne ugrupowanie „zrobiło fikołka” i przyznało się do winy. Stern usunął ze strony internetowej NSM wszystkie antysemickie teksty i zamieścił na niej link do antynazistowskiego filmu Lista Schindlera Stevena Spielberga, pokazującego komory gazowe Auschwitz, których istnienie nadal negował Matthew Heimbach. W udzielonym później „The Washington Post” wywiadzie Stern nadał sobie dumne miano „zaklinacza rasistów”. Schoep tymczasem zorientował się, że nadal może odpowiadać finansowo za obrażenia, których sprawcą był w Charlottesville, i ogłosił, że Stern go oszukał. Pomysł Schoepa, by zwrócić się o pomoc do antyrasisty Jamesa Sterna, przypomina historię z filmu Spike’a Lee Czarne bractwo. BlacKkKlansman, kończącego się archiwalnymi kadrami prawdziwego marszu w Charlottesville, który poprowadzili dumnie Matthew Heimbach i Jeff Schoep. W wieku czterdziestu siedmiu lat Schoep na poważnie odrzucił dotychczasowe przekonania i odtąd jako „były” publicznie potępia rasizm. „Liberałowie wykorzystują Jeffa, który za pieniądze zdradził nas dla Centrum Szymona Wiesenthala” – poskarżył się Heimbach. Zob. Katie Mettler, The “Race Whisperer”, „The Washington Post”, 30 października 2019, https://www.washingtonpost.com/graphics/2019/local/neo-nazi-group-takeover/ [dostęp: 9.07.2025].

297 Zob. Aila Slisco, Is Kentucky Republican Thomas Massie Making a Case for Secession?, „Newsweek”, 17 grudnia 2021, https://www.newsweek.com/kentucky-republican-thomas-massey-making-case-secession-1660399 [dostęp: 9.07.2025]. Kongresmenka Marjorie Taylor Greene wezwała do narodowego rozwodu i ostrzegła przed groźbą wojny domowej. Zob. Colby Hall, Marjorie Taylor Greene Gets Sean Hannity On Board for National Divorce – Then Warns of Looming Civil War, MSN, 22 lutego 2023, https://www.mediaite.com/media/tv/marjorie-taylor-green-gets-sean-hannity-on-board-for-national-divorce-then-warns-of-looming-civil-war/ [dostęp: 9.07.2025]. W sondażu opinii publicznej z marca 2023 roku, przeprowadzonym na zlecenie „The Economist” przez ośrodek YouGov na liczącej 1,5 tysiąca grupie dorosłych obywateli, dwadzieścia trzy procent respondentów zareagowało „zgadzam się stanowczo” lub „właściwie się zgadzam” ze stwierdzeniem: „Potrzebujemy narodowego rozwodu. Trzeba oddzielić czerwone stany od niebieskich”. Zob. „The Economist”, YouGov Poll, We Need a National Divorce: We Need to Separate by Red States and Blue States, 4–7 marca 2023, https://docs.cdn.yougov.com/1i6zpqns9b/econtoplines.pdf [dostęp: 9.07.2025[.

298 Zob. Colby Hall, Marjorie Taylor Greene Gets…https://www.mediaite.com/media/tv/marjorie-taylor-green-gets-sean-hannity-on-board-for-national-divorce-then-warns-of-looming-civil-war/ [dostęp: 9.07.2025].

299 Kim Bellware, There Will Be “Riots in the Street” If Trump Is Prosecuted, Graham Says, „The Washington Post”, 29 sierpnia 2022, https://www.washingtonpost.com/politics/2022/08/29/lindsey-graham-riots/ [dostęp: 9.07.2025].

300 Opis wydarzeń tamtego dnia zob. Emily Shugerman, Gerry Seavo James, Three Injured as Rival Armed Militias Converge on Louisville, „Daily Beast”, 15 lipca 2020, https://www.thedailybeast.com/shots-fired-as-three-percenter-and-not-fucking-around-coalition-militias-face-off-in-louisville-kentucky/ [dostęp: 9.07.2025]. Na temat NFAC zob. Not Fucking Around Coalition, Wikipedia, data modyfikacji: 22 sierpnia 2023, https://en.wikipedia.org/wiki/Not_Fucking_Around_Coalition [dostęp: 9.07.2025].

13
Piorun w słoju

Witajcie, Trumpesterzy! Liczba pojazdów przekroczyła 5,5 tysiąca, liczbę uczestników karawany szacujemy na 13 tysięcy. Do tego należy dodać 2,7 tysiąca Patriotów zgromadzonych na skrzyżowaniach, estakadach i bocznych drogach wzdłuż całej trasy naszego przejazdu. W karawanie uczestniczą mieszkańcy wszystkich trzydziestu hrabstw wschodniego Kentucky, nawet tak odległych, jak Bowling Green i Louisville, oraz sąsiednich stanów Indiana, Illinois, Ohio, Tennessee, Wirginia i Wirginia Zachodnia; a także z Alabamy, Kalifornii, Georgii, Luizjany, Marylandu, Missisipi, Karoliny Północnej, stanów Nowy Jork i Teksas… Czasem sznur pojazdów ciągnął się przez ponad trzydzieści kilometrów.

Roger Ford opublikował ten post w październiku 2020 roku na profilu facebookowym organizacji East Kentucky Patriots z hrabstwa Pike, gdzie miesiąc później osiemdziesiąt procent wyborców zagłosowało na Donalda Trumpa³⁰¹. Karawany ozdobionych amerykańskimi flagami pojazdów przejechały z rykiem klaksonów również przez hrabstwa Perry, Hazard i Knott³⁰². W zachodniej części Kentucky paradę łodzi na rzece Ohio urozmaicili spadochroniarze i helikopter³⁰³.

Kiedy o dziesiątej rano Roger Ford w czapeczce MAGA, z łokciem wystawionym przez okno samochodu, uśmiechając się do kamerki smartfona, wyruszył na czele karawany z parkingu między restauracjami Sam’s Hot Dogs i Kentucky w Coal Run, żegnał go tłum. Wśród zebranych na chodnikach było sporo osób ubranych na czerwono, biało i niebiesko. „Z początku jechaliśmy zderzak w zderzak i wróciliśmy dopiero o szóstej po południu” – opowiadał Ford. W jego głosie pobrzmiewał entuzjazm. „Taki człowiek jak Donald Trump to piorun w słoju”.

Tryskający energią pięćdziesięciotrzylatek o rzednących jasnych włosach i powściągliwym uśmiechu, ubrany w białe spodnie i koszulę, bez oporów wyłuszczał mi swoje poglądy na życie. Niektórzy z moich rozmówców mówili natarczywie, jakby to była ich ostatnia szansa na dojście do głosu; inni wypowiadali się niechętnie i z ociąganiem. Natomiast Roger przekazywał swoje myśli w sposób w prosty i bezpośredni. Już jako dorosły opisał siebie na profilu facebookowym Szkoły Podstawowej w Greasy Creek w następujących słowach: „Kentakijczyk z urodzenia, Południowiec z łaski Pana, Wolnomularz i Shriner³⁰⁴”. Bronił prawa do życia i policjantów, był przeciwnikiem podatków i edukacji publicznej, popierał budowę muru, akcję antyafirmacyjną i walkę z regulacjami. W czasie przejażdżki po okolicznych wioskach tłumaczył mi, że jazda w zapiętych pasach bezpieczeństwa jest bardziej niebezpieczna niż bez nich. Jako pełen inwencji przedsiębiorca i człowiek oczytany postawił sobie ambitny cel rozwiązania problemów regionu. Dlatego w 2010 roku wystartował z ramienia Republikanów w wyborach do legislatury stanowej i chociaż przegrał, nadal uważnie śledził politykę.

Podłoże gniewu

W 2019 roku większość Amerykanów czuje, że w kraju pogłębiają się podziały i narastają gniewne nastroje. Siedemdziesiąt procent respondentów ogólnokrajowego badania ośrodka Barba zgodziło się ze stwierdzeniem, że „w ostatnich pięciu latach wzmogły się” przestępstwa z nienawiści i mowa nienawiści. Na pytanie o przyczynę dwie trzecie ankietowanych wskazało „zachęcanie i podsycanie przez polityków” oraz wzmacniający efekt mediów społecznościowych i internetu. Konkretnie odpowiedziało tak osiemdziesiąt procent czarnych i sześćdziesiąt siedem procent białych. Blisko dwie trzecie wszystkich respondentów przyznało, że w ich odczuciu podziały polityczne w kraju uległy zaostrzeniu³⁰⁵.

W Partii Republikańskiej narodził się ruch „Stop the Steal”, wewnętrznie spójny, ale przesycony narastającym gniewem na republikanów, którzy do niego nie przystąpili; na demokratów i na rząd federalny w ogóle. Moi rozmówcy mieli na jego temat różne opinie. Ruth Mullins, John Rosenberg i doktor Budgy obserwowali „Stop the Steal” z pozycji neutralnej, ale Alex martwił się o swojego przyjaciela, ponieważ czuł, że Henry niezdrowo się w to angażuje. Wyatt Blair podchodził do „Stop the Steal” z entuzjazmem, lecz nadal zza krat. Tommy Ratliff i James Browning, obecnie pracujący jako terapeuci uzależnień, przyglądali się rozwojowi wydarzeń z boku. Andrew Scott, zagorzały republikanin, pamiętający jednak o swojej roli burmistrza Coal Run, nie chciał uchodzić za „zbyt upolitycznionego” w oczach wyborców i próbował pomóc mi zrozumieć, dlaczego niektórzy miejscowi są wściekli.

Interesowało mnie, jaka droga przywiodła tych ludzi do gniewu i nienawiści, które część z nich – między innymi Roger Ford – nazywali „ostatnią deską ratunku”. Skąd się to wzięło? Wydawało się, że osoby, które poznałam, nie żywią nienawiści. Później, po zamieszkach na Kapitolu 6 stycznia 2021 roku, wielu miejscowych unikało obcych, ponieważ FBI tropiło uczestników rozruchów i panowała atmosfera skrajnej ostrożności. Można powiedzieć, że szukałam kogoś wściekłego, kto byłby tak miły i wytłumaczył mi, dlaczego on sam i wielu innych są wściekli. Los podsunął mi Rogera Forda.

Piękno ładu

Po kilku rozmowach zapoznawczych Roger zaprosił mnie na całodniowy objazd po okolicy, w której się urodził i dorastał. Wczesnym rankiem wyruszyliśmy z Pikeville na południe. Jechaliśmy coraz węższymi krętymi górskimi drogami. Minęliśmy remizę ochotniczej straży pożarnej w Greasy Creek, Kościół Baptystów Wolnej Woli, Adam’s Affordable Homes [rodzinną firmę zajmującą się sprzedażą i konserwacją używanych przyczep mieszkalnych], cmentarzyk na zboczu w Ford’s Branch. Przejeżdżaliśmy obok miejsc, gdzie mieszkał, i sklepików należących do jego krewnych. Po drodze zatrzymaliśmy się na lunch w taniej restauracyjce. „To moja krewna – powiedział o sympatycznej kelnerce – jestem tu spokrewniony z wszystkimi”. Usiadłam przy stoliku, a on przystanął przy kontuarze i opowiadał dziewczynie, gdzie mnie zamierza zabrać. Poradziła mu: „Och, tam jej nie zawoź, nigdy nie wiadomo, co pomyśli sobie ktoś obcy”. Powtórzył mi to, gdy wracaliśmy do samochodu.

Droga, którą jechaliśmy na cmentarz na zboczu, zmieniła się w wąską uliczkę.

– A co, jak dwa samochody jadą z naprzeciwka? – zapytałam.

– Ludzie znają drogę na pamięć i kierowca, który ma bliżej do mijanki, się cofa. Wszyscy jesteśmy tu sąsiadami – odparł Roger. Trochę później zauważył: – W Pikeville niektórzy patrzą z góry na mieszkańców wiosek zabitych dechami, tak samo jak Louisville patrzy z góry na Pikeville, a Waszyngton na Kentucky.

Przy prowadzącej na cmentarz ścieżce, gdzie spoczywali przodkowie Rogera, stała drewniana wiata z ławkami; podobne konstrukcje zauważyłam na innych cmentarzach, które odwiedziliśmy wcześniej. Można w nich było posiedzieć, pomedytować, może pośpiewać. Służyły, bardziej kiedyś niż teraz, żałobnikom.

Doszliśmy do pomalowanego na biało drewnianego uniwersalnego kościółka protestanckiego. Drzwi były otwarte, ławki puste. Przeszliśmy do przodu, gdzie kiedyś w którąś niedzielę przed kurczącym się zgromadzeniem stanie pastor. (Zgodnie z wymaganiami Kościoła: mężczyzna przestrzegający zasad wiary, zgodnie z obyczajem – ktoś, na kim nie ciąży podejrzenie o homoseksualizm). Usiedliśmy w ławce. „Zauważyłaś, że z tyłu ławki nie ma przegródki na książeczki z hymnami? Dawniej nie było tu książeczek z hymnami, bo ludzie nie umieli czytać” – wyjaśnił Roger. – „Pastor śpiewał wers hymnu, a wierni powtarzali po nim”. Aby mi to zilustrować, zaśpiewał pierwszą linijkę Amazing Grace: „Już wstaje blask w porannej mgle…”. Przyłączyłam się do niego.

Bieda i analfabetyzm miały korzenie w historii, a Roger był historykiem. Poznając go lepiej, zrozumiałam jednak, że był też strażnikiem kodeksu honorowego, sposobu życia, za który nie chciał być obarczany wstydem.

Gdy zapytałam o jego rodzinę, zaczął opowiadać o swoim prapraprapradziadku, człowieku sprzed kilku stuleci, który otrzymał nadział gruntu za zasługi w czasie wojny o niepodległość. To po nim dostał imię. Wiedza Rogera o jego przodkach obfitowała w zdumiewające szczegóły. („Ojciec mojej praprababci walczył po stroni Unii w 45. Pułku Piechoty z Kentucky, Kompania C”).

Jak to często w tych stronach, historia rodziny Rogera łączyła się z węglem. „Zanim dziadek został pastorem Kościoła Chrystusa w Greasy Creak, był górnikiem. Tata był szeryfem hrabstwa Pike i nauczycielem w szkole podstawowej w Greasy Creek. Uczył matematyki i przyrody w klasach od szóstej do ósmej. Był wobec mnie wyjątkowo surowy, żeby nikt nie posądził go o to, że mnie faworyzuje” – wspominał z uśmiechem. W młodości jego ojciec pracował jako grabarz. Kilku wujków pracowało na kolei. Jeden był pastorem, drugi fryzjerem męskim, a trzeci wykładał literaturę angielską w miejscowym koledżu publicznym.

Roger pochodził z rodziny silnie zakorzenionej w klasie średniej i w odróżnieniu od Davida Maynarda nie miał kompleksów z powodu tego, że urodził się po niewłaściwej stronie wzgórza. W dzieciństwie nie musiał się bać wujka ćpuna z sąsiedniej przyczepy. Nie słuchał też pijackich kłótni rodziców, takich jak te, które do późna w nocy nie pozwalały zasnąć małemu Tommy’emu Ratliffowi. Wystartował z dobrej pozycji i rozwijał się konsekwentnie jako biznesmen z ambicją przywrócenia hrabstwu Pike porządnych miejsc pracy. Roger Ford i jemu podobni tworzyli grupę, o której zaczęłam myśleć jako o elicie zostających w tyle. W toku moich wcześniejszych badań nad entuzjastycznymi zwolennikami Tea Party w Luizjanie odkryłam, że najbardziej zagorzali fani Donalda Trumpa rekrutowali się nie z dołów społecznych – spośród niepiśmiennych i głodnych – lecz z aspirujących lub zamożnych mieszkańców regionu, który sam znajdował się w fatalnej sytuacji.

Wstyd bałaganu

Roger kojarzył Demokratów z permisywnością i bałaganem. Czarni szabrownicy w czasie marszu Black Lives Matter w Portland w stanie Oregon, kobiety pozywające mężczyzn za najbłahszą próbę podrywu, hordy nielegalnych imigrantów, dopuszczona do mainstreamu transpłciowość – to wszystko w jego oczach składało się na narastający, budzący grozę chaos, którego Demokraci właściwie nie próbowali nawet okiełznać.

Bodaj najbardziej Rogera niepokoiło jednak przyzwalanie na płynność płciową lub wręcz zachęcanie do niej. W Pikeville odbył się skromny Marsz Równości z finałem w miejscowym parku. „Mężczyźni poprzebierani za kobiety kręcili się tam, gdzie mogły ich zobaczyć małe dzieci” – powiedział. Później pokazał mi na smartfonie filmik z transkobietą i aktywistką Rose Montoyą, która podczas Miesiąca Dumy pokazuje się topless, śmieje się do kamery i potrząsa piersiami na trawniku przed Białym Domem. Po Montoyi na ekranie pojawił się Biden mówiący, że geje i osoby transpłciowe należą do najodważniejszych ludzi, jakich zna. Montoya otrzymała potem zakaz wstępu na teren Białego Domu i przeprosiła za swoje zachowanie, ale zanim to się stało, stacja Fox News zdążyła rozpowszechnić szokujące wideo wśród swoich misjonarzy wstydu³⁰⁶.

Roger nie uważał transpłciowości za prywatną sprawę 1,03 procent Amerykanów, których bezpośrednio dotyczyła, ani za kwestię akceptowania różnic³⁰⁷. Dla regionu, który już borykał się z wielkimi trudnościami, stanowiła o jeden wstrząs za dużo. Roger miał poczucie, że na jego ukochaną małą ojczyznę spadła lawina problemów: utrata dobrych miejsc pracy, emigracja, rozpad małżeństw, narkotyki. „Musimy sobie z tym wszystkim radzić i naprawdę nie mamy lekko – powiedział mi. „A wy na dodatek wprowadzacie modę na wybieranie sobie płci? Dokąd zmierzamy? Uważam, że większość tego to wina Demokratów. Kościół buduje stabilność, a gdzie jest ich pomoc dla Kościoła?”. Postrzegał Demokratów jako partię permisywności i rozwiązłości, która prowadzi do wstydu.

Roger był dumny z tego, że jest człowiekiem „prawa i porządku” i członkiem Dwudziestej Dziewiątej Loży Braterskiego Zakonu Policjantów. Po manifestacji Black Lives Matter w Pikeville przyczynił się do zorganizowania w mieście wiecu pod hasłem Back to the Blues³⁰⁸. Ale niektóre prawa budziły jego wątpliwości. „Jest taka fantastyczna meksykańska restauracja, do której uwielbiamy z żoną chodzić. Zaprzyjaźniliśmy się z kelnerem. Nie chcę podawać nazwy ani imienia. José [pseudonim] jest młodszym bratem właściciela; miły gość, pracuje od rana do nocy. Do późna zbiera brudne naczynia ze stolików, w weekendy widzę, jak kosi trawniki. Pracuje ciężej niż wielu tutejszych”. José miał sporo cech, które Roger podziwiał u swoich przodków i chciałby widzieć u większej liczby rodaków. „Jako czternastolatek nielegalnie przekroczył granicę. Nie miał grosza przy duszy, nie mówił po angielsku, przejechał autostopem z El Paso do Nashville, bo myślał, że tam mieszka jego brat, który w międzyczasie przeniósł się do Pikeville. W końcu dotarł tutaj. Teraz pracuje osiemdziesiąt godzin tygodniowo i płaci podatki. Kiedy zachorował na covid – opowiadał Roger – bał się pójść do lekarza. Obiecałem mu, że jeśli gorączka podskoczy mu powyżej trzydziestu dziewięciu stopni, załatwię mu pomoc medyczną. Kiedy [w 2016 roku] Trump wygrał wybory, powiedział mi: «Będę musiał wyjechać». Odparłem, że tylko przestępcy muszą wyjeżdżać. Zwierzył mi się, że rozmawiał z innymi nielegałami i że przestępcy już wyjechali. Powiedziałem, że zapłacimy mu za prawnika, a on na to: «Zabiję cię». Chyba chciał dać mi w ten sposób do zrozumienia, że jestem dla niego jak rodzina”. – Roger się zaśmiał. „Dałem mu trumpowską nalepkę na zderzak. A teraz na trawniku przed jego domem stoi wielka tablica ze sklejki, metr dwadzieścia na dwa czterdzieści, z plakatem «2020 Trump»”. W jednej z naszych późniejszych rozmów Ford zignorował słowa Trumpa głoszącego, że imigranci są „szkodnikami” zatruwającymi amerykańską „krew” oraz zapowiedź kandydata na prezydenta, że jeśli wygra wybory w 2024 roku, użyje wojska do pozbycia się z kraju ludzi takich jak José. „W pewnych kwestiach się nie zgadzamy”.

Zastanowiło mnie również to, że kiedy Roger usłyszał o szturmie na Kapitol 6 stycznia, w pierwszym odruchu nie pomyślał wcale o idei „prawa i porządku”. Założył, że łamiącymi prawo byli członkowie Antify, którzy teraz próbują oczerniać zwolenników Trumpa. Potem uznał, że media rozdmuchują aferę, przedstawiają zajście w sposób „pozbawiony proporcji”. Również autor artykułu wstępnego w „Appalachian News-Express” zbył 6 stycznia jako „jeszcze jedną wyreżyserowaną pod kamery ustawkę”³⁰⁹. Nie tylko oni myśleli w ten sposób. W moich dwu-, trzygodzinnych rozmowach kwestia 6 stycznia pojawiała się tylko wtedy, gdy sama ją poruszałam. To samo dotyczyło rządów prawa. Ożywione dyskusje biegły w różnych kierunkach – broń, aborcja, ceny paliw, przejęzyczenie Bidena, mężczyzna z owłosionymi nogami w damskiej toalecie, woke – lecz, z jednym wyjątkiem latem 2023 roku, nikt nawet nie wspomniał o grożeniu śmiercią wiceprezydentowi i członkom Kongresu w styczniu 2021, słowach Trumpa o straceniu ówczesnego przewodniczącego Kolegium Połączonych Szefów Sztabów, generała Marka Milleya ani próbie siłowego odwrócenia prawomocnych wyników wyborów. Kiedy do tego nawiązywałam, jedna osoba odparła: „Demokraci w kółko wałkują jeden temat: przesłuchania w sprawie 6 stycznia”; inna skomentowała: „To problem tych na górze [bogatych], a my tu nie wiemy, jak zapłacić za benzynę, która drożeje z dnia na dzień. Obniżcie inflację, a potem możemy pogadać o czym innym”. Przez dwa i pół tygodnia, które w 2023 roku spędziłam w Pikeville na rozmowach z mieszkańcami miasta, trafiłam tylko na jedną osobę, która sama z siebie z wspomniała z głębokim niepokojem o rozruchach 6 stycznia. Była nią pochodząca z Libanu farmaceutka, która pamiętała dramatyczne momenty z dzieciństwa, kiedy jej ranny ojciec przewoził ją samochodem przez strzelaninę podczas zamachu stanu w Bejrucie.

Można było odnieść wrażenie, że jakieś zewnętrze siły popychają świat Rogera Forda w stronę bolesnego rozłamu. Prawica dostrzegała sygnały alarmowe w przedłużającej się recesji i niepowstrzymywanym (czy wręcz wspieranym) „upadku kulturowym” w postaci przyzwolenia na więcej niż dwie płcie. Do tego dochodziły „wojna z węglem” i palący problem inflacji. (Na dystrybutorach na niektórych stacjach benzynowych w Kentucky pojawiły się naklejki z wizerunkiem Bidena i słowami: „To moja robota!”. Nikt jednak nawet słowem nie wspominał o rekordowych w tamtym czasie zyskach koncernów naftowych Chevron, Shell i Exxon³¹⁰). Natomiast dla lewicy sygnałem alarmowym stała się bezprecedensowa brutalność wydarzeń 6 stycznia.

Od dziesięcioleci nożyce poziomu zamożności rozwierają się coraz szerzej i obie partie akceptują to zjawisko, do którego dodatkowo przyczyniło się osłabienie związków zawodowych. Dawniej postulat godziwych zarobków zapewniał Partii Demokratycznej głosy robotników. W książce Winner-Take-All Politics: How Washington Made Rich Richer – And Turned Its Back on the Middle Class [Polityka „zwycięzca bierze wszystko”. Jak Waszyngton doprowadził do tego, że bogaci stali się jeszcze bogatsi – i jak się odwrócił plecami od klasy średniej] Jacob Hacker i Paul Pierson piszą, że trwające od lat 70. XX wieku obniżanie podatków dla najbogatszych, deregulowanie korporacji i upadek organizacji zawodowych pod rządami zarówno republikańskich, jak i demokratycznych administracji przyczyniły się do powstania głębokiej przepaści między bogatymi i pozostałą częścią społeczeństwa³¹¹. Co ciekawe, w rozmowach, które prowadziłam, kwestia podziałów klasowych wydawała się jednocześnie żywa i uśpiona. W 2023 roku na pierwsze miejsce listy przebojów „Hot 100” tygodnika „Billboard” szturmem wdarła się boleśnie szczera piosenka muzyka country Anthony’ego Olivera o tym, że „zarabiamy gówniane pieniądze” i „nie mamy co jeść”, podczas gdy wszystkie dobra trafiają w ręce znajdujących się daleko stąd „bogaczy, na północ od Richmond”, co jak głosiły słowa, jest „cholerną hańbą”. Jednak nierówność klasowa jako kwestia polityczna, w odróżnieniu od biedy jako takiej, rzadko pojawiała się w wypowiedziach zwolenników Trumpa. Joe Bidenowi z pewnością brakuje charyzmy, ale to on zapoczątkował politykę ściągania z bogatych „uczciwej części”, ograniczania monopoli, chronienia związków zawodowych i podniesienia podatków. Czas pokaże, czy te rozwiązania doprowadzą do „wyrównania kursu”. Tymczasem media nadal dzielą wyborców, skupiając obie strony w osobnych bańkach, ponieważ żerowanie na podziałach i konfliktach zawsze podnosi zyski. Niektóre sieci telewizyjne, na przykład Fox News, świadomie publikowały fałszywe raporty o rzekomej „kradzieży” wyborów prezydenckich w 2020 roku. Tak wyglądała sytuacja, kiedy w końcu 2020 roku Donald Trump zwrócił się ze swoim przesłaniem do mieszkańców piątego okręgu wyborczego Kentucky, w tym do Rogera Forda.

Nie do zdarcia

Zastanawialiśmy się z Rogerem, co wzbudziło aż tak silny entuzjazm dla Donalda Trumpa w uczestnikach zmotoryzowanej parady w hrabstwie Pike?

– Co o nim myślisz jako o człowieku? – zapytałam go przy kawie pewnego czerwcowego popołudnia.

– Trump ma potężną osobowość – odparł ze śmiechem. – Musi być słyszany, by czuł się ważny. To dobrze, bo potrzebujemy wielkiego mikrofonu.

Inny z moich rozmówców również podzielał ten pogląd: „Wiele osób sądzi, że Donald Trump jest skoncentrowanym na sobie narcyzem, i to oczywiście prawda. Ale jeśli startuje po naszej stronie, to dla nas dobrze”. Cechy często uważane za dyskwalifikujące (samolubność, narcyzm, mściwość, skłonność do okrucieństwa) zdaniem Rogera Forda, Andrew Scotta i wielu innych w tym wypadku stanowiły zalety. Jak z tego wynika, w regionie Appalachów inne zasady wpajano dzieciom w szkołach, a całkiem innych oczekiwano od człowieka z „potężną osobowością”, którego mieszkańcy regionu chcieli na swojego przywódcę. Jemu było wolno. Słyszałam raz po raz, że dzięki temu był „dla nas” użyteczny.

Wiele silnych osobowości zapisało się na kartach historii: ojciec Charles Coughlin, populistyczny katolicki kaznodzieja, który w latach 30. XX wieku pouczał rzesze bezrobotnych; Huey Long, gubernator Luizjany na przełomie lat 20. i 30. XX wieku, który głosił hasło: „Kura w każdym garnku”, ale głównie napełniał własny; Theodore Roosevelt i wielu innych. Według Rogera Donald Trump grał w tej lidze.

Według niego Trump nie tylko miał potężną osobowość, lecz również był twardzielem. Na dużo wcześniejszym etapie kariery korzystał z usług skompromitowanego prawnika Roya Cohna. Roger uważał to za dobry znak, dowód na to, że Trump jest twardy i się nie certoli. Jednak Roy Cohn, który w latach 50. odegrał czołową rolę w śledztwach senatora Joe McCarthy’ego przeciwko rzekomym komunistom, słynął nie tylko ze skuteczności, lecz także z braku skrupułów. Pod koniec życia został wykluczony z palestry za mataczenie, krzywoprzysięstwo i wymuszenia³¹². Ale Roger uważał, że robił to w słusznej sprawie, bo w obronie zagrożonego regionu i zagrożonego sposobu życia – i nie zaszkodziłoby, gdyby Trump miał w drużynie takiego prawnika. Cel najwyraźniej uświęcał środki.

„Bóg dał nam Donalda Trumpa jako niedoskonałego posłańca, by uporządkował sprawy na ziemi” – ku mojemu zaskoczeniu powiedział Roger. „Trump jest stały, niezmienny, nieustępliwy” – dodał radośnie. „Jest nie do zdarcia. Donald Trump jest tylko jeden” – podkreślił. „Bóg czasem wybiera sobie niedoskonałych posłańców – mówił dalej – znamy takie przypadki z Biblii. Noe był pijakiem. Abraham też. Dawid zamordował męża kobiety, z którą się później ożenił. Mieli wady, ale Bóg wykorzystał ich do swoich celów”.

Zgodnie z takim rozumowaniem wady moralne Trumpa – narcyzm, upór, mściwość i niezdolność do odczuwania wstydu – były „narzędziami w rękach Boga”. Region Appalachów pozostawiono na łasce losu. Bóg znalazł ludzkie narzędzie, by przywrócić mu utraconą dumę.

Przekonanie, że Trump został zesłany przez Boga, zyskało dużą popularność wśród lokalnych republikanów, a zwłaszcza duchownych. Roger od dziecka należał do Kościoła Chrystusowego w Greasy Creek, którego pastorami byli jego ojciec i dziadek – w dzieciństwie w każdą niedzielę grał tam na pianinie. Rob Musick – energiczny duszpasterz akademicki i katecheta Uniwersytetu w Pike, próbujący przerzucać mosty między zwolennikami i przeciwnikami Trumpa – zaoferował, że zapozna mnie z pastorami popierającymi republikańskiego kandydata na prezydenta. Rozmowy z dwoma ewangelikalnymi pastorami, których przedstawił mi Rob, odsłoniły przede mną wiele mniej lub bardziej pragmatycznych sposobów łączenia przez zwolenników Donalda Trumpa jego osoby z Bogiem.

Pewnego dnia pojechaliśmy do Elkhorn City, pół godziny jazdy na południowy wschód od Pikeville, by w jednej z tamtejszych kawiarni spotkać się z wielebnym D.R. Harrisonem, łysym mężczyzną o atletycznej sylwetce i w ciemnych okularach. Mówiąc, zwracał się do wielebnego Musicka i pochylał się nad stołem w intensywnym skupieniu, jakby jakaś wewnętrzna siła wypychała słowa z jego ust. „Trump nie postępuje jak chrześcijanin, ale bardzo pomógł Kościołowi” – powiedział. Pastor Harrison odszedł ze stanowiska w kościele baptystycznym w Elkhorn City, by jako świecki kaznodzieja jeździć z misją ewangelizacyjną po kraju; organizował spotkania modlitewne w terenie i miał na swoim koncie niejedno przebudzenie wiary. Akurat przebywał z krótką wizytą w domu. „Statystyczny chrześcijanin jest zniechęcony, przygnębiony i pełen obaw. Wydaje mu się, że Szatan przejął kontrolę nad światem” – tłumaczył. „Wybory w 2020 zostały ukradzione, a ja chcę je odzyskać. Poprzez spotkania modlitewne i przebudzenia wiary odzyskujemy nasz naród”.

Wielebny Harrison pomagał słynnemu kaznodziei z Tennessee, Gregowi Locke’owi, którego nazywał „papieżem ruchu Niezależnych Baptystów” i człowiekiem blisko Trumpa. Rzeczywiście 6 stycznia Locke modlił się z zebranym w Waszyngtonie tłumem, stojąc na podwyższeniu obok Donalda Trumpa. Harrison wyjaśnił, że przygotowuje podkłady muzyczne dla Locke’a i że kaznodzieja płaci za jego przyczepę mieszkalną oraz pokrywa wydatki na życie. „Robiliśmy spotkania przebudzeniowe w Waszyngtonie dla tysięcy ludzi” – opowiadał Harrison. „Ewangelizowaliśmy mężczyzn w Georgii. Czterysta dzieciaków dostało od nas buty. Mamy specjalną przyczepę z jordanami. Podczas ewangelizacji dla mężczyzn w Georgii nasi ludzie chodzili i pytali, kto chce jaki rozmiar i kolor. Rozdawaliśmy farmerom buty, które normalnie kosztują po sto pięćdziesiąt dolarów para. Czasem musieliśmy odcinać metki, żeby rodzice nie zwrócili ich do sklepu i nie wydali pieniędzy na narkotyki” – dodał. Harrison powiedział, że po dramatycznej powodzi w Kentucky w 2020 roku wielebny Locke „wysyłał czeki”.

Ale ta działalność miała również swoją przerażającą stronę. Greg Locke należał do Black Robe Regiment, ugrupowania „chrześcijańskich nacjonalistów”, którzy wierzyli, że wybory w 2020 roku zostały ukradzione, i ślubowali, że w razie konieczności staną w obronie Trumpa z bronią w ręku³¹³. Harrison był synem policjanta z Oklahomy; zakończył edukację na liceum i kiedyś popierał umiarkowanych demokratów. Wkrótce zamierzał wrócić w trasę razem ze swoją żoną i czworgiem dzieci, z których troje adoptował („Skoro wzywam do ochrony życia poczętego, nie mogę być gołosłowny”), by przygotowywać podkład muzyczny do występów Locke’a, apologety i orędownika Trumpa.

Inny pastor z Elkhorn, Dan Fraley, popierał Trumpa nie tylko z powodu jego użyteczności dla Kościoła. Chodziło mu o coś znacznie więcej: „Wiele rzeczy odbywa się w sposób niejawny, a Trump położy temu kres”. Fraley, delikatny, ciemnowłosy czterdziestolatek, spotkał się ze mną i wielebnym Musickiem przy stole piknikowym w niewielkim parku w Elkhorn. Był synem górnika i dawniej też popierał demokratów. Zanim przeszedł w stan spoczynku, uczestniczył w trzech misjach sił specjalnych Armii Amerykańskiej jako kapelan. W czasie służby widział koszmarne rzeczy, których nigdy nie zdoła wyrzucić z pamięci. Teraz wiódł spokojniejsze życie i był dumny z tego, że powiększył swoje zgromadzenie z czterech wiernych do dwudziestu w środy i sześćdziesięciu w niedziele.

Bieżące informacje Fraley czerpał z portalu Breitbart, który przeglądał na smartfonie, zaś źródłem dodatkowej „wiedzy” był dla niego QAnon, którego profil przez jakiś czas śledził na Telegramie. QAnon rzekomo miał dostęp do najściślej strzeżonych tajemnic i ujawniał knowania głębokiego państwa. Fraley wierzył, że wybory w 2020 roku zostały „skradzione”, że uczestników protestów 6 stycznia odgrywali aktorzy i że Hollywood jest „kontrolowane przez Chiny”. Wyczuwał działanie mrocznych sił: CIA, Narodowej Agencji Bezpieczeństwa, a nawet Delta Force i sił specjalnych marynarki wojennej. Demokraci „pili krew dzieci”, Trump był wielkim demaskatorem, tym, który wie, mężem opatrznościowym. Istniały jednak granice tego, czemu był w stanie dać wiarę. „Uważnie czytałem QAnona – powiedział nam – dopóki nie zaczął mówić o reptilianach. To jest kompletnie bez sensu”.

Głęboka historia: dobry łobuz, zły łobuz

W Obcych we własnym kraju postawiłam tezę, że oprócz politycznej retoryki, głoszonych ideałów i wyobrażenia o prawdzie, każdy z nas ma „głęboką historię”. To historia „czuję się, jakby” – historia, którą opowiadają emocje. Nie posługuje się chłodnym osądem³¹⁴. Nie operuje faktami. Opowiada, jak wygląda rzeczywistość w świecie emocji. Doszłam do wniosku, że istnieją dwie różne głębokie historie, jedna dla prawicy, a druga dla lewicy³¹⁵.

W centrum prawicowej głębokiej historii jest mężczyzna, cierpliwie czekający na swoją kolej w ogonku, który pnie się pod górę do amerykańskiego snu. Bolą go nogi. Myśli, że powinien być już na szczycie, ale kolejka stoi w miejscu. Znajduje się stosunkowo daleko od szczytu, ale rzadko ogląda się za siebie i nie dostrzega, jak wielu ludzi, szczególnie kolorowych, jest jeszcze dalej. W pewnym momencie zauważa, że jakieś osoby wciskają się przed niego. Kim są ludzie, którzy wpychają się do kolejki? To wykształcone kobiety i czarni, przepchnięci do przodu, jak mu się wydaje, za sprawą akcji afirmatywnej. To także imigranci, uchodźcy i dobrze opłacani urzędnicy państwowi. Widzi demokratycznego prezydenta, który macha do tych ludzi ręką. Zastanawia się, czy on ich zachęca, by wepchnęli się przede mnie? W innym momencie głębokiej historii jedna ze stojących przed nim osób odwraca się do tyłu i zaczyna go krytykować: „Ty zacofany seksistowski rasistowski homofobiczny rednecku!” – wyzywa go. Dla mężczyzny w kolejce jest to ostatnia kropla, która przelewa czarę goryczy.

Przetestowałam tę głęboką historię na Luizjańczykach, z którymi robiłam wówczas wywiady. Wiele osób odpowiedziało: „Też to przeżyłem” albo: „Czytasz w moich myślach”. Inni dorzucali własne przemyślenie, że stojący w kolejce płacą podatki, które idą na „wciskających się”.

Kiedy opowiedziałam o tej głębokiej historii burmistrzowi Andrew Scottowi, odparł proroczo: „Do zwolenników Trumpa z regionu Appalachów też dobrze to pasuje. Ale nie mówi wszystkiego. Musisz dodać nowy rozdział, który będzie brzmiał tak: «Wśród wciskających się do kolejki jest wielki łobuz, który wszystkich szturcha i wpuszcza swoich przyjaciół, a jak się komuś nie podoba, to go zastrasza. To jest zły łobuz. A potem ludzie w kolejce widzą drugiego faceta, który strasznie zadziera nosa i też jest wredny. To drugi łobuz. Ma wiele rażących wad, ale mu je wybaczasz, bo jest dobrym łobuzem. Staje w twojej obronie; to twój łobuz. Więc kiedy inni go krytykują, bronisz go, nie dlatego że jest idealny, tylko dlatego że to twój łobuz»”.

Pod koniec 2022 roku organizacja Trumpa zaczęła sprzedawać cyfrowe karty kolekcjonerskie – niewymienialne tokeny po dziewięćdziesiąt dziewięć dolarów za sztukę. Na jednej z nich widnieje twarz Trumpa przytwierdzona do muskularnego ciała supermena w czerwonej pelerynie i z laserowymi oczami; na innych były prezydent występuje jako bejsbolista lub kowboj³¹⁶ – wszystkie sugerują, że jest „dobrym łobuzem”.

Kiedy powtórzyłam opowieść o dobrym łobuzie moim lewicowym przyjaciołom, nie bardzo wiedzieli, co o tym myśleć. Kto był pierwszym łobuzem? Co takiego złego robił? Czy Bidenowska ustawa o odbudowie gospodarczej (tak zwana Build Back Better) nie przyczyniła się do powstawania lepszych miejsc pracy i do odtwarzania klasy średniej? Czy nie pomagała bardziej czerwonym stanom niż niebieskim? O czym oni mówią?

Za to Roger Ford nie miał najmniejszego problemu z odgadnięciem, kto jest pierwszym łobuzem. Właściwie istniała cała banda łobuzów: Partia Demokratyczna, CNN, rząd federalny (z wyłączeniem wojska) i orędownicy wielkich miast pogardzający wiejską Ameryką. Wspólnie przywłaszczyli sobie potężną, jak uważał, machinę dumy. Roger przeanalizował CNN i MSNBC. „Nie ma dnia, żeby nie jechali po Donaldzie Trumpie” – stwierdził krytycznie. Według Rogera zły łobuz bił dobrego łobuza. „Dobry łobuz” był potrzebny ubogim mieszkańcom Appalachów, ponieważ, jak uważał Roger, Partia Demokratyczna i rząd w Waszyngtonie byli jeszcze więksi i jeszcze gorsi.

Historia kradzieży: od straty do kradzieży, od wstydu do obwiniania, od ofiary do mściciela

Zastanawiałam się jednak, co sprawiało, że Roger Ford i jemu podobni nadal tak twardo bronili wersji Trumpa o ukradzionych wyborach w 2020 roku mimo rosnącej liczby dowodów prawnych, że nie zostały sfałszowane. Ford był człowiekiem myślącym i dumnym z tego, że zawsze stara się rozważyć sprawę z każdej strony. Czuł entuzjastyczne poparcie dla Trumpa wśród uczestników zmotoryzowanej parady i wiedział, że były prezydent ma rzesze zwolenników w całym regionie. Zdawał sobie także sprawę, że piąty okręg wyborczy Kentucky nie zawsze dostawał takiego prezydenta, na jakiego głosował, i nie trzeba było w tym celu kraść wyborów. Pamiętał, jak mieszkańcy Appalachów zagłosowali na demokratycznych prezydentów – Jimmy’ego Cartera w 1976 i Billa Clintona w 1992 i w 1996 roku – i jak większość zwolenników Republikanów filozoficznie zaakceptował werdykt wyborców. Zauważył, że zdarzało się już, że wyniki wyborów budziły wątpliwości, na przykład w 2020 roku, gdy George Bush rywalizował o fotel prezydenta z Alem Gore’em, więc podważanie wyniku wyborów nie było rzeczą bez precedensu. Zgadzał się jednak, że to, co się działo teraz, było czymś nowym.

Równolegle działały dwie siły. Po pierwsze, narracja o „kradzieży” zdobywała coraz większą popularność. Po drugie, rosła liczba rozstrzygających dowodów prawnych, że wybory prezydenckie w 2020 nie zostały ukradzione.

Od 2012 roku określenie „skradzione” wielokrotnie pojawiało się w przemówieniach i postach Donalda Trumpa. Prezydenturę Baracka Obamy nazwał „kompletną lipą”³¹⁷. Przed wyborami w 2016 roku oświadczył, że jeśli ich nie wygra, to znaczy, że będą skradzione. Ta idea została podchwycona przez jego zwolenników. Rodzina Shei Maynard, ciotka i wujowie Tommy’ego Ratliffa, wujowie i kuzyni Jamesa Browninga uwierzyli w kradzież wyborów. Republikanin Hal Rogers, kongresmen z piątego okręgu wyborczego Kentucky, w którym leży Pikeville, oświadczył, że jego zdaniem zostały „skradzione”³¹⁸. Według CNN w maju 2023 roku to przekonanie podzielało trzydzieści trzy procent wszystkich Amerykanów i sześćdziesiąt trzy procent republikanów³¹⁹. Narodził się ruch Stop the Steal³²⁰.

Oczywiście nie wszyscy, których poznałam we wschodnim Kentucky, myśleli tak jak Roger Ford. „Trump jeszcze przed wyborami powiedział, że jeśli nie wygra, to tylko dlatego, że wybory zostaną skradzione” – zauważył James Browning, pracujący obecnie w klinice leczenia uzależnień New Beginnigs [Nowy Początek]³²¹. „Jak myślisz, czy zagrałbym w szachy z facetem, który przed rozpoczęciem partii mówi, że jeśli wygram, to znaczy, że oszukuję? Poważnie?”

James uniósł brwi, a przez jego twarz przemknął uśmiech.

Kiedy powtórzyłam jego uwagę Rogerowi Fordowi, roześmiał się, ale po chwili powtórzył, że „wybory w 2020 roku zostały skradzione”.

Prezydent Trump, powtarzający jak katarynka, że wybory zostały skradzione, wezwał do „zerwania” Konstytucji Stanów Zjednoczonych, żeby przywrócić mu stanowisko prezydenta³²². W badaniu Uniwersytetu Quinnipiac przeprowadzonym 14 grudnia 2022 roku, po przytoczonej wypowiedzi Trumpa, respondentów zapytano: „Jak być może panu/pani wiadomo, były Prezydent Stanów Zjednoczonych Donald Trump wezwał do zerwania Konstytucji i przywrócenia mu stanowiska. Czy pana/pani zdaniem ta wypowiedź powinna go dyskwalifikować z ubiegania się o fotel prezydenta czy nie?”. Pięćdziesiąt jeden procent ankietowanych odpowiedziało, że „powinna dyskwalifikować” (osiemdziesiąt pięć procent demokratów i pięćdziesiąt dwa procent niezależnych, ale tylko siedemnaście procent republikanów)³²³. Także Roger Ford uważał, że wezwanie do zerwania Konstytucji nie dyskwalifikuje Trumpa, ponieważ wybory zostały „skradzione”.

W tym samym czasie, gdy narracja „skradzionych” wyborów szybko zdobywała popularność po prawej stronie sceny politycznej, kolejne analizy danych dowodziły niezbicie, że nic takiego nie miało miejsca. Associated Press sprawdziło miliony oddanych głosów i wykryło tylko czterysta siedemdziesiąt pięć przypadków naruszenia ustawy. Nawet badania przeprowadzone na zlecenie Trumpa potwierdziły, że wybory były uczciwe³²⁴. Mianowany przez Trumpa prokurator generalny William Barr ogłosił, że wybory nie zostały skradzione. Wiceprezydent Mike Pence stwierdził to samo. Sąd Najwyższy uznał wynik wyborów. Najbardziej wpływowy republikański senator, Mitch McConnell, powiedział, że wybory nie zostały skradzione. Przedstawiciele administracji Trumpa zeznali pod przysięgą, że nie zostały skradzione. Córka byłego prezydenta Ivanka Trump oświadczyła, że wierzy zapewnieniom prokuratora generalnego Barra, iż wybory nie zostały skradzione.

W pierwszych tygodniach po wyborach prezydenckich w 2020 roku zwolennicy Trumpa złożyli sześćdziesiąt dwa pozwy przeciwko państwowym urzędnikom wyborczym. Sześćdziesiąt jeden z nich zostało oddalonych, a w pozostałym przypadku sąd nie znalazł wystarczających podstaw do zmiany wyniku głosowania³²⁵. W tym samym czasie Trump wykonał słynny telefon do sekretarza stanu Georgii, Brada Raffenspergera, także republikanina, i zażądał od niego „znalezienia” głosów na swoją korzyść, ale wybory w Georgii również zostały uznane za uczciwe. Częściowe powtórne liczenie głosów w Wisconsin i Arizonie tylko podniosło wynik wyborczy Joe Bidena w tych stanach³²⁶. 6 stycznia Kongres powołał komisję, która przeprowadziła dziesięć przesłuchań transmitowanych przez stacje telewizyjne; widzowie mogli na własne oczy zobaczyć, jak republikańscy urzędnicy, w tym praktycznie całe najbliższe otoczenie Donalda Trumpa, łącznie z jego szefem personelu Białego Domu, Markiem Meadowsem, zeznają pod przysięgą, że osobiście informowali Trumpa, iż wybory nie zostały skradzione. Komentatorzy Fox News przyznali później, że relacjonując wybory, ani przez chwilę nie wierzyli, iż zostały skradzione.

Mimo coraz liczniejszych dowodów, że do niczego takiego nie doszło, proporcja wyborców przekonanych, że wybory zostały skradzione, utrzymywała się na stałym poziomie i coraz więcej ludzi zastanawiało się, czym to jest spowodowane. Do takich osób należeli także niektórzy moi rozmówcy z hrabstwa Pike, niepopierający ideologii MAGA. James Browning powiedział mi: „Trump jeszcze przed wyborami [pierwszymi, które wygrał] powiedział, że jeśli nie wygra, to tylko dlatego, że wybory zostaną skradzione”. (Trump powtórzył to samo w 2024 roku). „Jak myślisz, czy zagrałbym w szachy z facetem, który przed rozpoczęciem partii mówi, że jeśli wygram, to znaczy, że oszukuję? Poważnie?”

Kiedy temat „skradzionych” wyborów pojawiał się w rozmowach z moimi sąsiadami i przyjaciółmi w Berkeley – mówili, że nie wiedzą, co o tym myśleć. Pierwsze, co im przychodziło do głowy, to rola mediów. Jeden ze znajomych powiedział mi: „Podważający wynik wyborów zwolennicy MAGA funkcjonują w bańce prawicowych mediów, które ich okłamują”. Inni sugerowali, że wyborcy negacjoniści „są niedoinformowani”, „nie wierzą w dowody” albo „dali się oszukać Trumpowi”.

Ryży pasierb

Jednak Roger Ford i wielu innych twardo trzymali się przekonania „skradzione i już”³²⁷. Do wiary, że wybory zostały skradzione, Rogera mogła predestynować jego ogólna nieufność wobec tego, co robił rząd federalny. Ford regularnie wyrażał powątpiewanie co do „rządu federalnego” – „złego łobuza”. Ale badania pokazują, że demokraci nie ufają również władzy w Waszyngtonie, i to w podobnym stopniu, i że ten brak zaufania rośnie, gdy władza jest w rękach przeciwnej partii i maleje, gdy sprawuje ją własna partia³²⁸.

Zastanawiałam się więc, czy było tak, że niektórzy republikanie ufali, a inni wątpili? A jeśli było, to dlaczego? W bardzo ciekawym studium dziennikarze śledczy „The New York Times”, Michael H. Keller i David D. Kirkpatrick, porównali dwie grupy republikańskich wyborców³²⁹. Pierwszą stanowili mieszkańcy okręgów wyborczych, z których pochodziło stu trzydziestu dziewięciu członków Izby Reprezentantów głosujących za odrzuceniem wyniku wyborów prezydenckich – inaczej mówiąc, za uznaniem, że zostały „skradzione”. Drugą – wyborcy z okręgów pozostałych sześćdziesięciu czterech republikańskich reprezentantów, którzy zagłosowali za przyjęciem wyniku wyborów – innymi słowy: zadeklarowali „ufam”³³⁰. Okręgi, które zagłosowały za „skradzionymi”, są generalnie biedniejsze (mają przeciętny roczny dochód na rodzinę o dziesięć procent niższy) niż okręgi, które zagłosowały „ufam”. Mieszkańcy tych pierwszych są słabiej wykształceni³³¹. Okręgi „skradzione” wykazują wyższe wskaźniki zgonów z rozpaczy: w wyniku samobójstw, przedawkowania narkotyków i niewydolności wątroby spowodowanej nadużywaniem alkoholu. Mają wyższy odsetek ewangelikalnych protestantów. Większa część obywateli mieszka na obszarach, gdzie stanowi malejącą mniejszość rasową. Reprezentanci z dziesięciu na dwanaście okręgów wyborczych, w których biali będący od pewnego czasu mniejszością rasową, zagłosowali za uznaniem wyborów za „skradzione”³³². Wielu głosujących w ten sposób kongresmenów reprezentowało okręgi w dawnych stanach Konfederacji, z liczną populacją czarnych. Wyborcy Republikanów, którzy głosowali „skradzione”, częściej oglądali Fox News³³³.

Co ciekawe, żadna z powyższych cech nie pasowała do Rogera Forda. Był dobrze zorientowanym absolwentem Uniwersytetu w Pikeville i zdobył dyplom magistra bezpieczeństwa narodowego na American Military University. Prowadził własne przedsiębiorstwo i dużo podróżował. Jeśli chodzi o media, wyjaśniał: „Oglądam Fox, ale zaglądam też na MSNBC i CNN, żeby zobaczyć, co tam mówią, i słucham BBC”.

Jak już wspomniano, hrabstwo Pike nie odnotowało gwałtownego napływu Afroamerykanów ani imigrantów. W istocie Roger, drobny przedsiębiorca, który chciał zatrudniać najlepszych i najbystrzejszych, narzekał na niedostatek takich potencjalnych pracowników i w tajemnicy pomagał pewnemu nielegalnemu imigrantowi. Z jego punktu widzenia problemem dla hrabstwa był odpływ pożądanego elementu, a nie napływ niepożądanego.

Roger czuł się skrzywdzony i rozgoryczony. Porównywał to, czego nie było w wiejskich hrabstwach, z tym, w co opływały duże miasta. Działał w branży energetycznej i jego praca wiązała się z częstymi podróżami. Wyjazdy do Wyoming, Missouri, Wirginii Zachodniej, Missisipi i Kalifornii dostarczyły mu wielu okazji do porównywania miast z obszarami wiejskimi, niebieskich stanów z czerwonymi; z udręką patrzył na rażące kontrasty: „W innych regionach sieć energetyczna, powszechne instalacje wodno-kanalizacyjne, autostrady, wielkie strefy przemysłowe powstały dużo wcześniej niż u nas. Jesteśmy ostatni w kolejce do wszystkiego. Jesteśmy ryżym pasierbem tego kraju”.

Miasta, do których wyjeżdżali jego krajanie: Lexington, Louisville, Chicago i ośrodki na wybrzeżu, budziły w nim bolesną ciekawość. Skupiał się głównie na ich przewadze nad obszarami wiejskimi. Wśród jego krewnych i przyjaciół też były osoby, które wyruszyły drogą stanową numer 23 w poszukiwaniu pracy, która, jak śpiewał pochodzący z Pikeville Dwight Yoakam, „czekała na nich w fabrykach dużych miast”. „Mój brat przeniósł się do Lexington i pewnie już tu nie wróci”. – W tonie Rogera zabrzmiały poważne tony. „A mój kuzyn wyjechał do pracy w fabryce w Ohio”. Sam Dwight Yoakam przeniósł się z Pikeville do Nashville.

Roger nie opierał swojej udręczonej dumy na wydobyciu się z nędzy (jak David Maynard) ani na obronie białych przez wciskanie biedy czarnym (jak chciałby Wyatt Blair). Nie opierał jej na wyrwaniu się z nałogu (jak Tommy Ratliff i James Browning). Podstawą jego dumy była walka o uczynienie hrabstwa Pike jednym z tych lepszych miejsc, z których nikt nie chce uciekać. Odnosiłam wrażenie, że najsilniejsze poczucie dumy dawały mu działania w obronie zagrożonej wiejskiej ojczyzny, która tak wiele straciła albo, jak uważał, tak wiele zostało jej „skradzione”.

W artykule wstępnym, opublikowanym w 2018 roku na łamach „Appalachian News-Express” pod tytułem Farewell Kentucky [Żegnaj Kentucky], Roger Ford ubolewał, że hrabstwo Pike „gwałtownie się wyludnia; szacuje się, że do 2040 roku liczba ludności spadnie z 59 tysięcy do 48 tysięcy”. Wyjeżdżali najinteligentniejsi, młodzi i najsilniejsi psychicznie, „pozostawiając ludzi potrzebujących pomocy, [i jednocześnie], poprzez osłabienie politycznej siły nacisku, zmniejszając ich szanse na uzyskanie pomocy z funduszy federalnych lub stanowych”³³⁴.

Roger obserwował w swoim hrabstwie lokalną wersję ogólnokrajowego trendu: niemal połowa z 2050 niewielkomiejskich hrabstw w latach 1988–2008 odnotowała spadek ludności³³⁵. Emigracja do ośrodków miejskich doprowadziła do tego, że w ciągu jednej dekady, w latach 2010–2020 roku, liczba mieszkańców w wieku produkcyjnym zmniejszyła się tam o kolejne 4,9 procent, natomiast populacja osób powyżej sześćdziesiątego piątego roku życia wzrosła o dwadzieścia dwa procent³³⁶. Roger ubolewał nad tym odpływem talentów. „My z żoną tu zostaniemy” – rzucił mimochodem. „Chyba” – dodał po chwili zastanowienia.

Od braku do straty, od kradzieży do zdrady

Na podstawie tego, jak pisał o swoim regionie Roger, można wyodrębnić trzy rodzaje straty: stratę miejsc pracy związanych z wydobyciem węgla (strata absolutna); spadek wartości przypisywanej temu, co jeszcze zostało – dziedzictwu, ziemi, pomysłowości (dewaluacja); i obniżanie się wartości życia na wsi w porównaniu z życiem w mieście (strata względna). Podczas swoich częstych podróży Roger z zazdrością spoglądał na ludniejsze i bardziej zamożne miasta, które wyciągały ludzi z obszarów wiejskich, przez co wieś i jej mieszkańcy jeszcze bardziej tracili na znaczeniu. Rozgoryczenie Rogera potęgowały bezpodstawne obelgi ze strony kręgów, które postrzegał jako bardziej miejskie, liberalne i bogatsze. To wszystko nakładało się na liczne warianty utraty dumy, wysysanej przez bolesną rzeczywistość: mieszkańcy regionów wiejskich, bardziej skłonni do obwiniania wyłącznie siebie w razie odniesienia porażki, walczyli z losem w stanach o mniejszych możliwościach. Krótko mówiąc, czysty paradoks dumy.

Najmniej widoczna i moim zdaniem najbardziej bolesna była dewaluacja. Kiedy ubiegałeś się o pracę na wsi, mogłeś się przedstawić jako „syn Harry’ego” i zostać przyjęty na podstawie lokalnej opinii i zasady wymiany przysług. Ale w mieście nikt cię nie znał i byłeś tylko niewykształconym bidokiem.

Roger czuł, że na wybrzeżu i w dużych miastach ludzie uważają jego i ludzi takich jak on za zacofańców. Bycie nowoczesnym uchodziło za dobre; bycie tradycjonalistą było złe. „Czy zacofanie nie może być dobre, jeśli kultura zmierza w niewłaściwym kierunku?” – zażartował. „«Kentucky jest dwadzieścia lat za resztą świata. Więc gdy przyjdzie koniec świata, chcę być w Kentucky»” – zacytował Marka Twaina. „Może się wydawać, że jeśli chodzi o liczbę dzieci w rodzinie i poziom publicznych koledżów, jesteśmy w tyle za innymi regionami – doprecyzował – ale w tyle nie zawsze oznacza gorzej”.

Niewykluczone, że dewaluacja groziła przede wszystkim wspomnieniom o dawnych cierpieniach i trudnościach: o ludziach takich jak dziadek Jamesa, który zginął w kopalni, czy dziadek Alexa, który wskutek wypadku pod ziemią został kaleką. Za lamentem kryła się obawa przed utraceniem szacunku dla męstwa, z jakim w przeszłości przyjmowano i znoszono tamte straty.

Strata hollywoodzkiego ekranu

Również kino patrzyło na nich z góry. Jak zauważyli przenikliwie autorzy książki The Rural Voter [Wiejski wyborca], Nicholas Jacobs i Daniel Shea, poczucie utraconej dumy w Appalachach i innych podobnych regionach po części wynika z tego, jak ukazują je filmy oglądane zarówno w miastach, jak i na wsi. Filmowy obraz wiejskiego życia zmienił się z pozytywnego w negatywny. Przez pierwszą połowę XX wieku rolnicza Ameryka stanowiła tło bohaterskich czynów (Hopalong Cassidy przybywa do miasta, by uratować wdowią farmę przed zakusami rzezimieszków) lub dekoracje nostalgicznych powrotów do Domu babci („Koń sam trafi z saniami do domu”, by zacytować słowa kolędy), sielskiego schronienia przed kapitalizmem i imigrantami. Tak przedstawiane zaciszne wioski były miejscami dumy. Według Jacobsa i Shei po drugiej wojnie światowej wizerunek wsi w filmach stał się komiczny i prześmiewczy (bohater sitcomu The Beverly Hillibillies, strzelający do królików z muszkietu z czasów wojny secesyjnej)³³⁷.

W 1974 roku kulturowy obraz amerykańskiej wsi nabrał mrocznych barw w thrillerze Uwolnienie – trudnym do oglądania przeboju kasowym, ukazującym mieszkańców Appalachów jako brutalnych przestępców i kazirodców. Lata 90. stworzyły postać straszliwego potwora ze wsi. Dan Shea, współautor The Rural Voter i wykładowca Colby College, zapytał swoich studentów, czy widzieli amerykański horror, którego akcja nie byłaby osadzona na wsi. „Nie umieli wymienić ani jednego” – opowiadał³³⁸. Pamiętali Teksańską masakrę piłą mechaniczną, Blair Witch Project, Cujo według powieści Stephena Kinga³³⁹. W 2016 roku negatywny obraz wiejskiego życia można było zobaczyć w stu dwudziestu siedmiu reality show, od Ax Men, My Big Redneck Family i Moonshiners do Here Comes Honey Boo Boo i Swamp People, z których żaden nie miał nic wspólnego z realiami obszarów rolniczych³⁴⁰. Na pytanie, czy kino i telewizja ukazują życie mieszkańców ich własnej okolicy sprawiedliwie i zgodnie z prawdą, „tak” odpowiedziała połowa ankietowanych mieszkańców miast i tylko jedna czwarta mieszkańców obszarów wiejskich³⁴¹. Możliwe, że niektórzy podskórnie czuli, iż Hollywood „ukradł” pozytywny wizerunek „wsiochów”.

Roger utożsamiał się z białymi z klasy średniej i w takim samym, jeśli nie większym stopniu, mieszkańcami Appalachów oraz, w szerszej perspektywie, wsi. Pod tym względem przypominał farmerów i mieszkańców małych miasteczek w Wisconsin, opisanych przez politolożkę Katherine Cramer w znakomitej książce The Politics of Resentment [Polityka resentymentu]³⁴². Dorośli, z którymi Cramer rozmawiała na stacjach benzynowych i w barach szybkiej obsługi w Wisconsin, skarżyli się, że hollywoodzcy producenci, prezenterzy telewizyjni, profesorowie wyższych uczelni i urzędnicy państwowi okazują więcej uwagi, uznania i wdzięczności mieszkańcom wielkich miast, lekceważąc wieś. Z rozmów, które przeprowadziła z trzydziestoma dziewięcioma grupami osób z dwudziestu siedmiu miejscowości w Wisconsin, dowiedziała się, że wielu tamtejszych mieszkańców uważa pracowników instytucji rządowych za leniwych, niewydajnych, przepłacanych i reprezentowanych przez „chciwe” związki zawodowe³⁴³. Przeważała opinia, że miasta wyciągają podatki z rejonów wiejskich i zatrzymują je dla siebie.

Roger miał poczucie, że mieszkańcy obszarów wiejskich niesłusznie są przedstawiani jako więksi rasiści niż ludzie z miast. „Szlag mnie trafia, kiedy słyszę, jak jakiś komentator CNN twierdzi, że wszyscy republikanie są rasistami. Przecież to my najwcześniej w całym regionie mieliśmy międzyrasowy cmentarz”. Nawiązywał do cmentarza w Dils, na którym znajduje się sto trzydzieści grobów Afroamerykanów. „Wcześnie i bez incydentów wprowadziliśmy integrację w szkołach” – zauważył Ford³⁴⁴.

Czuł, że w pozostałej części kraju prawie nikt o tym nie wie. I rzeczywiście, fakty, z których miasto czerpało dumę, praktycznie nie wychodziły poza biuro informacji turystycznej w Pikeville i pozostawały nieznane.

Jeśli chodzi o prawo do dumy w oczach narodu, Roger Ford uważał, że czarni wygrywają z białymi. Udostępnił na swoim profilu na Facebooku gorzki rysunek satyryczny, na którym elita czarnych miliarderów została zestawiona z ich białymi odpowiednikami; jedną z par stanowili Oprah Winfrey („2 $ mld majątku = uciskana”) i aktor komediowy Ed O’Neill („2,32 $ mld majątku = uprzywilejowany”). W rzeczywistości czarne ikony sukcesu wykraczały „poza schemat”, by użyć określenia Malcoma Galdwella, autora książki o takim samym tytule³⁴⁵. Jednak Rogera to zestawienie zabolało. Jego post nie sugerował po prostu, że biali są lepsi od czarnych; wręcz przeciwnie, finansowo wypadli gorzej. Oczywiście „żart” mylnie interpretuje fakty, ponieważ pod względem zamożności rodzin czarni są znacznie biedniejsi³⁴⁶ i we wszystkich grupach zarabiają mniej niż biali z takim samym wykształceniem³⁴⁷. Roger zadawał sobie pytanie, gdzie się podziała heroiczna narracja sukcesu białego mieszkańca Appalachów (nie licząc piosenkarek i piosenkarzy country oraz byłych właścicieli kopalń)? Zniknęła. A może ktoś miał poczucie, że została mu ukradziona?

Do tego dochodziło rozgoryczenie wielkomiejskimi obelgami. W 2016 roku Hillary Clinton wrzuciła zwolenników Trumpa do „koszyka wyrzutków”. W 2021 roku aktorka Bette Midler powiedziała o senatorze z Wirginii Zachodniej, Joe Manchinie, że: „chciałby, by wszyscy byli jak jego stan. Biedni, niepiśmienni i wyniszczeni narkotykami”³⁴⁸. Szum, jaki prawicowe media robiły wokół obelg wypisywanych na Facebooku (wsioch, redneck), jeszcze bardziej podsycał gniewne nastroje.

Igrzyska śmierci

„Oglądałaś Igrzyska śmierci? To o nas! W Kentucky mamy sto dwadzieścia wiejskich hrabstw, przypominających Dystrykt Dwunasty z Igrzysk śmierci. Rolnicze, biedne, wyzyskiwane i złożone na ołtarzu dziesięciu hrabstw miejskich. Igrzyska śmierci to sztuka naśladująca życie”.

Akcja filmu, który powstał w 2008 roku na kanwie głośnej dystopijnej powieści, rozgrywa się w postapokaliptycznym państwie Panem. Bogata stolica, Kapitol i faszystowska władza wyzyskują dwanaście ubogich okręgów, dostarczających różne dobra. Co roku organizowane są upiorne „igrzyska śmierci”. Radośnie bezduszna funkcjonariuszka Effie Trinket w jaskrawym stroju, krzykliwym makijażu i na niebotycznych szpilkach prowadzi losowania „trybutów”: chłopca i dziewczyny z każdego okręgu, którzy ku chwale znienawidzonego państwa będą walczyć na śmierć i życie z pozostałymi „trybutami”. Na końcu zostaje tylko jeden trybut.

Starsza siostra wybranej w Dystrykcie Dwunastym młodziutkiej dziewczyny, Katniss Everdeen (grana przez Jennifer Lawrence), bohatersko zgłasza się na ochotniczkę, by ją zastąpić. Katniss wchodzi na arenę i patrzy w stronę widzów z Dwunastego Dystryktu, którzy stoją – obszarpani, nieszczęśliwi i przerażeni – pod wielkim napisem „Kapitol Węgiel”.

Publiczność kibicuje bohaterskiej Katniss Everdeen – nieemigrującym mieszkańcom Appalachów, krainy węgla – i nienawidzi podłej Trinket, której duma wyrodziła się w arogancję. By zdobyć żywność dla swoich bliskich, Kartniss poluje z łukiem na drobną zwierzynę, choć kłusowanie w lasach jest surowo zabronione. Biedna dziewczyna w tajemnicy łamie zakazy ślepego, bezdusznego Kapitolu, by chronić swoją rodzinę. Igrzyska śmierci, historia opowiadana przez kobiety, silnie przemawiały do mężczyzn.

Zdaniem Forda to dzieło fikcji literackiej obnażało prawdę o wsi i mieście. W artykule wstępnym do „Appalachian News-Express” tak pisał o mieszkańcach „Złotego Trójkąta” (Lexington, Louisville i północnej części Kentucky): „[Siedzą] na swoich wysokich grzędach i nie wyściubiają nosa poza Złoty Trójkąt. Jak często mędrcy z «Courier Journal» czy «Herald-Leader» [dwie najważniejsze gazety Kentucky, wychodzące w Louisville i w Lexington] zapuszczają się do odległych zakątków stanu? Czy w ogóle trafiliby w biały dzień do Woodman albo Wingo? Lekceważą wkład obszarów wiejskich w muzykę, literaturę i sztukę”³⁴⁹. Czy nie było tak, że ośrodki miejskie narzucały wstyd Dwunastemu Dystryktowi, hrabstwu Pike?

No i pieniądze: „Ci oświeceni [mieszkańcy Złotego Trójkąta] siedzą na swoich wysokich grzędach i patrzą z góry na nas, ciemniaków” – pisał Roger. „Ograbiali nas z naszych podatków od wydobycia kopalin, żeby je wydawać na siebie […], wydali je na swoje [miejskie] drogi i mosty, swoje stadiony sportowe”. Tymczasem w hrabstwach takich jak Pike – fikcyjny Dwunasty Dystrykt – nie było porządnych dróg, czystej wody i internetu dostępnego dla wszystkich mieszkańców. O podatkach od wydobycia kopalin Roger napisał: „Dostawaliśmy nędzne 7,6 centa z każdego dolara, a pięćdziesiąt procent zabierał «Fundusz Ogólny” – do podziału na cały stan.

„Czy to nie jest lokalna wersja większej historii?” – pisał Roger. „W dzielnicach rządowych mieszkają ludzie bogatsi niż na Manhattanie”. (I nie miał tu na myśli 12 tysięcy hojnie opłacanych korporacyjnych lobbystów, mieszkających w tych samych dzielnicach³⁵⁰). Gdyby miał wskazać winnego, byłby to Barack Obama: „W 2014 roku Obama wprowadził prawo nakazujące zmniejszenie emisji [dwutlenku] węgla, które zabiło nasz przemysł węglowy”³⁵¹.

Nie wszyscy patrzyli na to tak samo. Andrew Scott, burmistrz Coal Run i zagorzały republikanin, uważał, że choć Kentucky ucierpiało gospodarczo, to nie w taki sposób jak w Igrzyskach śmierci. Na pytanie o powód upadku przemysłu węglowego były właściciel kopalni i były gubernator Kentucky, Paul Patton, odparł rzeczowo: „Wyeksploatowaliśmy dobry węgiel, wyeksploatowaliśmy kiepski węgiel, a potem został nam już tylko bardzo kiepski węgiel”.

Co ważniejsze, ceny węgla utrzymują się na mniej więcej stałym poziomie, ale ceny gazu ziemnego oraz energii słonecznej i wiatrowej spadały, aż stały się niższe od cen węgla³⁵². Krótko mówiąc, gaz ziemny i odnawialne źródła energii są tańsze. Przeciętny koszt krańcowy działania i konserwacji elektrowni węglowej kształtuje się obecnie na poziomie trzydziestu sześciu dolarów za megawatogodzinę, natomiast koszt krańcowy instalacji fotowoltaicznej wynosi około dwudziestu czterech dolarów za megawatogodzinę, czyli jest niższy o około jedną trzecią³⁵³.

Jednak większość moich rozmówców uważała, że winę za to ponoszą rząd federalny i Partia Demokratyczna dążące do wyeliminowania jednej z przyczyn zmian klimatycznych. Na Baracka Obamę i Hillary Clinton, wzywających do ograniczenia emisji dwutlenku węgla, posypały się oskarżenia o wydanie „wojny węglowi”. W 2016 roku szerokim echem odbiły się słowa kandydatki na urząd prezydenta, Hillary Clinton, wypowiedziane na spotkaniu z pracownikami kopalń: „Wielu górników i przedsiębiorstw węglowych wypadnie z rynku”³⁵⁴. Pozostała część wypowiedzi – o finansowaniu szkoleń przebranżawiających i wspieraniu nowych firm – umknęła powszechnej uwadze. Pewien mężczyzna, którego zapytałam, jak głosował w 2016 roku, odparł bez namysłu: „Słyszałaś, co powiedziała Hillary”. Na zderzakach furgonetek zamiast dotychczasowych nalepek: „Wojna z węglem” pojawiły się takie z napisem: „Trump kopie węgiel”.

Inni podkreślali, że rząd federalny od dawna pośrednio i bezpośrednio dotuje wydobycie węgla. Jak podaje Environmental and Energy Study Institute, rząd Stanów Zjednoczonych istotnie wydaje 20 miliardów dolarów rocznie na bezpośrednie subwencje dla paliw kopalnych, z czego 16 miliardów na ropę naftową i gaz ziemny, a 4 miliardy na węgiel³⁵⁵. W samym Kentucky hrabstwo Pike też otrzymywało więcej pieniędzy z funduszy federalnych niż hrabstwa ze „Złotego Trójkąta” Rogera Forda. Dwunasty Dystrykt znajdował się w trudnej sytuacji, ale to nie była wyłącznie wina Kapitolu.

Angie Hatton, jedyna wówczas demokratka reprezentująca hrabstwo Pike w Senacie Kentucky (po wyborach w 2022 roku zastąpiona przez republikanina), zauważyła, że czterdzieści procent budżetu stanowego pochodzi ze źródeł federalnych³⁵⁶, „i to dobrze, bo potrzebujemy [tych pieniędzy]”. W samym hrabstwie Pike dwadzieścia dwa procent mieszkańców otrzymuje SNAP (Supplemental Nutrition Assistance Program, federalną pomoc żywnościową, zwaną także kartkami żywnościowymi), a niemal połowa jest beneficjentami Medicaid³⁵⁷. „Mamy wielu starszych, niepełnosprawnych obywateli” – stwierdziła Hatton. „Moim zadaniem jest dopilnować, żebyśmy dostali to, czego potrzebujemy”. Z jej puntu widzenia rząd federalny nie odbierał środków finansowych hrabstwu Pike, lecz mu je przekazywał. Waszyngton nie przypominał jej tyrańskiego Kapitolu z Igrzysk śmierci. Ale wielu moich rozmówców uważało, że rząd „odbierał” ludziom to, co „zarabiali”, a „pobieranie” – korzystanie pomocy federalnej – kojarzyło im się ze wstydem.

Czterostopniowy rytuał antywstydowy

Scena jest już gotowa. Zapośredniczona strata napełniła paradoks dumy, tak jak się napełnia kulturową maszynkę do mielenia. W przypadku bardzo dumnej kultury z rygorystyczną etyką indywidualizmu – „sukces zawdzięczam tylko sobie, za porażkę odpowiadam wyłącznie ja sam” – produktem wyjściowym jest piekący wstyd. W kulturze zorientowanej na osiągnięcie amerykańskiego snu, ci, którym się nie udało, zostają pozostawieni na pastwę wstydu. Strata całego regionu jest dźwigana jako osobisty wstyd i działa jak magnes przyciągający niepożądane formy wstydu – zjawisko nie zawsze wprost zrozumiałe dla tych, którzy najczęściej się z nim mierzą.

Na taką scenę wkracza potężna osobowość, dobry łobuz Donald Trump. Wielu ludzi, tak jak Roger Ford, zobaczyło w nim wielkiego wojownika walczącego ze wstydem. Trump odprawiał publiczne rytuały antywstydowe na długo przedtem, zanim postanowił ubiegać się o fotel prezydencki; później jedynie doprowadził go do extremum. Po ataku dżihadystów na World Trade Center 11 września 2001 roku oświadczył: „Po drugiej stronie New Jersey, gdzie jest duża populacja Arabów […], wiwatowali, kiedy zawaliły się bliźniacze wieże”. Eksperci natychmiast zaprotestowali przeciwko wrzucaniu „wszystkich Arabów” do jednego worka, dając Trumpowi pretekst do gwałtownego zaatakowania „zawstydzaczy”³⁵⁸. W czasie kampanii prezydenckiej Baracka Obamy Trump zarzucił mu, że nie urodził się w Stanach Zjednoczonych, i nazwał wybory oszustwem. W kwietniu 2015 roku, podczas zamieszek w Baltimore po śmierci Freddiego Graya w policyjnym areszcie, Trump napisał na Twitterze: „Nasz wielki afroamerykański prezydent nie ma najlepszego wpływu na chuliganów, którzy radośnie i otwarcie demolują Baltimore!”³⁵⁹.

Rytuał składa się z czterech kroków. Pierwszym jest prowokacyjna wypowiedź publiczna, naruszająca zasady politycznej przyzwoitości. Trump na przykład, ogłaszając w 2015 roku, że zamierza wystartować w wyborach prezydenckich, powiedział: „Kiedy Meksyk przysyła tu swoich ludzi […], to oni przynoszą narkotyki. Przynoszą przestępczość. Gwałcą kobiety”³⁶⁰.

Drugi krok to oburzenie ekspertów i komentatorów: „Nie możesz tak mówić!”. Kiedy Trump nazwał Meksykanów gwałcicielami, stacja NBC – która nadawała jego program Celebrity Apprentice i transmitowała wybory Miss America i Miss Universe – zerwała z nim współpracę z powodu uwłaczających wypowiedzi pod adresem imigrantów³⁶¹. Również Univision zapowiedziała, że nie będzie transmitować konkursów piękności³⁶². Burmistrz Nowego Jorku, Bill de Blasio, stwierdził, że wypowiedzi Trumpa są „wstrętne i obraźliwe” i że przyjrzy się jego kontraktom z miastem³⁶³. Sieć domów towarowych Macy’s oznajmiła, że „wspiera różnorodność i inkluzywność” i że wycofa ze sprzedaży firmowaną przez Trumpa linię odzieży męskiej³⁶⁴. Ana Maria Salazar, blogerka i prezenterka radiowa, powiedziała na antenie CNN: „Jestem oburzona. Nie rozumiem […], jak to możliwe, że [człowiek], który chce być prezydentem Stanów Zjednoczonych […], używa języka nienawiści”. Trumpowi oznajmiono, że powinien się wstydzić³⁶⁵.

W trzecim kroku – który z czasem nabierał coraz większego znaczenia – Trump przedstawia siebie jako ofiarę zawstydzania. Patrzcie, co mi robią. Jestem dobry. Oni są źli. To samo mogłoby przydarzyć się tobie, więc mnie poprzyj. Tak brzmi przesłanie trzeciego kroku.

W kroku czwartym Donald Trump odpiera ataki „zawstydzaczy”: „Jeśli NBC jest takie słabe i głupie, że nie rozumie, jak wielkim problemem dla Stanów Zjednoczonych jest nielegalna imigracja w połączeniu z okropnymi i niesprawiedliwymi umowami, które zawieramy z Meksykiem, zdjęcie z anteny Miss Universe/Miss America niezgodnie z umową znajdzie swój finał w sądzie”³⁶⁶. Trump pozwał Univision o półmiliardowe odszkodowanie za odwołanie transmisji Miss USA, złamanie zapisów umowy, zniesławienie i ograniczanie wolności słowa³⁶⁷. Czwarty krok jest kluczowy – moim zdaniem właśnie w tym momencie zawstydzany przeżywa katharsis. Nasz łobuz przechodzi do działania.

Czasem Trump wykonuje kroki 1–2–3–4 jeden po drugim, w jednej sekwencji wypowiedzi przechodząc bezpośrednio od wstydu do oskarżeń, i nie rozwodzi się nad tym, że czuje się ofiarą. Jak zauważa David Keen w swojej książce Shame: The Politics and Power of an Emotion, tak było na przykład, kiedy w czasie debaty prezydenckiej z Hillary Clinton w 2016 roku został zapytany o nagranie, w którym przechwalał się, że „łapie kobiety za cipki”.

Jego zdumiewająca odpowiedź brzmiała: „Tak, czuję się tym bardzo zażenowany. To było okropne. […] Ale w rozmowach w męskiej szatni mówi się takie rzeczy. Rozniosę ISIS”³⁶⁸. Po czym przeszedł do Billa Clintona, który „molestował kobiety”, i do Hillary Clinton, która „tamte kobiety atakowała, i to bardzo brutalnie”. Następnie przeskoczył do obarczenia Clintonów i prezydenta Obamy winą za ISIS”³⁶⁹. Trump nazwał Obamę „założycielem” ISIS³⁷⁰. W tej sekwencji wyparł się wstydu, przerzucając go na (a) Hillary Clinton i Baracka Obamę oraz (b) zastąpił go swoim wyimaginowanym bohaterstwem w walce z ISIS.

Trump ciągle odprawia takie czterostopniowe rytuały wstydu. Niezależnie od tego, czego dotyczą, zwiększają jego popularność na prawicy. Zawstydzanie, bycie zawstydzanym, bycie ofiarą i zawstydzanie poprzez atak nie są po prostu spektaklem, który zwolennicy prawicy włączają sobie w telewizorze. Trump wielokrotnie zapraszał swoich zwolenników do aktywnego udziału. 6 stycznia był takim czterostopniowym rytuałem na wielką skalę: najpierw szturm na Kapitol. Potem szok opinii publicznej i lawina oskarżeń. Następnie atak na zawstydzaczy. Na końcu jeszcze przytulenie uczestników ataku do piersi. Szedł za tym przekaz: „Zawstydzając mnie, zawstydzają was”, i niedopowiedziane: „Razem to pomścimy”. Kiedy przedstawiłam mój schemat 1–2–3–4 Rogerowi Fordowi, zareagował śmiechem.

– Pewnie, Trumpa nie da się zawstydzić – przyznał mi rację.

– Myślisz, że Trump czasem specjalnie drażni się z niedźwiedziem? – zapytałam.

Rozumiałam przez to, że prowokuje liberałów/lewicę (krok 1), żeby go ofuknęli (krok 2), aby mógł obwołać się ofiarą (krok 3) i tym samym dali mu pretekst do ataku (krok 4). Ford znów się roześmiał. „Jasne” – odparł. To samo pytanie zadałam burmistrzowi Andrew Scottowi. „Tak – odpowiedział – podpuszcza liberalne media, żeby zaczęły z nas drwić, a one za każdym razem dają się na to nabrać. Stacje telewizyjne na tym zarabiają. Dla telewizji każda awantura jest żyłą złota. Więc ciągle to oglądamy”.

Wydaje się, że na poziomie osobistym Trump traktuje zawstydzające go komentarze niezwykle poważnie, nie jest w stanie przejść nad nimi do porządku dziennego. Doroczna kolacja korespondentów akredytowanych przy Białym Domu wydawana od 1914 roku jest uroczystą imprezą dla prezydenta, wysokich urzędników administracji prezydenckiej i piszących o nich dziennikarzy. Zwyczajowo padało wówczas wiele żartów – zawstydzano innych i siebie. Donald Trump odmówił udziału w kolacji i zabronił go członkom swojego gabinetu³⁷¹. Z Trumpem o wstydzie się nie żartuje. Wstyd jest sprawą poważną.

Przywódcom ewangelikalnym przedstawia się jako człowiek wolny od wstydu. Na przykład na Szczycie Liderów Rodzin w Iowa na pytanie, czy kiedykolwiek prosił Boga o przebaczenie, odparł: „Czemu miałbym odczuwać skruchę albo prosić o przebaczenie, skoro nie popełniam błędów?”³⁷². Trump podchodzi do wstydu ze śmiertelną powagą – to coś, do czego nie można się przyznać.

Można spekulować, jakie wydarzenia z dzieciństwa rozwinęły tę wrażliwość. Miał bardzo wymagającego ojca – tak tłumaczy to jego bratanica, Mary L. Trump, autorka Zbyt wiele i nigdy dosyć. Jak moja rodzina stworzyła najniebezpieczniejszego człowieka na świecie³⁷³. Każda słabość była uznawana za powód do wstydu. Jednak bez względu na przyczynę (nie będą dalej spekulować) można odnieść wrażenie, że dla Donalda Trumpa wstyd jest równie bolesny jak dla wielu jego zagorzałych zwolenników.

Skradzione: prawo do czegoś, czego już nie ma

Sądzę, że wobec braku silnej ogólnonarodowej albo demokratycznej narracji, która skutecznie przemówiłaby do cierpienia z powodu paradoksu dumy, Rogera Forda i wielu jemu podobnych przekonała pewna narracja emocjonalna. Z biegiem czasu przestawiła ona główne akcenty i zdecydowanie się zaostrzyła, ale jak się wydaje, zwolennicy Trumpa od początku byli predestynowani do takiej narracji. Odchodząc od wpisanego w protestancką etykę poczucia odpowiedzialności, skupiła się na poczuciu krzywdy, wstydzie, obwinianiu i odwecie. Gdy coś zostało utracone, pojawia się pytanie: „Dlaczego już tego nie ma? Czy to zaprzepaściłem/zaprzepaściliśmy? A może ktoś nam to ukradł?”.

Na późniejszym etapie do idei „skradzionych wyborów” Trump dodał monotonne walenie w bęben. Różne rzeczy, w które wielu Amerykanów wierzyło lub które były dla nich ważne, faktycznie zniknęło. Dlatego w uszach znacznej liczby skądinąd myślących przecież mieszkańców Dwunastych Dystryktów Ameryki to bębnienie brzmiało wiarygodnie.

Za pomocą retoryki o pokrzywdzeniu Trump przesunął emocjonalny akcent ze „stracone” na „skradzione”. Z czasem idea „skradzione” stała się główną narracją, niczym magnes przyciągającą inne straty.

Wybory: skradzione.

Kraina Appalachów: skradziona.

Dumny region: skradziony.

Dobre miejsca pracy: skradzione.

Społeczność: skradziona.

Opowieść o bohaterskiej Ameryce: skradziona.

Niekwestionowana wizja ludzkiej seksualności: skradziona.

Chlubna kultura wsi: skradziona.

White power: skradzione.

Szacunek dla indywidualnych wysiłków i osiągnięć: skradziony.

Prawo do posiadania broni: skradzione.

Duma: skradziona.

Tak więc idea „ukradzione” stała się główną narracją. Ci, którym coś ukradziono, czują się pokrzywdzeni. Donald Trump – bogaty, znany i wpływowy – stał się potężnym symbolem pokrzywdzenia. Był ofiarą prasy, która kwestionowała jego wersję prawdy. Ofiarą Partii Demokratycznej. Później, z powodu czterech aktów oskarżenia i dziewięćdziesięciu jeden zarzutów karnych, stanie się też ofiarą sądów. Odgrywając rolę ofiary, docierał do wyborców, którzy też czuli się pokrzywdzeni, ale nie znajdowali sposobu, by lepiej to wyrazić. Jeden z aktów oskarżenia Trump skomentował słowami: „Zostałem oskarżony za was”³⁷⁴. W przełożeniu na narrację emocjonalną znaczyło to: „Niosę wasz wstyd. Kiedy odzyskam moją dumę, wy odzyskacie waszą”. „Próbują go dopaść – wyjaśniła mi pewna kelnerka. „Próbują go zniszczyć”. Rola ofiary przysporzyła Trumpowi sympatii wielu osób, które czuły się niszczone, źle traktowane, deprywowane. Swoim zwolennikom, którzy doświadczyli różnych strat, zaoferował pseudoreligijną figurę poświęcenia³⁷⁵. Za jego pośrednictwem mogli opłakiwać własną skradzioną dumę.

Tymczasem nadal trwał lokalny polityczny konkurs piękności. W październiku 2022 roku w Appalachian Wireless Arena w Pikeville odbyło się zgromadzenie Republikanów, Mountain Freedom Fest, z udziałem republikańskiego kandydata na gubernatora Kentucky, Erica Detersa. Muzyka, darmowy wstęp. Około dwustu uczestników w średnim wieku i starszych, wyłącznie białych. Przy jednym ze stolików sprzedawano koszulki z napisami: „Socjalizm jest do bani”, „Wiara silniejsza od strachu” i „My, naród… jesteśmy wkurzeni”. Przy innym stoliku można było kupić naklejki: „Obrońca życia”, „Wybierz jedną” z rysunkami różnych rodzajów broni palnej i „Tak dla 2”; ta ostatnia odnosiła się do aktu prawnego, który poprzez zmianę zapisu w konstytucji stanu Kentucky miał pozbawić kobiety prawa do aborcji. Ochronę zgromadzenia wzięła na siebie organizacja Bikers for Trump. Na ścianie wisiał transparent z napisem: „Skradzione 2020”.

Jak do tego doszło? W sensie materialnym – nieco spadły zarobki. Jak zauważył James Browning, węgiel nie wrócił; dumy też było mniej. Ciągle mówiono o amerykańskim śnie, a jako przykład jego spełnienia wskazywano zamożne niebieskie stany. Ale gdzie się podziała czerwona historia o równie pracowitych, inteligentnych, cierpliwych i ambitnych ludziach ze środowisk robotniczych, którzy bezskutecznie próbowali wyciągnąć się za sznurowadła z biedy i z których ten amerykański sen wyciśnięto?

Pozostała im tajemnica, pogrzebana pod opowieścią o dumie i wstydzie: straszliwa, nieopłakana strata. Ludzie, którzy opierali dumę na zdewaluowanych umiejętnościach i sposobach życia, ukrywali swoją rozpacz i nie mieli narzędzi, by ją wyrazić. Bo istotnie, gdzie w skupionej na osiąganiu celów Ameryce była przestrzeń kulturowa, w której zbędny robotnik z obszarów wiejskich mógłby opłakać swoją stratę?³⁷⁶ Zapomniany region rozpaczliwie potrzebował dobrych miejsc pracy, porządnych dróg, stabilnych łączy internetowych – zasobów materialnych, które wzmocniłyby pozycję KY-5 w gospodarce materialnej – „nowego ładu dla wsi”, jak nazywają to Anthony Flaccavento i inni. Potrzebował jednak też emocjonalnego nowego ładu, by naprawić straty w ekonomii dumy. W tym celu w narodowej pamięci musiałoby się znaleźć miejsce na opowiedzenie historii wsi i opłakanie strat – ogólnokrajowy odpowiednik drewnianych wiat z ławkami przy górskich cmentarzykach na południe od Pikeville.

Z tej próżni emocjonalnej, z porzucenia przez obie partie, zrodziły się fałszywe pretensje, a uczucia zostały przekierowane ze straty i żalu na gniew i obwinianie. Ku konsternacji większości Amerykanów zwolennicy MAGA entuzjastycznie podchwycili ideę „skradzionych” [wyborów], która zaczęła działać jak magnes, przyciągając inne straty i źródła niepożądanego wstydu. To był sposób na uwolnienie się od paradoksu dumy.

Na pozór Trump przywracał swoim zwolennikom dumę. Dał im coś, co większość Amerykanów uważała za kłamstwo. Ale kłamstwo połączył z prawdą – emocjonalną prawdą o straconej dumie. Połączył się też lub nawet stopił ze swoimi zwolennikami, mówiąc im: „Wszyscy, którzy mnie zawstydzają, was zawstydzają”. Alchemia powtarzania nieustannie wydłużała listę skradzionych dóbr. Wraz z przenoszeniem kolejnych spraw z rubryki „stracone” do rubryki „skradzione” wstyd przechodził w obwinianie. Każdemu przesunięciu od wstydu do obwiniania towarzyszyły równoległe przesunięcia od żalu do gniewu i od przygnębienia do wściekłości. W powietrzu czuć było wyładowania elektryczne.

Może to był właśnie piorun w słoiku.

301 Zob. Commonwealth of Kentucky, State Board of Elections, Official 2016 General Election Results, 2016, https://elect.ky.gov/results/2010-2019/Documents/2016%20General%20Election%20Results.pdf [link niekatywny].

302 Tommy Pool, Dakota Makres, Eastern Kentuckians Participate in a President Trump Caravan, WYMT, 1 listopada 2020, www.wymt.com/2020/11/01/eastern-kentuckians-participate-in-a-president-trump-caravan/ [dostęp: 9.07.2025].

303 Lucas Aulbach, Hundreds of Boats Hit Kentucky Lake on Saturday for Pro-Trump Parade, „Courier Journal”, 6 września 2020, https://eu.courier-journal.com/story/news/2020/09/06/kentucky-lake-trump-boat-parade-mitch-mcconnell-encourages-supporters-vote/5734950002/ [dostęp: 9.07.2025].

304 Shriner – członek organizacji charytatywnej Shriners International, związanej z ruchem masońskim.

305 Barna, U.S. Adults Believe Hate Speech Has Increased – Mainly Online, 16 lipca 2019, www.barna.com/research/hate-speech-increased/ [dostęp: 9.07.2025].

306 Houston Keene, Republicans Hammer Biden After Trans Activists Go Topless at White House event: ‘Very Disgraceful, Fox News, 13 czerwca 2023, https://www.foxnews.com/politics/republicans-hammer-biden-trans-activists-go-topless-white-house-event-very-disgraceful [dostęp: 9.07.2025].

307 What Percentage of the US Population Is Transgender?, USA Facts, data aktualizacji: 3 sierpnia 2023, https://usafacts.org/articles/what-percentage-of-the-us-population-is-transgender/ [dostęp: 9.07.2025].

308 Cory Sanning, Back the Blues Rally…

309 J.K. Coleman, Opinion, „Appalachian News-Express”, 12–14 stycznia 2021.

310 John Cassidy, As Gas Prices Reach New Highs, Oil Companies Are Profiteering, „The New Yorker”, 11 maja 2022, https://www.newyorker.com/news/our-columnists/as-gas-prices-reach-new-highs-oil-companies-are-profiteering [dostęp: 9.07.2025].

311 Jacob Hacker, Paul Pierson, Winner-Take-All Politics: How Washington Made the Rich Richer—and Turned Its Back on the Middle Class, New York 2010.

312 The Final Lesson Donald Trump Never Learned from Roy Cohn, Politico, 19 września 2019, https://www.politico.com/magazine/story/2019/09/19/roy-cohn-donald-trump-documentary-228144/ [dostęp: 9.07.2025].

313 Zob. David Gilbert, Meet the ‘Black Robe Regiment’ of Extremist Pastors Spreading Christian Nationalism, „Vice”, 8 listopada 2022, https://www.vice.com/en/article/who-are-the-black-robe-regiment/ [dostęp: 9.07.2025]. Zob. też: Jonathan Den Hartog, What the Black Robe Regiment Misses About Revolutionary Pastors, „Christianity Today”, 20 stycznia 2021, https://www.christianitytoday.com/2021/01/black-robe-regiment-revolutionary-war-pastor-election-trump/ [dostęp: 9.07.2025].

314 A dokładniej głęboka historia przestawia ocenę z twierdzenia w rodzaju „X się myli, Y ma rację” na twierdzenie w rodzaju „ta historia wyraża prawdę, a z tego wynika ocena, komu należy się bardziej, tym, którzy są uważani za czekających w kolejce, czy tym, którzy się do niej rzekomo wpychają”.

315 Zob. Arlie Russell Hochschild, Obcy we własnym kraju. Gniew i żal amerykańskiej prawicy, tłum. Hanna Pustuła-Lewicka, Warszawa 2017, s. 135–151.

316 Michael C. Bender, Maggie Haberman, Trump Sells a New Image as the Hero of $99 Trading Cards, „The New York Times”, 15 grudnia 2022, https://www.nytimes.com/2022/12/15/us/politics/trump-nft-trading-cards-superhero.html [dostęp: 9.07.2025].

317 Terrance Smith, Jessie DiMartino, Trump Has Longstanding History of Calling Elections “Rigged” if He Doesn’t Like the Results, ABC News, 11 listopada 2020, https://abcnews.go.com/Politics/trump-longstanding-history-calling-elections-rigged-doesnt-results/story?id=74126926 [dostęp: 9.07.2025].

318 FiveThirtyEight, 60 Percent of Americans Will Have an Election Denier on the Ballot This Fall, 8 listopada 2022, https://www.projects.fivethirtyeight.com/republicans-trump-election-fraud/ [link niekatywny].

319 Philip Bump, Six in 10 Republicans Still Think 2020 Was Illegitimate, „The Washington Post, 24 maja 2023, https://www.washingtonpost.com/politics/2023/05/24/6-10-republicans-still-think-2020-was-illegitimate/ [dostęp: 9.07.2025].

320 Zob. Charles Homans, How ‘Stop the Steal’ Captured the American Right, „The New York Times Magazine”, 19 lipca 2022, https://www.nytimes.com/2022/07/19/magazine/stop-the-steal.html [dostęp: 9.07.2025].

321 „New Beginnings” jest wymyśloną nazwą, mającą na celu ochronę miejsca pracy Jamesa Browninga.

322 Kristen Holmes, Trump Calls for Termination of the Constitution in Truth Social Post, CNN, 4 grudnia 2022, https://edition.cnn.com/2022/12/03/politics/trump-constitution-truth-social [dostęp: 9.07.2025].

323 Tim Malloy, Doug Schwartz, Lowest Opinion of Trump Among Voters in Seven Years, Quinnipiac University National Poll Finds; Biden Approval Rating Climbs, sondaż Quinnipiac University, 14 grudnia 2022, https://poll.qu.edu/poll-release?releaseid=3863 [dostęp: 9.07.2025].

324 Steven Livingston, An Exploration of Cognitive Science and Sociological Approaches to the Crisis of Democracy, document roboczy nr 31, Freie Universitat Berlin, Edwin-Redslob-Strabe 29, 14195, Berlin, Germany, s. 3.

325 Will Cummings, Joey Garrison, Jim Sergent, By the Numbers: President Donald Trump’s Failed Efforts to Overturn the Election, „USA Today”, 6 stycznia 2021 [link nieaktywny].

326 Brockton Booker, Arizona and Wisconsin Certify Election Results, Affirming Biden Victories, NPR, 30 listopada 2020, https://www.npr.org/sections/biden-transition-updates/2020/11/30/940184307/arizona-certifies-election-results-affirming-bidens-victory-in-the-state [dostęp: 9.07.2025].

327 Na swoim profilu na Facebooku udostępnił list otwarty Flag Officers 4 America, grupy stu dwudziestu czterech generałów i admirałów w stanie spoczynku, kwestionujących prawomocność wyborów i wzywających do walki z „socjalizmem, marksizmem i progresywizmem”. Choć wielu z nich przeszło w stan spoczynku ponad dwadzieścia lat wcześniej i żaden nie miał czterech gwiazdek, Ford, wielki miłośnik wojska, zamieścił ich list na potwierdzenie własnych poglądów, podzielanych przez większość republikanów i znaczną mniejszość obywateli Stanów Zjednoczonych.

328 Pew Research Center, Public Trust in Government: 1958–2022, 6 czerwca 2022, www.pewresearch.org/politics/2022/06/06/public-trust-in-government-1958-2022/ [link nieaktywny].

329 Michael H. Keller, David D. Kirkpatrick, Their America Is Vanishing: Like Trump, They Insist They Were Cheated, „The New York Times”, 23 października 2022, https://www.nytimes.com/2022/10/23/us/politics/republican-election-objectors-demographics.html [dostęp: 9.07.2025].

330 W związku z zastrzeżeniami zgłaszanymi przez republikanów po wyborach prezydenckich w 2020 roku w Kongresie odbyły się dwa oddzielne głosowania. Pierwsze dotyczyło liczenia głosów w Pensylwanii, drugie w Arizonie. Stu trzydziestu dziewięciu reprezentantów z ramienia Republikanów poparło jeden lub oba sprzeciwy, a sześćdziesięciu czterech oba odrzuciło. Analiza, jak głosowali poszczególni reprezentanci, zob. Harry Stevens, Daniela Santamariña, Kate Rabinowitz i in., How Members of Congress Voted on Counting the Electoral College Vote, „The Washington Post”, 7 stycznia 2020, https://www.washingtonpost.com/graphics/2021/politics/congress-electoral-college-count-tracker/ [dostęp: 9.07.2025].

331 Michael H. Keller, David D. Kirkpatrick, Their America Is Vanishing…

332 Według Kellera i Kirkpatricka w stu trzydziestu dziewięciu okręgach wyborczych, których przedstawiciele w Kongresie wierzyli, że wybory zostały „skradzione”, w ciągu ostatnich trzydziestu lat proporcja białych mieszkańców zmalała o trzydzieści pięć procent bardziej niż w innych okręgach republikańskich.

333 Philip Bump, Republicans Who Watch Fox News Are More Likely to Believe False Theories About Jan. 6, „The Washington Post”, 3 stycznia 2022, https://www.washingtonpost.com/politics/2022/01/03/republicans-who-watch-fox-news-are-more-likely-believe-false-theories-about-jan-6/ [dostęp: 9.07.2025].

334 Roger Ford, Farewell, Kentucky, „Appalachian News-Express”, 9 stycznia 2018, https://www.news-expressky.com/news/opinion/farewell-kentucky/article_89f5ccdc-f4c1-11e7-9460-03ec1b7e7502.html [dostęp: 9.07.2025].

335 David McGranahan, John Cromartie, Tim Wojan, The Two Faces of Rural Population Loss Through Outmigration, Economic Research Service, U.S. Department of Agriculture, 1 grudnia 2010, www.ers.usda.gov/amber-waves/2010/december/the-two-faces-of-rural-population-loss-through-outmigration/ [dostęp: 9.07.2025].

336 James C. Davis, Anil Rupasingha, John Cromartie, Austin Sanders, Rural America at a Glance: 2022 Edition, The Economic Research Service, U.S. Department of Agriculture, Bulletin No. 246, listopad 2022, https://www.ers.usda.gov/webdocs/publications/105155/eib-246.pdf?v=1662 [link niekatywny].

337 Nicholas F. Jacobs, Daniel M. Shae, The Rural Voter: The Politics of Place and the Disuniting of America, New York 2023, s. 272–273.

338 Rural Urban Bridge Initiative, The Rise and Implications of the Rural Voter with Dan Shea, YouTube, 2 marca 2023, www.youtube.com/watch?v=P3emb1r8zmI [dostęp: 9.07.2025].

339 Nicholas F. Jacobs, Daniel M. Shae, The Rural Voter…,s. 274–275.

340 Tamże, s. 275–276. W dalszej kolejności główny akcent przesunął się na ekscentryczne, przeurocze seriale w rodzaju Schitt’s Creek z akcją osadzoną w kanadyjskiej wsi.

341 Nicholas F. Jacobs, Daniel M. Shae, The Rural Voter…, s. 282.

342 Katherine J. Cramer, The Politics of Resentment: Rural Consciousness in Wisconsin and the Rise of Scott Walker, Chicago 2016.

343 Tamże.

344 Historię szkolnictwa zintegrowanego w Pikeville od 1956 roku do 1965 roku zob. Mark Sohn, The Black Struggle for Education and Learning, „Appalachian Heritage” 1987, t.15, nr 4, s. 35–42.

345 Malcolm Gladwell, Poza schematem. Sekrety ludzi sukcesu, tłum. Rafał Śmietana, Kraków 2019.

346 Heather Long, Andrew Van Dam, The BlackWhite Economic Divide Is as Wide as It Was in 1968, „The Washington Post”, 4 czerwca 2020, https://www.washingtonpost.com/business/2020/06/04/economic-divide-black-households/ [dostęp: 9.07.2025].

347 Eduardo Porter, Black Workers Stopped Making Progress on Pay. Is It Racism?, „The New York Times”, 28 czerwca 2021, https://www.nytimes.com/2021/06/28/business/economy/black-workers-racial-pay-gap.html [dostęp: 9.07.2025].

348 Lisa Respers France, Bette Midler Apologizes to West Virginia Residents for ‘Poor, Illiterate, Strung Out’ Tweet, CNN, 22 grudnia 2021, https://edition.cnn.com/2021/12/22/entertainment/better-midler-west-virginia-apology [dostęp: 9.07.2025].

349 Roger Ford, Tale of Two States, „Appalachian News-Express”, 18 lipca 2017 [link nieaktywny].

350 Ford miał na myśli urzędników państwowych, którzy w jego wyobrażeniach opływali w luksusy i mieszkali w Waszyngtonie w Dystrykcie Federalnym. Uwaga: nie wszyscy z zarejestrowanych w Waszyngtonie w Dystrykcie Federalnym lobbystów tam mieszkają. Zob. Tala Hadavi, Lobbying in Q1 Topped a Record $938 Million, but Lobbyists Say Their Profession Is Misunderstood, CNBC, 5 października 2020, https://www.cnbc.com/2020/10/05/q1-lobbying-spend-was-record-938-million-but-lobbyists-decry-stereotype.html [dostęp: 9.07.2025].

351 Suzanne Goldenberg, Obama Unveils Historic Rules to Reduce Coal Pollution by 30%, „The Guardian”, 2 czerwca 2014, https://www.theguardian.com/environment/2014/jun/02/obama-rules-coal-climate-change [dostęp: 9.07.2025].

352 Konkurencyjne ceny gazu ziemnego i energii odnawialnej spowodowały, że prawie jedna czwarta amerykańskich elektrowni węglowych ma zostać zamknięta przed końcem dekady. Zob. M. Tyson Brown, Nearly a Quarter of the Operating U.S. Coal-Fired Fleet to Retire by 2029, U.S. Energy Information Agency, 7 listopada 2022, https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=54559 [dostęp: 9.07.2025].

353 Oliver Milman, US Renewable Energy Farms Outstrip 99% of Coal Plants Economically – Study, „The Guardian”, 30 stycznia 2023, https://www.theguardian.com/us-news/2023/jan/30/us-coal-more-expensive-than-renewable-energy-study [dostęp: 9.07.2025]. Inne badania przewidują, że moce wytwórcze pozostałych elektrowni węglowych do 2030 roku zmniejszą się o połowę. Zob. Seth Feaster, U.S. on Track to Close Half of Coal Capacity by 2026, Institute for Energy Economics and Financial Analysis, 3 kwietnia 2023, www.ieefa.org/resources/us-track-close-half-coal-capacity-2026 [dostęp: 9.07.2025].

354 Scott Horsley, Fact Check: Hillary Clinton and Coal Jobs, NPR, 3 maja 2016, https://www.npr.org/2016/05/03/476485650/fact-check-hillary-clinton-and-coal-jobs [dostęp: 9.07.2025].

355 Environmental and Energy Study Institute, Fossil Fuel Subsidies: A Closer Look at Tax Breaks and Societal Costs, 29 lipca 2019, www.eesi.org/papers/view/fact-sheet-fossil-fuel-subsidies-a-closer-look-at-tax-breaks-and-societal-costs [dostęp: 9.07.2025].

356 W roku podatkowym 2019, przed wybuchem pandemii COVID-19, 39,8 procent wpływów do budżetu Kentucky stanowiły środki federalne. Rebecca Thiess, Justin Theal, Brakeyshia Samms, 2019 Federal Share of State Revenue Remains Stable, Pew Trusts, 22 grudnia 2021, https://www.pew.org/en/research-and-analysis/articles/2021/12/22/2019-federal-share-of-state-revenue-remains-stable [dostęp: 9.07.2025]. W roku podatkowym 2021 było to już 46,2 procent, między innymi dzięki federalnej pomocy covidowej. Rebecca Thiess, Justin Theal, Kate Watkins, Pandemic Aid Lifts Federal Share of State Budgets to New Highs, Pew Trusts, 28 sierpnia 2023, https://www.pew.org/en/research-and-analysis/articles/2023/08/28/pandemic-aid-lifts-federal-share-of-state-budgets-to-new-highs [dostęp: 9.07.2025].

357 W maju 2023 roku 20,6 procent mieszkańców hrabstwa Pike korzystało z federalnej pomocy żywnościowej (SNAP). To oznacza 11 591 osób albo 5847 gospodarstw domowych. Zob. Jessica Klein, Tracking SNAP in Kentucky, Kentucky Center for Economic Policy, 23 czerwca 2023, https://kypolicy.org/tracking-snap-in-kentucky/ [dostęp: 9.07.2025]. W rezultacie gwałtownego wzrostu liczby zgłoszeń po zmianie zasad w okresie pandemii w sierpniu 2023 roku 46,6 procent mieszkańców hrabstwa Pike korzystało z Medicaid. Zob. Monthly Medicaid Counts by County, Department for Medicaid Services, Kentucky Cabinet for Health and Family Services, https://www.chfs.ky.gov/agencies/dms/dafm/Pages/statistics.aspx?View=2023%20Reports%20by%20County&Title=Table%20Viewer%20Webpart [link nieaktywny].

358 Glenn Kessler, Trump’s Outrageous Claim That ‘Thousands’ of New Jersey Muslims Celebrated the 9/11 Attacks, „The Washington Post”, 22 listopada 2015, https://www.washingtonpost.com/news/fact-checker/wp/2015/11/22/donald-trumps-outrageous-claim-that-thousands-of-new-jersey-muslims-celebrated-the-911-attacks/ [dostęp: 9.07.2025].

359 Sheryl Gay Stolberg, Baltimore to Trump: You Lost Your Authority to Criticize, „The New York Times”, 29 lipca 2019, https://www.nytimes.com/2019/07/29/us/politics/trump-baltimore.html [dostęp: 9.07.2025].

360 Alexander Burns, Choice Words from Donald Trump, Presidential Candidate, „The New York Times”, 16 czerwca 2015, https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/politics/first-draft/2015/06/16/choice-words-from-donald-trump-presidential-candidate/ [dostęp: 9.07.2025].

361 Nathan Layne, Macy’s Cuts Ties with Trump, New York City Reviews Contracts, Reuters, 2 lipca 2015, https://www.reuters.com/article/business/macys-cuts-ties-with-trump-new-york-city-reviews-contracts-idUSKCN0PB56S/ [dostęp: 9.07.2025].

362 Tamże.

363 Tamże.

364 Tamże.

365 Sean Hannity później nazwał reakcję Salazar „bezlitosnym wyśmiewaniem” Trumpa przez „alt-lewicowe media”. Sean Hannity, Trump’s Warning on Illegal Immigrants Proves Grimly Prophetic, Fox News, 22 marca 2017, https://www.foxnews.com/opinion/sean-hannity-trumps-warning-on-illegal-immigrants-proves-grimly-prophetic [dostęp: 9.07.2025].

366 Adam B. Lerner, Sean Hannity: Trump’s Remarks Not “Racially Tinged”, Politico, 30 czerwca 2015, https://www.politico.com/story/2015/06/sean-hannity-defends-donald-trump-119574 [dostęp: 9.07.2025].

367 Nick Gass, Macy’s Dumps Trump, Politico, 1 lipca 2015, https://www.politico.com/story/2015/07/donald-trump-macys-pulling-merchandise-119633 [dostęp: 9.07.2025]. Zob. też Joseph Ax, Trump Sues Univision for $500 Million over Miss USA Cancellation, Reuters, 30 czerwca 2015, https://www.reuters.com/article/lifestyle/trump-sues-univision-for-500-million-over-miss-usa-cancellation-idUSKCN0PA2W5/ [dostęp: 9.07.2025].

368 David Keen, Shame: The Politics and Power of an Emotion, Princeton 2023, s. 111.

369 Tamże, s. 111.

370 Sabrina Siddiqui, Donald Trump calls Obama the “founder of Isis”, „The Guardian”, 11 sierpnia 2016, https://www.bbc.com/news/world-us-canada-36927524 [dostęp: 9.07.2025].

371 Tom Kludt, Trump to Snub White House Correspondents’ Dinner for Third Year in a Row, CNN, 5 kwietnia 2019, https://edition.cnn.com/2019/04/05/media/donald-trump-skip-white-house-correspondents-dinner [dostęp: 9.07.2025].

372 Zob. Ray Nothstine, Trump: “Why Do I Have to Repent or Ask for Forgiveness if I Am Not Making Mistakes?”, „Christian Post”, 23 lipca 2015, https://www.christianpost.com/news/trump-why-do-i-have-to-repent-or-ask-for-forgiveness-if-i-am-not-making-mistakes-video.html [dostęp: 9.07.2025]. Nagranie wideo zob. C-SPAN, Presidential Candidate Donald Trump at the Family Leadership Summit, 18 lipca 2015, www.c-span.org/video/?327045-5/presidential-candidate-donald-trump-family-leadership-summit [dostęp: 9.07.2025].

373 Mary L. Trump, Zbyt wiele i nigdy dosyć. Jak moja rodzina stworzyła najniebezpieczniejszego człowieka na świecie, tłum. Janusz Ochab, Warszawa 2020.

374 MSNBC, Trump Tests New Slogan: ‘I’m Being Indicated for You’, YouTube, 17 lipca 2023, https://www.youtube.com/watch?v=f9NNBQaHD9I [dostęp: 9.07.2025]

375 Arlie Russel Hochschild, Donald Trump, ‘The Apprentice’ and Secular Rapture, „The Boston Globe”, 6 września 2017, https://www.bostonglobe.com/opinion/2016/09/05/trump-the-apprentice-and-secular-rapture/7Z0wiDi3efnG41oqasEzGN/story.html [dostęp: 9.07.2025].

376 Geoffery Gorer, Death, Grief, and Mourning, Garden City 1967.

14
Duma w zagrożeniu

„Wszyscy patrzą na rosnące ceny paliwa” – powiedział mi pod koniec 2020 roku burmistrz Andrew Scott. „W 2016 roku kosztowało dolar siedemdziesiąt centów za galon [niespełna cztery litry], a teraz, przy Bidenie, trzy dwadzieścia. Liberalne media trąbią w kółko o 6 stycznia, ale ludzie w wioskach żyją cenami paliw”. Po raz pierwszy w historii prezydent Stanów Zjednoczonych został oskarżony o utrudnianie pokojowego przekazania władzy. Po raz pierwszy od 1814 roku zaatakowano Kapitol. Do tych wydarzeń nie mogłoby dojść bez oddolnego poparcia. Ale dla lokalnych mieszkańców, z którymi rozmawiał Andrew Scott, to nie był żaden news.

Newsy wiązały się z ekonomią. Rozważając sytuację gospodarczą w hrabstwie Pike w czasie pierwszej kadencji Trumpa, od stycznia 2017 roku do stycznia 2021 roku, zastanawiałam się, czy Trump napełnił ich kieszenie, a Biden je opróżnił?

„Tutaj nic się nie poprawiło” – odpowiedział na to pytanie James Browning. „Ani sytuacja z węglem, ani miejsca pracy, ani zarobki”. Potwierdzają to sprawozdania rządu. Poczynając od 2015 roku, Donald Trump wielokrotnie publicznie obiecywał, że „przywróci węgiel”, ale w okresie jego prezydentury w Kentucky liczba miejsc pracy w górnictwie spadła z 6460 do 3911w 2020 roku³⁷⁷. Jak zauważył jeden z komentatorów, za rządów Trumpa „spadek węglowych mocy wytwórczych następował szybciej niż za czasów wszystkich dotychczasowych administracji, znacznie szybciej niż w obu kadencjach Baracka Obamy”³⁷⁸. Po objęciu stanowiska w 2021 roku Joe Biden wezwał do rozwijania energii odnawialnej, jednak paradoksalnie podczas jego kadencji wydobycie węgla faktycznie wzrosło w następstwie skoku cen gazu ziemnego po rosyjskiej inwazji na Ukrainę³⁷⁹.

Pod rządami Trumpa nieznacznie spadły też stawki godzinowe i dodatkowe świadczenia pracownicze. W piątym okręgu wyborczym Kentucky, podobnie jak w całym kraju, większość zatrudnionych (pięćdziesiąt osiem procent) stanowią pracownicy godzinowi³⁸⁰. W wymienionym okresie ich całkowite wynagrodzenie – zarobki i dodatkowe świadczenia –
spadło o 0,2 procent. W 2016 roku przeciętna stawka godzinowa wynosiła dwadzieścia dwa dolary; do 2022 roku to się nie zmieniło, ale dodatkowe świadczenia spadły w tym czasie z 9,52 dolara do 9,42 dolara za godzinę. Spadek odnotowano nawet w sektorze produkcyjnym, gdzie przeciętne całkowite wynagrodzenie zmalało z 37,96 dolara za godzinę w 2016 roku do 36,31 dolara za godzinę w 2020 roku, czyli o cztery procent³⁸¹.

Giełda oczywiście rosła; indeks Dow John wzrósł o czterdzieści procent w czasie administracji Obamy, o trzydzieści pięć procent w czasie administracji Trumpa i o dziesięć procent za administracji Bidena³⁸². Ale wzrosty giełdowe napełniają portfele prezesów firm i właścicieli akcji, niezbyt licznie reprezentowanych w KY-5³⁸³. Za to inflacja, niska (jeden–trzy procent) za Trumpa, po objęciu urzędu przez Bidena rzeczywiście do pewnego momentu zastraszająco rosła, ale potem spadła³⁸⁴.

Pojawiały się też newsy polityczne. Część ludzi uważała, że media wyolbrzymiają szturm na Kapitol w Waszyngtonie. Młody asystent kongresmenki, urodzony w Louisville Harper White, opowiedział, jak to wydarzenie odebrali jego bliscy. „Mam w rodzinie skrajnie konserwatywnych republikanów, ale pracuję dla postępowej demokratycznej kongresmenki Rosy DeLauro [z Connecticut], przewodniczącej komisji budżetowej Kongresu Stanów Zjednoczonych” – powiedział Harper. „Rosa brała udział w pracach nad rozszerzeniem zasiłku rodzinnego Child Tax Credit w ramach Ustawy o amerykańskim planie ratunkowym. To bardzo korzystne dla rodziców, prawica powinna być zachwycona”³⁸⁵.

Harper opisał, co przeżył 6 stycznia: „Byłem w moim biurze, gdy nagle usłyszałem wystrzały. Bałem się o swoje życie, nasze życie. Cztery godziny przesiedziałem ukryty w szafie i z telefonem w ręku, przez drzwi słyszałem wykrzykiwane na korytarzu groźby. Ludzie, których nie znałem, dzwonili do mnie co dwadzieścia–trzydzieści minut, żeby sprawdzić, czy nic mi się nie stało, i konsultowali się ze strażą Kapitolu. Rosa była w sali plenarnej, by głosować za przyjęciem wyniku wyborów Kolegium Elektorów. Bałem się o jej życie, o życie innych. Rosa zadzwoniła do mnie na komórkę i usłyszałem, jak mówi do kogoś: «Nie wyjdziemy stąd bez Harpera». Nigdy jej tego nie zapomnę”.

W końcu strażnicy zaprowadzili Harpera i Rosę DeLauro w bezpieczne miejsce. Harper wrócił do Louisville, żeby przyjść do siebie po ciężkich przeżyciach i dowiedzieć się, co myśli o szturmie na Kapitol jego konserwatywna rodzina: „Moi dziadkowie to zagorzali obrońcy Trumpa. Dla nich jestem synem Jimmy’ego i Donny i są ze mnie dumni. Oglądają Fox News. Widzą rzeczywistość tak, jak ją pokazuje telewizja. Dlatego uważają 6 stycznia za mało znaczący incydent, o którym się szybko zapomni. Czułem się, jakbym się nagle znalazł w strefie wojny. Rosa i ja mogliśmy zginąć. Ale dla części mojej rodziny to było takie «6 stycznia? Ach, Harper miał zły dzień»”.

Jak dowiodły później upublicznione nagrania i zeznania świadków, oblężenie Kapitolu 6 stycznia było śmiertelnie poważną sprawą³⁸⁶. Wybijano okna, ludzie byli bici i ciągnięci po ziemi, okładani drzewcami flag, a napastnicy krzyczeli „Zabić Mike’a Pence’a! Zabić Nancy!”. Podczas śledztwa w Kongresie ujawniono nagrania rozmów telefonicznych funkcjonariuszy straży, którzy ochraniali wiceprezydenta Mike’a Pence’a. Strażnicy dzwonili do swoich najbliższych, żeby się z nimi pożegnać na wypadek, gdyby zginęli³⁸⁷. Według danych straży Kapitolu, tylko w 2021 roku urzędnicy federalni, za których ochronę odpowiada ta formacja, otrzymali 9,6 tysiąca gróźb³⁸⁸. Według ogólnokrajowego badania opinii publicznej siedemdziesiąt dwa procent Amerykanów uważało, że protestujący przeciwko uznaniu wyniku wyborów, którzy 6 stycznia wtargnęli na Kapitol, „są zagrożeniem dla demokracji”³⁸⁹. Do chwili, w której piszę te słowa, sądy skazały za udział w ataku sto siedemdziesiąt osób.

Uczestnicy zamieszek jawnie okazywali rasizm³⁹⁰. Czterech funkcjonariuszy, dwóch ze straży Kapitolu i dwóch z policji metropolitalnej w Waszyngtonie, szczegółowo opisało rasistowskie zachowania pod swoim adresem podczas przesłuchań przed Izbą Reprezentantów. Kiedy oficer straży Kapitolu, Afroamerykanin Harry Dunn, powiedział, że głosował na Bidena, podkreślając, że jego głos też się liczy, „kobieta w różowej koszulce z napisem MAGA krzyknęła: «Słyszycie? Ten czarnuch głosował na Joe Bidena!». Wtedy tłum, około dwudziestu osób, zaczął wrzeszczeć: «Buuu! Pierdolony czarnuch!»” – zeznał Dunn. Dodał, że nigdy wcześniej nie zdarzyło się, by ktoś użył wobec niego słowa „czarnuch”, kiedy był w mundurze³⁹¹.

Roger Ford musiał się zmierzyć z kłopotliwym dylematem. Większość uczestników szturmu na Kapitol nie pochodziła z obszarów rolniczych, takich jak hrabstwo Pike. Ale Roger obawiał się, że odium spadnie na białych mieszkańców rejonów wiejskich.

Gwałtowne zniżkowanie: od dumnego patrioty do niebezpiecznego przestępcy

„Nie pochwalam rasizmu ani przemocy” – stwierdził Roger. „To, co uchwyciły kamery, nie jest typowe dla wszystkich miejscowych”. Roger stał na czele Koalicji Patriotów Wschodniego Kentucky, której członkowie licznie wzięli udział w zmotoryzowanej paradzie poparcia dla Trumpa. Facebookowa strona Koalicji ma około 9 tysięcy obserwujących. Niektórzy z nich pojechali do Waszyngtonu wysłuchać przemówienia Trumpa. „To niewinni, przyzwoici ludzie, dobrzy patrioci. Nikt z delegacji ze wschodniego Kentucky nie wszedł do Kapitolu. Pojechali do Waszyngtonu i stali na Pennsylvania Avenue, bo chcieli ratować Amerykę. Żałuję, że mnie tam z nimi nie było” – dodał.

Jednak po zamieszkach, gdy policzono już rannych i zabitych i oszacowano straty, wielu dumnych patriotów ku swojemu zaskoczeniu poczuło, że znaleźli się pod ostrzałem opinii publicznej. Reakcją na narzucony im wstyd były szok, przerażenie i wściekłość³⁹².

6 stycznia postawił osoby takie jak Roger, niezachwiany orędownik prawa i porządku, w obliczu kryzysu moralnego. Członkowie Koalicji Patriotów Wschodniego Kentucky pojechali do Waszyngtonu, by zademonstrować poparcie dla Donalda Trumpa, i Roger był z tego dumny. Nie przyłączyli się do szturmu na Kapitol, którego uczestnicy okryli się wstydem. Tak jak Roger nagle trafili w sam środek dezorientującego tumanu dumy i wstydu, który rozlał się na cały kraj. Gdy po zamieszkach w Waszyngtonie wrócili do swoich domów, znów znaleźli się w gronie myślących podobnie jak oni³⁹³.

Coś tu jednak nie grało. „To okropne – powiedział mi Roger – każdy, kto pojechał do Waszyngtonu, jest podejrzany o przemoc i rasizm. Jeśli dopuścił się przemocy, powinna go spotkać kara. Ale nasi ludzie nie mieli z tym nic wspólnego”. Według późniejszych ustaleń Roberta Pape’a, politologa z Uniwersytetu w Chicago, który przeanalizował przypadki trzystu siedemdziesięciu siedmiu osób aresztowanych w związku z udziałem w rebelii, większość uczestników szturmu na Kapitol nie była wcale ekstremistami pokroju Matthew Heimbacha lub Wyatta Blaira. Osiemdziesiąt siedem procent tych, którzy 6 stycznia przyjechali do Waszyngtonu, nie była związana z żadną ekstremistyczną organizacją w rodzaju Proud Boys, Oath Keepers albo z neonazistami; ludzie ci bardziej przypominali członków Koalicji Patriotów Wschodniego Kentucky³⁹⁴.

Kiedy w 2023 roku komentatorzy Fox News przyznali się, że mówili na antenie o „skradzionych” wyborach, chociaż prywatnie zdawali sobie sprawę, że to kłamstwo, Roger nie zmienił swojego podejścia. Nie oglądał już Fox News. Stacja Newsmax, na którą przerzuciło się wielu zwolenników prawicy, nadal twardo trzymała się wersji „skradzione”³⁹⁵. Roger oglądał Newsmax, ale sprawdzał też, „co mówią w CNN, «The Washington Post» i BBC” – mediach, które nie uznawały wyborów za „skradzione”. Ale i tak pozostał przy swoim zdaniu („skradzione”).

I nie był w tym osamotniony. Badanie przeprowadzone w 2023 roku, trzy lata po 6 stycznia, na zlecenie CNN/SSRC pokazało, że sześćdziesiąt trzy procent Republikanów i ich sympatyków nadal wierzy, iż wybory zostały „skradzione”; połowa uważała, że są na to „twarde” dowody, połowa opierała się na własnych podejrzeniach³⁹⁶. Ponad siedemdziesiąt procent Amerykanów wierzyło w uczciwość wyborów prezydenckich w 2020 roku i uważało szturm na Kapitol za zagrożenie dla demokracji³⁹⁷.

Sposoby radzenia sobie z gwałtownym zniżkowaniem dumy

Jak się wydaje, istniały trzy sposoby reagowania na potępienie opinii publicznej i niektórzy łączyli je ze sobą. Pierwszy polegał na całkowitym wyparciu: „Żadnej przemocy nie było”. Tucker Carlson, wówczas komentator Fox News, zmontował długi materiał filmowy z wydarzeń 6 stycznia, wycinając z niego wszystkie sceny przemocy; widzowie mogli odnieść wrażenie, że przez Kapitol z szacunkiem przemaszerowała wycieczka prawdziwych patriotów³⁹⁸. Na filmie nikt nie dawał upustu emocjom, nie wybijał szyb, nie wznosił szubienicy. Zero przemocy.

Drugie podejście opierało się na twierdzeniu: „Doszło do przemocy, ale tacy ludzie jak my nie brali w tym udziału”. Owszem, zniszczono to i owo, ale to nie nasi – według Rogera zrobiła to Antifa, „fałszywi protestujący poprzebierani za patriotów”. Ktoś próbował oczernić zwolenników MAGA.

Trzeci sposób sprowadzał się do stwierdzenia: „Niektórzy dopuścili się przemocy, ale to nie było nic poważnego”. Krewni Harpera przyznali, że nachuliganili prawdziwi zwolennicy Trumpa, ale „wcale nie byli brutalni”. Sprzedawca samochodów z Prestonsburga skwitował 6 stycznia następującymi słowami: „Niszczenie cudzej własności było złe, ale faceci, którzy to robili, to byli zwykli ludzie; jak na meczu, kiedy publiczność wdziera się na stadion. Faceci tak mają”. W podobnym duchu wypowiedział się sąsiad Johna Rosenberga: „6 stycznia ludzie po prostu dali upust emocjom”. To było złe, ale nie aż tak strasznie złe. Przynosiło wstyd, ale nie aż taki wstyd.

Trzy lata po tamtych wydarzeniach, gdy siedzieliśmy przy kawie w hotelowym lobby, Roger wyraził swoje zdanie na temat szubienicy, którą protestujący 6 stycznia wznieśli dla wiceprezydenta Pence’a, ponieważ odmówił zatwierdzenia „alternatywnych” wyników wyborów. Zwolennicy Trumpa krzyczeli na Kapitolu: „Zabić Mike’a Pence’a! Zabić Pence’a!”. „Pamiętasz tamtą szubienicę?” – zapytał Roger. „Wcale nie była taka duża, jak pokazali w telewizji. Widzisz to?” – Wskazał na wiatę przystanku autobusowego za oknem. „Była mniej więcej takich rozmiarów, nie większa”. Najwyraźniej uważał, że mniejsze rozmiary to mniejsze zagrożenie i mniejszy wstyd.

W Korzeniach totalitaryzmu Hannah Arendt pisze o „zbrodniach popełnianych w duchu zabawy [i dla] połączeniu przerażenia i śmiechu”³⁹⁹. Jak zauważył David Keen, te słowa stosują się również do atmosfery karnawału w czasie szturmu na Kapitol: stopy jednego z napastników na biurku spikerki Izby Reprezentantów, Nancy Pelosi, śmiechy i zwierzęce maski obok bijatyk, wybijanie okien i, w ostatecznym rozrachunku, pięć ofiar śmiertelnych. Tok myślenia był następujący: skoro przemocy towarzyszyła zabawa i skoro przemoc nie była na poważnie, to nie ma powodów do wstydu. Śmiano się, więc widocznie nic się nikomu nie stało. Wszystkie trzy typy reakcji na przemoc 6 stycznia zawierały element sprzeciwu wobec wstydu.

Jednak w niektórych przypadkach ze wstydem działo się coś jeszcze. Jak przenikliwie zauważa David Keen:

Gdy tłum się śmiał […], często z jakiegoś okrucieństwa, które uosabiał lub do którego zachęcał Trump [jak wyśmiewanie niepełnosprawnego] […], wstyd jakimś magicznym sposobem wyparowywał z Trumpa i z jego słuchaczy. Akt wyśmiewania [obrzucania innych szyderstwami] i akt śmiania się z tego stawały się swego rodzaju błyskawiczną ucieczką przed drwinami pod własnym adresem⁴⁰⁰.

Oskarżony: bohaterski patriota czy łajdacki wywrotowiec?

Po jatce 6 stycznia w różnych miejscach publicznych, na przykład w placówkach pocztowych, pojawiły się obwieszczenia FBI. Wydano nakazy rewizji. Funkcjonariusze sprawdzali zawartość telefonów i posty na Facebooku. Twarze niektórych uczestników zamieszek zostały zarejestrowane przez kamery zainstalowane w gmachu Kapitolu. Do stycznia 2024 roku Departament Sprawiedliwości oskarżył o złamanie prawa 1265 osób; do winy przyznało się siedemset osiemnaście⁴⁰¹. Bohaterscy patrioci broniący demokracji przez kradzieżą wyborów niemal z dnia na dzień stali się napiętnowanymi przestępcami. Wczoraj patrioci, dziś wywrotowcy. Wczoraj dumni, dziś zawstydzeni. W każdym razie część z nich.

Wśród 1265 oskarżonych znalazło się trzydzieścioro obywateli Kentucky⁴⁰². W domu przyjęto ich z sympatią i współczuciem. W oczach niektórych współrodaków byli ofiarami. Części z nich oburzeni pracodawcy wręczyli wypowiedzenia. Gnili w aresztach w oczekiwaniu na proces. „Żal mi ludzi przetrzymywanych w aresztach” – powiedział Roger z niepokojem i współczuciem w głosie. „Tropieni po śladach telefonów komórkowych? Jakbyśmy żyli w państwie policyjnym”.

Do tej pory do winy przyznało się siedemnaścioro z trzydzieściorga Kentakijczyków którym postawiono zarzuty w związku ze szturmem na Kapitol. Na polecenie sądu wszyscy podsądni musieli złożyć na piśmie osobiste oświadczenie i „deklarację moralności” (napisaną przez siebie lub inną osobą), które sędzia brał pod uwagę przy wydawaniu wyroku. W dostępnych publicznie aktach oskarżenia przeciwko dwudziestoczteroletniej studentce pierwszego roku Uniwersytetu Kentucky, Gracyn Courtright, są jej selfie z wnętrza Kapitolu opublikowane w mediach społecznościowych. W postach na Instagramie Courtright twierdziła, że nie widziała żadnych zniszczeń w budynku Kapitolu; pisała: „Już się cieszę na to, jak będę opowiadać moim wnukom, że tam byłam!”. Na sali sądowej wyznała jednak pokornie: „Tak bardzo się tego wstydzę, że chodzę ze spuszczoną głowę i nie patrzę sąsiadom w oczy”⁴⁰³.

Na drugim krańcu spektrum plasuje się pięćdziesięcioletnia pielęgniarka z Morganfield w stanie Kentucky, Lori Vinson, która opis swojej postawy moralnej zaczęła od stanu posiadania (trzynaście mieszkań, jedenaście przyczep mieszkalnych, cztery domy i pizzeria) i wyraziła minimalną skruchę. Po 6 stycznia, ale przed otrzymaniem oskarżenia, oświadczyła publicznie: „Jestem dumna z tego, że tam byłam”⁴⁰⁴. W telewizyjnym wywiadzie powiedziała: „Zrobiłabym to jeszcze raz”⁴⁰⁵. W „deklaracji moralności” wymienia też swoje powody do dumy: długotrwałe małżeństwo, sześcioro dzieci, dziewięcioro wnucząt, dyplom z pielęgniarstwa, ciężka praca. Oświadczenie zaczęła słowami: „Po namyśle żałuję wejścia do gmachu Kapitolu”. Następnie szybko przeszła do powodów do wstydu, które nie stosują się do niej: „Nie zachęcam innych do robienia takich rzeczy. […] Dopiero po powrocie do domu i obejrzeniu wiadomości w telewizji zdałam sobie sprawę ze szczegółów i skali tego, co działo się później w budynku”⁴⁰⁶.

Obie kobiety, Gracyn Courtright i Lori Vinson, oficjalnie wyraziły skruchę z powodu wtargnięcia do Kapitolu, ale poziom ich wstydu był bardzo różny: pierwsza okazała zbyt duży wstyd, druga zbyt mały⁴⁰⁷. Pierwsza była pokorna, druga wyzywająca.

Podsądni, którzy przyznali się do winy, powoływali się na różne podstawy do dumy. Część z nich wskazała na osobiste osiągnięcia („wyciągnięcie się za sznurowadła”). Pewien mężczyzna napisał: „Moim największym osiągnięciem jest ukończenie z najwyższą oceną dwóch dwuletnich kursów uniwersyteckich”. Inny powiedział: „Udało mi się stworzyć małą firmę, kupić dom, spłacić dwa samochody, półciężarówkę, ciężarówkę z naczepą i jeszcze dużo mi zostało”. Jeszcze inny stwierdził po prostu: „Lubię ciężką pracę i proste przyjemności”. Kolejny powołał się na „dumę z przetrwania”: „Przeszedłem przez piekło, ale trzymam głowę wyżej niż kiedyś”. Pracował nad sobą, wyciągnął wnioski ze swoich błędów i był „dumny z tego, jakim człowiekiem” się stał.

Na scenie ogólnonarodowej Donald Trump otrzymał swój pierwszy akt oskarżenia. To zapoczątkowało wyjątkowo bezczelny rytuał odwstydzający 1–2–3–4: prowokacja, publiczne zawstydzenie, przyjęcie postawy ofiary, atak. Zarzuty dotyczyły nakłaniania prokuratora federalnego Georgii do sfałszowania list wyborczych. (W nagranej rozmowie telefonicznej były prezydent powiedział: „Potrzebuję znaleźć 11 780 głosów”⁴⁰⁸). W akcie oskarżenia wspomniano również o spiskowaniu w celu podstawienia elektorów, którzy zagłosowaliby niezgodnie z wolą wyborców ze swojego stanu.

Po prowokacji nastąpiło zawstydzanie: sąd w hrabstwie Fulton w stanie Georgia oskarżył Trumpa o próbę sfałszowania wyborów. W odpowiedzi na publiczne zawstydzanie, jakim było przedstawienie aktu oskarżenia, Trump ruszył do ataku. Oskarżył swoich oskarżycieli i wszystkie osoby związane ze sprawą o „sfałszowanie” wyborów w 2020 roku⁴⁰⁹. Opublikował niezapomniane zdjęcie policyjne, na którym spod zaczesanej na czoło strzechą jasnych włosów i opuszczonych nisko brwi, z zaciśniętą szczęką, spogląda z furią w kamerę, rzucając oskarżenie pod adresem wszystkich instytucji porządku publicznego, które doprowadziły do pociągnięcia go do odpowiedzialności. Rytuał odwstydzający pełną gębą.

Gniewny grymas Trumpa zaczął odgrywać rolę amuletu, chroniącego przed wstydem⁴¹⁰. Szybko wszedł do sprzedaży, był powielany na kubkach, koszulkach i plakatach. Sam Trump ogłosił na Truth Story⁴¹¹, że z „powodu wielkiej Ekscytacji i Sukcesu poprzednich CYFROWYCH KART KOLEKCJONERSKICH TRUMPA, edycja MugShot⁴¹²JUŻ DO KUPIENIA”⁴¹³. Wizerunek garnituru i krawata, który miał na sobie tamtego dnia, był sprzedawany oddzielnie. Nowe karty kosztowały, tak jak poprzednie, dziewięćdziesiąt dziewięć dolarów za sztukę plus koszty transakcji i opłaty serwisowe⁴¹⁴. Symbole przywrócenia dumy w postaci artefaktów. Zmaterializowany czwarty krok rytuału 1–2–3–4 w formie przedmiotu. Talizmany zapewniające magiczną ochronę.

Z boku: syndrom maltretowanego wyborcy

Niektórzy z moich rozmówców byli wstrząśnięci wydarzeniami 6 stycznia, z uwagą przysłuchiwali się zeznaniom świadków w Izbie Reprezentantów, nie podobała im się eskalująca retoryka, nie przekonał ich rytuał odwstydzający i autentycznie nie wiedzieli, co myśleć. Andrew Scott, burmistrz Coal Run przedstawił mi swojego sąsiada, który chciał pozostać anonimowy i którego będę nazywała Peter. Peter, emerytowany pracownik kolei i były bimbrownik, był wysokim, krzepkim mężczyzną, poruszał się jednak ostrożnie i wyrażał uprzejmie, z namysłem.

Powiedział: „Głosowałem na Trumpa w 2016 roku i w 2020 roku i zamierzam – zamierzałem – zagłosować na niego znowu w 2024. Czuję się, jakby ktoś popychał mnie od kryzysu do kryzysu. Jakbym miał syndrom maltretowanego wyborcy. To dlatego tak [anonimowo] z tobą rozmawiam. Wyobraź sobie, że kobieta wychodzi za człowieka, który jest stabilny, porządny, ale poświęca jej za mało uwagi, więc zaczyna ją trochę nosić. Aż tu pojawia się fascynujący mężczyzna. Sprawia wrażenie, jakby naprawdę ją rozumiał i mówi jej, że jest najpiękniejszą kobietą na świecie, więc ona zostawia nudnego, stałego w uczuciach męża dla fascynującego faceta. Wszystko układa się dobrze – do czasu. Pewnego dnia facet idzie do baru, za dużo wypija i bije jakiegoś nielegała. Przyjeżdżają gliny, szarpią go, ładują do suki. Facet dzwoni do niej i prosi, żeby wpłaciła kaucję. Jest wściekła, że wdał się w bójkę, ale żałuje go, bo gliny potraktowały go brutalnie, więc wpłaca kaucję. Facet przynosi jej kwiaty, obiecuje wakacje na Florydzie i wspaniałe życie. Znowu jest w nim zakochana po uszy. Ale potem to się powtarza: gościu wdaje się w bójkę ze strażnikiem więziennym, grozi, że rozwali cały system więziennictwa, i wytyka jej, że niedostatecznie go wspiera. Dziewczyna myśli: «W końcu się doigra», ale mówi sobie: «Robił dla mnie to wszystko i teraz mnie potrzebuje». Znów wpłaca kaucję. Ponieważ biedak jest ofiarą. Przez jakiś czas panuje spokój. A potem facet podpala więzienie. Ona jest już wykończona. Ale on nie ma nikogo poza nią. Potrzebuje jej. Ona myśli, że potrzebuje jego. Stara się zbagatelizować pożar w więzieniu i znów wpłaca kaucję. Czuję się jak ta kobieta. Najpierw myślałem, że Trump to mój człowiek: jest za węglem, za życiem, za bronią, przeciwko podatkom i w dodatku taki fajny, prawda? Kiedy zaczął napadać na porządnych ludzi, myślałem: «Mniejsza o to, to mój człowiek». A potem przychodzi 6 stycznia! Pomyślałem «Dość tego, odpadam». Tylko że nie znoszę, jak demokraci po nim jeżdżą. Za każdym razem, kiedy to robią, wracam do niego. Uważałem, że Mitch McConnell jest w porządku, ale Trump poczuł się zdradzony i zwrócił się przeciw niemu. Nie podoba mi się, że nienawidzi Mitcha, ale mówię sobie «okej». Napada na wiceprezydenta Mike’a Pence’a. Nie podoba mi się, że napada na Pence’a, ale wkurza mnie, jak prasa się rzuca na Trumpa, więc mówię sobie «okej». Za każdym razem, gdy postanawiam odejść, rzucają się na niego demokraci i wracam go ratować. Potem mówi, że imigranci «zatruwają krew» Ameryki. Znowu od niego odchodzę. Ale on mnie potrzebuje, więc wracam. Czuję się z tym okropnie, ale to mój mąż”.

Kiedy Trump został postawiony w stan oskarżenia, jego wydatki na prawników wzrosły i odtąd część każdej wpłaty na Republikański Komitet Narodowy (Republican National Committee, RNC) idzie na honoraria jego prywatnych adwokatów. Niektórym z jego zwolenników to się nie podobało, ale Peter powiedział: „To tak, jakby twojemu partnerowi, bliskiemu przyjacielowi albo komuś z rodziny groziło więzienie. Nie jesteś z tego zadowolona, ale mimo to idziesz do pierdla i wpłacasz kasę na jego konto w kantynie”. Gdybyś porozmawiała szczerze z tutejszymi republikanami, usłyszałabyś, że nie cierpią Trumpa, ale nie mogą tego powiedzieć głośno, bo nikt ich nigdy nie wybierze. Nie jego się boją, tylko wyborców. Więc siedzą cicho. To nie jest zwykłe tchórzostwo ani karierowiczostwo. Nie chcą, by na ich miejsce przyszli prawdziwi wyznawcy z syndromem maltretowanego wyborcy”.

Kiedy słuchałam Petera, przyszło mi do głowy, że odwstydzający rytuał Donalda Trumpa miał piąty, końcowy krok. Atakując zawstydzaczy, Trump konsolidował poparcie dla często obiecywanego „odwetu” na swoich przeciwnikach. Idea jest taka, że wszyscy nowi urzędnicy mają być lojalni nie wobec Konstytucji i rządów prawa, lecz wobec niego osobiście. Zapytałam Petera, na kogo zagłosowałby, gdyby musiał wybierać między Donaldem Trumpem i Joe Bidenem. Po moim pytaniu zapadło długie milczenie. W końcu dotarło do mnie, że może to właśnie ono jest odpowiedzią.

Dla wielu osób, które wierzyły, że zwycięstwo Trumpa w wyborach w 2020 roku i duma zostały „ukradzione”, wszystko zaczęło się od nierozstrzygniętego paradoksu dumy i pragnienia pozbycia się jego produktu, niezasłużonego wstydu. Niektórzy poczucie narzucania im niesłusznego wstydu odbierali jako coś w rodzaju łagodnego szumu w tle. Dla innych stało się ono głośne nie do wytrzymania i pchnęło ich do przetworzenia poczucia wstydu w obwinianie i chęć odwetu (piorun w słoju). Pozostali republikańscy kandydaci, których programy miały inny wydźwięk emocjonalny i nie obiecywały katharsis trumpowskiego 1–2–3–4–5, zostali skreśleni. Zdecydowanie skreślony został bezbarwny emocjonalnie obecny rezydent Białego Domu, który przeznaczył więcej pieniędzy na ratowanie tonącej amerykańskiej klasy średniej niż jakikolwiek inny prezydent od czasów Franklina Delano Roosevelta.

Rogerowi Fordowi i dużej grupie wyborców z początku Trump wydawał się kimś zupełnie innym niż Matthew Heimbach – ze względu na wygląd, retorykę, strój, ogólne wrażenie normalności i, przede wszystkim, odwoływanie się do historii i skupienie na Ameryce. To prawda, że Trump miał niewyparzony język. Analiza jego publicznych wypowiedzi pokazała, że szafowanie czasownikami, takimi jak „zabić, zniszczyć, zwalczać”, ostro kontrastuje z językiem ostatnich pięciu prezydentów⁴¹⁵. Wiele osób jednak, nie wyłączając Rogera, uważało słownictwo Trumpa za zwykłe popisywanie się brawurą i rumakowanie, a może nawet powiew świeżości.

Jednakże wygłaszane przez Trumpa zapowiedzi odwetu ośmieliły skrajne środowiska. W 2023 roku dziennikarze stacji ABC News przeanalizowali raporty policyjne i dokumenty sądowe i natrafili na co najmniej pięćdziesiąt cztery przypadki aktów przemocy motywowanych wypowiedziami Trumpa. Na Florydzie mężczyzna uderzył pochodzącego z Ameryki Południowej pracownika stacji benzynowej i powiedział: „To za Trumpa”⁴¹⁶. Trump w 2023 roku, w przededniu przedstawienia mu aktu oskarżenia w nowojorskim sądzie, wieszczył „śmierć i zniszczenie”, jeśli zostanie uznany za winnego⁴¹⁷. Zaledwie kilka godzin później personel kancelarii prokuratury okręgowej na Manhattanie znalazł w kopercie, zaadresowanej do prokuratora Alvina Bragga, biały proszek i list o treści „ALVIN, ZABIJĘ CIĘ”⁴¹⁸. To rodzi pytanie, czy Trump jest gotowy wykorzystać agresywną ekstremę do walki ze swoimi przeciwnikami, tak jak wykorzystuje zwolenników MAGA do wywierania presji na republikańskich kongresmenów?

W 2023 roku Donald Trump już otwarcie bratał się z ekstremistami. Zaprosił na obiad do Mar-a-Lago Kanye’ego Westa, wielbiciela Hitlera i negacjonistę⁴¹⁹. Fraternizował się z Proud Boys, Oath Keepers i Three Percenters. Zaofiarował się, że pokryje koszty obrony podsądnym w procesach związanych ze szturmem na Kapitol. Obiecał, że jeśli zostanie ponownie wybrany na urząd prezydenta, całkowicie ich ułaskawi⁴²⁰. W 2023 roku na wiecu wyborczym w Waco w stanie Teksas z ręką na sercu śpiewał amerykański hymn państwowy razem z odsiadującymi wyroki za udział w zamieszkach 6 stycznia (tak zwanym chórem więziennym J6, złożonym ze skazanych za przemoc ekstremistów, którzy nagrali hymn w więzieniu na iPhone’a). Trump wyprodukował „charytatywną płytę” z pieśnią Justice for All [Sprawiedliwość dla wszystkich], z której dochód przeznaczył na pomoc dla rodzin uczestników szturmu na Kapitol, odsiadujących wyroki⁴²¹.

Co się wydarzyło? W 2017 roku przez Pikeville przemaszerowali agresywni, wymachujący bronią mężczyźni w strojach szturmowych, potencjalne oddziały paramilitarne prawicy. Załomotali do tylnych drzwi kultury amerykańskiej, żądając Ameryki tylko dla białych i wzywając do rozwiązań siłowych. Roger Ford założył wówczas ramiona na piersi w geście niezgody. Całe miasto słuchało ich uprzejmie z ramionami skrzyżowanymi na piersi w geście niezgody. W 2017 roku marsz białych nacjonalistów okazał się niewypałem. Co więcej, sam Matthew Heimbach odrzucił później rasizm i rozważał zrobienie magisterki z pielęgniarstwa, jeśli ktoś da mu na to pieniądze. W międzyczasie ktoś inny – elokwentne, wyraziste ucieleśnienie amerykańskiego snu w bejsbolówce z napisem „MAGA” – zapukał do frontowych drzwi Ameryki. Ubierał się normalnie i obiecywał lepsze czasy. Był tylko jeden szkopuł – w ramach swojego czterostopniowego rytuału odwstydzającego wzywał wszystkich, by przyłączyli się do jego niebezpiecznej jazdy po bandzie. Kiedy dwunastu nowojorskich ławników uznało go za winnego poważnego przestępstwa, Donald Trump stwierdził, że jest ofiarą i poprzysiągł zemstę. Przyczynił się do zamiany wstydu w obwinianie. Coraz częściej odwoływał się do lęku, najeżając swoje wystąpienia takimi płomiennymi słowami, jak „kryzys”, „inwazja”, „totalna katastrofa”, „klęska” i przedstawiając siebie jako jedynego wybawiciela. Udało mu się trafić w czuły punkt wielu Amerykanów i wyworzyć atmosferę niepokoju, która może się utrzymać przez wiele lat. Tymczasem Roger Ford, zwolennik prawa i porządku, niezgadzający się z Trumpem co do „dobrych”, ciężko pracujących imigrantów, powiedział mi w 2024 roku: „Jeśli Trump będzie się ponownie ubiegał o urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych, zagłosuję na niego”.

377 Liczby zatrudnionych w przemyśle węglowym od roku 2000 do chwili obecnej zob. Kentucky Energy and Environment Cabinet, Quarterly Coal Dashboard, [b.d], https://eec.ky.gov/Energy/News-Publications/Pages/quarterly-coal-dashboard.aspx [dostęp: 15.07.2025].

378 Eric Lipton, “The Coal Industry Is Back,” Trump Proclaimed. It Wasn’t, „The New York Times”, 18 października 2020, https://www.nytimes.com/2020/10/05/us/politics/trump-coal-industry.html [dostęp: 15.07.2025].

379 Zob. tabelę ilustrująca zatrudnienie w przemyśle węglowym w latach 1985–2023: U.S. Bureau of Labor Statistics, All Employees, Coal Mining [CES1021210001], uzyskana z FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis, 5 września 2023, https://fred.stlouisfed.org/series/CES1021210001 [dostęp: 15.07.2025]. Zob. też: Will Wade, US Coal Use is Rebounding Under Biden Like It Never Did with Trump, Bloomberg, 12 października 2021, https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-10-12/u-s-coal-use-rebounds-under-biden-as-energy-crisis-drives-fossil-fuel-demand [dostęp: 15.07.2025].

380 John Caplan, America’s Hourly Workers, „Forbes”, 12 marca 2021, https://www.forbes.com/sites/johncaplan/2021/03/12/americas-hourly-workers/ [dostęp: 15.07.2025].

381 David Salkever, Real Pay Data Show Trump’s ‘Blue Collar Boom’ Is More of a Bust for US Workers, in 3 Charts, „The Conversation”, 7 lutego 2020, https://theconversation.com/real-pay-data-show-trumps-blue-collar-boom-is-more-of-a-bust-for-us-workers-in-3-charts-131264 [dostęp: 15.07.2025]. Inne wyliczenia wynagrodzeń w okresie od 2016 do 2020 roku nie obejmują świadczeń. BBC News, US 2020 Election: The Economy Under Trump in Six Charts, 3 listopada 2020, https://www.bbc.com/news/world-45827430 [dostęp: 15.07.2025].

382 Wzrost produktu krajowego brutto (GDP) – łączna wartość dóbr i usług wyprodukowanych w danym okresie – za prezydentury Bidena był wyższy niż za prezydentury Trumpa (osiemnaście procent w porównaniu z siedemnastoma procentami). Facts First, Presidential Comparison: Biden vs Trump, data aktualizacji: 20 grudnia 2023, https://www.factsarefirst.com/comparison/joe-biden/donald-trump [dostęp: 15.07.2025].

383 Catherine Thorbecke, A Look at Trump’s Economic Legacy, ABC News, 20 stycznia 2021, https://abcnews.go.com/Business/trumps-economic-legacy/story?id=74760051 [dostęp: 15.07.2025].

384 US Bureau of Labor Statistics, 12-month percentage change, Consumer Price Index, by region and division, all items, październik 2023, https://www.bls.gov/charts/consumer-price-index/consumer-price-index-by-region.htm [dostęp: 15.07.2025].

385 U.S. Representative Rosa DeLauro, DeLauro, DelBene, Torres Reintroduce Legislation to Expand and Improve Child Tax Credit, komunikat prasowy, 7 czerwca 2023, https://delauro.house.gov/media-center/press-releases/delauro-delbene-torres-reintroduce-legislation-expand-and-improve-child [dostęp: 15.07.2025].

386 Chris Cameron, These Are the People Who Died in Connection with the Capitol Riot, „The New York Times”, 5 stycznia 2022, https://www.nytimes.com/2022/01/05/us/politics/jan-6-capitol-deaths.html [dostęp: 15.07.2025].

387 Marin Pengelly, Pence Secret Service Detail Feared for Their Lives During Capitol Riot, „The Guardian”, 22 lipca 2022, https://www.theguardian.com/us-news/2022/jul/21/pence-secret-service-families-capitol-riot [dostęp: 15.07.2025].

388 Zachary Cohen, Whitney Wild, Frustrated Lawmakers Want Protection for Their Families as Threats Increase, CNN, 28 października 2022, https://edition.cnn.com/2022/10/28/politics/threats-to-us-lawmakers-increasing-pelosi [dostęp: 15.07.2025].

389 Hannah Hartig, In Their Own Words: How Americans Reacted to the Rioting at the US Capitol, Pew Research Center, 15 stycznia 2021, https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/01/15/in-their-own-words-how-americans-reacted-to-the-rioting-at-the-u-s-capitol/ [dostęp: 15.07.2025].

390 Nick Niedzwiadek, Capitol Police Officer Says Jan. 6 Rioters Used N-Word Against Him, Others, „Politico”, 27 lipca 2021, https://www.politico.com/news/2021/07/27/captiol-police-racial-slurs-500846 [dostęp: 15.07.2025].

391 Aaron Morrison, Racism of Rioters Takes Center Stage on Jan. 6 Hearing, Associated Press, 28 lipca 2021, https://apnews.com/article/joe-biden-government-and-politics-riots-race-and-ethnicity-capitol-siege-b3eb4a7f1a0d183c9db89a08c84a70cb [dostęp: 15.07.2025].

392 John Gramlich, A Look Back at Americans’ Reactions to the Jan. 6 Riot at the U.S. Capitol, Pew Research Center, 4 stycznia 2022, https://www.pewresearch.org/short-reads/2022/01/04/a-look-back-at-americans-reactions-to-the-jan-6-riot-at-the-u-s-capitol/ [dostęp: 15.07.2025].

393 David Keen, Shame…, s.125.

394 David Pape, Deep, Divisive, Disturbing and Continuing: New Survey Shows Mainstream Support for Violence to Restore Trump Remains Strong, Chicago Project on Security Threats, University of Chicago, 2 stycznia 2022, https://cpost.uchicago.edu/publications/deep_divisive_disturbing_and_continuing_new_survey_shows_maintream_support_for_violence_to_restore_trump_remains_strong/ [dostęp: 15.07.2025]. Zob. też: Lois Beckett, Most Alleged Capitol Rioters Unconnected to Extremist Groups, Analysis Finds, „The Guardian”, 4 marca 2021, https://www.theguardian.com/us-news/2021/mar/04/us-capitol-attack-individual-extremist-far-right-groups [dostęp: 15.07.2025].

395 Jeremy Barr, Why These Fox News Loyalists Have Changed the Channel to Newsmax, „The Washington Post”, 27 grudnia 2020, https://www.washingtonpost.com/media/2020/12/27/fox-news-viewers-switch-to-newsmax/ [dostęp: 15.07.2025].

396 Alison Durkee, Republicans Increasingly Realize There’s No Evidence of Election Fraud – But Most Still Think 2020 Election Was Stolen Anyway, Poll Finds, „Forbes”, 14 marca 2023, https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2023/03/14/republicans-increasingly-realize-theres-no-evidence-of-election-fraud-but-most-still-think-2020-election-was-stolen-anyway-poll-finds/ [dostęp: 15.07.2025].

397 Brittany Shepherd, Majority of Americans think Jan. 6 attack threatened democracy: POLL, ABC News, 2 stycznia 2022, https://abcnews.go.com/Politics/majority-americans-jan-attack-threatened-democracy-poll/story?id=81990555 [dostęp: 15.07.2025].

398 Sarana Hale Spencer, Robert Farley, D’Angelo Gore, Explaining the Missing Context of Tucker Carlson’s Jan. 6 Presentation, FactCheck.org, 10 marca 2023, [dostęp: 15.07.2025].

399 Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism, New York, 1951, s. 190. Cyt. za David Keen, Shame…, s. 125.

400 David Keen, Shame…, s. 125.

401 U.S. Department of Justice, Three Years Since the Jan. 6 Attack on the Capitol, komunikat prasowy, 5 stycznia 2024, https://www.justice.gov/usao-dc/36-months-jan-6-attack-capitol-0 [link nieaktywny].

402 Natalie Pasquinelli, moja asystentka badawcza, wyszukała protokoły posiedzeń i dokumenty sądowe, w tym „deklaracji moralności” i „osobistych oświadczeń” wszystkich podsądnych z Kentucky, korzystając z kilku baz danych, w tym LexisNexis, Westlaw i Bloomberg, a także PACER i Court Listener. Odnośnie do baz danych zawierających dokumentację wszystkich procesów federalnych związanych z 6 stycznia zob. NPR, The Jan. 6 Attack: The Cases Behind the Biggest Criminal Investigation in U.S. History, data aktualizacji: 16 lutego 2024, https://www.npr.org/2021/02/09/965472049/the-capitol-siege-the-arrested-and-their-stories [dostęp: 15.07.2025].

403 Samantha Hawkins, Prison for University of Kentucky Student Who Stormed the Capitol, Courthouse News Service, 17 grudnia 2021, https://www.courthousenews.com/prison-for-university-of-kentucky-student-who-stormed-the-capitol/ [dostęp: 15.07.2025].

404 Billy Kobin, Kentucky Nurse, Air Force Veteran Sentenced for Their Roles in Jan. 6 Riot at US Capitol, „The Courier-Journal”, 22 października 2021, https://eu.courier-journal.com/story/news/crime/2021/10/22/us-capitol-riot-lori-thomas-vinson-morganfield-kentucky-sentenced/6117260001/ [dostęp: 15.07.2025].

405 Dan Cancian, Lori Vinson, Nurse Who Entered Capitol During Riot, Says She ‘Would Do It Again’, „Newsweek”, 17 stycznia 2021, https://www.newsweek.com/lori-vinson-nurse-capitol-riot-would-do-it-again-1562197 [dostęp: 15.07.2025].

406 Billy Kobin, Kala Kachmar, Kentucky Nurse, Air Force Veteran Sentenced for Their Roles in Jan. 6 Riot at US Capitol, „The Courier-Journal”, 22 października 2021, https://eu.courier-journal.com/story/news/local/2022/01/06/capitol-jan-6-riot-kentucky-residents-await-punishment-year-later/9083203002/ [dostęp: 15.07.2025].

407 Vinson została skazana na pięć lat kurateli sądowej i grzywnę w wysokości 5 tysięcy dolarów oraz została zobowiązana do wpłacenia pięciuset dolarów na poczet naprawy szkód i odrobienia stu dwudziestu godzin prac społecznych. Zob. Billy Kobin, Kala Kachmar, Kentucky Nurse…

408 PBS NewsHour, ‘I Need 11,000 Votes’, Trump Told Ga. Election Official | Jan. 6 hearings, YouTube, 21 czerwca 2022, www.youtube.com/watch?v=AbFc9T7KXA0 [dostęp: 15.07.2025].

409 Trump Leaves Atlanta After Surrendering at Fulton County Jail, FOX 5 Atlanta, 24 sierpnia 2023, https://www.fox5atlanta.com/news/donald-trump-fulton-county-jail-surrender-arrest-mugshot-update [dostęp: 15.07.2025].

410 Tara Suter, Trump Unveils Digital Trading Cards ‘MugShot Edition’, „The Hill”, 12 grudnia 2023, https://thehill.com/homenews/campaign/4355971-trump-digital-trading-cards-mugshot/ [dostęp: 15.07.2025].

411 Truth Story – amerykańska platforma społecznościowa uruchomiona przez Trumpa 21 lutego 2022 roku.

412 Nieprzetłumaczalna gra słów; ang. Mug – kubek, slang. gęba, mugshot – zdjęcie policyjne.

413 Zob. Collect Trump Cards, Frequently Asked Questions, [b.d.], https://collecttrumpcards.com/#faqs [dostęp: 15.07.2025].

414 Tamże.

415 Patrick Healy, Maggie Haberman, 95,000 Words, Many of Them Ominous, From Donald Trump’s Tongue, „The New York Times”, 5 grudnia 2015, https://www.nytimes.com/2015/12/06/us/politics/95000-words-many-of-them-ominous-from-donald-trumps-tongue.html [dostęp: 15.07.2025].

416 Mike Levine, ‘No Blame?’ ABC News Finds 54 Cases Invoking ‘Trump’ in Connection with Violence, Threats, Alleged Assaults, ABC News, 30 maja 2020, https://abcnews.go.com/Politics/blame-abc-news-finds-17-cases-invoking-trump/story?id=58912889 [dostęp: 15.07.2025].

417 Maggie Haberman, Jonah E. Bromwich, William K. Rashbaum, Trump, Escalating Attacks, Raises Specter of Violence if He Is Charged, „The New York Times”, 4 kwietnia 2023, https://www.nytimes.com/2023/03/24/us/politics/trump-bragg-indictment-protests.html [dostęp: 15.07.2025].

418 David French, The Rule of Law Now Depends on Republicans, „The New York Times”, 31 marca 2023, https://www.nytimes.com/2023/03/31/opinion/trump-indictment-rule-of-law.html [dostęp: 15.07.2025]. Proszek okazał się nieszkodliwy. W reakcji na to wydarzenie Bragg oświadczył: „Nie będziemy tolerować prób zastraszenia naszego urzędu ani zagrożeń dla rządów prawa w w Nowym Jorku”. Od tamtej pory Trump nazwał Alvina Bragga, pierwszego czarnego prokuratora okręgowego Manhattanu, „zwierzęciem” i zamieścił na Truth Social duże zdjęcie, na którym stoi z kijem bejsbolowym w ręku, zestawione z wizerunkiem Bragga.

419 Maggie Haberman, Alan Feuer, Trump’s Latest Dinner Guest: Nick Fuentes, White Supremacist, „The New York Times”, 25 listopada 2022, https://www.nytimes.com/2022/11/25/us/politics/trump-nick-fuentes-dinner.html [dostęp: 15.07.2025]. Zob. też: Jason Wilson, Kanye’s Antisemitic Hate Speech Platformed By Enablers in Tech, Media, and Politics, Southern Poverty Law Center, 7 grudnia 2022, https://www.splcenter.org/resources/hatewatch/kanyes-antisemitic-hate-speech-platformed-enablers-tech-media-politics/ [dostęp: 15.07.2025].

420 Bevan Hurley, Trump Says He Is Financially Supporting Some Jan 6 Suspects and Plans to Pardon Them if Re-elected, Yahoo News, 1 września 2022.

421 Marisa Dellatto, Trump Hits No. 1 with ‘Justice for All’ Song Made with Jan. 6 Arrestees, „Forbes”, 21 marca 2023, https://www.forbes.com/sites/marisadellatto/2023/03/21/trump-hits-no-1-with-justice-for-all-song-made-with-jan-6-arrestees/ [dostęp: 15.07.2025].

15
Most empatii

Odkryłam, że poza gorącymi dyskusjami publicznymi odbywa się pieszy ruch przez, że go tak nazwę, „most empatii”, łączący przeciwne spojrzenia na 6 stycznia, imigrację, zmiany klimatu, kwestie tożsamości płciowej i rasy. Im większa wrogość dzieli dwie strony, tym mniej się mówi o przekraczaniu podziałów i tym większa szansa, że nawiązanie bliższej znajomości z osobami o odmiennych poglądach będzie napiętnowane jako „zdrada” lub „chodzenie na ustępstwa”. Niemniej przechodzący po moście niezauważalnie wzmacniają osnowę narodu, a tego właśnie w tej chwili najbardziej potrzebujemy.

Co ciekawe, sondaże pokazują, że republikanie i demokraci mają ze sobą więcej wspólnego, niż się im wydaje. Szarzy obywatele przeważnie są bardziej umiarkowani w poglądach niż przywódcy partyjni. A jednak obie strony mają wykoślawione wyobrażenia o tej przeciwnej. Autorzy jednego z badań zapytali na przykład demokratów, jaki odsetek republikanów zarabia rocznie co najmniej 250 tysięcy dolarów. Respondenci wskazali na trzydzieści osiem procent, a w rzeczywistości jest to tylko dwa. Natomiast republikanie, poproszeni o wskazanie, jaka część demokratów „uważa policjantów za złych ludzi”, odpowiedzieli, że połowa; w rzeczywistości takie przekonanie podziela tylko piętnaście procent zwolenników Partii Demokratycznej⁴²².

To skłania do refleksji, że może warto wyjść poza podziały polityczne. Tylko czy wszyscy tego chcą? Co ciekawe, demokraci częściej niż republikanie ucinają kontakt po pierwszych oznakach rozbieżności w poglądach⁴²³. Równocześnie konserwatyści okazali się bardziej niż liberałowie skłonni do zmiany spojrzenia pod wpływem osobistych kontaktów⁴²⁴. Kraj jako taki przeżywa komunikacyjną zapaść, ale w pewnych mało znanych miejscach ludzie przechodzą w obu kierunkach przez „most empatii”. Podczas pobytów w hrabstwie Pike odkryłam kilka inspirujących modeli, które mogą nam pomóc wyjść z impasu.

Weźmy na przykład rasę, jedną z najistotniejszych kwestii dzielących amerykańskie społeczeństwo⁴²⁵. Od 2020 roku co najmniej trzydzieści pięć stanów, w tym Kentucky, przyjęło lub rozważało przyjęcie regulacji prawnych zmierzających do ograniczenia edukacji rasowej w szkołach lub instytucjach stanowych⁴²⁶. Według ustawodawców „edukatorzy nauczaniem na temat rasy indoktrynują uczniów, wywołując dyskomfort lub poczucie wstydu”⁴²⁷. Projekt ustawy House Bill 14 dotyczy „treści nauczania lub dyskusji w klasie obejmujących określone poglądy na temat rasy, płci i religii”. Za omawianie tych „określonych koncepcji” (nieokreślonych jednak w projekcie ustawy) na lekcjach prokurator generalny [Kentucky] mógłby ukarać szkołę „grzywną w wysokości 5 tysięcy dolarów za każdy dzień naruszania ustawy […] i nakazać szefowi Departamentu Oświaty potrącenie tych środków z funduszy przeznaczonych dla danego okręgu oświaty”⁴²⁸. Projekt nie wyszedł poza komisję legislatury stanowej, ale i tak pokazuje skalę lęku przed wstydem. W 2022 roku legislatura stanowa Kentucky debatowała nad ustawą delegalizującą programy edukacyjne dotyczące różnorodności oraz negatywnych komentarzy na temat historii Stanów Zjednoczonych; za jej naruszenie placówce oświatowej groziłaby utrata uprawnień⁴²⁹.

Tylko jak konkretnie różnimy się w naszych poglądach rasowych? Co ciekawe, z badań wynika, że trzy czwarte białych i taka sama proporcja czarnych (sześćdziesiąt pięć procent republikanów i osiemdziesiąt pięć procent demokratów) zgadza się ze stwierdzeniem, że „dla Stanów Zjednoczonych korzystne jest to, że ludność kraju składa się z różnych ras i narodowości”⁴³⁰.

Partie polityczne mają odmienne poglądy na kwestię rasy tam, gdzie styka się ona z paradoksem dumy. Przekonanie, że za niepowodzenie w osiągnięciu amerykańskiego snu, bez względu na kolor skóry, nie odpowiada przynależność ani do klasy, ani do rasy, lecz to, że się za mało starałeś, jest znacznie bliższe republikanom niż demokratom. Według takiego rozumowania ciężko pracujący biały i ciężko pracujący czarny mają takie same szanse na odniesienie sukcesu. Wiele osób czuło, że koncepcja „uprzywilejowania białych” umniejsza „ciężką pracę” i, co z tym idzie, odbiera im prawo do dumy.

Tylko co ze skutkami niewolnictwa i dyskryminacji? W 2020 roku autorzy pewnego badania poprosili wyborców o ustosunkowanie się do wypowiedzi: „Trwające przez wiele pokoleń niewolnictwo i dyskryminacja przyczyniły się do stworzenia warunków, które utrudniają czarnym awans społeczny”. Siedemdziesiąt pięć procent czarnych respondentów i połowa białych zgodziły się z tym twierdzeniem. Wyraźniejsze różnice wystąpiły między zwolennikami dwóch głównych partii politycznych: odpowiedzi „zgadzam się” udzieliło siedemdziesiąt sześć procent demokratów i dwadzieścia osiem procent republikanów (wśród białych Amerykanów z obszarów rolniczych pięćdziesiąt dziewięć procent demokratów i dziewiętnaście procent republikanów)⁴³¹. Innymi słowy, grupa najbardziej dotknięta paradoksem dumy – biali republikanie ze wsi – okazała się najmniej skłonna do współczucia.

Zaciekawiło mnie, kto w tej najmniej statystycznie skłonnej do współczucia grupie staje ponad podziałami w tej kluczowej kwestii. I nie tylko w niej, bowiem przekraczający „most empatii” wykazali również zrozumienie, dlaczego ci po drugiej stronie czują się tak, jak się czują. Odczuwanie empatii nie jest tym samym co zgadzanie się albo poszukiwanie wspólnego gruntu, chociaż ułatwia obie te sprawy. Jest po prostu odczuwaniem empatii.

Stopniowo zauważałam, że osoby przekraczające most pasują do jednego z dwóch wzorców biograficznych w odniesieniu do dumy i wstydu. Pierwszy z nich to „zajdź dalej, odwdzięcz się, wyjdź naprzeciw”. Taka osoba wykracza poza swój strach przed wstydem i dzięki temu staje się zdolna do wychodzenia innym naprzeciw. Drugi wzorzec to: „sięgnij dna, podnieś się, wyjdź naprzeciw”. W tym wypadku nie ma wyrastania ponad wstyd. Taka osoba doświadcza wstydu, przeżywa go, przestaje się go bać i od tego punktu idzie dalej. Jak się wydaje, plasujący się między tymi dwoma skrajnościami są mniej skłonni do wychodzenia innym naprzeciw, być może dlatego, że drogę do odczuwania empatii blokuje im wstyd.

Zajdź dalej, odwdzięcz się, wyjdź naprzeciw: „górna kładka”

Życie duszpasterza Uniwersytetu w Pikeville, Roba Musicka, jest typowym przykładem biografii przechodzącego przez most empatii „górną kładką”. Łysiejący czterdziestolatek o bystrym spojrzeniu, w okularach i koloratce, przyjął mnie w swoim gabinecie, siedząc za prawie pustym biurkiem. Przed jego drzwiami często czekali studenci, którzy przyszli na krótką rozmowę, po pomoc w rozwiązaniu problemów lub słowa zachęty. Rob miał rozliczne kontakty. Wysyłał zmagających się z uzależnieniami studentów na spotkania wspólnoty Dwunastu Kroków przy kościele metodystów i organizował coroczne wyjazdy misyjne do Nikaragui i Kostaryki.

Teraz siedział przede mną z rękami założonymi na piersi i opowiadał o swoim życiu. Osoby, z którymi robiłam wywiady, często przyjmowały zrelaksowaną pozycję, wychodząc z założenia, że mają dość czasu, by spokojnie mi wszystko powiedzieć; ale Rob wyrzucał z siebie słowa, jakby bał się, że nie zdąży.

„Urodziłem się w parku przyczep mieszkalnych w Barn Hill w stanie Ohio, biednym i pełnym dramatów. Babcia ze strony taty była wybuchową kobietą, odpalała papierosa od papierosa, a dziadek miał dziewięcioro rodzeństwa. Ciągle lądował w rodzinach zastępczych i jeśli dostawał jakieś prezenty pod choinkę, to tylko od Armii Zbawienia. Prawie całe rodzeństwo – moi wujkowie i ciotki – brali narkotyki, nie pracowali, żyli z zasiłków i byli traktowani jak śmieci. W dzieciństwie tata walczył o każdy okruch godności. Powiedział mi: «Nigdy nie daj nikomu odczuć, że jest przegrywem»”.

Przekraczający most empatii mają oczywiście różne motywacje. Czułam, że motywacja Roba brała się z jego podziwu dla ojca. Jego tata stworzył niewielki, dobrze prosperujący warsztat naprawy urządzeń grzewczych i chłodzących i co niedziela mył na wysoki połysk swojego [forda] thunderbirda rocznik ’86. „Codziennie wkładał świeże, czyste spodnie i koszulę, robił staranny przedziałek i skrapiał się wodą kolońską. Powtarzał: «Nie ma żadnego usprawiedliwienia dla braku schludności». Kiedyś nawet zabrał mamę na Hawaje”. Wyjazd na Hawaje był najznaczniejszym symbolem mozolnego dochodzenia do własnego amerykańskiego snu.

W końcu jednak marzenia taty Roba się zawaliły: „Przyjął do spółki męża mojej siostry i kiedy ich małżeństwo się rozpadło, firma też poszła na dno. Tata wpadł w długi, rozchorował się i musiał pójść na rentę, a to oznaczało dla niego ogromny wstyd”. – Rob wziął głęboki oddech. „Odebrał sobie życie. Miał dopiero sześćdziesiąt dwa lata” – dodał z wahaniem w głosie. „Ale ja miałem szczęście. Rodzice i babcia ze strony mamy zapewnili mi bezpieczne, pełne miłości dzieciństwo. Dobrze się uczyłem. Dla taty szkoła była czymś obcym, nie sprawdzał mi pracy domowej i nie chodził na wywiadówki, ale cieszył się, że świetnie sobie radzę. [W liceum] wybrali mnie na przewodniczącego klasy. Poszedłem do koledżu, skończyłem seminarium i zostałem pastorem. Czuję się dobrze i bezpiecznie z tym, kim jestem, i już się nie boję, że ktoś może patrzeć na mnie z góry, więc staram się pomagać tym, którym jest trudniej. Można powiedzieć, że to część mojej misji”.

Pewnego dnia obok masztu z amerykańską flagą na szczycie okolonego kwiatami pagórka na kampusie Rob postawił drewniany „słup pokoju” z napisami w czterech językach, a obok figurki Świętego Franciszka umieścił posążek Buddy. „Pomyślałem, że to pozwoli nam nieco poszerzyć horyzonty” – wyznał z uśmiechem. Jednak dla władz uczelni było to trochę za wiele. Po kilku tygodniach Rob został grzecznie poproszony o zabranie Buddy: „Wyjaśniono mi, że jest «zbyt kontrowersyjny»”.

Rob wychodził naprzeciw czarnym studentom, którzy traktowali go jak swojego powiernika, i ich białym kolegom, zwykle niechętnie rozmawiającym o takich sprawach jak Black Lives Matter: „Moi studenci są wspaniali. Mają takich samych ojców jak ja. Kiedy rozmowa schodzi na państwową pomoc dla czarnych, blokują się. «Jesteśmy biedni. O nas nikt nie pamięta. Dlaczego mamy się przejmować czarnymi, którym i tak już pomaga rząd? Nic więcej nie potrzebują. A my tak». Nie chodzi o to, że mają ich gdzieś. Po prostu w naszych warunkach problem rasizmu wydaje się bardzo odległy. Dlatego staram się im uzmysłowić, jak wygląda doświadczenie czarnych. Obudzenie w nich współczucia dla George’a Floyda albo skłonienie ich, by zrozumieli ruch Black Lives Matter, bywa niekiedy bardzo trudne. Rozumieją, że Floyd został aresztowany za próbę zapłacenia za papierosy fałszywą dwudziestodolarówką. Rozumieją, że policjant z Minneapolis skuł go kajdankami, przygwoździł do ziemi i tak długo dociskał mu szyję kolanem, aż go udusił⁴³². Rozumieją, że inni policjanci bezczynnie się temu przyglądali. Próbuję sprawić, by zobaczyli tę sytuację z punktu widzenia wszystkich uczestników: oszukanego sprzedawcy, policjanta, gapiów, a także samego George’a Floyda. Współczują sprzedawcy, bo stracił pieniądze. Rozumieją gapiów, choć nie mordercę. Ale część z nich ma duży problem z empatią wobec George’a Floyda. Wszyscy zgadzają się co do tego, że glina, który go zabił, jest mordercą i powinien pójść do więzienia. Ale potem mówią: «Floyd był przestępcą». Fałszywa dwudziestodolarówka jest dla nich przestępstwem, i słusznie. Ale w ich oczach robi z George’a Floyda człowieka gorszego sortu. Mamy kryzys opioidowy i wzrost przestępczości. Policjanci odwiedzają szkoły i przestrzegają dzieciaki przed narkotykami, zamykają naćpanych złodziei i dilerów, wielu z nas padło ofiarą przestępstwa. Taki jest kontekst. Postanowiłem więc spróbować czegoś nowego. Poprosiłem ich, by pomyśleli o Floydzie jak o człowieku ukrzyżowanym jak Jezus. Byli w szoku. «George Floyd był przestępcą». Przyznałem im rację. Floyd był przestępcą. A my nie chcemy przestępstw. Ale wróćmy do Jezusa w starożytności. W tamtych czasach z innych powodów Jezus też uchodził za przestępcę”.

Sięgnij dna, podnieś się, wyjdź naprzeciw: dolna kładka

Rob Musick reprezentował wzorzec „zajdź dalej, odwdzięcz się, wyjdź naprzeciw”, a James Browning „sięgnij dna, podnieś się i wyjdź naprzeciw”. Kiedy rozmawialiśmy ze sobą trzy lata po naszym pierwszym spotkaniu, nie miał już bandany, a jego twarz okalała schludna broda. Miał teraz czterdzieści trzy lata, nosił krótko ostrzyżone włosy, czapeczkę i mały kolczyk w wardze, blisko kącika ust, być może na pamiątkę punkowych czasów. Minęło sześć lat, odkąd lekarze na szpitalnym oddziale ratunkowym przywrócili mu akcję serca po czwartym przedawkowaniu oraz od chwili, gdy został przyjęty do ośrodka leczenia uzależnień Southgate, gdzie poznał Tommy’ego Ratliffa, któremu był wdzięczny za uratowanie mu życia.

„Ćpałem, zamiast odczuwać emocje. Musiałem się od początku nauczyć czuć i nazywać emocje. Jedną z nich był wstyd”. James nie zapomniał swojego zjazdu od „to tylko tabletki”, przez wstrzykiwaną przez inną osobę heroinę, po stanie się prawdziwym ćpunem. „Zmierzyłem się z moim wstydem i już mnie nie przeraża” – powiedział. Niedawno, obserwując postępy jednego ze swoich klientów, złapał się na nowym dla siebie uczuciu – dumie.

Po ukończeniu leczenia w Southgate James zatrudnił się jako strażnik w noclegowni dla bezdomnych. W weekendy kopał rowy. W końcu znalazł pracę w pobliskim ośrodku leczenia uzależnień, New Beginnings. „Uwielbiam tę pracę, ponieważ pomagam ludziom” – powiedział. Ożenił się z wychodzącą z nałogu narkomanką z dwojgiem dzieci i odzyskał prawo do opieki nad własnym potomstwem. „Od trzech lat jestem czysty po osiemnastu latach ciągłego brania, w tym dwóch latach bezdomności” – zauważył refleksyjnie. Niedawno podjął naukę w miejscowym koledżu, otrzymał podwyżkę i awans na wicedyrektora New Beginnigs.

James zaprosił mnie do swojego ośrodka na spotkanie z grupą dwudziestu dwóch mężczyzn, trzech czarnych i dziewiętnastu białych. Rozmawialiśmy przy kawie w przestronnej, wygodnie urządzonej świetlicy. Zaczęli od tego, że czują się niezrozumiani i pogardzani jako „bidoki” (w tej kwestii wszyscy byli zgodni), a potem przeszli do wyborów z 2020 roku, co do których też zdawali się mieć takie samo zdanie. Kiedy elokwentny Afroamerykanin oznajmił: „Głosowałem na Trumpa”, wszyscy pokiwali głowami. Różnica poglądów dotyczyła głównie tego, czy przestępcy mogą głosować. „Jestem przestępcą i głosowałem” – wyznał jeden z obecnych. Ktoś zauważył: „Nie wiedziałem, że możemy głosować”; pozostali sprawiali wrażenie zbitych z tropu. W których stanach przestępcy mogą głosować w wyborach? Rozmowa krążyła wokół różnych tematów, a James, wyraźnie w swoim żywiole, zachęcał wyrzutków do powrotu na łono społeczeństwa.

Przez wspólnotę Anonimowych Narkomanów James poznał wychodzących z nałogu Afroamerykanów. Z niektórymi się zaprzyjaźnił. Na mityngu AN w Louisville przeżył coś, co go bardzo poruszyło. „W NA nie podajemy sobie ręki, tylko się przytulamy” – wyjaśnił. „Spotkałem tam siedemdziesięciotrzyletnią Afroamerykankę, która powiedziała, że nie przytula białych. Według niej biali tak samo cierpieli z powodu uzależnienia od narkotyków, ale nie mieli pojęcia o segregacji rasowej. Uważała, że biali nie rozumieją naprawdę, czym jest jej życie bez narkotyków. Wiedziałem, o co jej chodzi. Tu, w Appalachach, mieliśmy wypadki pod ziemią, sczerniałe płuca, biedę, przykopalniane sklepy. Kiedy zginął twój mąż, musiałaś wyprowadzić się z domu będącego własnością kopalni, żeby zrobić miejsce dla następnego górnika. Ale ani ty, ani członkowie twojej rodziny nie byliście własnością pracodawcy od czterystu lat. Rozumiałem to. I ta pani wysłuchała, jak biały mężczyzna opowiada o dzieciństwie w rodzinie zastępczej i co się z nim działo na ulicy. Wstała ze swojego krzesła, podeszła do niego i przycisnęła go do piersi. Przeszła długą drogę, by móc to zrobić. To mnie zainspirowało do tego, by przekraczać własne ograniczenia. Pracuję w pełnym wymiarze godzin, wychowuję moje dzieci i na razie musiałem zrezygnować z nauki w koledżu. Ale chciałbym rozkręcić «Zdrowienie przez Wspinanie». Chciałbym ściągnąć tu, w góry, kilku gości z Louisville, i wejść z nimi na ściankę. Kto wie, co byśmy razem zobaczyli z góry”.

Wyimki z historii kraju

Poznając coraz bliżej Roba Musicka i Jamesa Browninga, dwóch mężczyzn znajdujących się w tym samym miejscu, regionie i czasie, zastanawiałam się, czy te dwa typy życiorysów nie reprezentują szerszego, ogólnokrajowego wzorca biografii niedostrzeganych przechodzących przez mosty empatii. Wyniki badania American National Election Studies (ANES) z 2020 roku nasunęły i mnie, i mojej asystentce badawczej, Kirstin Krusell, przypuszczenie, iż Rob i James nie stanowią odosobnionych przypadków⁴³³. Jak już wspomniano wyżej, autorzy ANES, przeprowadzonego na ponadośmiotysięcznej próbie uprawnionych do głosowania (w tym 6 tysiącach białych), poprosili respondentów o ustosunkowanie się do twierdzenia: „Trwające przez wiele pokoleń niewolnictwo i dyskryminacja przyczyniły się do stworzenia warunków, które utrudniają czarnym awans społeczny”. Odpowiedzi, choć bardzo zróżnicowane, każą przypuszczać, że określone warunki społeczne uformowały dwie odrębne ścieżki przez most empatii.

Najzamożniejsi (roczny dochód na gospodarstwo domowe od 150 tysięcy dolarów wzwyż) i najlepiej wykształceni (co najmniej stopień licencjata) biali dorośli częściej zgadzają się z powyższym stwierdzeniem na temat skutków niewolnictwa i dyskryminacji niż biali biedniejsi i słabiej wykształceni. Dwie trzecie najzamożniejszych i najlepiej wykształcony uznało, że niewolnictwo i dyskryminacja są barierą dla czarnych. W grupie najbiedniejszych i najsłabiej wykształconych uważała tak tylko jedna trzecia ankietowanych. Możliwe, że osobom najlepiej sytuowanym oczu nie przesłaniał wstyd; czuły się ponad to. Faktycznie rzecz biorąc, przechodzący górną kładką mogą wręcz czerpać dumę z wychodzenia naprzeciw tym, którzy znajdują się w gorszej sytuacji, w duchu noblesse oblige.

Jak się wydaje, przechodzących dolną kładką do wkroczenia na most empatii skłania to, że sami doświadczają braku poczucia bezpieczeństwa. Autorzy badania zadali ankietowanym pytanie: „Jak bardzo obawiasz się utraty pracy w przyszłości?”. Biali, których najbardziej niepokoiła ich sytuacja finansowa, wyrażali największe współczucie dla czarnych. Jakby uważali, że jadą z nimi na tym samym rozklekotanym wózku.

Kolejną wskazówkę stanowią reakcje na wypowiedź: „Rząd w Waszyngtonie powinien dokładać wszelkich starań, by poprawić społeczną i ekonomiczną pozycję czarnych”. Tak jak poprzednio idea pomocy państwa dla czarnych miała więcej zwolenników wśród zamożniejszych i lepiej wykształconych białych z górnej kładki (pięćdziesiąt trzy procent w porównaniu z trzydziestoma trzema procentami w grupie biednych i najgorzej wykształconych), ale największym poparciem cieszyła się w grupie białych prekariuszy, najbardziej obawiających się utraty pracy (sześćdziesiąt sześć procent). To zdaje się potwierdzać spostrzeżenia Davida Maynarda na temat podobnych doświadczeń mieszkańców „gett i dulin”. Ten biegnący po dnie międzyrasowy kanał porozumienia jest może wąski i niepewny, ale wierzę, że dzięki Jamesom tego świata istnieje i działa. (Więcej szczegółów w aneksie drugim).

James wybrał się z żoną na zjazd Wspólnot Dwunastu Kroków w Louisville, gdzie w wielkiej sali konferencyjnej spotkał się z liczną grupą wychodzących z nałogu, zarówno białych, jak i czarnych. „Pierwszy raz byłem na spotkaniu, w którym uczestniczyło osiemset, a może nawet tysiąc osób. Ponad połowę stanowili czarni. Po sesji ogólnej były zajęcia w podgrupach. Kiedy przechodziliśmy z sali do sali, wymieniłem kilka przyjaznych zdań z czarnym mężczyzną w średnim wieku. Zapytał mnie, gdzie idę, podałem mu nazwę i się pożegnaliśmy. Ale, żeby było zabawnie, kiedy usiadłem w dwunasto- albo piętnastoosobowym kręgu, okazało się, że jest liderem, a ja jedynym białym uczestnikiem. Facet wstał z krzesła, wyszedł na środek i skinął nam wszystkim głową. Trzymał w dłoni wielką księgę [Księgę Anonimowych Narkomanów, wzorowaną na Księdze Anonimowych Alkoholików], jakby to była Biblia, i mówił, głośno i wyraźnie, jakby wygłaszał kazanie w kościele. Zaczął tak: «Za dzieciaka znałem w mojej dzielnicy niewielu ludzi, którzy funkcjonowali, jakby mieli przed sobą jakąś przyszłość». Rozległy się pomruki: «O tak», «Znam to…», «Hm»”. James wyjaśnił: „Kiedy skończył się węgiel, atmosfera w Turkey Creek przypominała zakład pogrzebowy. Wiedziałem, o czym on mówi. Więc dołączyłem się i też mruknąłem: «Tak, też to znam». «Widziałem, jak moi kumple brali narkotyki i myślałem, że to fajne» – mówił dalej lider. Ludzie zawtórowali: «Tak… Wiemy, co masz na myśli». «Przypominam sobie szkołę. Tabletki były fajne». Więc znów się przyłączyłem, że «też to znam». Facet ciągnął dalej: «Widziałem ludzi na głodzie, ale mówiłem sobie, że mnie to nie grozi, nie potrzebuję pomocy». Pomyślałem o tym, jak skończył Trey, i że sam wtedy uważałem, że mnie to nie dotyczy. Więc znów przytaknąłem. Potem powiedział: «Pomyślałem, że mogę przestać, ale nie mogłem. Czułem, że już za późno na jakąkolwiek pomoc». I znów pomyślałem: «Wiem, o czym mówisz; też tam byłem». Przesunął po nas wzrokiem i powiedział: «Dotknęło nas wielkie zło. Lecz teraz jestem już po drugiej stronie. Wyciągam dłoń, by pomagać ludziom, których nigdy wcześniej nie spotkałem, ale którzy przeszli takie samo piekło jak ja i też wrócili do życia». Myślałem o pogrzebie Treya, o nas wszystkich tamtego dnia w kręgu, o wspólnym łażeniu po skałkach i powiedziałem: «Ja też»”.

422 Arlie Hochschild, The Republicans Are Disconnected from Reality? It’s Even Worse About Liberals, „The Guardian”, 21 lipca 2019, https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/jul/21/democrats-republicans-political-beliefs-national-survey-poll [dostęp: 15.07.2025]. Dane dotyczące błędnych wyobrażeń na temat sympatyków przeciwnej partii zob. Douglas J. Ahler, Gaurav Sood, The Parties in Our Heads: Misperceptions about Party Composition and Their Consequences, „Journal of Politics” 2018, t. 80, nr 3, s. 964–981; Daniel Yudkin, Stephen Hawkins, Tim Dixon, The Perception Gap: How False Impressions Are Pulling Americans Apart, „More in Common”, czerwiec 2019.

423 Mark Jurkowitz, Amy Mitchell, A Sore Subject: Almost Half of Americans Have Stopped Talking Politics with Someone, PewResearch Center, 5 lutego 2020, https://www.pewresearch.org/journalism/2020/02/05/a-sore-subject-almost-half-of-americans-have-stopped-talking-politics-with-someone/ [dostęp: 15.07.2025].

424 Christopher Garneau, The Limits of Tolerance in Polarized Times (referat przedstawiony na konferencji „BuildingBridges 2.0: Liberty, Justice & Equality Conference”, University of Science & Arts of Oklahoma, Chickasha, Oklahoma, 23 października 2023). Zob. też: Christopher R.H. Garneau, Philip Schwadel, Examining the Influence of Political Affiliation and Orientation on Political Tolerance, „Socius” 2022, nr 8, s. 1–17, https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/23780231221132368 [dostęp: 15.07.2025].

425 Zob. na przykład: Marsha Blackburn, Why Is Critical Race Theory Dangerous for Our Kids?, Blackburn.senate.gov, 12 lipca 2021, www.blackburn.senate.gov/2021/7/why-is-critical-race-theory-dangerous-for-our-kids [dostęp: 15.07.2025].

426 Kiara Alfonseca, Map: Where Anti-Critical Race Theory Efforts Have Reached, ABC News, 24 marca 2022, https://abcnews.go.com/Politics/map-anti-critical-race-theory-efforts-reached/story?id=83619715 [dostęp: 15.07.2025].

427 Tamże.

428 An Act Relating to Public Education and Declaring an Emergency, H.B. 14, Kentucky General Assembly, 2022 Regular Session (2021), https://apps.legislature.ky.gov/record/22rs/hb14.html [dostęp: 15.07.2025].

429 Peter Greene, Teacher Anti-CRT Bills Coast to Coast: A State-by-State Guide, „Forbes”, 16 lutego 2022, https://www.forbes.com/sites/petergreene/2022/02/16/teacher-anti-crt-bills-coast-to-coast-a-state-by-state-guide/ [dostęp: 15.07.2025].

430 Juliana Menasce Horowitz, Americans See Advantages and Challenges in Country’s Growing Racial and Ethnic Diversity, Pew Research Center, 8 maja 2019, https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/05/08/americans-see-advantages-and-challenges-in-countrys-growing-racial-and-ethnic-diversity/ [dostęp: 15.07.2025]. Zob. też Kim Parker, Juliana Menasce Horowitz, Anna Brown i in., What Unites and Divides Urban, Suburban, and Rural Communities, 22 maja 2018, https://www.pewresearch.org/social-trends/2018/05/22/what-unites-and-divides-urban-suburban-and-rural-communities/ [dostęp: 15.07.2025].

431 Juliana Menasce Horowitz, Americans See Advantages and Challenges in Country’s Growing Racial and Ethnic Diversity, Pew Research Center, 8 maja 2019, https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/05/08/americans-see-advantages-and-challenges-in-countrys-growing-racial-and-ethnic-diversity/ [dostęp: 15.07.2025]. Zob. też: Kim Parker, Juliana Menasce Horowitz, Anna Brown i in., What Unites and Divides Urban… Biali mieszkańcy dużych miast byli znacznie bardziej skłonni okazywać współczucie niż biali z obszarów wiejskich (sześćdziesiąt dwa procent w porównaniu z trzydziestoma trzema procentami), a kobiety nieco częściej niż mężczyźni (odpowiednio pięćdziesiąt jeden i czterdzieści dziewięć procent zgadzających się z przedstawionym twierdzeniem). American National Election Studies, ANES 2020 Time Series Study Full Release [baza danych i dokumentacja], 19 lipca 2021, www.electionstudies.org [dostęp: 15.07.2025].

432 Evan Hill, Ainara Tiefenthäler, Christiaan Triebert i in., How George Floyd Was Killed in Police Custody, „New York Times”, 31 maja 2020, https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/george-floyd-investigation.html [dostęp: 15.07.2025].

433 American National Election Studies, ANES 2020 Time Series Study Full Release…

16
Nadkład

Trasa mojej ostatniej wycieczki w głąb pofałdowanego wzgórzami hrabstwa Pike wiodła między potężnymi klifami utworzonymi z cienkich warstewek piaskowca barwy ochry, które wzbudzały skojarzenia z zapomnianą starożytną cywilizacją. Przyszło mi do głowy, że przejeżdżam przez historię wyobrażeń o dumie. Rozpoczął ją w 2017 roku marsz w Pikeville – zmagania jego organizatora, strażników miasta, potencjalnych ofiar, „twarzy w tłumie” z ideami dotyczącymi rasy, religii i narodowości „prawdziwego Amerykanina”, które są obecnie głównym tematem ogólnonarodowej debaty.

Zbocza wzgórz były usiane zadbanymi cmentarzykami, które przypominały odwiedzającym o podobnych konfliktach w przeszłości. Można tam było znaleźć groby McCoyów i Hatfieldów, członków dwóch wrogich klanów, których pochowano na osobnych kwaterach, czasem – jak na cmentarzu Dils w Pikeville – nie tak znów daleko od siebie. Na wiejskich nekropoliach spoczywali również żołnierze wojny secesyjnej, w tym wielu unionistów. Na górskim cmentarzyku za domem Tommy’ego Ratliffa spotkaliśmy jego ciotkę, przyozdabiającą kwiatami mogiłę jego dziadka, weterana drugiej wojny światowej, odznaczonego Purpurowym Sercem. Zastanawiałam się, czego te dawne boje mogłyby nas nauczyć o stracie i urażonej dumie. Przez kilka ostatnich lat hrabstwo Pike było moją szkołą i chciałam jak najwięcej wynieść z odebranych w niej lekcji.

To właśnie tam osiedlili się Hatfieldowie i McCoyowie. Moje wycieczki samochodowe odtwarzały dawne szlaki konne, którymi poruszali się członkowie wrogich rodów. Teraz przy szosie stały tablice z napisami: Indian Burial Ground [Cmentarz Indiański], Hatfield-McCoy Rest Area, Little Coal River, Burning Fork, Church House Hollow i Lost Trail Road [Zagubiony Szlak]. Czy lokalne waśnie z przeszłości mogłyby spełnić funkcję soczewki, która pozwoli nam rozważniej wędrować dzisiejszym „zagubionym szlakiem”?

Waśnie między Hatfieldami i McCoyami zaczęły się od sporu o ukradzionego świniaka. W latach 1863–1891 uzbrojone bandy przejeżdżały w obie strony przez bród na Tug Fork (dopływ Big Sandy River) mniej więcej czterdzieści pięć kilometrów na północny wschód od Pikeville, niedaleko miejsca, gdzie później powstała galeria handlowa South Williamson Mall, w której pracowały matka i siostra Jamesa Browninga, a David i Shea Maynardowie wzięli ślub. Później ten sam obszar stał się epicentrum tragicznego kryzysu narkotykowego, który prawie odebrał życie Jamesowi Browningowi. Proces w sprawie zabójstwa członka jednego ze zwaśnionych rodów odbył się w gmachu sądu w Pikeville, przed którym Matthew Heimbach przemaszerował na czele białych nacjonalistów. W krwawych starciach zginęło kilkanaście osób, jedna została stracona zgodnie z wyrokiem sądu. Lokalne strzelaniny skłóconych klanów przeszły do narodowej legendy i zainspirowały produkcję pamiątek dla turystów w postaci szotów, kubków i breloczków do kluczy.

Morderczy spór dawno już wygasł. W 2003 roku potomkowie Hatfieldów i McCoyów spotkali się w Hog Trail Cabin, domu z bali i z uroczym gankiem, przed którym stoi tablica z opisem historycznych wydarzeń. To właśnie tam Randolph McCoy oskarżył Floyda Hatfielda o kradzież świni i w 1888 roku rozegrał się jeden z najbardziej krwawych incydentów. Gubernator Kentucky Paul Patton i gubernator Wirginii Zachodniej Bob Wise ogłosili 14 lipca Dniem Pojednania Hatfieldów z McCoyami⁴³⁴. W Hog Trail Cabin powstał lokalny ośrodek wyborczy⁴³⁵. W 2017 roku, na ponownym zjeździe obu klanów, Reo Hatfield stwierdził, że skoro McCoyowie i Hatfieldowie mogli pogodzić swoje racje, „musi istnieć sposób, by Ameryka się na powrót zjednoczyła”⁴³⁶.

Co było powodem krwawego zatargu? Zazwyczaj przyjmuje się, że zaczął się od oskarżenia Floyda Hatfielda przez Randolpha McCoya o kradzież świniaka. W tamtym momencie obaj, oskarżający i oskarżany, z pewnością uważali, że problem stanowi świnia. Ale czy to na pewno ona była powodem zapiekłej wrogości?

Jaką pozycję Hatfieldowie i McCoyowie zajmowali w materialnej gospodarce i ekonomii dumy tamtych czasów?⁴³⁷ Jedni i drudzy posiadali ziemię, która była wyznacznikiem dumy, i jako właściciele ziemscy należeli zapewne do miejscowej elity. Oba klany składały się z wielodzietnych rodzin, które potrzebowały ziemi, by się wyżywić. Jednak w rezultacie sporu prawnego co do własności gruntów jeden klan się wzbogacił (Hatfieldowie), a drugi zubożał (McCoyowie).

To McCoyowie byli stroną, którą rozwścieczyła kradzież świni. W wyniku przegranej batalii sądowej z Hatfieldami utracili część gruntów, a mieli więcej synów, między których musieli podzielić ziemię. Hatfieldowi wycinali swoje lasy, sprzedając drewno za pieniądze i jednocześnie oczyszczając ziemię pod nowe gospodarstwa dla swoich i tak już lepiej sytuowanych dzieci. Niektórzy z McCoyów byli zmuszeni najmować się u nich do pracy⁴³⁸. Na przykład Selkirk McCoy (który zagłosował przeciwko Randolphowi w czasie procesu o świnię) i jego dwaj synowie pracowali w ekipie drwali Anse’a Hatfielda, złożonej z trzydziestu pięciu, a może i czterdziestu mężczyzn. Według historyczki Altiny Waller „Devil [Diabeł] Anse [Hatfield] […] zapewniał swoim partnerom i robotnikom dochody i status społeczny, które większość farmerów z Tug Valley już wtedy traciła. […] sytuacja ta rodziła frustrację, agresję i przemoc”⁴³⁹. Człowiek, który doprowadził do gwałtownego wzrostu napięcia między poróżnionymi rodami, spokrewniony z McCoyami Perry Cline, mógł być ówczesnym piorunem w słoju. Gdy konflikt niebezpiecznie się zaognił, gubernatorowie Kentucky i Wirginii Zachodniej wezwali na pomoc Gwardię Narodową.

Czy Floyd Hatfield naprawdę ukradł McCoyom świnię? Nie wiemy. Jednak bez względu na to, jak było, idea kradzieży, która mogła symbolizować też inne straty, zaczęła żyć własnym życiem. W epoce, gdy ziemia była wyznacznikiem statusu i gdy na dumę jednostki nakładała się duma klanowa, utrata zdobytej ciężką pracą dumy z pewnością była bardzo bolesna i mogła się wydać kradzieżą.

Od lokalnego do narodowego

Na cmentarzach Tommy’ego Ratliffa i Rogera Forda spoczywali też ich przodkowie, którzy walczyli i polegli w krwawej wojnie domowej. Zakończyła się sto pięćdziesiąt lat temu, ale dzisiejsze obchody dla jej upamiętnienia opowiadają własną historię. W 2023 roku więcej (trzydzieści pięć) rekonstrukcji wojny secesyjnej odbyło się na Południu, które ją przegrało, niż na zwycięskiej Północy (dwadzieścia trzy)⁴⁴⁰. Pomijając Abrahama Lincolna, najczęściej odtwarzanymi postaciami byli przywódcy Południa, generał Robert E. Lee i prezydent Skonfederowanych Stanów Ameryki Jefferson Davis. Przegranym postawiono też znacznie więcej pomników; po 2000 roku na cześć Konfederatów odsłonięto około czterdziestu pięciu kolejnych⁴⁴¹.

Kentucky, które walczyło po stronie Południa, ma zacznie więcej pomników konfederatów niż unionistów⁴⁴². Jednym z nich jest ogromny, ponadstumetrowy obelisk na cześć Jeffersona Davisa, który po kapitulacji ironicznie wezwał pokonane Południe do „odłożenia na bok urazy”⁴⁴³.

Można by się spodziewać, że potomkowie zwycięzców będą chętniejsi do celebrowania zwycięstwa niż potomkowie przegranych do upamiętniania porażki. Jednakże, jak zauważył Wolfgang Schivelbusch w The Culture of Defeat, Południe „stało się dziewiętnastowiecznym odpowiednikiem Trzeciego Świata […], kontrolowanym przez Północ i zależnym od niej bardziej niż kiedykolwiek wcześniej”⁴⁴⁴. Wygląda na to, że piekący ból upokorzenia, potrzeba uleczenia i odzyskania utraconej dumy są silniejsze niż radość zwycięstwa⁴⁴⁵.

Od narodowego do globalnego

Na cmentarzach, na które zabrał mnie Roger Ford, leżeli również polegli w drugiej wojnie światowej. W tym najstraszliwszym jak dotąd globalnym konflikcie „skradziona” duma odegrała ważną rolę. Kapitulacja w listopadzie 1918 roku, która zakończyła pierwszą wojnę światową, wywołała w Niemczech szok i wstyd. Zaledwie kilka miesięcy wcześniej niemiecka armia zbliżała się do Paryża i okupowała rozległe obszary Rosji. Nie bacząc na postępy aliantów, niemieckie gazety przepowiadały zwycięstwo. Cesarz ogłosił święto dla uczczenia triumfalnego pochodu armii niemieckiej. Dla wielu obywateli Drugiej Rzeszy podpisanie traktatu wersalskiego było jawną, brutalną, uroczystą „kradzieżą” z trudem wywalczonego zwycięstwa. Straty były ogromne: 1,8 miliona zabitych i rannych. Galopująca inflacja zniszczyła markę. Zachowały się zdjęcia, na których ludzie pchają taczki pełne banknotów. Jeśli rozpatrywać to w kategoriach dumy, zapewne wielu Niemców miało poczucie, że wożą taczkami zdewaluowaną niemiecką tożsamość.

Warunki traktatu wersalskiego, które zmusiły Niemcy do wzięcia na siebie pełnej winy za wywołanie wojny, rozbrojenia armii, zrezygnowania z zamorskich kolonii i wypłacenia horrendalnych reparacji, zawstydziły i rozwścieczyły zwolenników wszystkich opcji politycznych. W takim kontekście do władzy doszła potężna osobowość, która przerzuciła winę na zdrajców, Żydów, Romów, homoseksualistów, czerwonych i wszystkich, w których żyłach nie płynęła „prawdziwa” niemiecka krew⁴⁴⁶.

David Keen w Shame: The Politics and Power of an Emotion zgłębia rolę wstydu w historii w Niemiec, Sudanu, Sierra Leone i Iraku⁴⁴⁷. Oczywiście u podłoża tamtych konfliktów leżały również, w różnych konfiguracjach, niedostatek zasobów, rywalizacja etniczna i upadek gospodarki, jednak według Keena zawsze obecne były także wstyd, opór przed wstydem i chęć wzięcia odwetu⁴⁴⁸.

Nie każda strata jest stratą dumy, tak jak nie każda wojna jest bankructwem dumy. Potrzeba odbicia sobie upokorzeń istnieje niezależnie od przywódców, którzy potrafią skanalizować nagromadzony gniew. Liderzy przychodzą i odchodzą. Niemniej historie spoczywających na górskich cmentarzach poległych w trzech wymienionych konfliktach mogą nam pokazać, co się może wydarzyć w przyszłości, jeśli dalej będziemy ignorować utraconą dumę.

Ameryka podzielona

Nasz obecny konflikt nie jest waśnią między klanami, regionami lub narodami. Rozgrywa się między krajowymi odpowiednikami Globalnego Południa i Globalnej Północy. Rolnicze obszary Stanów Zjednoczonych, takie jak hrabstwo Pike w stanie Kentucky, upodobniły się do Globalnego Południa i spadły do roli peryferii zurbanizowanej „Północy”. Miliony biedoty wiejskiej przeniosły się do miast. Wielu mieszkańców „górnego” Południa wyemigrowało do przemysłowych ośrodków na Środkowym Zachodzie i Północy. Ci, którzy zostali, widzą, jak się ich postrzega.

Czy zapomniane obszary Ameryki czeka zmiana na lepsze? W 2024 roku, kiedy piszę te słowa, strzałki wskaźników ekonomicznych wskazują w górę. Amerykańskie PKB, wskaźniki zatrudnienia i dochód na głowę mieszkańca rosną, szczególnie w stanach czerwonych⁴⁴⁹. Gubernator Kentucky przedstawił warte 27 miliardów dolarów inwestycje⁴⁵⁰, które mają przynieść 48 tysięcy nowych miejsc pracy, w większości z zarobkami powyżej średniej krajowej⁴⁵¹. Czy dobra nowina dotarła do mieszkańców Pikeville? Trudno powiedzieć. Swoje nadzieje wiążą głównie z terenem oznaczonym ogromną tablicą z napisem: „Park przemysłowy”. Na skraju studwudziestohektarowej działki funkcjonują wytwórnia aluminiowych baków do ciężarówek i biurowiec producenta cementu, ale poza tym prawie nic tam nie ma. W Hampton Inn recepcjonistka wskazała palcem na okno i powiedziała: „Jak wygram w totka, zbuduję tu fabrykę samochodów”. Razem ze swoją rodziną wyjechała z Pikeville do Cleveland, gdzie jej mąż pracował w fabryce. Ale wskutek wypadku na hali produkcyjnej został ranny, wrócili więc do Pikeville i wprowadzili się do jej rodziców. Teraz kobieta marzyła o tym, by w ślad za nimi przyjechała tam jego praca⁴⁵².

Ale nawet w hrabstwie Pike zachodziły zmiany na lepsze. Głównym źródłem nowych miejsc pracy były ośrodek zdrowia i Uniwersytet w Pikeville. W piątym okręgu wyborczym Kentucky większość zatrudnionych pracowała w handlu, usługach i administracji; budownictwo i przemysł wydobywczy odpowiadały tylko za siedem procent miejsc pracy⁴⁵³. Hrabstwo szczyciło się nową destylarnią whisky, która planowała leżakowanie miejscowego bourbonu w zaadaptowanych do celu pokopalnianych sztolniach⁴⁵⁴. Pewna kelnerka powiedziała mi, że uprawia żeń-szeń na eksport do Chin⁴⁵⁵. Inny drobny przedsiębiorca w opuszczonym szybie uprawiał pieczarki⁴⁵⁶. Niecałe pięć kilometrów od rodzinnego domu Davida Maynarda w Lovely w hrabstwie Martin działała największa farma fotowoltaiczna w całym stanie, zbudowana na terenie dawnej kopalni i zatrudniająca byłych górników⁴⁵⁷. Chociaż około jednej czwartej mieszkańców KY-5 wciąż żyło w biedzie, w latach 2020–2021 średni dochód na rodzinę zwiększył się tam z niespełna 36 tysięcy dolarów do 38 tysięcy dolarów, to jest o 7,6 procent⁴⁵⁸. W Wirginii pewien farmer skrzyknął aktywistów do stworzenia „Nowego Ładu dla Wsi”, który przewidywał, że inwestycje publiczne pobudzą gospodarkę terenów wiejskich, zapewnią im większą siłę przebicia i pomogą zasypać przepaść między amerykańską wsią i obszarami zurbanizowanymi⁴⁵⁹.

A jednak moi nowi znajomi z KY-5 prawie nigdy nie wspominali o nowych funduszach na rozwój obszarów wiejskich. Mówili o cenach benzyny, osobach transach w toaletach publicznych, zemście za „skradzione” wybory, pogarszającej się pamięci prezydenta z ramienia Demokratów i 8 tysiącach imigrantów każdego dnia przekraczających granicę. Rzadko też słyszałam o obcięciu przez republikańską większość w kongresie nakładów na kontrolę graniczną⁴⁶⁰. Wydawało się, że kraj tkwi w impasie. Jedenaście miesięcy przed wyborami w 2024 roku połowa Amerykanów spodziewała się, że po ogłoszeniu wyników wybuchną brutalne zamieszki⁴⁶¹.

Jak bardzo potężna osobowość?

W moich rozmowach z poznanymi w KY-5 zwolennikami Trumpa prawie nigdy nie padało słowo „faszyzm”. Ale gdy na początku 2024 roku wrzuciłam do Google’a „faszyzm, Trump, 2024”, wyskoczyło mi ponad 10 milionów rezultatów. Znaczna część tych artykułów była reakcją na wypowiedzi Trumpa. Część autorów uważała, że słowa Trumpa należy traktować poważnie⁴⁶². A co on takiego mówił? Wyrażał bezkrytyczny podziw dla silnego przywódcy Rosji, Władimira Putina. Powiedział, że jeśli sojusznicy z NATO nie zwiększą nakładów na obronność, Rosja „może

sobie zrobić z nimi, co chce”⁴⁶³. Nawoływał do zabicia wysokiej rangi wojskowego i wsadzenia do więzienia sędziego stanowego i prokuratora generalnego, którzy prowadzili sprawę przeciwko niemu. Nielegalnych imigrantów nazwał „zwierzętami”⁴⁶⁴, stwierdził też, że osoby ubiegające się o azyl w Stanach Zjednoczonych „zatruwają amerykańską krew” i trzeba je wydalić, jeśli „nie przyjmą naszej religii”. Oświadczył, że musi „wytrzebić” swoich przeciwników politycznych. Zapowiedział, że po odzyskaniu urzędu powoła się na Ustawę o powstaniu [Insurrection Act z 1807 roku], by wyprowadzić wojsko przeciwko demonstrantom. Prawnicy Trumpa powiedzieli, że „po powrocie do Białego Domu będzie mógł wydać jednostkom SEAL rozkaz zabicia kontrkandydata i nie będzie go można pociągnąć do odpowiedzialności karnej”⁴⁶⁵. Gdy rywal Władimira Putina, Aleksiej Nawalny, w wieku zaledwie czterdziestu kilku lat umarł nagle w kolonii karnej na Syberii, większość świata uznała to za zlecony przez tyrana mord polityczny. Trump nie powiedział na Putina złego słowa.

Według ekspertów, jeśli do mainstreamu amerykańskiego życia politycznego wkroczy faszyzm, nie będzie odziany w pseudonazistowski mundur, nie będzie też wymachiwał swastyką, jak Matthew Heimbach na marszu w Pikeville. Nie wśliźnie się „tylnymi drzwiami” za pośrednictwem organizacji ekstremistycznych, a w każdym razie nie tylko. Wejdzie głównym wejściem, przez urny do głosowania⁴⁶⁶. Aby tak się stało, muszą zaistnieć odpowiednie warunki: obniżenie zaufania do rządu federalnego, aktywny opór obywatelski, sojusze z organizacjami faszystowskimi za granicą i ignorowane przez elity polityczne niezadowolenie, zmobilizowane przez „potężną” osobowość.

Co może zapobiec takiej sytuacji, teraz, przy obecnej ekipie aktorów i w przyszłości, przy nowej obsadzie? Na krótką metę próba merytorycznej debaty, na dłuższą – zniesienie nierównego przytłoczenia paradoksem dumy. Jedno i drugie można osiągnąć, korygując amerykański sen – główne źródła dumy w Ameryce – poprzez wyrównanie dostępu do niego. Zgodnie z powszechnym rozumieniem idei amerykańskiego snu, młodzi mają zarabiać, posiadać lub „robić” więcej niż ich rodzice. Być może jednak „więcej” nie oznacza wcale „lepiej”. Może lepszym celem dla obywateli i całej planety są wygoda, bezpieczeństwo i poczucie wspólnoty. Gdybyśmy wyrównali dostęp do tak sformułowanego celu, zniwelowalibyśmy wstyd tam, gdzie uderza on najboleśniej.

Dostrzeganie i uznawanie cierpienia z powodu wstydu pozwoli nam także rozpoznać tarczę „1–2–3–4–5”, zanim dojdzie do eskalacji. I, z dowolnej strony politycznego muru patrząc, zobaczyć, że atrakcyjność tej tarczy jest symptomem głębszego problemu, który może nam się udać rozwiązać, jeśli będziemy działać wspólnie.

Po zboczu w dół

W ramach wyobrażania sobie możliwych rozwiązań zaproponowałam Tommy’emu Ratliffowi i Jamesowi Browningowi wspólną wizytę u znanego kentakijskiego pisarza i filozofa, Wendella Berry’ego, który mieszkał razem z żoną Tanyą w Lanes Landing Farm, trzy i pół godziny jazdy na północny wschód od Pikeville. Farma znajduje się niedaleko miejsca urodzenia Berry’ego. Berry, tak jak Tommy, należy do tych, którzy nie opuścili rodzinnych stron. Jest farmerem i pisarzem, przy biurku w swoim domku z bali nad brzegiem jeziora napisał – ołówkiem – pięćdziesiąt dwie książki⁴⁶⁷. Do jego najgłośniejszych dzieł należy wydane w 1977 roku The Unsettling of America: Cluture and Agriculture [Odsiedlanie Ameryki. Kultura i agrykultura). Postrzegany jednocześnie jako relikt, wizjoner i krytyczny komentator nowoczesnego życia, w swoich tekstach stawia ważne pytania o dumę.

Wysoki, siwiejący, szczupły, energiczny osiemdziesięciodwulatek posadził nas przy stole w kuchni. Zbierał myśli, jakby, skiba za skibą, prowadził pług.

– Żyjemy na dalekim krańcu zerwanej więzi z przyrodą – powiedział.

– O ironio – wtrącił Tommy.

– Ludzie, którzy tak jak my żyją najbliżej natury, nisko ją sobie cenią. W strumieniu za naszym domem walają się butelki po piwie, puszki po napojach. Styropianowe kubki, torebki foliowe, jakby ludzie po prostu wyrzucali je w nicość. Koncerny wszystko robią jednorazowe, by sprzedawać więcej rzeczy do wyrzucenia. Mieszkamy na wsi, ale przyjmujemy przemysłową perspektywę wielkich miast.

Berry przypomniał nam, że ludzie z miasta nie wiedzą, skąd się bierze jedzenie, a Roger Ford narzekał, że większość Amerykanów nie wie, skąd się bierze energia elektryczna. A jedno i drugie pochodzi z ziemi⁴⁶⁸.

W samochodzie, kiedy wracaliśmy do Pikeville, rozpoczęta w domu państwa Berrych rozmowa krążyła wokół innych przerwanych połączeń: między bogatymi i biednymi (stosunek między zarobkami dyrektorów amerykańskich przedsiębiorstw i krajową medianą wynosi trzysta dziewięćdziesiąt dziewięć do jednego); między wzrostem temperatury planety i wysiłkami, by ją obniżyć; między rządem i narodem; między lewicą i prawicą; między amerykańskim snem i szansą na jego ziszczenie; między dumą i wstydem.

James zauważył, że w krainie węgla „część gór straciła połączenie między szczytem i podstawą”. Rzeczywiście, w drodze do domu mijaliśmy niektóre z trzystu kentakijskich gór, którym – jak na wojnie – odstrzelono czubek, by dostać się do cienkich horyzontalnych pokładów węgla. Po eksplozji potężnych ładunków wybuchowych tony ziemi i pokruszonej skały spychano buldożerami w dół zbocza⁴⁶⁹. Nazywa się to „usuwaniem szczytów gór”. Nie wymaga dużego nakładu pracy. Zatruwa wodę, niszczy florę i faunę. Naraża doliny na powodzie i tworzy rozległe gruzowiska, które stają się swoimi własnymi cmentarzami. W proteście przeciwko stosowaniu tej metody Wendell Berry zorganizował raz razem z aktywistami okupację biura gubernatora Kentucky. Urzędnicy do spraw wydobycia kopalin nabożnie nazywają ją „zagospodarowywaniem

terenów górzystych”, ale moi rozmówcy, pokazując mi zdekapitowane góry, zwykle kręcili ze smutkiem głowami.

Materiał z wierzchołka, który maszyny spychają na dół, ma swoją nazwę: nadkład. Żyzna ziemia, niegdyś zatrzymująca wodę z opadów, funkcjonowała pod nowym terminem inżynieryjnym. Wartościowe było to, co pod nią; niepotrzebne już życie nad warstwą cennego minerału nadawało się tylko do wyrzucenia.

Spora część amerykańskich pracowników czuje się takim ludzkim nadkładem. Podobnie jak sama natura noszą blizny po maszynie gospodarki, która przejechała po nich, zaburzając ekologię ich życia. W istocie całe mnóstwo ludzi pracy w Ameryce ma wrażenie, że zostało zepchniętych ze szczytu buldożerami, które zmieniły ich poczucie sensu życia i dumę w kupę gruzu.

James opowiedział mi o mężczyźnie w New Beginnings, który w pewnym momencie poczuł się częścią ludzkiego nadkładu. Był górnikiem i został ranny w wypadku w kopalni. Przyjmował oxycontin, najpierw przeciwbólowo, a potem się od niego uzależnił. Stracił pracę, żonę i prawo do opieki nad dziećmi; od niedawna próbował wyrwać się ze szponów nałogu. Po wysłuchaniu przemówienia wyborczym Trumpa w 2016 roku wyznał Jamesowi: „Wiedziałem, że kłamie, obiecując powrót węgla, ale czułem, że zobaczył, kim jestem”.

„Zobaczył, kim jestem”: wydaje się, że jeśli chcemy złagodzić bolesne podziały, musimy zacząć od rozpoznania twarzy ludzkiego nadkładu. Jest ich wiele: czarni z wielkomiejskich gett, drobni farmerzy, zarabiający grosze robotnicy z Pasa Rdzy, kierowcy ciężarówek obawiający się, że automatyzacja odbierze im pracę, pracownicy handlu i usług będący na dobrej drodze do zastąpienia przez sztuczną inteligencję, personel przedszkoli i schronisk dla bezdomnych. Wszyscy Amerykanie stoją przed zadaniem naprawienia dokonanych zniszczeń i rozszerzenia dostępu do wymyślonego na nowo amerykańskiego snu.

Drugim naszym zadaniem jest jednak zachowanie czujności wobec realnej groźby, że w amerykańską demokrację strzeli piorun. Ponieważ ludzki nadkład jest bliski rozpaczy, która, wykorzystana przez polityków, może spowodować ogromne szkody i pociągnąć za sobą ofiary. Na całym świecie, dawniej i teraz, politycy wykorzystują emocje, zmieniając je w śmiertelnie niebezpieczne narzędzie przeciwko uczciwym wyborom i tym urzędnikom państwa, którzy są wobec wyborców, a nie wyłącznie osoby szefa. A to właśnie te dwie rzeczy są najcenniejszym zasobem naszego kraju.

Wśród nas żyją ludzie, którzy wskazują nam drogę wyjścia z impasu. Tommy Ratliff również czuł się ludzkim nadkładem: zniszczony i niepotrzebny, jak może wcześniej jego ojciec. Z rozpaczą i gniewem wysłuchał gościa instruującego, jak otworzyć konto w banku i odkładać na wykształcenie dzieci, by osiągnąć majaczący w oddali amerykański sen. Poszedł na czołowe zderzenie z paradoksem dumy. Najpierw skierował swój wstyd do środka, lecz później, gdy już wychodził z nałogu, zobaczył maszerujące w rządku w pyle mrówki, a w nim mrówkę, która dźwiga: robotnicę, pomocnicę, działającą pod wpływem instynktu, mogącą jednak nauczyć czegoś ważnego wysoko rozwiniętą, przytłoczoną niesprawiedliwym wstydem istotę ludzką taką jak on.

Po wyjściu na prostą Tommy zaczął leczyć narkomanów. Dzieli się z nimi objawieniem, doznanym dzięki mrówce, która dźwiga. Uczy ich, jak nie poddać się wstydowi i uniknąć przerzucania winy na innych, jak twardo i roztropnie posuwać się do przodu. Po pewnym czasie został „najlepszym terapeutą” i dostawał od klientów więcej prezentów niż inni. „Zgłosiłem się do wożenia grup więźniów na sobotnie wycieczki do Bajkowej Krainy”. Mówił o terenie za domem rodzinnym, na który uciekał przed pijackimi kłótniami rodziców, by razem z przyjacielem brodzić w strumieniu i słuchać żabich chórów: „Faceci uwielbiają tam jeździć, prowadzimy ważne rozmowy o tym, jak to się stało, że są tam, gdzie są. Zastanawiam się, czyby ich nie poprosić o pomoc w budowaniu domków na drzewach dla okolicznych dzieciaków. Myślę, że to się im spodoba. Mają smykałkę do takiej roboty. Nie ma takiej rzeczy, której bidok nie potrafiłby ogarnąć”.

434 Rome Neal, Official End of Legendary Feud, CBS News, 13 czerwca 2003, https://www.cbsnews.com/news/official-end-of-legendary-feud/ [dostęp: 15.07.2025].

435 Buddy Forbes, Hatfield & McCoy cabin opens doors to politics for first time in 140 years, WYMT, 8 listopada 2022, https://www.wymt.com/2022/11/08/hatfield-mccoy-cabin-opens-door-politics-first-time-140-years/ [dostęp: 15.07.2025].

436 The GroundTruth Project, An Appalachian Trail: Finding the Real McCoy, 11 października 2017, https://thegroundtruthproject.org/crossing-the-divide-kentucky/ [dostęp: 15.07.2025].

437 Zob. komentarz historyczki Altiny L. Waller na temat społeczno-ekonomicznego kontekstu konfliktu Hatfieldów i McCoyów w: Kenneth Best, Hatfield-McCoy Feud Carries Lessons for Today, UConn Today, University of Connecticut, 10 września 2019, https://today.uconn.edu/2019/09/hatfield-mccoy-feud-carries-lessons-today/ [dostęp: 15.07.2025]. Zob. też: Altina L. Waller, Hatfield-McCoy: Economic Motives Fueled Fed That Tarred Region’s Image, „Lexington Herald-Leader”, 30 lipca 2012, https://www.kentucky.com/opinion/op-ed/article44367564.html [dostęp: 15.07.2025].

438 Altina L. Waller, The Hatfield McCoy Feud, University of North Carolina Press (blog), 11 czerwca 2012, https://uncpress.org/book/9780807842164/feud/ [dostęp: 15.07.2025]. Zob. też: tejże, Feud: Hatfields, McCoys, and Social Change in Appalachia, 1860–1900, Chapel Hill 1988. Zob. też: Nadia Suleman, The Causes of the Hatfield and McCoy Feud Ran Deeper Than You May Think, „Time Magazine”, 10 września 2019, https://time.com/5672415/hatfields-mccoys-feud-cause/ [dostęp: 15.07.2025]. Jak pisze Suleman: „Wielu McCoyów pracowało jako robotnicy najemni. Ich domy nie będą ich własnością. Będą należały do przedsiębiorstwa”. Powodowało to ogromną frustrację.

439 Altina L. Waller, The Hatfield-McCoy Feud…

440 Living History Archive, Civil War Reenactment Events 2023 – The Complete List, [b.d.], https://www.livinghistoryarchive.com/article/civil-war-events-in-america [dostęp: 15.07.2025].

441 Southern Poverty Law Center, Whose Heritage? Public Symbols of the Confederacy, wyd. 3, 2022, www.splcenter.org/sites/default/files/whose-heritage-report-third-edition.pdf [dostęp: 15.07.2025].

442 List of American Civil War Monuments in Kentucky, Wikipedia, aktualizacja: 8 marca 2022, https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_American_Civil_War_monuments_in_Kentucky [dostęp: 15.07.2025].

443 Historical Marker Database, Memorialization of Jefferson Davis, [b.d.], www.hmdb.org/m.asp?m=81014 [dostęp: 15.07.2025].

444 Wolfgang Schivelburch, The Culture of Defeat: On National Trauma, Mourning, and Recovery, transl. Jefferson Chase, New York 2004, s. 84.

445 Zob. Thomas Laqueur, Lost Cause [recenzja książki Wolfganga Schivelbuscha, The Culture of Defeat: On National Trauma, Mourning, and Recovery], „The Nation”, 24 listopada 2003, https://www.thenation.com/article/archive/lost-causes/ [dostep: 15.07/2025].

446 Thomas Scheff, Reginald G. Daniel, Joseph Sterphone, Shame and a Theory of War and Violence, „Aggression and Violent Behavior” 2018, t. 39, s. 109–115.

447 David Keen, Shame…

448 Obserwujemy niepokojący wzrost poparcia dla autorytarnych przywódców zarówno po lewej, jak i po prawej stronie sceny politycznej. W 2023 roku, kiedy piszę te słowa, wydaje się, że zjawisko to dotyczy głównie prawicy: Front Narodowy Marine Le Pen we Francji, Złoty Świt Iliasa Kasidiarisa w Grecji (wśród członków tej partii miał przyjaciół Matthew Heimbach), konserwatywna Partia Liberalna Jaira Bolsonaro w Brazylii, BJP (Bharatiya Janata Party) Narendry Modiego w Indiach. Na całym świecie polityka prawicy obraca się wokół straty, upokorzenia i retorycznego przejścia od straty do kradzieży. Historia dostarcza jednak także przykładów z drugiej strony, takich jak dojście do władzy w Rosji bolszewików, a w Chinach maoistów. W wielu takich przypadkach widzimy potężne odwołanie się do dumy: obietnicę przywrócenia wytęsknionej dumy z przeszłości na prawicy i rozszerzenia dumy na grupy, którym dotychczas jej odmawiano, na lewicy. Odwoływanie się do dumy narodowej występuje po obu stronach politycznego spektrum.

449 Hojnie przyznawane środki z budżetu federalnego w celu pobudzenia gospodarki, rozdzielane na mocy Ustawy o planie ratunkowym dla Ameryki (American Rescue Plan Act, 1,9 miliarda dolarów), Ustawy o inwestycjach infrastrukturalnych i miejscach pracy (The Infrastructure Investment and Jobs Act, bilion dolarów), Ustawy o wsparciu krajowych badań i produkcji półprzewodników (CHIPS and Science Act, 53 miliardy dolarów), Ustawy o obniżeniu inflacji (the Inflation Reduction Act, 430 miliardów dolarów) i tak zwanego Bipartisan Infrastructure Law (350 miliardów dolarów), bardziej przyczyniają się do zwiększenia dochodów mieszkańców stanów czerwonych niż niebieskich. Ben Winck, Biden’s Economic Scorecard Touts Fragile Advantage, Agencja Reutera, 9 listopada 2023, https://www.reuters.com/breakingviews/bidens-economic-scorecard-touts-fragile-advantage-2023-11-09/ [dostęp: 15.07.2025]; U.S. Department of the Treasury, New U.S. Department of the Treasury Analysis: Two Years In, Bipartisan Infrastructure Law Is Spurring Historic Surge in Infrastructure Investments, Especially in States with The Greatest Need, komunikat prasowy, 15 listopada 2023, https://home.treasury.gov/news/press-releases/1909 [link nieaktywny].

450 WSON, Gov. Beshear: $27.5 Billion in Investments Announced to Support Job Growth, Economic Development Across Kentucky, 5 października 2023, https://wsonradio.com/2023/10/05/gov-beshear-27-5-billion-in-investments announced-to-support-job-growth-economic-development-across-kentucky/ [link niekatywny].

451 Na przykład Hitachi Astemo Americas, producent części do pojazdów elektrycznych, ogłosił rozbudowę fabryki w Berei, trzy godziny jazdy na zachód od Pikeville, i stworzenie tam stu sześćdziesięciu siedmiu nowych pełnoetatowych miejsc pracy ze stawką godzinową w wysokości dwudziestu sześciu dolarów (w tym świadczenia). Envision AESC rozpoczęło budowę fabryki akumulatorów do pojazdów elektrycznych, która ma zapewnić 2 tysiące pełnoetatowych miejsc pracy, w Bowling Green, pół godziny jazdy na zachód od Pikeville. Zaś cztery godziny jazdy na północny zachód od stolicy hrabstwa Pike, w hrabstwie Boone, Matrix Pack North America zamierza umiejscowić nową wytwórnię papieru ekologicznego ze stu czterdziestoma czterema miejscami pracy i średnią płacą godzinową w wysokości dwudziestu czterech dolarów. Komunikaty prasowe odnośnie do tych projektów zob. Kentucky Cabinet for Economic Development, News Releases, https://ced.ky.gov/Newsroom/News_Releases [dostęp: 15.07.2025].

452 W dodatku do już istniejących lokalnych możliwości. Największym pracodawcą w całym hrabstwie był ośrodek zdrowia w Pikeville. W mieście rozwijała się również branża turystyczna, oferująca takie atrakcje, jak obserwacja łosi, zjazd na tyrolce w pobliskim Brakes Interstate Park, koncerty lokalnych artystów: Tayli Lynn i Tre Twitty’ego, wykonujących utwory swoich słynnych dziadków, Loretty Lynn (I’m a Coal Miner’s Daughter) i Conwaya Twitty’ego (That’s My Job), a także Jelly’ego Rolla, ulubionego muzyka Tommy’ego Ratliffa, któremu sławę przyniosła nagrana w 2017 roku piosenka Addiction Kills [Uzależnienie zabija].

453 Data USA, Congressional District 5, KY, https://datausa.io/profile/geo/congressional-district-5-ky#economy [dostęp: 15.07.2025].

454 Shepherd Snyder, Pike County Distillery Plans to Repurpose Underground Coal Mine to Age Kentucky Bourbon, WKMS, 30 października 2023, https://www.wkms.org/business-economy/2023-10-31/pike-county-distillery-plans-to-repurpose-underground-coal-mine-to-age-kentucky-bourbon [dostęp: 15.07.2025].

455 Appalachian Herbal Company, US Grown Wild-Crafted Botanicals, [b.d.] www.appalachianherbalcompany.com [dostęp: 15.07.2025].

456 Nicole Ziege, Pikeville Couple Grows Mushroom Farm, „The Appalachian News-Express”, 11 czerwca 2021.

457 Michelle Lewis, The Largest Solar Farm in Kentucky Will Be Built on a Former Coal Mine, “Electrek”, 29 grudnia 2021, https://electrek.co/2021/12/29/the-largest-solar-farm-in-kentucky-will-be-built-on-a-former-coal-mine/ [dostęp: 15.07.2025].

458 Data USA, Congressional District 5, KY, [b.d.], https://datausa.io/profile/geo/congressional-district-5-ky [dostęp: 15.07.2025].

459 Anthony Flaccavento, A Rural New Deal Could Help Progressives Win Rural America, „In These Times”, 4 października 2023, https://inthesetimes.com/article/a-rural-new-deal-could-help-win-rural-america [dostęp: 15.07.2025].

460 Carl Hulse, On the Border, Republicans Set a Trap, Then Fell Into It, „The New York Times”, 6 lutego 2024, https://www.nytimes.com/2024/02/06/us/politics/border-republicans-ukraine-bill.html [dostęp: 15.07.2025].

461 Shauneen Miranda, Poll: Many Americans Expect Election-Related Violence Over Future Losses, „Axios”, 7 stycznia 2024, https://www.axios.com/2024/01/07/jan-6-democracy-elections-2024-poll [dostęp: 15.07.2025].

462 David Corn, Trump II: How Bad It Could Be?, „Mother Jones”, 11 stycznia 2024, https://www.motherjones.com/politics/2024/01/trump-2024-democracy-fascism/ [dostęp: 15.07.2025].

463 Rudy Chinchilla, Trump Says He’d Let Russia Do Whatever the Hell They Want’ to NATO Countries That Don’t Pay Enough, NBC News, 10 lutego 2024, https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/trump-says-russia-whatever-hell-want-nato-countries-dont-pay-enough-rcna138256 [dostęp: 15.07.2025].

464 David Corn, Trump II…

465 John Cassidy, Trump’s Fascistic Rhetoric Only Emphasizes the Stakes in 2024, „The New Yorker”, 14 listopada 2023, https://www.newyorker.com/news/our-columnists/trumps-fascistic-rhetoric-only-emphasizes-the-stakes-in-2024 [dostęp: 15.07.2025].

466 Dylan Riley, The Civic Foundations of Fascism in Europe, Baltimore 2010. Zob. też: tenże, Enigmas of Fascism, „New Left Review” 30, 1 listopada 2024, https://newleftreview.org/issues/ii30/articles/dylan-riley-enigmas-of-fascism [dostęp: 15.07.2025].

467 Hope Reese, A Champion of the Unplugged, Earth-Conscious Life, Wendell Berry Is Still Ahead of Us, „Vox”, 9 października 2019, https://www.vox.com/the-highlight/2019/10/2/20862854/wendell-berry-climate-change-port-royal-michael-pollan [dostęp: 15.07.2025].

468 Wieśniacy emigrowali do miast. Socjolog wsi Ben Winchester odkrył w Minnesocie przeciwny trend: mieszkańcy terenów urbanizowanych z grupy wiekowej trzydzieści do czterdziestu dziewięciu lat przenoszą się na tereny wiejskie, wyprowadzając z miast kapitał intelektualny. Dla tych „migrantów pod prąd” najważniejsze były tańsze mieszkania, bezpieczeństwo i zaciszna atmosfera wsi; a wielu z nich mogło pracować z domu przez internet. Rozwój internetu sprawił, jak zauważył Winchester, że coraz więcej z nas mieszka „pośrodku wszystkiego. Marc Perry, Luke Rogers, Lindsay Spell, Domestic Outmigration From Some Urban Counties Slowed, Smaller Gains in Rural Counties, US Census Bureau, 30 marca 2023, https://www.census.gov/library/stories/2023/03/domestic-migration-trends-shifted.html [dostęp: 15.07.2025]; Benjamin Winchester, Continuing the Trend: The Brain Gain of the Newcomers. A Generational Analysis of Rural Minnesota Migration, 1990–2010, University of Minnesota Extension Center for Community Vitality, 16 maja 2012, https://extension.umn.edu/community-research/continuing-trend-brain-gain-newcomers [dostęp: 15.07.2025]; tenże, Living in the Middle of Everywhere, University of Minnesota Extension, 28 kwietnia 2022, https://extension.umn.edu/community-news-and-insights/living-middle-everywhere [dostęp: 15.07.2025]; Meltem Odabaş, Concern about Drug Addiction Has Declined in U.S., Even in Areas Where Fatal Overdoses Have Risen the Most, Pew Research Center, 31 maja 2022, https://www.pewresearch.org/short-reads/2022/05/31/concern-about-drug-addiction-has-declined-in-u-s-even-in-areas-where-fatal-overdoses-have-risen-the-most/ [dostęp: 15.07.2025].

469 Gabriel Popkin, The Green Miles, „The Washington Post Magazine”, 13 lutego 2020, https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/lifestyle/magazine/appalachia-kentucky-reforestation/ [dostęp: 15.07.2025].

Pożegnania

Krajobraz polityczny wschodniego Kentucky pod koniec 2023 roku wydawał się kompletnie strzaskany. Demokrata Andy Beshear po raz drugi z rzędu wygrał wybory na gubernatora Kentucky, stanu, gdzie sześćdziesiąt procent obywateli w 2016 roku i 2020 roku zagłosowało na Donalda Trumpa i Republikanie wciąż mieli przewagę w legislaturze stanowej. Beshear zdobył większość w siedemnastu z osiemdziesięciu pięciu rolniczych hrabstw stanu, choć Pike nie było jednym z nich⁴⁷⁰. W niedalekim Corbin, skąd w 1919 roku wypędzono afroamerykańskich robotników kolejowych wraz z rodzinami i które niegdyś było jednym z sundown towns, narodził się ruch Sunup Initiative. Jeden z jego założycieli powiedział mi: „Przed nami jeszcze dużo pracy, ale idziemy do przodu”⁴⁷¹. Tymczasem pewne hrabstwo w środkowym Kentucky usunęło ze szkolnych bibliotek sto tytułów, w tym komiks oparty na Dzienniku Anny Frank⁴⁷².

Matthew Heimbach: W Lexington w stanie Indiana zarabiał na utrzymanie rodziny agitowaniem na rzecz republikańskiej kontrkandydatki Trumpa w wyborach prezydenckich w 2024, Nikki Haley; związane z braćmi Koch ugrupowanie Americans for Prosperity płaciło mu za to dwadzieścia trzy dolary za godzinę. „Nie szkolą nas ani nie nadzorują. To republikańska operacja astroturfingowa [tak zwane kładzenie sztucznej trawy]” – wyjaśnił, nawiązując do korporacyjnych lub politycznych kampanii opiniotwórczych, zaprojektowanych w taki sposób, by udawały oddolne działania obywatelskie. „Libre Initiative bierze do rozdawania ulotek w latynoskich dzielnicach bezrobotnych z parkingu przed Walmartem⁴⁷³. Demokraci płacili o dwa dolary mniej za godzinę.

„Pukam do drzwi emerytów, gospodyń domowych, czasem trafiam na pracujących zdalnie czterdziestoparolatków” – opowiadał Matthew. „Często słuchają lokalnej chrześcijańskiej rozgłośni radiowej i sami uczą swoje dzieci, bo uważają, że szkoły publiczne to rozsadnik satanizmu. Zaskakująco wielu wierzy, że żyjemy w czasach Apokalipsy, albo jest prepersami. Przy nich jestem umiarkowany w poglądach. Emeryci z przedmieść przypominają mi gości, z którymi maszerowałem w Pikeville”. Co się tyczy planów na przyszłość, Matthew rozważa przeniesienie się z rodziną do Rosji: „Dostałem ofertę pracy nauczyciela angielskiego w prywatnej szkole w Moskwie za 20 tysięcy dolarów rocznie. Facet, z którym rozmawiałem, powiedział, że moja przeszłość nie ma znaczenia. Chcą zapłacić za dwumiesięczny kurs rosyjskiego dla moich dzieci [Matthew jest prawnym opiekunem dwóch najmłodszych synów] i będą opłacać ich czesne w prywatnej szkole. Będą żyły jak dzieci oligarchów”. Jeśli chodzi o Władimira Putina, Matthew podziwiał go za to, jak wzmacniał Federację Rosyjską: „Uwielbiam Putina”. Kiedy rozmowa zeszła na nagłą śmierć Aleksieja Nawalnego w kolonii karnej na Syberii, wyliczył, dlaczego go nie lubi, i wyjaśnił, że Putin nie miał żadnego interesu w tym, by go zlikwidować. Zakończył swój wywód słowami: „Nie zrozum mnie źle, śmierć każdego człowieka jest smutna, ale nie przepadam za Aleksiejem Nawalnym ani jego zwolennikami”.

W innej rozmowie Matthew wyznał: „Dużo myślę o moim ojcu. Był adoptowany, stracił tatę, kiedy miał dziesięć lat, i wyrósł na samotnika. Myślę, że próbowałem się do niego zbliżyć przez historię”. Zapytałam, czy nie myślał o pójściu na terapię. Odparł: „Tak, raz nawet spróbowałem, problem w tym, że jestem od nich inteligentniejszy”.

Alex Hughes: Z powodu przygniatającej rodzinę „góry długów” dominikańska żona Alexa, Margaret, przez jakiś czas pracowała w fabryce samochodów, od 18.00 do 6.00, odsypiając zarwane noce w pierwszej połowie dnia. Przez jakiś czas, zauważył filozoficznie Alex, „byłem panem mamą, robiłem pranie i pomagałem dzieciom w nauce na zoomie”. Teraz w nowej pracy zarabiał 150 tysięcy dolarów rocznie i pozbył się długów, ale pragnienie, by zarabiać więcej, pozostało. „Mieszkamy niedaleko toru wyścigowego i w naszej okolicy czasem rozlegają się wystrzały. Chciałbym kupić dom w bezpieczniejszej dzielnicy, a do tego potrzeba pieniędzy”. Nadal martwi się o przyjaciela z dzieciństwa, Harry’ego, który teraz boi się, że w kraju lada chwila wybuchnie wojna domowa.

Wyatt Blair: Po ukończeniu programu resocjalizacyjnego w Southgate sympatyk Ku Klux Klanu uzyskał przedterminowe zwolnienie z więzienia, ale przed upływem roku z powrotem trafił za kraty z powodu jakiegoś drobniejszego przestępstwa.

David i Shea Maynardowie: Ojciec Shei przebywa obecnie w domu opieki. Shea i David przenieśli się z przyczepy mieszkalnej w Prestonsburgu do przytulnego domku trzynaście minut jazdy od mamy Davida i jej męża. Ojczym Davida przyjechał po nich swoją ciężarówką i pomógł im w przeprowadzce. Jeśli chodzi o samego Davida, Shea powiedziała mi z dumą, że „jego strona z rysunkami potworów na TikToku zgarnia coraz więcej polubień”.

Tommy i Melanie Ratliffowie: W lipcu 2022 roku potężna powódź w regionie zabrała im trzy metry kwadratowe podwórza – spłynęły do strumienia za ich domem. Na profilu facebookowym Melanie pojawiły się liczne wpisy krytykujące rysunek satyryczny opublikowany przez wychodzącego w Lexington „Herald Leadera”. Rzeczony obrazek przedstawiał rodzinę z psem uwięzioną na dachu pogrążającego się pod wodą budynku. Mężczyzna w czapeczce z daszkiem klęczał z wyciągniętymi w błagalnym geście ramionami obok rozczochranej żony i małego dziecka. Podpis głosił: „Kiedy pada… na biednych ludzi leje się jak z cebra”. Ale Melanie i jej znajomi na Facebooku poczuli się, jakby z deszczem spłynęła ich duma.

Roger Ford: obrońca węgla i organizator zmotoryzowanej parady poparcia dla Trumpa w 2020 roku oświadczył znużonym tonem: „Nie jestem klimatycznym negacjonistą. Popieram rozwój odnawialnych źródeł energii w celu podniesienia dochodów i uniezależnienia amerykańskiej energetyki, ale uważam, że należy utrzymać eksploatację węgla jako jeden z jej elementów”. Kieruje startupem Eureka Eneregy Corporation i pracuje nad planem rozwoju zielonej energii. Założył National Hemp Growers Co-operative. „Mamy sześćdziesięciu członków, którym potrzebny jest pewny rynek zbytu na konopie. Mieszamy konopie z bioodpadami miejskimi i odpadami leśnymi i uzyskujemy bogatą w metan breję. Następnie poddajemy ją obróbce chemicznej i gotowy produkt wysyłamy Delta Airlines jako dodatek do paliwa lotniczego. Wystąpiłem o pozwolenie federalne [na podstawie przepisów wprowadzonych za prezydentury Obamy] na budowę na terenie pokopalnianym farmy fotowoltaicznej o mocy dwudziestu megawatów. Żeby nie zarosła trawą, wypuszczę tam kozy, a po sezonie będę sprzedawał koźlęcinę przestrzegającym halalu muzułmanom. To ich ulubione mięso. Kozy są darmową siłą roboczą”.

Na początku 2024 oku odwiedził siedem państw w Europie w poszukiwaniu przedsiębiorstw, które byłyby zainteresowane stworzeniem join venture. Podpisał protokoły ustaleń z dwiema firmami w Ukrainie. Był także na Węgrzech, których politykę nieliberalnej demokracji podziwiał.

James Browning: W naszej ostatniej rozmowie powiedział: „Po naszej wizycie u Wendella Berry’ego zacząłem myśleć o założeniu warzywnika, żeby chłopaki mogli mieć własne jedzenie. Dbanie o rośliny dobrze im zrobi”. Jest szczęśliwie żonaty z koleżanką po fachu. Razem z nową żoną i jej dziećmi wprowadził się do niedużego bliźniaka na uroczym osiedlu z zadbanymi trawnikami i klombami. Liczył błogosławieństwa. „Cztery lata temu byłem naćpany, bezdomny i bardzo samotny. Od czterech lat jestem czysty. Doszedłem do ósmego kroku programu dwunastu kroków. Niedawno obchodziliśmy z Megan naszą drugą rocznicę, a projekt «Zdrowienie przez Wspinanie» dobrze się zapowiada”. – Uśmiechnął się. „Trudno mi w to uwierzyć, ale dzisiaj szef wezwał mnie do swojego gabinetu i kazał usiąść. Powiedział, że wniosłem dużo świetnych pomysłów do naszego programu. I – James musiał na chwilę przerwać, by zapanować nad emocjami – zaproponował mi stanowisko dyrektora New Beginnings”.

470 Tim Marema, Rural Voters Shift Toward Democrat in Kentucky Governor’s Race, „Hoptown Chronicle”, 11 listopada 2023, https://hoptownchronicle.org/rural-voters-shift-toward-democrat-in-kentucky-governors-race/ [dostęp: 15.07.2025].

471 Christina Ford, Corbin: The Former Sundown Town Works Toward Diversity, LEX18, 7 lipca 2022, www.lex18.com/news/lex-in-depth/corbin-the-former sundown-town-works-toward-diversity [link nieaktywny]. Więcej informacji na temat Sunup Initiative, zob. www.sunupcorbin.com [dostęp: 15.07.2025]. Zob. też: Angela Turner, Corbin Women, Racial Justice Initiative Planning Event to Remember 100th Anniversary of Racial Cleansing, „Times-Tribune”, 13 lipca 2019, https://www.thetimestribune.com/news/local_news/corbin-woman-racial-justice-initiative-planning-event-to-remember-100th-anniversary-of-racial-cleansing/article_d0112df1-ae5c-5028-b0a3-481ea7a75091.html [dostęp: 15.07.2025].

472 Jess Clark, Kentucky School District Bans More than 100 Books, Citing Anti-LGBTQ+ Law, Louisville Public Media, 19 października 2023, https://www.lpm.org/news/2023-10-19/kentucky-school-district-bans-more-than-100-books-citing-anti-lgbtq-law [dostęp: 15.07.2025]. Zob. też: Andrew Lapin, A New Version of the Famous Holocaust Diary Is Being Called ‘Anne Frank Pornography’ and Getting Banned From Schools, Jewish Community of Louisville, 12 czerwca 2023, https://jewishlouisville.org/a-new-version-of-the famous-holocaust-diary-is-being-called-anne-frank-pornography-and-getting-banned-from-schools/ [dostęp: 15.07.2025].

473 Russell Contreras, Koch Group Targets Latinos with Anti “Bidenomics” Campaign, „Axios”, 3 sierpnia 2023, https://www.axios.com/2023/08/03/libre-initiative-latinos-bidenomics [dostęp: 15.07.2025].

ANEKS 1

Badania

Zbieranie materiałów do tej książki przebiegało w trzech etapach i zaczęło się od zaskakującego telefonu, który otworzył pierwszą fazę badań. Zadzwonił do mnie kongresmen Ro Khanna, reprezentujący siedemnasty okręg wyborczy w Kalifornii demokrata, który nawiązał „porozumienie nad podziałami” z republikaninem Halem Rogersem z piątego okręgu wyborczego Kentucky. Pierwszy okręg był wielkomiejski, drugi rolniczy⁴⁷⁴. Pierwszy stosunkowo bogaty, drugi biedny. W 2021 roku mediana dochodów gospodarstwa domowego w CA-17 wynosiła 157 049 dolarów, a w KY-5 37 910 dolarów⁴⁷⁵. W okręgu Khanny było mnóstwo dobrych miejsc pracy; w okręgu Rogera boleśnie ich brakowało. Kalifornijski kongresmen wpadł na pomysł przeprowadzenia szkoleń z programowania dla bezrobotnych górników z Kentucky i stworzenia „Duliny Krzemowej”. Czy to mnie interesuje? Owszem, interesowało.

Poleciałam zatem do Louisville w stanie Kentucky, by przeprowadzić wywiady z absolwentami ośrodka szkoleń dla programistów InterApt. Większość moich rozmówców mieszkała we wschodniej części stanu i pracowała zdalnie. Spotykaliśmy się na lunch w takich miejscach, jak Billy Ray’s w Prestonsburgu, Frosty Freeze w Hindman albo – gdyż pewien młody człowiek uprzedził mnie, że „Hueyville nie ma na Google Maps – na sprzedającej snusy stacji benzynowej w bok od autostrady. W 2018 roku napisałam felieton do „The New York Times” poświęcony temu kursowi, a historie dwóch osób, które go z powodzeniem ukończyły, weszły do tej książki⁴⁷⁶.

Zorientowałam się, że poznaję ludzi z najbielszego i drugiego najbiedniejszego okręgu wyborczego Stanów Zjednoczonych, leżącego w regionie, który gwałtownie przeniósł poparcie z Demokratów na Republikanów w momencie narastającego w całym kraju pogłębiania się podziałów między regionami, grupami demograficznymi i partiami politycznymi. Postanowiłam rozbić obóz w jednym z tamtejszych ośrodków, Pikeville.

Podczas rozmów z mieszkańcami tego miasta odnosiłam wrażenie, że doszło do fatalnego zbiegu okoliczności: upadek przemysłu węglowego (głównego pracodawcy w regionie), kryzys narkotykowy, a do tego jeszcze zapowiedziany marsz białych nacjonalistów. Byłam ciekawa, co mieszkańcy Pikeville myślą o marszu i w ogóle o polityce.

W tym celu zaczęłam od, jak to się nazywa w socjologii, celowego doboru próby mieszkańców hrabstwa Pike oraz, w pewnej mierze, piątego okręgu wyborczego Kentucky. Inaczej niż badacze opinii publicznej, którzy pracują na próbie losowej (krótkie rozmowy z dużą liczbą osób uznanych za typowych przedstawicieli grupy), docierałam do mieszkańców jednego miasta, z górnej i dolnej warstwy społecznej, z jednej i drugiej strony politycznego podziału po to, by jak najdokładniej poznać ich „biografie dumy”.

Na „górze” rozmawiałam z przywódcami: byłym gubernatorem Kentucky, burmistrzem i zastępcą burmistrza Pikeville, burmistrzem Coal Run, republikańskimi i demokratycznymi członkami stanowej Izby Reprezentantów, rektorem miejscowego uniwersytetu. Na „dole” – ze skazanymi przestępcami i uczestnikami programu wychodzenia z uzależnienia. Rozmawiałam także z policjantami, pracownikami socjalnymi, terapeutami, nauczycielami, studentami, sędzią, kilkoma przedsiębiorcami, duchownymi, osadzonymi w zakładach karnych, pracownikami więzień, elektrykiem, monterem rur, robotnikiem drogowym, facetem od koszenia trawników, przeprowadziłam długie rozmowy z recepcjonistką w hotelu, kelnerką, która wspólnie z mężem uprawiała żeń-szeń na eksport do Chin, i grupką przyjaznych emerytowanych biznesmenów, którzy postawili mi piwo na jarmarku ulicznym w lecie 2023 roku.

Z każdą z głównych postaci tej książki przeprowadziłam co najmniej kilka wywiadów. Często były to wielogodzinne sesje.

Za każdym razem wypytywałam daną osobę o bliską i dalszą rodzinę oraz przyjaciół, by poznać jej środowisko. W latach 2020–2023, gdy epidemia COVID-19 uniemożliwiała mi podróże do Pikeville, przeprowadzałam „spotkania kontrolne” na zoomie. Później jeszcze raz spędziłam tam kilka tygodni, odnawiając kontakty z głównymi bohaterami książki. W ciągu sześciu lat przeprowadziłam wywiady z osiemdziesięciorgiem Kentakijczyków, z których sześćdziesięcioro pięcioro mieszkało we wschodniej części stanu, na obszarze piątego okręgu wyborczego Kentucky.

Zaprenumerowałam „Appalachian News-Express” i „Courier-Journal”, by na bieżąco śledzić informacje o sesjach Rady Miasta, aresztowaniach i zgonach. Czytałam o historii Appalachów, słuchałam dużo kentakijskiej muzyki, ze szczególnym uwzględnieniem pochodzącego z Pikeville Dwighta Yoakama, i poznawałam humor bidoków, a także żarty robione z nich samych. Próbowałam zobaczyć świat Appalachów – i świat wokół nich – przez pryzmat dumy i wstydu.

Często wyjeżdżałam w teren, raz w towarzystwie urodzonego w Paintsville socjologa i kryminologa, profesora Thomasa N. Ratliffa (nie mylić z Tommym Ratliffem, bohaterem rozdziału dziewiątego tej książki), który w tamtym czasie wykładał na Uniwersytecie w Pikeville. Zaprosiłam go do wygłoszenia wykładu w Ośrodku Badań nad Prawicą w Berkeley, a kiedy następnym razem zjawiłam się w Pikeville, on w ramach rewanżu zabrał mnie do słynnego tajnego miejsca spotkań Ku Klux Klanu.

W czasie pandemii COVID-19, kiedy podróżowanie stało się niebezpieczne po rozmowie z Tommym Ratliffem na zoomie poprosiłam go, by stał się moimi „oczami i uszami” w hrabstwie Pike. Jako mój asystent badawczy zbierał dla mnie informacje na temat rozkładu cmentarza w Dils, centrum biznesowego i wiecu wyborczego kandydata na gubernatora.

Razem z Tommym Ratliffem i Jamesem Browningiem, dwoma bohaterami tej książki, pojechałam do zachodniej części stanu, by odwiedzić kentakijskiego filozofa Wendella Berry’ego. Burmistrz Andrew Scott zabrał mnie za miasto, abym mogła zobaczyć potencjalnie pozytywny skutek wysadzania gór i sfotografować pociągi z węglem (w 2023 roku, za prezydentury Bidena, nastąpił wzrost wydobycia); dostałam od niego w prezencie przepiękną bryłkę węgla. Roger Ford natomiast zaprosił mnie na jednodniowy objazd zawsze otwartych kościółków i cmentarzy na zboczach „dulin”, na których osiedlili się jego przodkowie i do dziś mieszkali jego krewni. Byłam na nabożeństwach w zborze baptystycznym, a w AppleShop, nowatorskiej organizacji non-profit w pobliskim mieście Whitesburg, przeprowadziłam wywiad z dokumentalistką, powieściopisarką i artystką, która zaprojektowała koszulki z napisem: „No Hate in the Holler” [Nie dla nienawiści w dulinie].

Zaczęłam rozmawiać z mieszkańcami tamtych okolic przed marszem białych nacjonalistów w 2017 roku, ale większość moich wywiadów odbyła się już po nim.

Nad trzecim etapem badań pracowałam razem z moją asystentką, doktorantką socjologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, Kirstin Krussel. Chciałyśmy sprawdzić, czy dolna i górna kładka mostu empatii występują w skali całego kraju, co opisuję w aneksie drugim.

474 Wykorzystując dane ze spisu powszechnego w 2010 roku, Bloomberg’s CityLab stworzył Congressional Density Index (CDI), który klasyfikuje okręgi wyborcze w kraju według gęstości zaludnienia. Okręg wyborczy Khanny, CA-17, został zaliczony do „czysto wielkomiejskich”, a okręg wyborczy Rogersa, KY-5, „czysto wiejskich”. Zob. David Montgomery, CityLab’s Congressional Density Index, Bloomberg, 20 listopada 2018, www.bloomberg.com/news/articles/2018-11-20/citylab-s-congressional-density-index [dostęp: 15.07.2025].

475 U.S. Census Bureau, American Community Survey (ACS), 1-Year Estimates, 2021, https://www.census.gov/programs-surveys/acs/technical-documentation/table-and-geography-changes/2021/1-year.html [dostęp: 15.07.2025].

476 Arlie Hochschild, The Coders of Kentucky, „The New York Times”, 21 września 2018, https://www.nytimes.com/2018/09/21/opinion/sunday/silicon-valley-tech.html [dostęp: 15.07.2025].

ANEKS 2

Górna i dolna kładka mostu empatii

Rob Musick i James Browning byli dwoma mężczyznami z tego samego miasta i regionu i tego samego państwa. Nie byli zawodowymi mediatorami, nie oddelegowały ich tam organizacje działające na rzecz zgody narodowej w kwestii rasy i polityki, nie byli też sygnatariuszami ważnych traktatów. Byli zwykłymi ludźmi, których poznałam i którzy, jak mi się wydawało, wykazywali się nadzwyczajnym poziomem empatii; uczestnikami pieszego ruchu przez most empatii. Czy ich indywidualne drogi życiowe były odzwierciedleniem szerszych wzorców, właściwych także dla innych Amerykanów? Kirstin Krusell, doktorantka socjologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, i ja postanowiłyśmy to sprawdzić.

W 2020 roku w American National Election Studies skupiłyśmy się na 5963 respondentach, określających siebie jako „biali, nie-Latynosi”. Kirstin stworzyła wielki zestaw tabeli krzyżowych, by sprawdzić, które elementy sytuacji życiowej białych mają związek z ich odpowiedziami na implikujące empatię dla czarnych pytania.

Zaczęłyśmy od przeanalizowania reakcji na stwierdzenie: „Trwające przez wiele pokoleń niewolnictwo i dyskryminacja przyczyniły się do stworzenia warunków, które utrudniają czarnym awans społeczny”. Ankietowani wybierali między odpowiedziami „zdecydowanie się zgadzam”, „raczej się zgadzam”, „ani się zgadzam, ani się nie zgadzam”, „raczej się nie zgadzam” i „zdecydowanie się nie zgadzam”. Połączyłyśmy odpowiedzi „zdecydowanie” i „raczej” w zero-jedynkowe kategorie „zgadzam się” / „nie zgadzam się”.

Odpowiedź „zgadzam się” interpretowałyśmy jako zarówno oznakę rozumienia historii, jak i gest empatii względem jej ofiar. Zastanawiałyśmy się, kim wobec tego są ci, którzy empatyzują. Jakie warunki społeczne przyczyniły się do wykształcenia takiej postawy?

Wyglądało na to, że most empatii, który łączył białych z czarnymi, ma dwa poziomy. W przypadku jego, by się tak wyrazić, „górnej kładki” odkryłyśmy, że najbardziej skłonni do współczucia wobec czarnych są najzamożniejsi (roczny dochód na gospodarstwo domowe od 150 tysięcy dolarów wzwyż) i najlepiej wykształceni (co najmniej stopień licencjata) biali (z cytowanym stwierdzeniem zgodziło się sześćdziesiąt osiem procent respondentów z tej grupy). Najmniej zrozumienia dla sytuacji czarnych (dwadzieścia sześć procent) wyrazili zamożni o niskim wykształceniu (to znaczy mieszczący się w widełkach najwyższych zarobków, ale z wykształceniem średnim lub niższym niż średnie).

Jak się wydaje, na „dolnej kładce” główną motywacją do wejścia na most empatii było własne doświadczenie niepewności o przyszłość. Ankietowanych zapytano „Jak bardzo obawiasz się utraty pracy w przyszłości?”. W połączonej grupie białych mieszkańców miast i terenów wiejskich ze stwierdzeniem o utrudnionym awansie społecznym czarnych zgodziło się sześćdziesiąt dwa procent najbardziej i czterdzieści sześć procent najmniej zaniepokojonych o własną przyszłość. Różnica była wyraźniejsza w grupie białych mieszkańców miast (odpowiednio siedemdziesiąt sześć i pięćdziesiąt osiem procent, margines osiemnastu punktów procentowych). Wśród białych mieszkańców obszarów wiejskich poczucie niepewności miało mniejszy wpływ na współczucie dla czarnych: zadeklarowało je trzydzieści osiem procent tych, którzy czuli się najmniej pewnie, i dwadzieścia dziewięć procent tych, którzy czuli się najbardziej pewnie (margines dziewięciu punktów procentowych)⁴⁷⁷.

Jeszcze silniejszy związek między indywidualną biografią i poglądami danej osoby ujawniło pytanie o stosunek do państwowej pomocy dla czarnych. Respondentów poproszono o odniesienie się do stwierdzenia, które w całości brzmiało: „Zdaniem niektórych osób rząd w Waszyngtonie powinien dokładać wszelkich starań, by poprawić społeczną i ekonomiczną pozycję czarnych. Przyjmijmy, że taka postawa wyznacza 1 na jednym krańcu skali. Inni uważają, że władze nie powinny podejmować żadnych szczególnych wysiłków na rzecz czarnych, gdyż sami powinni o siebie zadbać. Przyjmijmy, że to 7 na drugim krańcu skali. Oczywiście wiele osób ma poglądy mieszczące się bliżej środka skali”. W tej wypowiedzi nie było ani słowa o potrzebach lub historii czarnych; sprawdzała jedynie, czy respondenci życzą sobie, by państwo udzielało pomocy, i (pośrednio) ich wiarę w jej skuteczność.

Odkryłyśmy, że idea pomocy rządowej cieszy się większym poparciem wśród najzamożniejszych i najlepiej wykształconych, czyli na „górnej kładce”. W grupie najbogatszych poparło ją o dziesięć procent więcej ankietowanych niż w grupie najbiedniejszych: czterdzieści osiem procent względem trzydziestu ośmiu procent, margines dziesięciu punktów procentowych. Najlepiej wykształceni popierali ją chętniej niż najgorzej wykształceni: odpowiednio pięćdziesiąt jeden i dwadzieścia siedem procent (margines dwudziestu czterech punktów procentowych). Oczywiście możesz być bogaty i wykształcony, wcale nie zachodząc dalej, a każde zajście „dalej” zależy od tego, skąd się wystartowało. Niewykluczone, że jest tam więcej takich Robów Musicków.

Ponadto odkryłyśmy pierwiastki śladowe „dolnej kładki” empatii. Biali respondenci, którzy na pytanie „Jak bardzo obawiasz się utraty pracy w przyszłości?” odpowiedzieli: „w najwyższym stopniu” (to znaczy ci mający największe poczucie zagrożenia), byli też najzagorzalszymi zwolennikami państwowej pomocy dla czarnych. W grupie najbiedniejszych (do 30 tysięcy dolarów rocznego dochodu na gospodarstwo domowe) i najbardziej obawiających się utraty pracy białych sześćdziesiąt pięć procent respondentów opowiedziało się za pomocą państwa dla czarnych. W grupie bogatych, nieobawiających się o swoją przyszłość białych było to tylko czterdzieści pięć procent. Jak wcześniej wspomniano, badacze odkryli, że międzyrasowa empatia maleje w trudnych czasach i rośnie w okresach koniunktury. My dokładamy do tego śladowe pierwiastki pewnych ukrytych logik życiowych – na górze noblesse oblige, na dole – razem na tym samym rozklekotanym wózku.

Nasze metody pomiaru są prymitywne, a wyniki tylko częściowe, dlatego zachęcamy innych badaczy, by wsparli nas w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, jak warunki życia wpływają na odczuwanie empatii.

477 Według ANES różnica między białymi mieszkańcami obszarów wiejskich i białymi mieszkańcami miast, którzy sympatyzują z czarnymi, wynosi trzydzieści dwa punkty procentowe (trzydzieści dwa procent w stosunku do sześćdziesięciu czterech procent). Respondenci z miast wyrażali współczucie dla sytuacji czarnych dwa razy częściej niż respondenci z obszarów wiejskich.

Posłowie

Powróciwszy na urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych, Donald Trump rozpętał wojnę taryfową, nazwał Kanadę pięćdziesiątym pierwszym stanem Ameryki, a Grenlandię nieruchomością, deportował osoby niemające obywatelstwa amerykańskiego, nakazał usunięcie terminu „uzasadnione naukowo” z rządowych stron internetowych i zwolnił 100 tysięcy urzędników „głębokiego państwa”, na którego czele obecnie stoi. Kierujący [do 30 maja 2025 roku] DOGE (Department od Government Efficiency; Departament Wydajności Państwa) Elon Musk obciął budżet federalny o jakieś 700 miliardów dolarów, zwolnił pracowników służb meteorologicznych⁴⁷⁸, urzędników odpowiedzialnych za nadzorowanie rozprzestrzeniania się chorób⁴⁷⁹ i wypłaty zasiłków dla osób starszych⁴⁸⁰ – co doprowadziło do blokowania się linii telefonicznych [zaangażowanych instytucji] – i dał do zrozumienia, że zamierza zlikwidować pomoc społeczną, Medicaid i talony na żywność dla ubogich.

Wyborcy piątego okręgu wyborczego Kentucky kiedyś entuzjastycznie popierali Nowy Ład Franklina Delano Roosevelta i głosowali na Billa Clintona, ale w wyborach prezydenckich w 2016, 2020 i 2024 roku mniej więcej osiemdziesiąt procent z nich poparło Donalda Trumpa⁴⁸¹. Spójrzmy na wyniki ostatnich wyborów prezydenckich w nieco inny sposób: około czterdziestu pięciu zarejestrowanych wyborców tego okręgu w ogóle nie wzięło udziału w głosowaniu, a spośród głosujących dziesięć procent postawiło na Kamalę Harris lub innego kandydata, czterdzieści pięć procent na Trumpa⁴⁸². Byłam ciekawa, jak bohaterowie tej książki zareagowali na lawinę inicjatyw Trumpa.

Mierzą się oni ze szczególnym paradoksem. Mieszkają w drugim najbiedniejszym okręgu wyborczym Stanów Zjednoczonych, a trzydzieści osiem procent budżetu Kentucky pochodzi ze źródeł federalnych; nieproporcjonalnie duża część tych środków płynie do KY-5. Głosując na Trumpa, poparli kogoś, kto obcina pomoc federalną, od której wielu z nich jest zależnych.

Poprosiłam Jamesa Browninga (bohatera rozdziału dziesiątego), pracującego obecnie jako terapeuta uzależnień⁴⁸³, by powiedział mi, jak jego zdaniem ludzie w regionie reagują na pomysły Donalda Trumpa. „Ludzie w niego wierzą” – odpowiedział. „Skończenie z wyrzucaniem pieniędzy w błoto dobrze brzmi i ludzie myślą, że dzięki Trumpowi im się polepszy”. Pewien dziennikarz radia PBS, relacjonujący wydarzenia we wschodnim Kentucky, stwierdził jednak: „Ludzie są zdezorientowani. Mówią: «Co? Kanada jest naszym wrogiem? A Rosja przyjacielem? Eksportujemy do Kanady nasz bourbon, kiedy podnieśliśmy cła do dwudziestu pięciu procent, zdjęli go z półek. Kupujemy samochody z częściami wyprodukowanymi w Chinach: czy teraz podrożeją?». Ludzie są zdezorientowani, ale dają prezydentowi kredyt zaufania”⁴⁸⁴.

Prezes startupu z Pikeville Eureka Energy Corporation, Roger Ford (zaangażowany w życie publiczne obywatel opisany w rozdziale trzynastym), w osobistej rozmowie entuzjastycznie wyraził się o prezydenturze Trumpa. Roger mówił o sobie, że jest „Kentakijczykiem z urodzenia, Południowcem z łaski Pana, Wolnomularzem i Shrinerem”. Bronił prawa do życia i policji, był przeciwnikiem podatków, edukacji publicznej, akcji afirmatywnej i regulacji, popierał budowę mur. Kiedy ostatnio rozmawialiśmy na zoomie, stwierdził, że według niego „Donald Trump spisuje się na piątkę. Cieszę się, że tnie US-AID (fundusze na amerykańską pomoc dla innych krajów). Nie wiedziałem, że dają pieniądze BBC. Przestała być dla mnie wiarygodnym źródłem informacji”.

Zapytałam Rogera, czy nie przeszkadza mu usunięcie terminu „zamiany klimatu” i odniesień do dowodów naukowych z wszystkich rządowych stron internetowych. „Ani trochę mi to nie przeszkadza” – odparł. (Błędnie zakładałam, że uznawał dowody naukowe na zmiany klimatyczne). A nazwanie Kanady pięćdziesiątym pierwszym stanem USA? „Trump naprawdę myśli o stworzeniu Unii Ameryki Północnej na podobieństwo Unii Europejskiej. I ma władzę, by robić to, co robi”⁴⁸⁵. Za błąd, i to ogromny, uważał tylko wycofanie wsparcia dla Ukrainy: „Musimy wspierać Ukrainę. Myślę, że w tej sprawie republikanie są bardzo podzieleni”. Zapytany, czy nie zaniepokoiło go stwierdzenie Trumpa, że „kto ratuje swój kraj, nie narusza żadnego prawa”, zirytował się i w końcu odpowiedział po prostu: „Trump robi to, co trzeba zrobić”.

W 2017 roku Roger Ford stał na chodniku w centrum Pikeville i, założywszy ramiona na piersi, sceptycznie obserwował marsz białych nacjonalistów. Ford był zdecydowanym przeciwnikiem białego nacjonalizmu, wierzył jednak, że zwolennicy tej ideologii mają prawo do demonstrowania swoich poglądów. Kilka miesięcy po marszu w Pikeville jego organizator, neonazista Matthew Heimbach, współorganizował znacznie groźniejszy marsz w Charlottesville w stanie Wirginia, a w konsekwencji jego tragicznego zakończenia został pociągnięty do odpowiedzialności. Heimbach w 2016 roku trafił do aresztu, bo w reakcji na wezwanie Donalda Trumpa do wyrzucenia czarnych demonstrantów z wiecu wyborczego w Louisville (co opisałam w rozdziale drugim i jedenastym) użył siły wobec czarnej studentki. Krótki pobyt w więzieniu zniechęcił go do Trumpa.

Ale w lutym 2025 roku w rozmowie na zoomie wykrzyknął radośnie: „Zwyciężyliśmy!”. Liczba mnoga odnosiła się do towarzyszy, z którymi maszerował w Pikeville i Charlottesville oraz do Donalda Trumpa. Po Charlottesville Matthew zawiesił aktywność polityczną, powtórnie się ożenił, wpłacił zadatek na dom, oczekiwał narodzin trzeciego dziecka i stał na czele komitetu na rzecz wyasfaltowania parkingu przy lokalnej rosyjskiej cerkwi prawosławnej. Wycofał się z aktywnej polityki, ale miał poczucie, że jego cele są realizowane przez Trumpa. Wyjaśnił mi, że Trump osiąga to wszystko, do czego nawoływali on i jego koledzy: „Dziewczyna, która mnie dzisiaj strzygła [w zakładzie fryzjerskim w Indianapolis] brzmiała dokładnie tak samo jak moi towarzysze z marszu w Pikeville. Dziesięć lat temu ludzie nazywali mnie oszołomem, ale teraz już tego nie robią. Indianapolis odnotowało wzrost przestępczości i ludzie chcą się pozbyć imigrantów. I to nie skrajna prawica, tylko miejscowa fryzjerka”.

We wschodnim Kentucky demokraci i nawet niezależni czują się dzisiaj wyraźną mniejszością. Część moich rozmówców powtórzyła usłyszane w bezpośredniej rozmowie lub przypadkiem poglądy popierających Trumpa współpracowników lub sąsiadów, którzy przyjmowali pozycję uprzejmie niezaangażowanych obserwatorów. „Nie zauważyłem oznak zaniepokojenia” – wyznał Robert Musick, duszpasterz akademicki i wykładowca na Uniwersytecie w Pikeville (z rozdziału trzynastego), „gdy Trump ochrzanił Zełenskiego za niestosowny ubiór, zwolnił tysiące pracowników US-AID ani kiedy ICE zrobiło nalot na meksykańską restaurację w Williamson i deportowało jej właściciela. Większość uważa, że Trump po prostu tnie rozbuchane wydatki federalne i że dobrze robi”. James Browning poszedł tym samym tropem: „Pozbywanie się ludzi wykonujących robotę, o której nigdy nie słyszeli? Spoko. Oszczędzanie pieniędzy podatników? Spoko. Ale jeśli chodzi o Medicaid, Medicare i karty elektronicznego systemu świadczeń (EBT), panuje zgodne przekonanie, że tego nie ruszy. Nie martwią się. Ani razu nie słyszałem, by ktoś powiedział: «Zagłosowałem na Trumpa, ale może to był błąd»”.

Niektórzy z moich rozmówców jednak bali się utraty państwowych zasiłków, a zwłaszcza talonów żywnościowych. Shea Maynard (z rozdziału ósmego) niespodziewanie straciła pracę programistki InterApt i przez osiem miesięcy szukała nowego zatrudnienia. Kiedy DOGE zaczął ciąć wydatki federalne, w pierwszej chwili uznała, że Musk robi porządek z oszustwami i nadużyciami. „Pamiętasz, jak za prezydentury Busha wytropili budowlańca, który dostał 10 tysięcy dolarów zwrotu za młotek? Myślałam, że chodzi o takie przypadki. Ale ludzie naprawdę potrzebują jedzenia”, podsumowała. (Zwłaszcza we wschodnim Kentucky, gdzie co ósmy mieszkaniec korzysta z federalnego programu pomocy żywnościowej, przy czym pięćdziesiąt dwa procent beneficjentów SNAP pracuje w pełnym wymiarze godzin, a dwadzieścia jeden procent w niepełnym)⁴⁸⁶. „Kiedy straciłam pracę i nie mogłam znaleźć następnej, przez osiem miesięcy mieliśmy tylko rentę mojego męża. A kiedy szukasz pracy, może się zdarzyć, że dasz się nabrać jednemu z tych tak zwanych pracodawców, którzy pytają o twoje dane finansowe. Musieliśmy założyć nowy rachunek bankowy. Kwalifikowaliśmy się do SNAP i jak tylko mogłam, złożyłam wniosek. Bałam się, że nie będziemy mieli co jeść. Nie mogliśmy zwrócić się o pomoc do przyjaciół, bo mieli własne problemy finansowe. Nie miałam na raty kredytu, rachunki za internet, prąd, telefon – i na jedzenie”.

Tylko jeden z moich tamtejszych znajomych wspomniał o Berniem Sandersie: mąż Shei, David (z rozdziału ósmego). Zaliczał się do trzydziestu siedmiu procent Amerykanów, których sympatie polityczne oscylują pomiędzy Demokratami i Niezależnymi. David, obecnie tik-tokowy artysta, powiedział mi: „Przez większość życia byłem niezależnym, aż do momentu, gdy Bernie Sanders wystartował w prawyborach prezydenckich Partii Demokratycznej. Wtedy zostałem demokratą. Ale było mi z tym bardzo źle, ponieważ nie widzę żadnej różnicy między Demokratami i Republikanami. Myślę o tym, żeby oficjalnie przepisać się do niezależnych, tak jak Bernie. Bernie mówi, że jest demokratycznym socjalistą, a ludzie nienawidzą słowa «socjalista», ale może to właśnie jest to, czym jestem!”. Uniósł brwi. „Mam wrażenie, że Trump stoi na jednym końcu, Bernie na drugim, a wszystko w środku to nieistotne zapychacze. Uważam, że Bernie mówi, jak jest”⁴⁸⁷. W prawyborach w 2016 roku czterdzieści sześć procent demokratów z Kentucky oddało głosy na Berniego (który niemal zremisował z Hillary Clinton), ale w 2024 roku prawie nikt z moich rozmówców z tamtego regionu nie wyraził zainteresowania serią przyciągających tłumy wieców pod hasłem: „Precz z oligarchią” (Fighting Oligarchy), z którymi Bernie Sanders i Alexandria Ocasion-Cortez objeżdżali właśnie dziesięć fioletowych stanów⁴⁸⁸.

Spytałam Jamesa Browninga, co jego zdaniem może się stać, jeśli gwałtowny wzrost cen wskutek wojen taryfowych Trumpa nałoży się na obcinanie świadczeń. (Czterdzieści cztery procent mieszkańców piątego okręgu wyborczego Kentucky korzystało z Medicaid. Siedemdziesiąt cztery procent dzieci w KY-5 otrzymywało talony żywnościowe⁴⁸⁹). „W pewnym momencie ludzie zaczną mówić: «Chwileczkę, głosowałem na Trumpa, ale nie głosowałem za wzrostem cen ani odbieraniem świadczeń»⁴⁹⁰. Jeśli zlikwidują świadczenia, ceny pójdą w górę i nastąpią zwolnienia, dalszy bieg wypadków może zależeć od tego, jak zareagują Demokraci. Mogą wrednie obwiniać zwolenników Trumpa, że na niego głosowali, ale to się na nich zemści. Więc jeśli lewica zacznie drwić z trumpistów, że sami to na siebie ściągnęli i będzie triumfować w stylu: «A nie mówiliśmy?», «Miejcie pretensje do samych siebie» albo: «Dostaliście to, na co sobie zasłużyliście», miejscowi bardziej się wkurzą na wredną lewicę niż na szkodzącą im prawicę i Trump będzie parł do przodu”.

Robert Musick spojrzał na sprawę szerzej niż praktyczne kwestie cięć budżetowych, podnoszenie ceł i zakusy na cudze obszary i wspomniał, że wyczuwa pewną niepokojącą zmianę kulturową: „Niedawno mieliśmy tu naprawdę dotkliwe powodzie, zalane samochody, powalone drzewa, zawalone błotem garaże. Ludzie natychmiast ruszyli sobie na pomoc, jedni drugich ewakuowali w bezpieczne miejsca, dzielili się jedzeniem, wspólnie opłakiwali straty. Jesteśmy dobrymi sąsiadami i wierzymy w dobrosąsiedztwo, solidarność z sąsiadami i sąsiadami sąsiadów. Ale to się może zmienić. Po tym, jak, Trump powiedział o przyłączeniu Kanady, pewnego dnia w sklepie usłyszałem, jak jeden facet powiedział do drugiego: «A co Kanada zrobiła dla nas?»”.

Tymczasem wskutek niespodziewanego zbiegu okoliczności większość bohaterów tej książki zbliżyła się do siebie nieco bardziej. Kiedy Skradziona duma ukazała się drukiem, napisałam artykuł o moich badaniach dla „The New Press”. Redakcja zleciła tymczasowo bezrobotnej Shei Maynard wykonanie zdjęć uczestników w związku z planowanym wydaniem w miękkiej oprawie. Część bohaterów poznała się przy tej okazji⁴⁹¹. Któregoś dnia Roger Ford wysłał mi mejla: „Wiesz, myślę, że to niezły pomysł, żeby wszyscy z tej książki spotkali się i zjedli razem coś dobrego; może jesienią. Znajdę jakieś fajne miejsce”. I taki jest plan.

29 marca 2025

478 Jonathan Mingle, DOGE Is Making It Harder to Track Extreme Weather. What Could Go Wrong?, „The New York Times”, 17 marca 2025, https://www.nytimes.com/2025/03/17/opinion/weather-service-doge-cuts.html [dostęp: 15.07.2025].

479 US Health Department to Cut 10,000 Jobs as Robert F. Kennedy Jr Announces Overhaul in Latest DOGE Push, „The Economic Times”, 27 marca 2025, https://economictimes.indiatimes.com/news/international/global-trends/us-health-department-to-cut-10000-jobs-as-robert-f-kennedy-jr-announces-overhaul-in-latest-doge-push/articleshow/119599555.cms?from=mdr [dostęp: 15.07.2025].

480 Sylvia Freire, Kentucky Businesses Impacted by Imposed Tariffs, Now Facing Price Increases Amid Uncertainty, Kentucky Kernel, 13 marca 2025, https://kykernel.com/113563/news/kentucky-businesses-impacted-by-imposed-tariffs-now-facing-price-increases-a [dostęp: 15.07.2025]; Andrew Perez, Elon Musk Teases Big Cuts to Social Security, Medicaid, Medicare, „Rolling Stone”, 10 marca 2025, https://www.rollingstone.com/politics/politics-news/elon-musk-cuts-social-security-medicaid-medicare-1235293407/ [dostęp: 15.07.2025] mid-uncertainty/?print=true.

481 Cieszy się wysokim poparciem wyborców z Kentucky. Wskaźniki poparcia dla Trumpa według „Newsweeka”: Andrew Stanton, Map Shows Donald Trump’s Approval Rating in Each State 2 Months Into Term, „Newsweek”, 27 marca 2025, https://www.newsweek.com/donald-trump-approval-rating-map-march-2051505 [dostęp: 15.07.2025].

482 Jessica Klein, The Four Ways Congress Is Threatening to Cut SNAP in Kentucky, KyPolicy, 20 marca 2025, https://kypolicy.org/the-four-ways-congress-is-threatening-to-cut-snap-in-kentucky/ [dostęp: 15.07.2025]. Według obliczeń Kirstin Kussel, mojej asystentki badawczej, wyniki głosowania przedstawiają się następująco: Trump: w przybliżeniu czterdzieści pięć procent (247 206 oddanych głosów na 546 733 zarejestrowanych wyborców); Harris i inni: w przybliżeniu dziesięć procent (55 696 głosów na Harris lub innego kandydata na 546 733 zarejestrowanych wyborców). W głosowaniu udziału nie brało około czterdziestu pięciu procent wyborców (243 562 niegłosujących na 546 733 zarejestrowanych wyborców).

483 James stracił stanowisko dyrektora, kiedy ośrodek leczenia uzależnień został zamknięty z powodu braku funduszy. Pracował teraz jako terapeuta uzależnień gdzie indziej.

484 Według badania American National Election Study przeprowadzonego tuż przed wyborami prezydenckimi w zeszłym roku tylko 11,6 procent Amerykanów popierało ruch MAGA.

485 Roger uważał NBC, ABC, CBS, „The New York Times” za „maszyny propagandy”. Obecnie oglądał trochę Fox News i The Epoch Times, ale subskrybował też „The Washington Post”, „Forbesa”, Bloomberg i „The Wall Street Journal”.

486 Jessica Klein, The Four Ways Congress…

487 Około trzydziestu siedmiu procent ankietowanych w sondażu „The Economist” określiło siebie jako niezależnych. Trzydzieści siedem procent z nich wyraziło zadowolenie, a pięćdziesiąt cztery procent niezadowolenie z działań Trumpa. Trump cieszy się dużym poparciem republikanów, ale stanowią oni niespełna jedną trzecią wszystkich wyborców.

488 Micah L. Sifry, Bernie’s ‘Fighting Oligarchy’ Tour Is Organizing, Too, „The American Prospect”, 26 marca 2025, https://prospect.org/politics/2025-03-26-bernies-fighting-oligarchy-tour-organizing/ [dostęp: 15.07.2025]; Kentucky Results, „The New York Times”, 4 października 2016, https://www.nytimes.com/elections/2016/results/primaries/kentucky [dostęp: 15.07.2025].

489 Food Stamps in Congressional District 5, Kentucky, Statistical Atlas, [b.d.], https://statisticalatlas.com/congressional-district/Kentucky/Congressional-District-5/Food-Stamps [dostęp: 15.07.2025].

490 Sylvia Freire, Kentucky Businesses Impacted…WKYT, Kentucky Newsmakers 6/19: Ky. Chamber of Commerce President, CEO Ashli Watts, You Tube, 5 lutego 2025, https://www.youtube.com/watch?v=TMmfMSqFoi4 [dostęp: 15.07.2025].

491 Arlie Russell Hochschild, For JD Vance’s Kentucky, Politics Is about Pride and Jobs, „The Wall Street Journal”, 2 sierpnia 2024, https://www.wsj.com/politics/for-jd-vances-kentucky-politics-is-about-pride-and-jobs-a1496bb9 [dostęp: 15.07.2025].

Podziękowania

Tylu ludziom tak dużo zawdzięczam. Po pierwsze, z całego serca dziękuję wszystkim mieszkańcom piątego okręgu wyborczego Kentucky, którzy wspaniałomyślnie poświęcili mi swój czas i podzielili się ze mną swoimi doświadczeniami i przemyśleniami, wierząc, że może wyniknąć z tego coś dobrego. Szczególne podziękowania dla wielebnego Roba Musicka, który nie tylko opowiedział mi swoją historię, ale też przedstawił mnie wielu osobom i przysłał mi mejla, kiedy piosenka Olivera Anthony’ego Rich Men North of Richmond trafiła na szczyt listy przebojów. Dziękuję burmistrzowi Andrew Scottowi za zaawansowany kurs historii i kultury wschodniego Kentucky. Socjologowi Tomowi Ratliffowi, wówczas wykładowcy Uniwersytetu w Pikeville, za to, że na wczesnym etapie tego projektu pokazał mi Marrowbone, Rockhouse, Lookout i Poor Bottom w drodze na farmę jego dziadków pod Prestonsburgiem, oraz Rogerowi Fordowi za wycieczkę po górskich cmentarzach i do Starego Regularnego Kościoła Baptystów z Big Branch w Brushy Creek. Dziękuję też Wendellowi Berry’emu za ugoszczenie Tommy’ego Ratliffa, Jamesa Browninga i mnie na swojej farmie w Port Royal w stanie Kentucky.

Kiedy w 2020 roku wybuchła epidemia COVID-19, podróżowanie stało się niebezpieczne i pozamykano hotele, ale podtrzymywałam kontakty z poznanymi osobami za pośrednictwem zooma. Tommy Ratliff został wówczas moimi „oczami i uszami” w terenie: dawał mi znać o wydarzeniach i zbierał dla mnie informacje o takich sprawach, jak konwencja republikańskiego kandydata na gubernatora, lokatorzy Kentucky Enterprise Industrial Park i położenie grobów Hatfieldów i McCoyów na cmentarzu w Dils.

Dziękuję osobom z Berkeley: Tylerowi Leedsowi za wstępne badania na temat gospodarki regionu, a Natalie Pasquinelli za wnikliwą analizę zeznań mieszkańców Kentucky odpowiadających przed sądem w związku z udziałem w wydarzeniach 6 stycznia oraz późniejsze kwerendy dotyczące wielu różnych kwestii, w tym wstydu i przerzucania winy, pracy, dochodów i świadczeń społecznych w różnych okresach i regionach.

Ogromne podziękowania składam Kirstin Krusell za jej przenikliwość, staranność, cierpliwość i poczucie humoru na wszystkich etapach badań i pisania książki. Szczególnie cenne okazały się jej analizy manipulowania granicami wiejskich okręgów wyborczych przy wykorzystaniu więzień i celowego marketingu oxycontinu przez Purdue Pharma stosowanego w stanach przeciwnych regulacjom. Kirstin dokonała też fantastycznej analizy wyników kilkudziesięciu sondaży przeprowadzonych przez American National Election Studies i Cooperative Election Study (dawniej Cooperative Congressional Election Study) Uniwersytetu Harvarda, które wykorzystałyśmy do zweryfikowania naszych wyobrażeń o „moście empatii” opisanym w rozdziale piętnastym i aneksie drugim.

Kiedy skończyłam przygotowywać brudnopis, zaniosłam go moim drogim i utalentowanym przyjaciołom: Elizabeth i Chuckowi Farnsworthom, którzy życzliwie i wielkodusznie przeczytali pierwszą, chaotyczną wersję. Dziękuję Allison Pugh za jej wnikliwe uwagi – pomogły mi one podczas pracy nad późniejszą wersją. Nieustające podziękowania dla Ann Swidler za uważną lekturę i długie rozmowy, na przestrzeni wielu lat, o zagadkach i tajemnicach kultury przy śniadaniach w Saul’s– tak pouczające, że często przynoszę ze sobą papier i ołówek. Z głębi serca dziękuję Deirdre English, która na końcowym etapie pracy wielokrotnie czytała tekst, wiernie towarzysząc mi w nerwowym tropieniu i szlifowaniu „luk”, „przechyłów” i „wyrazu”.

Dziękuję też Claude’owi Fischerowi i Mike’owi Houtowi, moim mentorom od badań empirycznych. Podziękowania niech przyjmą Anthony Flaccavento i Erica Etelson oraz koledzy z Rural Urban Bridge Initiative, którzy dzielili się ze mną swoimi przemyśleniami i pomysłami na temat uzdrowienia rozłamu między wsią i wielkimi miastami oraz „nowego ładu dla wsi”. Dziękuję Hansowi Stahlschmidtowi, przyjacielowi i psychoterapeucie, za rozmowę o związkach między polityką i żałobą.

Miałam szczęście współpracować z fantastycznym zespołem wydawnictwa The New Press. Szczególne podziękowania dla Gii Gonzales i Jaya Gupty, którzy wykazali się niezwykłą elastycznością. Za pomoc na późniejszych etapach procesu wydawniczego dziękuję także następującym osobom: Susan Warga, Katherine Porter, Daniel Chasin, William Fowkes i Tate Schneider, a na etapie promocji – Derekowi Warkerowi i Emily Lavelle. Gorące uściski dla Ellen Adler, redaktorki, wydawczyni i królowej The New Press, która przeprowadziła mnie przez Obcych we własnym kraju i Dumę i wstyd, w magiczny sposób łącząc profesjonalizm z perspektywą ogólnoludzką i wielką serdecznością. Dziękuję też Joan Cole, której dedykuję tę książkę, za jej zdolność do zdumiewania się bardzo małymi i bardzo dużymi rzeczami, i za umiejętność dzielenia się tym zdumieniem z innymi.

Przede wszystkim jednak codziennie dziękuję mojemu mężowi Adamowi, który wraz ze mną żył i oddychał pracą nad tą książką i którego genialne akrobatyczne czerwone pióro znaczyło kolejne brudnopisy strzałkami przez całą stronę, skreśleniami i wielkimi zapętlonymi znakami zapytania oraz śmiało przestawiało akapity tam, gdzie, jak mi się wydawało, wszystko już było w porządku – za ten dar najwyższej miłości.

Bibliografia

Abbot Lisa, Many Affected as Revelation Energy Files for Chapter 11 Bankruptcy, Kentuckians for the Commonwealth, 9 lipca 2019, https://archive.kftc.org/blog/many-affected-revelation-energy-files-chapter-11-bankruptcy.

ABC News, White Nationalists, Counterprotesters Prepare for Kentucky rally: Part 3, YouTube, data publikacji 19 sierpnia 2017. www.youtube.com/watch?v=7DUfaorghFU.

Ahler Douglas J., Sood Gaurav, The Parties in Our Heads: Misperceptions About Party Composition and Their Consequences, „Journal of Politics” 2018, t. 80, nr 3, s. 964–981.

Alexander Michelle, The New Jim Crow: Mass Incarceration in the Age of Colorblindness, New York 2012.

Alfonseca Kira, Map: Where Anti-Critical Race Theory Efforts Have Reached, ABC News, 24 marca 2022, https://abcnews.go.com/Politics/map-anti-critical-race-theory-efforts-reached/story?id=83619715.

Alford Roger, Hundreds of Singers Sign Up for ‘Hope for the Mountains’ Choir, „Kentucky Today”, 17 października 2018, https://www.kentuckytoday.com/baptist-life/hundreds-of-singers-sign-up-for-hope-for-the-mountains-choir/article_e51e666a-fa4c-58c5-b7f3-738a6bd93df3.html.

Alpert Abby, Evans William N., Lieber Ethan M.J., Powell David, Origins of the Opioid Crisis and Its Enduring Impacts, Quarterly Journal of Economics” 2022, t. 137, nr 2, s. 1139–1179.

American National Election Studies, ANES 2020 Time Series Study Full Release [zestawienie danych i dokumentacja], 19 lipca 2021, www.electionstudies.org.

Anti-Defamation League, Blood Drop Cross, Hate Symbols Database, [b.d.], www.adl.org/resources/hate-symbol/blood-drop-cross.

Report, „Appalachian News Express”, 11–12 października 2022.

Appalachian Reckoning: A Region Responds to Hillbilly Elegy, ed. Anthony Harkins, Meredith McCarroll, Morgantown 2019.

Arendt, Hannah, Korzenie totalitaryzmu, tłum. Daniel Grinberg, Mariola Szawiel, Warszawa 2014.

–, The Origins of Totalitarianism, New York, 1951.

Aulbach Lucas, Hundreds of Boats Hit Kentucky Lake on Saturday for Pro-Trump Parade, „Courier Journal”, 6 września 2020, https://eu.courier-journal.com/story/news/2020/09/06/kentucky-lake-trump-boat-parade-mitch-mcconnell-encourages-supporters-vote/5734950002/.

Ax Joseph, Trump Sues Univision for $500 Million over Miss USA Cancellation, Reuters, 30 czerwca 2015, https://www.reuters.com/article/lifestyle/trump-sues-univision-for-500-million-over-miss-usa-cancellation-idUSKCN0PA2W5/.

Barna, U.S. Adults Believe Hate Speech Has Increased – Mainly Online, 16 lipca 2019, www.barna.com/research/hate-speech-increased/.

Barr Jeremy, Why These Fox News Loyalists Have Changed the Channel to Newsmax, „The Washington Post”, 27 grudnia 2020, https://www.washingtonpost.com/media/2020/12/27/fox-news-viewers-switch-to-newsmax/.

Basu Zachary, Trump’s Words Turn Violent as Pressure on Him Builds, „Axios”, 4 października 2023, https://www.axios.com/2023/10/04/trumps-words-turn-violent-pressure-builds.

BBC, ‘Drug Dealers, Criminals, Rapists’: What Trump Thinks of Mexicans, 31 sierpnia 2016, https://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-37230916.

BBC, US 2020 Election: The Economy Under Trump in Six Charts, 3 listopada 2020, https://www.bbc.com/news/world-45827430.

Beckett Lois, Is There a Neo-Nazi Storm Brewing in Trump Country, The Guardian”, 4 czerwca 2017, https://www.theguardian.com/world/2017/jun/04/national-socialism-neo-nazis-america-donald-trump.

–, Most Alleged Capitol Rioters Unconnected to Extremist Groups, Analysis Finds, „The Guardian”, 4 marca 2021, https://www.theguardian.com/us-news/2021/mar/04/us-capitol-attack-individual-extremist-far-right-groups.

–, Neo-Nazis and Anti-Fascist Protesters Leave Kentucky After Standoff, „The Guardian”, 1 maja 2017, https://www.theguardian.com/us-news/2017/apr/30/neo-nazis-anti-fascist-protesters-kentucky-pikeville.

Beebout Christopher, Effie Waller Smith, ExploreKYHistory, [b.d.], www.explorekyhistory.ky.gov/items/show/880.

Belew Kathleen, Bringing the War Home: The White Power Movement and Paramilitary America, Cambridge 2018.

Bellware, Kim, There Will Be “Riots in the Street” if Trump Is Prosecuted, Graham Says, „The Washington Post”, 29 sierpnia 2022, https://www.washingtonpost.com/politics/2022/08/29/lindsey-graham-riots/.

Bender, Michael C., Haberman Maggie, Trump Sells a New Image as the Hero of $99 Trading Cards, „The New York Times”, 15 grudnia 2022, https://www.nytimes.com/2022/12/15/us/politics/trump-nft-trading-cards-superhero.html.

Benjamin Winchester, Continuing the Trend: The Brain Gain of the Newcomers. A Generational Analysis of Rural Minnesota Migration, 1990–2010, University of Minnesota Extension Center for Community Vitality, 16 maja 2012, https://conservancy.umn.edu/bitstream/handle/11299/171648/continuing-the-trend.pdf?sequence=1.

Bennett, Emily, Many Gather in Pikeville to Rally for “Public Grief”, Mountain News WYMT, 1 czerwca 2020, https://www.wymt.com/content/news/Many-gather-in-Pikeville-to-rally-for-public-grief--570933381.html.

Beshear Steven L., Brown J. Michael, Thompson LaDonna, 2011 Annual Report, Department of Corrections, Commonwealth of Kentucky, [b.d.], www.corrections.ky.gov/About/researchandstats/Pages/default.aspx.

Best Kenneth, Hatfield-McCoy Feud Carries Lessons for Today, UConn Today, University of Connecticut, 10 września 2019, https://today.uconn.edu/2019/09/hatfield-mccoy-feud-carries-lessons-today/

Blackburn Marsha, Why Is Critical Race Theory Dangerous for Our Kids, Blackburn.senate.gov, 12 lipca 2021, www.blackburn.senate.gov/2021/7/why-is-critical-race-theory-dangerous-for-our-kids.

Bogel-Burroughs Nicholas, McKinley Jr James C., Key Takeaways from the Trump Indictment in Georgia, „The New York Times”, 24 sierpnia 2023, https://www.nytimes.com/2023/08/15/us/elections/trump-indictment-georgia-charges-takeaways.html.

Boissoneault Lorraine, The Coal Mining Massacre America Forgot, „Smithsonian Magazine”, 25 kwietnia 2017, https://www.smithsonianmag.com/history/forgotten-matewan-massacre-was-epicenter-20th-century-mine-wars-180963026/.

Bone Greg, Kentucky Coal Facts, 17th Edition, Energy and Environment Cabinet, Kentucky Department for Energy Development and Independence, Kentucky 2017.

Booker Brockton, Arizona and Wisconsin Certify Election Results, Affirming Biden Victories, NPR, 30 listopada 2020, https://www.npr.org/sections/biden-transition-updates/2020/11/30/940184307/arizona-certifies-election-results-affirming-bidens-victory-in-the-state.

Bowles Nellie, I Used to Make Fun of Silicon Valley Preppers. Then I Became One, “„The New York Times”, 24 kwietnia 2020, https://www.nytimes.com/2020/04/24/technology/coronavirus-preppers.html.

Brennan Geoffrey, Pettit Philip, The Economy of Esteem: An Essay on Civil and Political Society, Oxford 2004.

Breuilly John, Max Weber, Charisma and Nationalist Leadership, „Nations and Nationalism” 2011, t. 17, nr 3 (maj), s. 477–499.

Widening Gap in Death Rates Between Democrat and Republican in the US, „British Medical Journal”, 7 czerwca 2022, https://bmjgroup.com/widening-gap-in-death-rates-between-democrat-and-republican-in-the-us/.

Brown Karida, Gone Home: Race and Roots Through Appalachia, Chapel Hill 2018.

Brown M. Tyson, Nearly a Quarter of the Operating U.S. Coal-Fired Fleet to Retire by 2029, U.S. Energy Information Agency, 7 listopada 2022, https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=54559.

Buchanan Larry, Bui Quoctrung, Patel Jugal K., Black Lives Matter May Be the Largest Movement in US History, „The New York Times”, 3 lipca 2020, https://www.nytimes.com/interactive/2020/07/03/us/george-floyd-protests-crowd-size.html.

Bullington Jonathan, How a College Student, a Felon and 90K Followers Turned Kentucky into a Gun Sanctuary, „The Courier Journal”, 14 lutego 2020, https://eu.courier-journal.com/story/news/investigations/2020/02/14/how-kentucky-counties-adopted-second-amendment-resolutions-oppose-gun-laws/4736639002.

Bump Philip, Republicans Who Watch Fox News Are More Likely to Believe False Theories About Jan. 6, „The Washington Post”, 3 stycznia 2022, https://www.washingtonpost.com/politics/2022/01/03/republicans-who-watch-fox-news-are-more-likely-believe-false-theories-about-jan-6/.

–, Six in 10 Republicans Still Think 2020 Was Illegitimate, „The Washington Post, 24 maja 2023, https://www.washingtonpost.com/politics/2023/05/24/6-10-republicans-still-think-2020-was-illegitimate/.

Burns Alexander, Choice Words from Donald Trump, Presidential Candidate, „The New York Times”, 16 czerwca 2015, https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/politics/first-draft/2015/06/16/choice-words-from-donald-trump-presidential-candidate/.

Business Insider, These Ex-Coal Miners Learned How to Code with the Help of a Tech Company in Rural Kentucky, YouTube, 3 listopada 2022, www.youtube.com/watch?v=mSj_zNhS5l4.

Byman Daniel L., Assessing the Right-Wing Terror Threat in the United States a Year After the January 6 Insurrection, Brookings Institution, 5 stycznia 2022, https://www.brookings.edu/articles/assessing-the-right-wing-terror-threat-in-the-united-states-a-year-after-the-january-6-insurrection/.

C-SPAN, Presidential Candidate Donald Trump at the Family Leadership Summit, C-SPAN, 18 lipca 2015, www.cspan.org/video/?327045-5/presidential-candidate-donald-trump-family-leadership-summit.

Cameron Chris, These Are the People Who Died in Connection with the Capitol Riot, „The New York Times”, 5 stycznia 2022, https://www.nytimes.com/2022/01/05/us/politics/jan-6-capitol-deaths.html.

Campbell Courtney, Television’s “Rural Purge” Is the Reason So Many Classic ‘60s Sitcoms Were Canceled, Wide Open Country, 1 lipca 2021, www.wideopencountry.com/rural-purge/.

Canadian Press, Man Charged with Harassment over Removal of Trump Protesters, Battlefords Now, 1 maja 2017, www.battlefordsnow.com/2017/05/01/man-charged-with-harassment-over-removal-of-trump-protesters/.

Cancian Dan, Lori Vinson, Nurse Who Entered Capitol During Riot, Says She “Would Do It Again”, „Newsweek”, 17 stycznia 2021, https://www.newsweek.com/lori-vinson-nurse-capitol-riot-would-do-it-again-1562197.

Caplan John, America’s Hourly Workers, „Forbes”, 12 marca 2021, https://www.forbes.com/sites/johncaplan/2021/03/12/americas-hourly-workers/.

Carawan, Guy, Carawan Candie, Voices from the Mountains: The People of Appalachia – Their Faces, Their Words, Their Songs, Athens 1996.

Case Anne, Deaton Angus, Deaths of Despair and the Future of Capitalism, Princeton 2020.

Cassidy John, As Gas Prices Reach New Highs, Oil Companies Are Profiteering, „The New Yorker”, 11 maja 2022, https://www.newyorker.com/news/our-columnists/as-gas-prices-reach-new-highs-oil-companies-are-profiteering.

Catte Elizabet, Liberal Shaming of Appalachia: Inside the Media Elite’s Obsession with the “Hillbilly Problem”, Salon, 21 marca 2017, https://www.salon.com/2017/03/21/liberal-shaming-of-appalachia-inside-the-media-elites-obsession-with-the-hillbilly-problem/.

–, What You Are Getting Wrong About Appalachia, Cleveland 2018.

Caudill Harry M., Night Comes to the Cumberlands: A Biography of a Depressed Area, Boston 1962.

CBS News, Minnesota Man Who Shot 5 Black Lives Matter Protestors Found Guilty, CBS News, 3 lutego 2017, https://www.cbsnews.com/news/minnesota-man-who-shot-5-black-lives-matter-protesters-found-guilty/.

Center for American Progress, Drivers of Authoritarian Populism in the United States: A Primer, 10 maja 2018, https://www.americanprogress.org/article/drivers-authoritarian-populism-united-states/.

Centers for Disease Control and Prevention, Drug Overdose Deaths Remained High in 2021, sierpień 2023, www.cdc.gov/drugoverdose/deaths/index.html.

Chakradhar Shraddha, Ross Casey, The History of OxyContin, Told Through Unsealed Purdue documents, STAT, 3 grudnia 2019, https://www.statnews.com/2019/12/03/oxycontin-history-told-through-purdue-pharma-documents/.

Chambers Cassie, Hill Women: Finding Family and a Way Forward in the Appalachian Mountains, New York 2020.

City of Prestonsburg, Vacant Foreclosed Property Registration, [b.d.], www.prestonsburgcity.org/wp-content/docs/CE_VacantForeclosedPropertyRegistration.pdf.

Clark Jess, Kentucky School District Bans More than 100 Books, Citing Anti-LGBTQ+ Law, Louisville Public Media, 19 października 2023, https://www.lpm.org/news/2023-10-19/kentucky-school-district-bans-more-than-100-books-citing-anti-lgbtq-law.

Clifford Scott, How Emotional Frames Moralize and Polarize Political Attitudes, „Political Psychology” 2019, t. 40, nr 1, s. 75–91.

Cline Jerry, Hatfield-McCoy Feud: The Truth About Perry Cline’s Involvement in the Feud, Cline Family Association, 2013, www.clinefamilyassociation.com/hatfield_mccoy_feud.

CNN Politics, Exit Polls, 2020, www.cnn.com/election/2020/exit-polls/president/national-results/46.

Coal Camp Documentary Project, Appalachian Center, University of Kentucky, [b.d.], https://appalachianprojects.as.uky.edu/coal-camps.

Cohen Zachary, Wild Whitney, Frustrated Lawmakers Want Protection for Their Families as Threats Increase, CNN, 28 października 2022, https://edition.cnn.com/2022/10/28/politics/threats-to-us-lawmakers-increasing-pelosi.

Cole Brendan, Marjorie Taylor Greene Asks if US Should Be Divided Between GOP and Democrats, „Newsweek”, 12 października 2021, https://www.newsweek.com/marjorie-taylor-greene-asks-us-divided-gop-democrats-national-divorce-1638025.

Commonwealth of Kentucky, State Board of Elections, 1996 Primary and General Election Results, https://elect.ky.gov/SiteCollectionDocuments/Election%20Results/1990-1999/1996/96Gen_president.txt.

Commonwealth of Kentucky, State Board of Elections, Official 2016 General Election Results, https://elect.ky.gov/results/2010-2019/Documents/2016%20General%20Election%20Results.pdf.

Contreras Russell, Koch Group Targets Latinos with Anti-“Bidenomics” Campaign, „Axios”, 3 sierpnia 2023, https://www.axios.com/2023/08/03/libre-initiative-latinos-bidenomics.

Cook Political Report, The Cook Partisan Voting Index, [b.d.], www.cookpolitical.com/cook-pvi.

Cottom Tressie McMillan, Reading Hick-Hop: The Shotgun Marriage of Hip-Hop and Country Music, Tressiemc.com, czerwiec 2015, https://tressiemc.com/wp-content/uploads/2015/06/cottom-reading-hick-hop.pdf.

Cramer Katherine J., The Politics of Resentment: Rural Consciousness in Wisconsin and the Rise of Scott Walker, Chicago 2016.

Creamer John, Shrider Emily A., Burns Kalee, Chen Frances, Poverty in the United States: 2021, Report No. P60-277, U.S. Census Bureau, wrzesień 2022, www.census.gov/library/publications/2022/demo/p60-277.html.

Cross Al, Kentucky Has Very High Rate of Addicted Mothers; Rose by Double-Digit Percentages Early in Decade, Seemed to Level Off in 2015–16, Kentucky Health News, 3 września 2018, https://kyhealthnews.net/2018/09/03/kentucky-has-very-high-rate-of-addicted-mothers-rose-by-double-digit-percentages-early-in-decade-seemed-to-level-off-in-2015-16/.

Cummings Will, Garrison Joey, Sergent Jim, By the Numbers: President Donald Trump’s Failed Efforts to Overturn the Election, „USA Today”, 6 stycznia 2021, https://eu.usatoday.com/.

Daniels Jessie, Why White Americans Love to Claim Native Ancestry, „The Huffington Post”, 16 paździenika 2018, https://www.huffpost.com/entry/opinion-warren-cherokee-dna_n_5bc63a69e4b0a8f17ee6ba9a.

Data USA, Comparison: Pike County, KY and Martin County, KY, [b.d.], www.datausa.io/profile/geo/pike-county-ky?compare=martin-county-ky.

Data USA, Congressional District 5, KY, [b.d.], https://datausa.io/profile/geo/congressional-district-5-ky.

Data USA, Poolesville, MD, [b.d.], www.datausa.io/profile/geo/poolesville-md.

Davis Darren W., Wilson David C., Racial Resentment in the Political Mind, Chicago 2022.

Davis James C., Rupasingha Anil, Cromartie John, Sanders Austin, Rural America at a Glance: 2022 Edition, The Economic Research Service, U.S. Department of Agriculture, Bulletin No. 246, listopad 2022, https://www.ers.usda.gov/webdocs/publications/105155/eib-246.pdf?v=1662.

Dellatto Marisa, Trump Hits No. 1 with “Justice for All” Song Made with Jan. 6 Arrestees, „Forbes”, 21 marca 2023, https://www.forbes.com/sites/marisadellatto/2023/03/21/trump-hits-no-1-with-justice-for-all-song-made-with-jan-6-arrestees/.

Deruy Emily, Peele Thomas, Debolt David, Milo Yiannopoulos’ 15 Minutes in Berkeley Cost University $800,000, „The Mercury News”, 24 września 2017, https://www.mercurynews.com/2017/09/24/update-barricades-ring-sproul-plaza-as-berkeley-braces-for-milo-yiannopoulos/.

Deskins William, Ginseng David, Coal Dust, Moving Mountains: A History of Pike County, Kentucky, Paintsville 2018.

Dias Nicholas, Lelkes Yphtach, The Nature of Affective Polarization: Disentangling Policy Disagreement from Partisan Identity, „American Journal of Political Science” 2022, t. 66, nr 3, s. 775–790.

DiFranco Ani. ¿Which Side Are You On?, MP3 audio, ścieżka 3 z ¿Which Side Are You On?, 2012.

Donahue Arwen, This Is Home Now: Kentucky’s Holocaust Survivors Speak, Lexington 2009.

Donaldson Rachel, West Virginia Mine Wars, National Park Service, [b.d.], https://www.nps.gov/articles/series.htm?id=C8B39227-C269-2EE9-F318CA6374FA310F.

Douglas Harper, Etymology of Proud, Online Etymology Dictionary, 27 grudnia 2020, www.etymonline.com/word/proud.

Douglas Harper, Etymology of Redneck, Online Etymology Dictionary, [b.d.], www.etymonline.com/word/redneck.

Drutman Lee, Diamond Larry, Goldman Joe, Follow the Leader: Exploring American Support for Democracy and Authoritarianism, Democracy Fund Voter Study Group, marzec 2018, www.voterstudygroup.org/publication/follow-the-leader.

Dunn Amina, Partisans Are Divided over the Fairness of the U.S. Economy – and Why People Are Rich or Poor, Pew Research Center, 4 października 2018, https://www.pewresearch.org/short-reads/2018/10/04/partisans-are-divided-over-the-fairness-of-the-u-s-economy-and-why-people-are-rich-or-poor/.

Durkee Alison, Republicans Increasingly Realize There’s No Evidence of Election Fraud—But Most Still Think 2020 Election Was Stolen Anyway, Poll Finds, „Forbes”, 14 marca 2023, https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2023/03/14/republicans-increasingly-realize-theres-no-evidence-of-election-fraud-but-most-still-think-2020-election-was-stolen-anyway-poll-finds/.

Durkin Alanna, Mulvhill Geoff, Purdue Pharma Family Sought to Profit Off Opioid Crisis, Filing Alleges, PBS NewsHour, 1 lutego 2019, https://www.pbs.org/newshour/nation/purdue-pharma-family-sought-to-profit-off-opiod-crisis-filing-alleges.

Duyvendak Jan Willem, Kesic Josip, The Return of the Native: Can Liberalism Safeguard Us Against Nativism?, New York 2022.

Edsall, Thomas B., There Are Two Americas Now: One with a BA and One Without, „The New York Times”, 5 listopada 2022, https://www.nytimes.com/2022/10/05/opinion/mortality-penalty-inequality-education.html.

Educational Fund to Stop Gun Violence, Kentucky Gun Deaths, 2019, www.efsgv.org/state/kentucky/.

Eller Ron D., Miners, Millhands, and Mountaineers: Industrialization of the Appalachian South, 1880–1930, Knoxville 1982.

Elson Martha, Our History: LBJ Visits E. Kentucky in 1964, „Courier Journal”, 17 kwietnia 2015, https://eu.courier-journal.com/story/news/history/river-city-retro/2015/04/17/history-lbj-visits-kentucky/25929287/.

Ely William, The Big Sandy Valley: A History of the People and Country from the Earliest Settlement to the Present Time, Catlettsburg 1887.

Environmental and Energy Study Institute, Fossil Fuel Subsidies: A Closer Look at Tax Breaks and Societal Costs, 29 lipca 2019, www.eesi.org/papers/view/fact-sheet-fossil-fuel-subsidies-a-closer-look-at-tax-breaks-and-societal-costs.

Estep Bill, Hardly Peaceful, but No Violence as White Nationalists, Protesters Yell in Pikeville, „Lexington Herald-Leader”, 29 kwietnia 2017, https://www.kentucky.com/news/state/article147594424.html.

Facts First, Presidential Comparison: Biden vs Trump, data aktualizacji: 20 grudnia 2023, https://www.factsarefirst.com/comparison/joe-biden/donald-trump.

Falvey Rose, Southern Poverty Law Center, 4 listopada 2015, https://www.splcenter.org/resources/hatewatch/white-nationalist-matthew-heimbach-banned-united-kingdom/.

FARE Network, Guide to Discriminatory Practices in European Football, wersja 6, czerwiec 2021, www.farenet.org/uploads/files/2021_Fare_guide_to_discriminatory_practices_UEFA_.pdf.

Feaster Seth, U.S. on Track to Close Half of Coal Capacity by 2026, Institute for Energy Economics and Financial Analysis, 1 kwietnia 2023, www.ieefa.org/resources/us-track-close-half-coal-capacity-2026.

Federal Election Commission, Federal Elections 2020: Election Results for the US President, the US Senate and the US House of Representatives, październik 2022, www.fec.gov/resources/cms-content/documents/federalelections2020.pdf.

Ferrara Andreas, Testa Patrick A., Zhou Liyang, New Area- and Population-Based Geographic Crosswalks for U.S. Counties and Congressional Districts, 1790–2020, Inter-University Consortium for Political and Social Research, 19 października 2022, https://doi.org/10.3886/E150101V4.

Fessler Pam, Kentucky County That Gave War on Poverty a Face Still Struggles, Morning Edition, NPR, 8 stycznia 2014, https://www.npr.org/2014/01/08/260151923/kentucky-county-that-gave-war-on-poverty-a-face-still-struggles.

Feuer Alan, As Right-Wing Rhetoric Escalates, So Do Threats and Violence, „The New York Times”, 13 sierpnia 2022, https://www.nytimes.com/2022/08/13/nyregion/right-wing-rhetoric-threats-violence.html.

Finkel Eli J., Bail Christopher A., Cikara Mina i in., Political Sectarianism in America, „Science” 2020, t. 370, nr 6516, s. 533–536.

Finnegan Michael, Bierman Noah, Trump’s Endorsement of Violence Reaches New Level: He May Pay Legal Fees for Assault Suspect, „The Los Angeles Times”, 13 marca 2016, https://www.latimes.com/politics/la-na-trump-campaign-protests-20160313-story.html

Fischer David Hackett, Albion’s Seed: Four British Folkways in America, New York 1989.

FiveThirtyEight, 60 Percent of Americans Will Have an Election Denier on the Ballot This Fall, 8 listopada 2022, https://www.projects.fivethirtyeight.com/republicans-trump-election-fraud/.

Flaccavento Anthony, A Rural New Deal Could Help Progressives Win Rural America, „In These Times”, 4 października 2023, https://inthesetimes.com/article/a-rural-new-deal-could-help-win-rural-america.

Forbes Buddy, Hatfield & McCoy Cabin Opens Doors to Politics for First Time in 140 Years, WYMT, 8 listopada 2022, https://www.wymt.com/2022/11/08/hatfield-mccoy-cabin-opens-door-politics-first-time-140-years/.

Ford Christina, Corbin: The Former Sundown Town Works Toward Diversity, LEX18, 7 lipca 2022, www.lex18.com/news/lex-in-depth/corbin-the-former-sundown-town-works-toward-diversity.

Ford Colt, No Trash in My Trailer, MP3 audio, ścieżka 3 na Ride Through the Country, 2008.

Ford Roger, Farewell Kentucky, „Appalachian News-Express”, 9 stycznia 2018, https://www.news-expressky.com/news/opinion/farewell-kentucky/article_89f5ccdc-f4c1-11e7-9460-03ec1b7e7502.html.

–, Tale of Two States, „Appalachian News-Express”, 18 lipca 2017.

Formisano Ron, Addiction’s Profit Stream Broad, Deep, „Lexington Herald-Leader”, 19 listopada 2017, https://www.kentucky.com/opinion/op-ed/article185336918.html.

France Lisa Respers, Bette Midler Apologizes to West Virginia Residents for “Poor, Illiterate, Strung Out” Tweet, CNN, 22 grudnia 2021, https://edition.cnn.com/2021/12/22/entertainment/better-midler-west-virginia-apology.

Frank Thomas, Co z tym Kansas? Czyli opowieść o tym, jak konserwatyści zdobyli serce Ameryki, tłum. Julian Kutyła, Warszawa 2008.

Fraser Max, Hillbilly Highway: The Transappalachian Migration and the Making of a White Working Class, Princeton 2023.

French David, The Rule of Law Now Depends on Republicans, „The New York Times”, 31 marca 2023, https://www.nytimes.com/2023/03/31/opinion/trump-indictment-rule-of-law.html.

Ganz John, When the Clock Broke, Con Men, Conspiracists, and How America Cracked Up in the Early 1990s, New York 2024.

Garneau Christopher R.H., The Limits of Tolerance in Polarized Times – referat przedstawiony na konferencji „BuildingBridges 2.0: Liberty, Justice & Equality Conference”, University of Science & Arts of Oklahoma, Chickasha, Oklahoma, 23 października 2023.

Garneau Christopher R. H., Schwadel Philip, Examining the Influence of Political Affiliation and Orientation on Political Tolerance, „Socius” 2022, nr 8, s. 1–17, https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/23780231221132368.

Gass Nick, Macy’s Dumps Trump, Politico, 1 lipca 2015.

Gibson Campbell, Jung Kay, Historical Census Statistics on Population Totals by Race, 1790–1990, and by Hispanic Origin, 1970–1990, for the United States, Regions, Divisions, States, dokument roboczy nr 56, Population Division, U.S. Census Bureau, 13 września 2002, https://www.census.gov/library/working-papers/2002/demo/POP-twps0056.html.

Giffords Law Center to Prevent Gun Violence, Firearm Prohibitions in Kentucky, data aktualizacji: 5 stycznia 2023, www.giffords.org/lawcenter/state-laws/firearm-prohibitions-in-kentucky/.

Giffords Law Center to Prevent Gun Violence, Kentucky Gun Laws, data aktualizacji: 5 stycznia 2023, www.giffords.org/lawcenter/gun-laws/states/kentucky/.

Giffords Law Center to Prevent Gun Violence, Stand Your Ground in Kentucky, data aktualizacji: 5 stycznia 2023, www.giffords.org/lawcenter/state-laws/stand-your-ground-in-kentucky/.

Gilbert David, Meet the ‘Black Robe Regiment’ of Extremist Pastors Spreading Christian Nationalism, „Vice”, 8 listopada 2022, https://www.vice.com/en/article/who-are-the-black-robe-regiment/.

Gladwell Malcolm, Poza schematem. Sekrety ludzi sukcesu, tłum. Rafał Śmietana, Kraków 2019.

Glaun Dan, A Timeline of Domestic Extremism in the US, from Charlottesville to January 6, PBS, 21 kwietnia 2021, https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/timeline-us-domestic-extremism-charlottesville-january-6/.

Goldenberg Suzanne, Obama Unveils Historic Rules to Reduce Coal Pollution by 30%, „The Guardian”, 2 czerwca 2014, https://www.theguardian.com/environment/2014/jun/02/obama-rules-coal-climate-change.

Graham Carol, Pinto Sergio, Unequal Hopes and Lives in the USA: Optimism, Race, Place, and Premature Mortality, „Journal of Population Economics” 2019, nr 32, s. 665–733.

Gramlich John, A Look Back at Americans’ Reactions to the Jan. 6 Riot at the U.S. Capitol, Pew Research Center, 4 stycznia 2022, https://www.pewresearch.org/short-reads/2022/01/04/a-look-back-at-americans-reactions-to-the-jan-6-riot-at-the-u-s-capitol/.

Greenberg Jon, Most Republicans Still Falsely Believe Trump’s Stolen Election Claims, PolitiFact, 14 czerwca 2022, https://www.politifact.com/article/2022/jun/14/most-republicans-falsely-believe-trumps-stolen-ele/.

Greene Peter, Teacher Anti-CRT Bills Coast to Coast: A State-by-State Guide, „Forbes”, 16 lutego 2022, https://www.forbes.com/sites/petergreene/2022/02/16/teacher-anti-crt-bills-coast-to-coast-a-state-by-state-guide/.

Gregory James N., The Southern Diaspora and the Urban Dispossessed: Demonstrating the Census Public Use Microdata Samples, „Journal of American History” 1995, t. 82, nr 1, s. 112.

Griggs Kristy Owens, The Removal of Blacks from Corbin in 1919: Memory, Perspective, and the Legacy of Racism, „Register of the Kentucky Historical Society” 2002, t.100, nr 3, s. 293–310.

GroundTruth Project, An Appalachian Trail: Finding the Real McCoy, 11 października 2017, https://thegroundtruthproject.org/crossing-the-divide-kentucky/.

Grossman Matt, Hopkins David A., Asymmetric Politics: Ideological Republicans and Group Interest Democrats, Oxford 2016.

Haberman Maggie, Feuer Alan, Trump’s Latest Dinner Guest: Nick Fuentes, White Supremacist, „The New York Times”, 25 listopada 2022, https://www.nytimes.com/2022/11/25/us/politics/trump-nick-fuentes-dinner.html.

Haberman Maggie, Bromwich Jonah E., Rashbaum William K., Trump, Escalating Attacks, Raises Specter of Violence if He Is Charged, „The New York Times”, 4 kwietnia 2023, https://www.nytimes.com/2023/03/24/us/politics/trump-bragg-indictment-protests.html.

Hacker Jacob S., Pierson Paul, Winner-Take-All Politics: How Washington Made the Rich Richer—and Turned Its Back on the Middle Class, New York 2010.

–, Off Center: The Republican Revolution and the Erosion of American Democracy, New Haven 2006.

Hadavi Tala, Lobbying in Q1 Topped a Record $938 Million, but Lobbyists Say Their Profession Is Misunderstood, CNBC, 5 października 2020, https://www.cnbc.com/2020/10/05/q1-lobbying-spend-was-record-938-million-but-lobbyists-decry-stereotype.html.

Hagley Museum and Library, Home & Hell: Sundown Towns & the Great Migration in Appalachia with Matthew O’Neal, You Tube, 23 stycznia 2022, www.youtube.com/watch?v=vKH74cgMph4.

Hakim Danny, Rabin Roni Caryn, Rashbaum William K., Lawsuits Lay Bare Sackler Family’s Role in Opioid Crisis, „The New York Times”, 1 kwietnia 2019, https://www.nytimes.com/2019/04/01/health/sacklers-oxycontin-lawsuits.html019.

Hall Colby, Marjorie Taylor Green Gets Sean Hannity on Board for National Divorce—Then Warns of Looming Civil War, MSN”, 22 lutego 2023, https://www.mediaite.com/media/tv/marjorie-taylor-green-gets-sean-hannity-on-board-for-national-divorce-then-warns-of-looming-civil-war/.

Hamer Fannie Lou, I’m Gonna Land on The Shore, You Tube, 8 lipca 2015, www.youtube.com/watch?v=TP2I_BYo8VY.

Hannity Sean, Trump’s Warning on Illegal Immigrants Proves Grimly Prophetic, Fox News, 22 marca 2017, https://www.foxnews.com/opinion/sean-hannity-trumps-warning-on-illegal-immigrants-proves-grimly-prophetic.

Hansell Tom, After coal: Stories of survival in Appalachia and Wales, Morgantown 2018.

Hartig Hannah, In Their Own Words: How Americans Reacted to the Rioting at the US Capitol, Pew Research Center, 15 stycznia 2021, https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/01/15/in-their-own-words-how-americans-reacted-to-the-rioting-at-the-u-s-capitol/.

Hartog Jonathan Den, What the Black Robe Regiment Misses About Revolutionary Pastors, „Christianity Today”, 20 stycznia 2021, https://www.christianitytoday.com/2021/01/black-robe-regiment-revolutionary-war-pastor-election-trump/.

Hawkins Samantha, Prison for University of Kentucky Student Who Stormed the Capitol, Courthouse News Service, 17 grudnia 2021, https://www.courthousenews.com/prison-for-university-of-kentucky-student-who-stormed-the-capitol/.

Hayden Michael Edison, Gais Hannah, Miller Cassie i in., ‘Unite the Right’ 5 Years Later: Where Are They Now?, Southern Poverty Law Center, 11 sierpnia 2022, https://www.splcenter.org/resources/hatewatch/unite-right-5-years-later-where-are-they-now/.

Healy Patrick, Haberman Maggie, 95,000 Words, Many of Them Ominous, from Donald Trump’s Tongue, „The New York Times”, 5 grudnia 2015, https://www.nytimes.com/2015/12/06/us/politics/95000-words-many-of-them-ominous-from-donald-trumps-tongue.html.

Hedegaard Holly, Miniño Arialdi M., Warner Margaret, Drug Overdose Deaths in the United States, 1999–2019, National Center for Health Statistics, Centers for Disease Control and Prevention, Data Brief Nr 394, grudzień 2020, www.cdc.gov/nchs/products/databriefs/db394.htm.

Hennen John C., Introduction to the New Edition, w: Harlan Miners Speak: Report on Terrorism in the Kentucky Coal Fields Prepared by Members of the National Committee for the Defense of Political Prisoners, Lexington 2008.

Henson Robby (reż.), Trouble Behind: A Film About History and Forgetting, Cicada Films, 1990.

Hill Evan, Tiefenthäler Ainara, Triebert Christiaan i in., How George Floyd Was Killed in Police Custody, „New York Times”, 31 maja 2020, https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/george-floyd-investigation.html.

Hilleary Cecily, Going ‘Native’: Why Are Americans Hijacking Cherokee Identity?, „Voice of America”, 23 lipca 2018, https://www.voanews.com/a/going-native-why-are-americans-hiijacking-cherokee-identity/4495119.html.

Hiltzik Michael, How the Supreme Court Could Kill a Wealth Tax Before It’s Been Tried, “The Los Angeles Times”, 17 października 2023, https://www.latimes.com/business/story/2023-10-17/the-supreme-court-prepares-to-give-billionaires-a-huge-tax-break.

Historical Marker Database, Memorialization of Jefferson Davis, [b.d.],www.hmdb.org/m.asp?m=81014.

Historical Marker Database, Pikeville Cut-Through, data aktualizacji: 4 stycznia 2023, www.hmdb.org/m.asp?m=212047.

Historical Marker Database, The Dils Cemetery, data aktualizacji: 6 marca 2020, https://www.hmdb.org/m.asp?m=146196.

Hochschild Adam, Another Great Yesterday recenzja książki Shadowlands: Fear and Freedom at the Oregon Standoff – A Western Tale of American in Crisis Anthony’ego McCanna, „The New York Review of Books”, 19 grudnia 2019, https://www.nybooks.com/articles/2019/12/19/oregon-standoff-another-great-yesterday/.

Hochschild Adam, The Proud Boys and the Long-Lived Anxieties of American Men, recenzja książki We Are Proud Boys: How a Right-Wing Street Gang Ushered in a New Era of American Extremism Andy’ego Campbella, „The New York Times”, 18 września 2022, https://www.nytimes.com/2022/09/18/books/review/andy-campbell-we-are-proud-boys.html.

Hochschild Arlie Russell, The Black and White Southerners, Review of “Hillbilly Highway”: “The Transappalachian Migration and the Making of a White Working Class” by Max Fraser and “Black Folk: The Roots of the Black Working Class Blaira” by L. M. Kelley, „The New York Times”, 27 września 2023, https://www.nytimes.com/2023/09/27/books/review/hillbilly-highway-max-fraser-black-folk-blair-lm-kelley.html.

Hochschild Arlie Russell, The Coders of Kentucky, „The New York Times”, 21 września 2018, https://www.nytimes.com/2018/09/21/opinion/sunday/silicon-valley-tech.html.

–, The Republicans Are Disconnected from Reality? It’s Even Worse About Liberals, „The Guardian”, 21 lipca 2019, https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/jul/21/democrats-republicans-political-beliefs-national-survey-poll.

–, Obcy we własnym kraju. Gniew i żal amerykańskiej prawicy, tłum. Hanna Pustuła-Lewicka, Warszawa 2017.

Hofstadter Richard, The Paranoid Style in American Politics, „Harper’s Magazine”, listopad 1964, s. 77–86.

Holmes Kristen, Trump Calls for Termination of the Constitution in Truth Social Post, CNN, 4 grudnia 2022, https://edition.cnn.com/2022/12/03/politics/trump-constitution-truth-social.

Holohan Meghan, White Supremacists Recruit Teens by Making Them Feel Someone Cares, „Today”, 21 sierpnia 2017, https://www.today.com/parents/white-supremacists-prey-vulnerable-kids-exploit-weakness-t115276.

Homans Charles, How “Stop the Steal” Captured the American Right, „The New York Times Magazine”, 19 lipca 2022, https://www.nytimes.com/2022/07/19/magazine/stop-the-steal.html.

House Silas, Howard Jason, Something’s Rising: Appalachians Fighting Mountaintop Removal, Lexington 2009.

Huber Patrick, Drowne Kathleen, Redneck: A New Discovery, „American Speech” 2001, t. 76, nr 4, 2001, s. 434–436.

Humphreys Keith, Yankah Ekow N., Prisons Are Getting Whiter: That’s One Way Mass Incarceration Might End, „The Washington Post”, 26 lutego 2021, https://www.washingtonpost.com/outlook/prisons-are-getting-whiter-thats-one-way-mass-incarceration-might-end/2021/02/26/28db008c-7535-11eb-948d-19472e683521_story.html.

Hurley Bevan, Trump Says He Is Financially Supporting Some Jan 6 Suspects and Plans to Pardon Them if Re-elected, Yahoo News, 1 września 2022.

Igielnik Ruth, Haberman Maggie, More Republicans Say Trump Committed Crimes: But They Still Support Him, „The New York Timnes”, 1 sierpnia 2023, https://www.nytimes.com/2023/08/01/us/politics/trump-republicans-poll-crimes.html.

Illouz Eva, The Emotional Life of Populism: How Fear, Disgust, Resentment, and Love Undermine Democracy, Hoboken 2023.

Iyengar Shanto, Westwood Sean J., Fear and Loathing Across Party Lines: New Evidence on Group Polarization, „American Journal of Political Science” 2015, t. 59, nr 3, s. 690–707.

Iyengar Shanto, Sood Gaurav, Lelkes Yphtach, Affect, Not Ideology: A Social Identity Perspective on Polarization, „Public Opinion Quarterly” 2012, t. 76, nr 3, s. 405–431.

Iyengar Shanto, Lelkes Yphtach, Levendusky Matthew i in., The Origins and Consequences of Affective Polarization in the United States, „Annual Review of Political Science” 2019, t. 22, s. 129–146.

Jabbour Alan, Jabbour Karen Singer, Decoration Day in the Mountains: traditions of Cemetery Decoration in the Southern Appalachians, Chapel Hill 2010.

Jacobs Nicholas F., Shae Daniel M., The Rural Voter: The Politics of Place and the Disuniting of America, New York 2023.

Jardina Ashley, White Identity Politics, Cambridge 2019.

Jarrett Pat, A Neo-Nazi Gathering in Kentucky—in Pictures, „The Guardian”, 4 czerwca 2017.

Jaspin Elliot, Buried in the Bitter Waters: The Hidden History of Racial Cleansing in America, New York 2007.

Jayadev Arjun, Johnson Robert, Tides and Prejudice: Racial Attitudes During Downturns in the United States 1979–2014, „The Review of Black Political Economy” 2017, t. 44, nr 3–4, s. 379–392.

Jelly Roll, The Bottom, MP3 audio, ścieżka 1 z A Beautiful Disaster, 2020.

Johnson Eric M., Madden Justin, Clash at California Capitol Leaves at Least 10 Injured, Reuters, 26 czerwca 2016, https://www.reuters.com/article/world/clash-at-california-capitol-leaves-at-least-10-injured-idUSKCN0ZC114/.

Jones Loval, Wheeler Billy Edd, Laughter in Appalachia: Southern Mountain Humor, Atlanta 1987.

Judge Liz, Mountain Hero Gets Help from Author Wendell Berry, Earthjustice, 25 czerwca 2012, https://earthjustice.org/article/mountain-hero-gets-help-from-author-wendell-berry.

Jurkowitz Mark, Mitchell Amy, A Sore Subject: Almost Half of Americans Have Stopped Talking Politics with Someone, Pew Research Center, 5 lutego 2020, https://www.pewresearch.org/journalism/2020/02/05/a-sore-subject-almost-half-of-americans-have-stopped-talking-politics-with-someone/.

Kane Paul, New Report Outlines Deep Political Polarization’s Slow and Steady March, „The Washington Post”, 8 kwietnia 2023, https://www.washingtonpost.com/politics/2023/04/08/house-polarization-partisanship/.

Kang-Brown Jacob, Subramanian Ram, Out of Sight: The Growth of Jails in Rural America, Vera Institute of Justice, czerwiec 2017, https://vera-institute.files.svdcdn.com/production/downloads/publications/out-of-sight-growth-of-jails-rural-america.pdf.

Keefe Patrick Radden, The Family That Built an Empire of Pain, „New Yorker”, 23 października 2017, https://www.newyorker.com/magazine/2017/10/30/the-family-that-built-an-empire-of-pain.

Keen David, Shame: The Politics and Power of an Emotion, Princeton 2023.

Keene Houston, Republicans Hammer Biden After Trans Activists Go Topless at White House Event: ‘Very Disgraceful’, Fox News, 13 czerwca 2023, https://www.foxnews.com/politics/republicans-hammer-biden-trans-activists-go-topless-white-house-event-very-disgraceful.

Keller Michael H., Kirkpatrick David D., Their America Is Vanishing: Like Trump, They Insist They Were Cheated, „The New York Times”, 23 października 2022, https://www.nytimes.com/2022/10/23/us/politics/republican-election-objectors-demographics.html.

Kelley Blair L.M., Black Folk: The Roots of the Black Working Class, New York 2023.

Kelley Brendan Joel, The Alt-Right’s New Soundtrack of Hate, Southern Poverty Law Center, 9 października 2017, https://www.splcenter.org/resources/hatewatch/alt-rights-new-soundtrack-hate/.

Kennedy Rachel, Johnson Cynthia, The New Deal Builds: A Historic Context of the New Deal in East Kentucky, 1933–1943, Kentucky Heritage Council, State Historic Preservation Office, 2005, https://heritage.ky.gov/Documents/NewDealBuilds.pdf.

Kenning Chris, ‘Things Have Changed:’ Why More Kentucky Towns Are Embracing LGBTQ Pride Parades, „The Courier Journal”, 13 czerwca 2019, https://eu.courier-journal.com/story/news/2019/06/13/pride-month-parades-spreading-across-smaller-kentucky-towns/1419654001/.

–, Why Can’t Kentucky Reduce Its Sky-High Prison Populations? Look to Lawmakers, Report Says, „The Courier Journal”, 29 grudnia 2021, https://kypolicy.org/why-cant-kentucky-reduce-prison-populations-look-to-lawmakers/.

Kentucky Cabinet for Health and Family Services, Monthly Medicaid Counts by County, Department for Medicaid Services, [b.d.],https://www.chfs.ky.gov/agencies/dms/dafm/Pages/statistics.aspx?View=2023%20Reports%20by%20County&Title=Table%20Viewer%20Webpart.

Kentucky Coal and Energy Education Project, Pike County, Kentucky Coal Camps, [b.d.], www.coaleducation.org/coalhistory/coaltowns/coalcamps/pike_county.htm.

Kentucky Department of Corrections, Policies and Procedures, Chapter 15.2: Rule Violations and Penalties, 12 sierpnia 2016, https://corrections.ky.gov/About/cpp/Documents/15/CPP%2015.2%20-%20Effective%201-6-17.pdf.

Kentucky Energy and Environment Cabinet, Quarterly Coal Dashboard, [b.d.], https://eec.ky.gov/Energy/News-Publications/Pages/quarterly-coal-dashboard.aspx.

Kentucky General Assembly, An Act Relating to Public Education and Declaring an Emergency, H.B. 14, Kentucky General Assembly, 2022 Regular Session (2021), https://apps.legislature.ky.gov/record/22rs/hb14.html.

Kentucky Injury Prevention and Research Center, Drug Overdose and Related Comorbidity County Profiles, University of Kentucky, [b.d.], https://kiprc.uky.edu/programs/overdose-data-action/county-profiles.

Kentucky to the World, Coal to Coding Entrepreneur Rusty Justice on Going from Coal Miner to Tech Worker, YouTube, 7 sierpnia 2021, https://youtu.be/eAo973oULZ0?si=3IFHh5YuwjRBI57M.

Kessler Glenn, Trump’s Outrageous Claim That “Thousands” of New Jersey Muslims Celebrated the 9/11 Attacks, „The Washington Post”, 22 listopada 2015, https://www.washingtonpost.com/news/fact-checker/wp/2015/11/22/donald-trumps-outrageous-claim-that-thousands-of-new-jersey-muslims-celebrated-the-911-attacks/.

Khanna Ro, Dignity in a Digital Age: Making Tech Work for All of Us, New York 2022.

Kids Count Data Center, Annie E. Casey Foundation, Children Ages Birth to 17 Entering Foster Care in United States, 2021, https://datacenter.aecf.org/data/tables/6268-children-ages-birth-to-17-entering-foster-care?loc=1&loct=2#detailed/2/2-53/true/2048/any/15620.

Kids Count Data Center, Annie E. Casey Foundation, Children in Kinship Care in United States, 2020–2022, https://datacenter.aecf.org/data/tables/10455-children-in-kinship-care?loc=1&loct=2#ranking/2/any/true/2479/any/20161.

Kimmel Michael, Healing from Hate: How Young Men Get Into – and Out of – Violent Extremism, Oakland 2018.

Kingsolver Barbara, Demon Copperhead, tłum. Kaja Gucio, Poznań 2023.

–, Lot motyla, tłum. Anna Kłosiewicz, Poznań 2013.

–, The Bean Trees, New York 1988.

Kirschman Lauren, Prescription Opioid Companies Increased Marketing After Purdue Pharma Lawsuit, UW Study Shows, UW News, 9 października 2023, ww.washington.edu/news/2023/10/09/prescription-opioid-companies-increased-marketing-after-purdue-pharma-lawsuit-uw-study-shows/.

Klein Jessica, Tracking SNAP in Kentucky, Kentucky Center for Economic Policy, 23 czerwca 2023, https://kypolicy.org/tracking-snap-in-kentucky/.

Kleinfeld Rachel, Polarization, Democracy, and Political Violence in the US: What the Research Says, dokument roboczy, Carnegie Endowment for International Peace, 5 września 2023, www.carnegieendowment.org/2023/09/05/polarization-democracy-and-political-violence-in-united-states-what-research-says-pub-90457.

Kludt Tom, Trump to Snub White House Correspondents’ Dinner for Third Year in a Row, CNN, 5 kwietnia 2019, https://edition.cnn.com/2019/04/05/media/donald-trump-skip-white-house-correspondents-dinner.

Kobin Billy, Kentucky Nurse, Air Force Veteran Sentenced for Their Roles in Jan. 6 Riot at US Capitol, The Courier-Journal”, 22 października 2021, https://eu.courier-journal.com/story/news/crime/2021/10/22/us-capitol-riot-lori-thomas-vinson-morganfield-kentucky-sentenced/6117260001/.

Krosch Amy R., Amodio David M., Economic Scarcity Alters the Perception of Race, „The Proceedings of the National Academy of Sciences” 2014, t. 111, nr 25 (9 czerwca), s. 9079–9084.

Krosch Amy R., Tyler Tom R., Amodio David M., Race and Recession: Effects of Economic Scarcity on Racial Discrimination, „Journal of Personal Social Psychology” 2017, t. 113, nr 6 (grudzień), s. 892–909.

Krusell Kirstin, konspekt pracy doktorskiej, Wydział Socjologii Uniwersytetu Kalifornii w, Berkeley, 4 stycznia 2023.

Kuttner Robert, Everything for Sale: The Virtues and Limits of Markets, New York 1997.

Lapin Andrew, A New Version of the Famous Holocaust Diary Is Being Called “Anne Frank Pornography” and Getting Banned from Schools, Jewish Community of Louisville, 12 czerwca 2023, https://jewishlouisville.org/a-new-version-of-the-famous-holocaust-diary-is-being-called-anne-frank-pornography-and-getting-banned-from-schools/.

Laqueur Thomas, recenzja książki Wolfganga Schivelbuscha The Culture of Defeat: On National Trauma, Mourning, and Recovery, „The Nation”, 24 listopada 2003, https://www.thenation.com/article/archive/lost-causes/.

Layne Nathan, Macy’s Cuts Ties with Trump, New York City Reviews Contracts, Reuters, 2 lipca 2015, https://www.reuters.com/article/business/macys-cuts-ties-with-trump-new-york-city-reviews-contracts-idUSKCN0PB56S/.

Lerner Adam B., Sean Hannity: Trump’s Remarks Not “Racially Tinged”, Politico, 30 czerwca 2015, https://www.politico.com/story/2015/06/sean-hannity-defends-donald-trump-119574.

Lerner Kira, “Anger and Radicalization”: Rising Number of Americans Say Political Violence Is Justified, „The Guardian”, 25 lipca 2023, https://www.theguardian.com/us-news/2023/jul/25/us-political-crisis-radicalizing-republicans-democrats-alike.

Levine Mike, ‘No Blame’? ABC News Finds 54 Cases Invoking ‘Trump’ in Connection with Violence, Threats, Alleged Assaults, ABC News, 30 maja 2020, https://abcnews.go.com/Politics/blame-abc-news-finds-17-cases-invoking-trump/story?id=58912889.

Lewis Helen Block, Shame and Guilt in Neurosis, Madison 1974.

Lewis Michelle, The Largest Solar Farm in Kentucky Will Be Built on a Former Coal Mine, „Electrek”, 29 grudnia 2021, www.electrek.co/2021/12/29/the-largest-solar-farm-in-kentucky-will-be-built-on-a-former-coal-mine/.

Lewis Ronald L., Black Coal Miners in America: Race, Class and Community Conflict 1780–1980, Lexington 1987.

Limke Andrea, This Tiny Kentucky Town Literally Moved A Mountain in One of the Largest Engineering Feats in the World, Only in Your State, 1 lipca 2023, www.onlyinyourstate.com/kentucky/pikeville-cut-through-ky/.

Lipton Eric, “The Coal Industry Is Back,” Trump Proclaimed. It Wasn’t, The New York Times”, 18 października 2020, https://www.nytimes.com/2020/10/05/us/politics/trump-coal-industry.html.

Loewen James, Sundown Towns: A Hidden Dimension of American Racism, New York 2006.

Long Heather, Van Dam Andrew, The Black-White Economic Divide Is as Wide as It Was in 1968, „The Washington Post”, 4 czerwca 2020, https://www.washingtonpost.com/business/2020/06/04/economic-divide-black-households/.

Long Michael E., Wrestlin’ for a Livin’ with King Coal, „National Geographic”, czerwiec 1983.

Lu Yanqin, Lee Jae Kook, Partisan Information Sources and Affective Polarization: Panel Analysis of the Mediating Role of Anger and Fear, „Journalism and Mass Communication Quarterly” 2019, t. 96, nr 3, s. 767–783.

Lucas Marion B., A History of Blacks in Kentucky from Slavery to Segregation 1760–1891, Frankfort 2023.

Lysy Frank J., Why Wages Have Stagnated While GDP Has Grown: The Proximate Factors, An Economic Sense (blog), 13 lutego 2015, https://aneconomicsense.org/2015/02/13/why-wages-have-stagnated-while-gdp-has-grown-the-proximate-factors/.

Macy Beth, America’s Other Epidemic, „The Atlantic”, maj 2020, https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2020/05/nikki-king-opioid-treatment-program/609085/.

Malloy Tim, Schwartz Doug, Lowest Opinion of Trump Among Voters in Seven Years, sondaż Quinnipiac University, 14 grudnia 2022, https://poll.qu.edu/poll-release?releaseid=3863.

Manfield Lucas, Peace Lauren, As Opioid Epidemic Raged, Drug Company Executives Made Fun of West Virginians, Mountain State Spotlight, 13 maja 2021, https://mountainstatespotlight.org/2021/05/13/opioid-company-executives-made-fun-of-west-virginians/.

Mann Michael, Fascists, Cambridge 2004.

Mansoor Sanya, 93% of Black Lives Matter Protests Have Been Peaceful, New Report Finds, „Time”, 5 września 2020, https://time.com/5886348/report-peaceful-protests/.

Marema Tim, Rural Voters Shift Toward Democrat in Kentucky Governor’s Race, „Hoptown Chronicle”, 11 listopada 2023, https://hoptownchronicle.org/rural-voters-shift-toward-democrat-in-kentucky-governors-race/.

Martinez Peter, Hate Groups Hit New High, up 30 Percent in Last 4 years, Southern Poverty Law Center Says, CBS News, 20 lutego 2019, https://www.cbsnews.com/news/southern-poverty-law-center-new-hate-map-data-group-increase-splc-intelligence-report-today-2019-02-20/.

Mason Lilliana, Wronski Julie, Kane John V., Activating Animus: The Uniquely Social Roots of Trump Support, „American Political Science Review” 2021, t. 115, nr 4, s. 1508–1516.

Mason Lilliana, Uncivil Agreement: How Politics Became Our Identity, Chicago 2018.

McArdle Terence, The Day 30,000 White Supremacists in KKK Robes Marched in the Nation’s Capital, „The Washington Post”, 11 sierpnia 2018, https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2017/08/17/the-day-30000-white-supremacists-in-kkk-robes-marched-in-the-nations-capital/.

McGranahan David, Cromartie John, Wojan Tim, The Two Faces of Rural Population Loss Through Outmigration, Economic Research Service, U.S. Department of Agriculture, 1 grudnia 2010, www.ers.usda.gov/amber-waves/2010/december/the-two-faces-of-rural-population-loss-through-outmigration/.

McGreal Chris, Big Pharma Executives Mocked ‘Pillbillies’ in Emails, West Virginia Opioid Trial Hears, „The Guardian”, 16 maja 2021, https://www.theguardian.com/us-news/2021/may/16/amerisourcebergen-pillbillies-emails-west-virginia-opioid-trial-.

–, Why Were Millions of Opioid Pills Sent to a West Virginia Town of 3,000?, „The Guardian”, 2 października 2019, https://www.theguardian.com/us-news/2019/oct/02/opioids-west-virginia-pill-mills-pharmacies.

–, American Overdose: The Opioid Tragedy in Three Acts, New York 2018.

McNicholas Celine, Poydock Margaret, The Trump Administration’s Attacks on Workplace Union Voting Rights Forewarned of the Broader Threats to Voting Rights in the Upcoming Election, Economic Policy Institute, 21 października 2020.

McNicholas Celine, Poydock Margaret, Rhinehart Lynn, Unprecedented: The Trump NLRB’s Attack on Workers’ Rights, Economic Policy Institute, 16 października 2019, https://www.epi.org/publication/the-trump-administrations-attacks-on-workplace-union-voting-rights-forewarned-of-the-broader-threats-to-voting-rights-in-the-upcoming-election/.

Merriam-Webster Dictionary, Pride: The Word That Went from Vice to Strength, Wordplay (blog), [b.d.], www.merriam-webster.com/words-at-play/pride-meaning-word-history.

Mettler Katie, The “Race Whisperer”, „The Washington Post”, 30 października 2019, https://www.washingtonpost.com/graphics/2019/local/neo-nazi-group-takeover/.

Miller Claire Cain, The Long-Term Jobs Killer Is Not China. It’s Automation, „The New York Times”, 21 grudnia 2016, https://www.nytimes.com/2016/12/21/upshot/the-long-term-jobs-killer-is-not-china-its-automation.html.

Mills Michael F., Obamageddon: Fear, the Right, and the Rise of “Doomsday” Prepping in Obama’s America, „Journal of American Studies” 2019, t. 55, nr 2, s. 1–30.

Milman Oliver, US Renewable Energy Farms Outstrip 99% of Coal Plants Economically—Study, „The Guardian”, 30 stycznia 2023, https://www.theguardian.com/us-news/2023/jan/30/us-coal-more-expensive-than-renewable-energy-study.

Mistich Dave, ‘Surrender Under Protest’: Another Take on Pikeville, Kentucky’s White Supremacist Rally and Counter Protest, 100 Days in Appalachia, 8 maja 2017, https://www.100daysinappalachia.com/2017/05/surrender-protest-another-take-pikeville-kentuckys-white-supremacist-rally-counter-protest/.

Monnat Shannon M., Trends in U.S. Working-Age Non-Hispanic White Mortality: Rural-Urban and Within-Rural Differences, „Population Research and Policy Review” 2020, t. 39 (wrzesień), s. 805–834.

Montanaro Domenico, Most Republicans Would Vote for Trump Even if He’s Convicted of a Crime, Poll Finds, NPR, 25 kwietnia 2023, https://www.npr.org/2023/04/25/1171660997/poll-republicans-trump-president-convicted-crime.

Montgomery Blake, The Far Right and Left Confronted Each Other in a Small Kentucky Town but It Remained Mostly Peaceful, BuzzFeed News, 29–30 kwietnia 2017, https://www.buzzfeednews.com/article/blakemontgomery/pikeville-rallies.

Montgomery David, CityLab’s Congressional Density Index, Bloomberg, 18 listopada 2018, www.bloomberg.com/news/articles/2018-11-20/citylab-s-congressional-density-index.

Morrison Aaron, Racism of Rioters Takes Center Stage on Jan. 6 Hearing, Associated Press, 28 lipca 2021.

–, Shame: The Underside of Narcissism, Hillsdale 1989.

–, The Culture of Shame, New York 1996.

Mosse George L., Nationalism and Sexuality: Respectability and Abnormal Sexuality in Modern Europe, New York 1985.

Mudde Cas, The Far Right Today, Cambridge 2020.

Muro Mark, Whiton Jacob, America Has Two Economies – and They’re Diverging Fast, The Avenue (blog), Brookings Institution, 19 września 2019, https://www.brookings.edu/articles/america-has-two-economies-and-theyre-diverging-fast/.

Mutz Diana C., Status Threat, Not Economic Hardship, Explains the 2016 Presidential Vote, „The Proceedings of the National Academy of Sciences” 2018, t. 115, nr 19, s. E4330–E4339.

National Center for Health Statistics, Drug Overdose Mortality by State, Centers for Disease Control and Prevention, 2021, www.cdc.gov/nchs/pressroom/sosmap/drug_poisoning_mortality/drug_poisoning.htm.

National Institute on Drug Abuse, Criminal Justice DrugFacts, data aktualizacji: czerwiec 2020, www.drugabuse.gov/publications/drugfacts/criminal-justice.

National Park Register of Historic Places Digital Archive on NPGallery (National Register ID 84001927), National Register of Historic Places Inventory – Nomination Form for Multiple Resources of Pikeville, Huffman Avenue Historic District, 8 sierpnia 1984, https://npgallery.nps.gov/NRHP/AssetDetail?assetID=17acea18-d844-45d5-afe3-8b4068e6d010.

Neal Rome, Official End of Legendary Feud, CBS News, 13 czerwca 2003, https://www.cbsnews.com/news/official-end-of-legendary-feud/.

Neel Joe, Is There Hope for the American Dream? What Americans Think About Income Inequality, NPR, 9 stycznia 2020, https://www.npr.org/sections/health-shots/2020/01/09/794884978/is-there-hope-for-the-american-dream-what-americans-think-about-income-inequalit.

Neuman Scott, Trump Lashes Out at McCain: ‘I Like People Who Weren’t Captured’, NPR, 28 lipca 2015, https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2015/07/18/424169549/trump-lashes-out-at-mccain-i-like-people-who-werent-captured.

Newman Lainey, Skocpol Theda, Rust Belt Union Blues, New York 2023.

Niedzwiadek Nick, Capitol Police Officer Says Jan. 6 Rioters Used N-Word Against Him, Others, „Politico”, 27 lipca 2021, https://www.politico.com/news/2021/07/27/captiol-police-racial-slurs-500846.

Noah Timothy, You’ll Be Very Surprised Who’s Benefiting Most from Bidenomics, „New Republic”, 12 lipca 2023, https://newrepublic.com/article/174252/bidenomics-benefits-red-states-more-blue-states.

Norberg-Hodge, Helena, Ancient Futures, 3rd ed., White River Junction 2016.

Norris Pippa, Inglehart Ronald, Cultural Backlash: Trump, Brexit, and Authoritarian Populism, Cambridge 2019.

Norton Jack, Schept Judah, Keeping the Lights On: Incarcerating the Bluegrass State, Vera Institute of Justice, 4 marca 2019, www.vera.org/in-our-backyards-stories/keeping-the-lights-on.

Notable Kentucky African Americans Database, African American Schools in Pike County, KY., data aktualizacji: 16 stycznia 2023, https://nkaa.uky.edu/nkaa/items/show/2794.

Notable Kentucky African Americans Database, Pike County (KY) Enslaved, Free Blacks, and Free Mulattoes, 1850–1870, data aktualizacji: 10 stycznia 2023, https://nkaa.uky.edu/nkaa/items/show/2528.

Notable Kentucky African Americans Database, Smith, Effie Waller, data aktualizacji: 17 lipca 2017, https://nkaa.uky.edu/nkaa/items/show/1033.

Nothstine Ray, Trump: “Why Do I Have to Repent or Ask for Forgiveness if I Am Not Making Mistakes?”, „Christian Post”, 23 lipca 2015, https://www.christianpost.com/news/trump-why-do-i-have-to-repent-or-ask-for-forgiveness-if-i-am-not-making-mistakes-video.html.

NPR, The Jan. 6 Attack: The Cases Behind the Biggest Criminal Investigation in U.S. History, data aktualizacji: 16 lutego 2024, https://www.npr.org/2021/02/09/965472049/the-capitol-siege-the-arrested-and-their-stories.

Nwanguma et al. v. Trump, No. 17-6290 (6th Cir. 2018), https://www.opn.ca6.uscourts.gov/opinions.pdf/18a0202p-06.pdf.

Nygaard Egil, Slinning Kari, Moe Vibeke, Walhovd Kristine B., Behavior and Attention Problems in Eight-Year-Old Children with Prenatal Opiate and Poly-Substance Exposure: A Longitudinal Study, „PloS One” 2016, t. 11, nr 6, e0158054.

Odabaş Meltem, Concern About Drug Addiction Has Declined in U.S., Even in Areas Where Fatal Overdoses Have Risen the Most, Pew Research Center, 31 maja 2022, https://www.pewresearch.org/short-reads/2022/05/31/concern-about-drug-addiction-has-declined-in-u-s-even-in-areas-where-fatal-overdoses-have-risen-the-most/.

O’Neil Cathy, Machina wstydu. Kto zarabia na twoim poniżeniu?, tłum. Jerzy Babarowski, Warszawa 2023.

Osnos Evan, Donald Trump and the Ku Klux Klan: A History, „The New Yorker”, 29 lutego 2016, https://www.newyorker.com/news/news-desk/donald-trump-and-the-ku-klux-klan-a-history.

Palmer Tom G., The Terrifying Rise of Authoritarian Populism, Cato Institute, 24 lipca 2019, https://www.cato.org/commentary/terrifying-rise-authoritarian-populism.

Pape Robert A., Dangers to Democracy: Tracking Deep Distrust of Democratic Institutions, Conspiracy Beliefs, and Support for Political Violence Among Americans, Chicago Project on Security and Threats, University of Chicago, 10 lipca 2023, https://cpost.uchicago.edu/publications/july_2023_survey_report_tracking_deep_distrust_of_334democratic_institutions_conspiracy_beliefs_and_support_for_political_violence_among_americans/.

–, Deep, Divisive, Disturbing and Continuing: New Survey Shows Mainstream Support for Violence to Restore Trump Remains Strong, Chicago Project on Security Threats, University of Chicago, 2 stycznia, 2022, https://cpost.uchicago.edu/publications/deep_divisive_disturbing_and_continuing_new_survey_shows_maintream_support_for_violence_to_restore_trump_remains_strong/.

Parker Christopher Sebastian, Status Threat: Moving the Right Further to the Right?, „Daedalus” 2021, t. 150, nr 20, s. 56–75.

Parker Kim, Menasce Horowitz Juliana, Brown Anna i in., What Unites and Divides Urban, Suburban and Rural Communities, Pew Research Center, 22 maja 2018, https://www.pewresearch.org/social-trends/2018/05/22/demographic-and-economic-trends-in-urban-suburban-and-rural-communities/.

Paxton Robert, Anatomia faszyzmu, tłum. Przemysław Bandel, Poznań 2005.

PBS NewsHour, ‘I Need 11,000 Votes’, Trump Told Ga, Election Official Jan. 6 Hearings, YouTube, 21 czerwca 2022, www.youtube.com/watch?v=AbFc9T7KXA0.

Peisner, David, Rhymes from the Backwoods: The Rise of Country Rap, „Rolling Stone”, 24 stycznia 2018, https://www.rollingstone.com/music/music-features/rhymes-from-the-backwoods-the-rise-of-country-rap-205828/.

Pengelly, Marin, Pence Secret Service Detail Feared for Their Lives During Capitol Riot, „The Guardian”, 22 lipca 2022, https://www.theguardian.com/us-news/2022/jul/21/pence-secret-service-families-capitol-riot.

Perlstein Rick, American Fascism, „The American Prospect”, 24 stycznia 2024, https://prospect.org/politics/2024-01-24-american-fascism-john-ganz/.

Pew Research Center, Americans Views of Government: Decades of Distrust, Enduring Support for Its Role, 6 czerwca 2022, www.pewresearch.org/politics/2022/06/06/americans-views-of-government-decades-of-distrust-enduring-support-for-its-role/.

Pew Research Center, The Partisan Divide on Political Values Grows Even Wider, 5 października 2017, s. 1, https://www.pewresearch.org/politics/2017/10/05/the-partisan-divide-on-political-values-grows-even-wider/.

Pew Research Center, Public Trust in Government: 1958–2022, 6 czerwca 2022, www.pewresearch.org/politics/2022/06/06/public-trust-in-government-1958-2022/.

Picciolini, Christian, White American Youth: My Descent into America’s Most Violent Hate Movement – And How I Got Out, New York 2017.

Pikeville Medical Center, PMC Expands Black Lung Screening Services, 22 czerwca 2018, www.pikevillehospital.org/pmc-expands-black-lung-screening-services/.

Pikeville-Pike County Visitor’s Center, Pikeville Cut-Through Project, www.tourpikecounty.com/things-to-see-do/outdoor_adventure/pikeville-cut-through-project/.

Pool Tommy, Dakota Makres, Eastern Kentuckians Participate in a President Trump Caravan WYMT, 1 listopada 2020, www.wymt.com/2020/11/01/eastern-kentuckians-participate-in-a-president-trump-caravan/.

Porter Square Books, Paul Farmer with Ophelia Dahl: Fevers, Feuds and Diamonds, Facebook, 29 stycznia 2021, 12′30″–13′00″, www.facebook.com/Porter-Square-Books-112608362085830/videos/530717931197122/?refsrc=deprecated&_rdr.

Porter Eduardo, Black Workers Stopped Making Progress on Pay. Is It Racism?, „The New York Times”, 28 czerwca 2021, https://www.nytimes.com/2021/06/28/business/economy/black-workers-racial-pay-gap.html.

Prine John, Paradise, MP3 audio, ścieżka 5 na John Prine, 1971.

Prison Policy Initiative, Kentucky Profile, www.prisonpolicy.org/profiles/KY.html.

PRRI, The Persistence of Qanon in the Post-Trump Era: An Analysis of Who Believes the Conspiracies, 24 lutego 2022, https://www.prri.org/wp-content/uploads/2022/02/PRRI-Feb-2022-Qanon-final.pdf.

Radmacher Dan, Blackjewel’s Catastrophic Bankruptcy and the Collapse of the Mine Cleanup System, „Appalachian Voices”, 3 marca 2022, www.appvoices.org/2022/03/03/bankruptcy-mine-cleanup-collapse/.

Raju Manu, Merica, Dan Horowitz Julia, Andrew Puzder Withdraws as a Labor Secretary Nominee, CNN, 16 lutego 2017, https://edition.cnn.com/2017/02/15/politics/top-senate-republicans-urge-white-house-to-withdraw-puzder-nomination.

Ramey John, New Statistics on Modern Prepper Demographics from FEMA and Cornell, „Prepared”, 4 sierpnia 2021, www.theprepared.com/blog/new-statistics-on-modern-prepper-demographics-from-fema-and-cornell-university/.

Randolph J.W., Impacts of Coal 101: Mountaintop Removal = Job Removal, „Appalachian Voices”, 21 stycznia 2011, www.appvoices.org/2011/01/21/impacts-of-coal-101-mountaintop-removal-job-removal/.

Ray Raka, A Case of Internal Colonialism? Arlie Hochschild’s Strangers in Their Own Land, „British Journal of Sociology” 2017, t. 68, nr 1, s. 129–133.

Real Appalachia, Christmas in Appalachia (1964) – Revisiting the CBS Special Report by Charles Kuralt with Updates, YouTube, 14 grudnia 2020, www.youtube.com/watch?v=4ECdhjJTHRc.

Recovery First Treatment Center, The Dangers of Hiding Drugs in Body Cavities, 20 grudnia 2022, www.recoveryfirst.org/blog/treatment/the-dangers-of-hiding-drugs-in-body-cavities/.

Reece Florence, Lay the Lily Low, nagranie z 1978 roku [ww08406.mp3], Digital Library of Appalachia, Appalachian College Association, https://dla.contentdm.oclc.org/digital/collection/Warren/id/2200/rec/23.

Reese Hope, A Champion of the Unplugged, Earth-Conscious Life, Wendell Berry Is Still Ahead of Us, „Vox”, 9 października 2019, https://www.vox.com/the-highlight/2019/10/2/20862854/wendell-berry-climate-change-port-royal-michael-pollan.

Resnik Judith, Carroll Jenny E., Albertson Skylar i in., Legislative Regulation of Isolation in Prison: 2018–2021, „University of Alabama Legal Studies Research Paper” Nr 3914942. SSRN, 21 czerwca 2023.

Retzinger Suzanne M., Shame, Anger, and Conflict: Case Study of Emotional Violence, „Journal of Family Violence” 1991, t. 6, nr 1 (marzec), s. 37–59.

Reuters in Washington, Donald Trump: I Was ‘100% Right’ About Muslims Cheering 9/11 Attacks, „The Guardian”, 29 listopada 2015, https://www.theguardian.com/us-news/2015/nov/29/donald-trump-muslims-cheering-911-attacks.

Rich Frank, No Sympathy for the Hillbilly, „New York Magazine”, 20 marca 2017, https://nymag.com/intelligencer/2017/03/frank-rich-no-sympathy-for-the-hillbilly.html.

Rogers Luke, Perry Marc, Lindsay Spell, Domestic Outmigration from Some Urban Counties Slowed, Smaller Gains in Rural Counties, U.S. Census Bureau, 30 marca 2023, https://www.census.gov/library/stories/2023/03/domestic-migration-trends-shifted.html.

Rosenthal Lawrence, Empire of Resentment: How the Populist Revolt Shook America, New York 2020.

Rouse Stella, Telhami Shibley, Poll Reveals White Americans See an Increase in Discrimination Against Other White People and Less Against Other Racial Groups, „The Conversation”, 1 lipca 2022, https://theconversation.com/poll-reveals-white-americans-see-an-increase-in-discrimination-against-other-white-people-and-less-against-other-racial-groups-185278.

Rural Urban Bridge Initiative, The Rise and Implications of The Rural Voter with Dan Shea, YouTube, 2 marca 2023, www.youtube.com/watch?v=P3emb1r8zmI.

Riley Dylan, The Civic Foundations of Fascism in Europe, Baltimore 2010.

–, Enigmas of Fascism, „New Left Review” 30 listopada – 1 grudnia 2004, https://newleftreview.org/issues/ii30/articles/dylan-riley-enigmas-of-fascism.

Ruther Matt, Sawyer Tom, Ehresman Sarah, Projections of Population and Households: State of Kentucky, Kentucky Counties, and Area Development Districts 2015–2040, Kentucky State Data Center, University of Louisville, 2016, http://ksdc.louisville.edu//wp-content/uploads/2016/10/projection-report-v16.pdf.

Salkever David, Real Pay Data Show Trump’s ‘Blue Collar Boom’ Is More of a Bust for US Workers, in 3 Charts, „The Conversation”, 7 lutego 2020, https://theconversation.com/real-pay-data-show-trumps-blue-collar-boom-is-more-of-a-bust-for-us-workers-in-3-charts-131264.

Samuels Robert, Americans in Search of a Better Life Are Moving from Blue States to Red States – but It Could Backfire Big Time, „Forbes”, 25 maja 2023.

Sandel Michael, J., Tyrania merytokracji. Co stało się z dobrem wspólnym?, tłum. Bartosz Sałbut, Warszawa 2020.

Sanders Linley, Jill Colvin, Trump’s GOP Support Dips Slightly After His Indictment over Classified Documents, AP-NORC Poll Finds, AP News, 28 czerwca 2023, https://apnews.com/article/trump-indictment-poll-republicans-gop-primary-documents-f3822deda404e7093075ef4ba8b20629.

Sanning Cory, Back the Blues Rally Aims to Spread Awareness for Law Enforcement, WKYT, 6 września 2020, https://www.wymt.com/2020/09/06/back-the-blues-rally-aims-to-spread-awareness-for-law-enforcement/.

Santhanam Laura, PBS NewsHour, 15 sierpnia 2017, https://www.pbs.org/newshour/nation/white-nationalist-leader-matt-heimbach-defends-violence-saturdays-rally-charlottesville.

Scerri Andy, Moralizing about Politics: The White Working-Class “Problem” in Appalachia and Beyond, „Journal of Appalachian Studies” 2019, t. 25, nr 2 (1 października), s. 202–221.

Scheff Thomas J., Suzanne M. Retzinger, Emotions and Violence: Shame and Rage in Destructive Conflicts, Lexington 1991.

Scheff Thomas J., Bloody Revenge: Emotions, Nationalism and War, Boulder 1994.

–, The Shame-Rage Spiral: Case Study of an Interminable Quarrel, w: The Role of Shame in Symptom Formation, ed. Helen Block Lewis, sHillsdale 1987. 109–150.

–, The Ubiquity of Hidden Shame in Modernity, „Cultural Sociology” 2014, t. 8, nr 2 (17 lutego), s. 129–41.

Scheff, Thomas, Daniel G. Reginald, Joseph Sterphone, Shame and a Theory of War and Violence, „Aggression and Violent Behavior” 2018, t. 39 (marzec), s. 109–115.

Scheler Max, Resentyment a moralność, tłum. Jan Garewicz, Warszawa 1997.

Schivelburch Wolfgang, The Culture of Defeat: On National Trauma, Mourning, and Recovery, transl. Jefferson Chase, New York 2004.

Schwartzman Gabe, Anti-Blackness, Black Geographies, and Racialized Depopulation in Coalfield Appalachia from 1940 to 2000, „Journal of Appalachian Studies” 2022, t. 28, nr 4 2 (1 października), s. 125–143.

Scott Rebecca R., Removing Mountains Extracting Nature and Identity in the Appalachian Coalfields, Minneapolis 2010.

Sharone Ofer, Flawed System/Flawed Self: Job Searching and Unemployment Experiences, Chicago 2013.

Shear Michael D., Hirschfeld Davis Julie, Shoot Migrants’ Legs, Build Alligator Moat: Behind Trump’s Ideas for Border, „The New York Times”, 1 października 2019, https://www.nytimes.com/2019/10/01/us/politics/trump-border-wars.html.

Shugerman Emily, James Gerry Seavo, Three Injured as Rival Armed Militias Converge on Louisville, „Daily Beast”, 15 lipca 2020, https://www.thedailybeast.com/shots-fired-as-three-percenter-and-not-fucking-around-coalition-militias-face-off-in-louisville-kentucky/.

Silva Jennifer, Coming Up Short: Working-Class Adulthood in an Age of Uncertainty, New York 2013.

–, We’re Still Here: Pain and Politics in the Heart of America, Oxford 2019.

Simi Peter, Blee Kathleen, DeMichele Matthew, Windisch Steven, Addicted to Hate: Identity Residual Among Former White Supremacists, „American Sociological Review” 2017, t. 82, nr 6, s. 1167–1187.

Skocpol Theda, Williamson Vanessa, The Tea Party and the Remaking of Republican Conservatism, Oxford 2012.

Slisco Aila, „Nesweek”, 17 grudnia 2021, https://www.newsweek.com/kentucky-republican-thomas-massey-making-case-secession-1660399.

Smith, Adam, Badania and naturą i przyczynami bogactwa narodów, tłum. Oswald Einfeld, Stefan Wolff, Warszawa 2003.

Smith Samantha, Why People Are Rich and Poor: Republicans and Democrats Have Very Different Views, Pew Research Center, 2 maja 2017, https://www.pewresearch.org/short-reads/2017/05/02/why-people-are-rich-and-poor-republicans-and-democrats-have-very-different-views/.

Smith Terrance, DiMartino Jessie, Trump Has Longstanding History of Calling Elections “Rigged” If He Doesn’t Like the Results, ABC News, 11 listopada 2020, https://abcnews.go.com/Politics/trump-longstanding-history-calling-elections-rigged-doesnt-results/story?id=74126926.

Smithers Gregory D., Why Do So Many Americans Think They Have Cherokee Blood?, Slate, 1 października 2015, https://slate.com/news-and-politics/2015/10/cherokee-blood-why-do-so-many-americans-believe-they-have-cherokee-ancestry.html.

Snyder Shepherd, Pike County Distillery Plans to Repurpose Underground Coal Mine to Age Kentucky Bourbon, WKMS, 30 października 2023, www.wkms.org/business-economy/2023-10-31/pike-county-distillery-plans-to-repurpose-underground-coal-mine-to-age-kentucky-bourbon.

Snyder Timothy, O tyranii. Dwadzieścia lekcji jak stawiać opór, przeł. Bartłomiej Pietrzyk, Kraków 2023.

Social Security Agency, OASDI Beneficiaries by State and Zip Code, 2021, https://www.ssa.gov/policy/docs/statcomps/oasdi_zip/.

Sohn Mark, The Black Struggle for Education and Learning, „Appalachian Heritage” 1987, t.15, nr 4, s. 35–42.

Southern Poverty Law Center, Heimbach, Extremist Files Database, [b.d.], www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/individual/matthew-heimbach.

Southern Poverty Law Center, Ku Klux Klan, data aktualizacji: 2021, www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/ideology/ku-klux-klan.

Southern Poverty Law Center, National Socialist Movement, Extremist Files Database, [b.d.], www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/group/national-socialist-movement.

Southern Poverty Law Center, Hate Map, 2000, www.splcenter.org/hate-map?year=2000.

Southern Poverty Law Center, Hate Map: Kentucky, 2017, www.splcenter.org/hate-map?year=2017&state=KY.

Southern Poverty Law Center, Whose Heritage? Public Symbols of the Confederacy, wyd. 3, 2022, www.splcenter.org/sites/default/files/whose-heritage-report-third-edition.pdf.

Spencer Sarana Hale, Farley Robert, Gore D’Angelo, Explaining the Missing Context of Tucker Carlson’s Jan. 6 Presentation, FactCheck.org, 10 marca 2023, https://www.factcheck.org/2023/03/explaining-the-missing-context-of-tucker-carlsons-jan-6-presentation/.

Steele Rachel, Jeffers Misti, The Future of Appalachian Identity in an Age of Polarization, „Journal of Appalachian Studies” 2020, t. 26, nr 1 (1 kwietnia), s. 57–75.

Stevens Harry, Santamariña Daniela, Rabinowitz Kate I in., How Members of Congress Voted on Counting the Electoral College Vote, „The Washington Post”, 7 stycznia 2020, https://www.washingtonpost.com/graphics/2021/politics/congress-electoral-college-count-tracker/.

Stevens Harry, America Needs Clean Electricity: These States Show How to Do It, „The Washington Post”, 12 kwietnia 2023, https://www.washingtonpost.com/climate-environment/interactive/2023/clean-energy-electricity-sources/.

Stoll Steven, Ramp Hollow: The Ordeal of Appalachia, New York 2017.

Stolberg Sheryl Gay, Baltimore to Trump: You Lost Your Authority to Criticize, „The New York Times”, 29 lipca 2019, https://www.nytimes.com/2019/07/29/us/politics/trump-baltimore.html.

Strategic Management Society, New Study Shows Drug Manufacturers Actually Increased Opioid Marketing After Kentucky’s Purdue Pharma Lawsuit, Medical Xpress, 3 sierpnia 2023, www.medicalxpress.com/news/2023-08-drug-opioid-kentucky-purdue-pharma.html.

Stuewig Jeffrey, Tangney June P., Heigel Caron i in., Shaming, Blaming, and Maiming: Functional Links among the Moral Emotions, Externalization of Blame, and Aggression, „Journal of Research in Personality” 2010, t. 44, nr 1 (luty), s. 91–102.

Suleman Nadia, The Causes of the Hatfield and McCoy Feud Ran Deeper than You May Think, „Time Magazine”, 10 września 2019, https://time.com/5672415/hatfields-mccoys-feud-cause/.

Sullivan Andy, Lange Jason, Analysis: Despite Republican Opposition, Red States Fare Well in Biden’s COVID-19 Bill, Reuters, 10 marca 2021, https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-usa-states-analysi/analysis-despite-republican-opposition-red-states-fare-well-in-bidens-covid-19-bill-idUSKBN2B22J0/.

Sullivan Kate, Trump’s Anti-Immigrant Comments Draw Rebuke, CNN, 6 października 2023, https://edition.cnn.com/2023/10/06/politics/trump-anti-immigrant-comments.

Suter Tara, Trump Unveils Digital Trading Cards “MugShot Edition”, „The Hill”, 12 grudnia 2023, https://thehill.com/homenews/campaign/4355971-trump-digital-trading-cards-mugshot/.

Swenson Ali, Kunzelman Michael, Fears of Political Violence Are Growing as the 2024 Campaign Heats Up and Conspiracy Theories Evolve, AP News, 18 listopada 2023, https://apnews.com/article/depape-paul-pelosi-qanon-conspiracy-theories-violence-390ad310fa34b0edb925d88540a7ddcd.

Tarleton Paddy, Which Side Are You On, MP3 audio, ścieżka 2 na Diversity is Our Strength, 2016.

Tenold Vegas, Everything You Love Will Burn: Inside the Rebirth of White Nationalism in America, New York 2018.

Thiess Rebecca, Theal Justin, Samms Brakeyshia, 2019 Federal Share of State Revenue Remains Stable, Pew Trusts, 22 grudnia 2021, https://www.pew.org/en/research-and-analysis/articles/2021/12/22/2019-federal-share-of-state-revenue-remains-stable.

Thiess Rebecca, Theal Justin, Watkins Kate, Pandemic Aid Lifts Federal Share of State Budgets to New Highs, Pew Trusts, 28 sierpnia 2023, https://www.pew.org/en/research-and-analysis/articles/2023/08/28/pandemic-aid-lifts-federal-share-of-state-budgets-to-new-highs.

Thorbecke Catherine, A Look at Trump’s Economic Legacy, ABC News, 20 stycznia 2021.

Trump Leaves Atlanta After Surrendering at Fulton County Jail, FOX 5 Atlanta, 24 sierpnia 2023, https://www.fox5atlanta.com/news/donald-trump-fulton-county-jail-surrender-arrest-mugshot-update.

Trump Mary L., Zbyt wiele i nigdy dosyć. Jak moja rodzina stworzyła najniebezpieczniejszego człowieka na świecie, tłum. Janusz Ochab, Warszawa 2020.

Truscott Lucian K. IV., Slow Motion Civil War, Salon, 17 listopada 2018, https://www.salon.com/2018/11/17/slow-motion-civil-war/.

Tuğal Cihan, An Unmoving Wall or a Shifting One? The American Right’s Deep Emotional Politics and Its Emaciated Counterpart, „British Journal of Sociology” 2017, t. 68, nr 1, s. 137–142.

Turner Angela, Corbin Woman, Racial Justice Initiative Planning Event to Remember 100th Anniversary of Racial Cleansing, „Times-Tribune”, 13 lipca 2019.

Turner William H., The Harlan Renaissance: Stories of Black Life in Appalachian Coal Towns, Morgantown 2021.

U.S. Bureau of Economic Analysis, Gross Domestic Product by State and Personal Income by State, 1st Quarter 2023, 30 czerwca 2023, https://www.bea.gov/news/2023/gross-domestic-product-state-and-personal-income-state-1st-quarter-2023.

U.S. Bureau of Labor Statistics, 12-Month Percentage Change, Consumer Price Index, by Region and Division, All Items, październik 2023, https://www.bls.gov/charts/consumer-price-index/consumer-price-index-by-region.htm.

U.S. Bureau of Labor Statistics, All Employees, Coal Mining [CES1021210001], uzyskane z FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis. 5 września 2023, https://fred.stlouisfed.org/series/CES1021210001.

U.S. Bureau of Labor Statistics, Nonunion Workers Had Weekly Earnings 81 Percent of Union Members in 2019, „The Economics Daily” [blog)], U.S. Department of Labor, 28 lutego 2020, https://www.bls.gov/opub/ted/2020/nonunion-workers-had-weekly-earnings-81-percent-of-union-members-in-2019.htm.

U.S. Bureau of Labor Statistics, State Unemployment Rates over the Last 10 years, Seasonally Adjusted, grudzień 2023, https://www.bls.gov/charts/state-employment-and-unemployment/state-unemployment-rates-animated.htm.

U.S. Bureau of Labor Statistics, Table 7, Survival of Private Sector Establishments by Opening Year, marzec 2023, www.bls.gov/bdm/us_age_naics_00_table7.txt.

U.S. Census Bureau, American Community Survey 1-Year Estimates, 2021, https://data.census.gov/table.

U.S. Census Bureau, American Community Survey 1-Year Geographic Comparison Tables, 2021, www.census.gov/acs/www/data/data-tables-and-tools/geographic-comparison-tables/.

U.S. Census Bureau, American Community Survey 5-Year Estimates, 2017–2021, https://data.census.gov/table.

U.S. Census Bureau, Harlan County, Kentucky, QuickFacts, [b.d.], www.census.gov/quickfacts/fact/table/harlancountykentucky/PST045222.

U.S. Census Bureau, Pike County, Kentucky.” QuickFacts, [b.d.],

www.census.gov/quickfacts/fact/table/pikecountykentucky,US/PST045222.

U.S. Department of Justice, Three Years Since the Jan. 6 Attack on the Capitol, komunikat prasowy, 5 stycznia 2024, www.justice.gov/usao-dc/36-months-jan-6-attack-capitol-0.

U.S. Department of the Treasury, New U.S. Department of the Treasury Analysis: Two Years In, Bipartisan Infrastructure Law Is Spurring Historic Surge in Infrastructure Investments, Especially in States with the Greatest Need, komunikat prasowy, 15 listopada 2023, https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy1909.

U.S. Energy Information Administration, Coal Explained: Where Our Coal Comes From, data aktualizacji: 19 października 2022, https://www.eia.gov/energyexplained/coal/where-our-coal-comes-from.php.

U.S. Energy Information Administration, Table 4.1. Count of Electric Power Industry Power Plants, by Sector, by Predominant Energy Sources Within Plant, 2011 Through 2021, [b.d.], https://www.eia.gov/electricity/annual/html/epa_04_01.html.

U.S. National Archives, Civil Rights Act (1964), Milestone Documents., data aktualizacji: 8 lutego 2022, www.archives.gov/milestone-documents/civil-rights-act.

U.S. News & World Report, Best States: Education, [b.d.], https://www.usnews.com/news/best-states/rankings/education.

U.S. Representative Rosa DeLauro, DeLauro, DelBene, Torres Reintroduce Legislation to Expand and Improve Child Tax Credit, komunikat prasowy, 7 czerwca 2023,

https://delauro.house.gov/media-center/press-releases/delauro-delbene-torres-reintroduce-legislation-expand-and-improve-child.

U.S. v. Farkas, et al. No. 7:20-CR-17-REW (E.D. Ky. 3 września 2020), https://www.justice.gov/opa/press-release/file/1327486/download.

USA Fact, Our Changing Population: Kentucky, data aktualizacji: lipiec 2022,

https://usafacts.org/data/topics/people-society/population-and-demographics/our-changing-population/state/kentucky.

Van Zee Art, The Promotion and Marketing of OxyContin: Commercial Triumph, Public Health Tragedy, „American Journal of Public Health” 2009, t. 99, nr 2 (luty), s. 221–227.

Vance J.D., Elegia dla bidoków. Wspomnienia o rodzinie i kulturze w stanie krytycznym, tłum. Tomasz Gałązka, Warszawa 2025.

Vera Institute of Justice, Incarceration Trends, data aktualizacji 14 lutego 2023, www.trends.vera.org/.

Vice, White Student Union (dokument), YouTube, 4 czerwca 2013, www.youtube.com/watch?v=GJ_MHp8iqtQ.

Vito Christopher, Admire Amanda, Hughes Elizabeth, Masculinity, Aggrieved Entitlement, and Violence: Considering the Isla Vista Mass Shooting, „International Journal for Masculinity Studies” 2018, t. 13, nr 2, s. 86–102.

Wade Will, US Coal Use Is Rebounding Under Biden Like It Never Did with Trump, Bloomberg, 12 października 2021, https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-10-12/u-s-coal-use-rebounds-under-biden-as-energy-crisis-drives-fossil-fuel-demand.

Walker Frank X., Affrilachia: Poems by Frank X. Walker, Athens 2000.

Waller Altina L., Feud: Hatfields, McCoys, and Social Change in Appalachia, 1860–1900, Chapel Hill 1988.

–, Hatfield-McCoy: Economic Motives Fueled Feud That Tarred Region’s Image, „Lexington Herald-Leader”, 30 lipca 2012, https://www.kentucky.com/opinion/op-ed/article44367564.html.

–, The Hatfield-McCoy Feud, University of North Carolina Press Blog, 11 czerwca 2012, https://uncpressblog.com/2012/06/11/altina-l-waller-the-hatfield-mccoy-feud/.

Wang Hansi Lo, Most Prisoners Can’t Vote, but They’re Still Counted in Voting Districts, NPR, 26 września 2021, https://www.npr.org/2021/09/22/1039643346/redistricting-prison-gerrymandering-definition-census-congressional-legislative.

Ward Ken Jr., Mierjeski Alex, Pham Scott, In the Game of Musical Mines, Environmental Damage Takes a Back Seat, „ProPublica”, 26 kwietnia 2023, https://www.propublica.org/article/how-we-measured-environmental-cost-bankrupt-mines.

Watt Cecilia Saixue, Redneck Revolt: The Armed Leftwing Group That Wants to Stamp Out Fascism, „The Guardian”, 11 lipca 2017, https://www.theguardian.com/us-news/2017/jul/11/redneck-revolt-guns-anti-racism-fascism-far-left.

Weber Max, The Sociology of Charismatic Authority, w: Max Weber, Essays in Sociology, ed. H.H. Gerth. C. Wright Mills, New York 1946, s. 245–252.

Weber Max, Etyka protestancka i duch kapitalizmu, tłum. Dorota Lachowska, Warszawa 2023.

Webster Steven W., Abramowitz Alan I., The Ideological Foundations of Affective Polarization in the U.S. Electorate, „American Politics Research” 2017, t. 45, nr 4, s. 621–647.

Webster Steven W., Albertson Bethany, Emotion and Politics: Noncognitive Psychological Biases in Public Opinion, „Annual Review of Political Science” 2022, t. 25, nr 1, s. 401–418.

Weller Jack E., Yesterday’s People: Life in Contemporary Appalachia, Lexington 1965.

White House, Bipartisan Infrastructure Law Rural Playbook: A Roadmap for Delivering Opportunity and Investments in Rural America, kwiecień 2022, https://www.whitehouse.gov/build/resources/rural/.

Wickenden Dorothy, Wendell Berry’s Advice for a Cataclysmic Age, „The New Yorker”, 28 lutego 2022, https://www.newyorker.com/magazine/2022/02/28/wendell-berrys-advice-for-a-cataclysmic-age.

Widra Emily, Herring Tiana, States of Incarceration: The Global Context 2021, Prison Policy Initiative, wrzesień 2021, www.prisonpolicy.org/global/2021.html.

Wike Richard, Simmons Katie, Stokes Bruce, Fetterolf Janell, Globally Broad Support for Representative and Direct Democracy, Research Center, 16 października 2017, s. 10, 27, https://www.pewresearch.org/global/2017/10/16/globally-broad-support-for-representative-and-direct-democracy/.

Wikipedia, List of American Civil War Monuments in Kentucky, data aktualizacji: 8 marca 2022, https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_American_Civil_War_monuments_in_Kentucky.

Wikipedia, Not Fucking Around Coalition, data aktualizacji: 22 sierpnia 2023.

Wilkerson Isabel, Kasta. Korzenie naszej goryczy, tłum. Rafał Lisowski, Kraków 2023.

Williams Kevin, The Muslims of Appalachia: Kentucky Coal Country Embracing the Faithful, Al Jazeera America, 21 lutego 2016, https://america.aljazeera.com/articles/2016/2/21/muslims-appalachia-kentucky.html.

Wilson Jason, Kanye’s Antisemitic Hate Speech Platformed by Enablers in Tech, Media, and Politics, Southern Poverty Law Center, 7 grudnia 2022, https://www.splcenter.org/resources/hatewatch/kanyes-antisemitic-hate-speech-platformed-enablers-tech-media-politics/.

Wilson Ryan, CBS Sports, 16 sierpnia 2017, https://www.cbssports.com/nfl/news/detroit-lions-disavow-use-of-their-logo-during-violent-rally-in-charlottesville/.

Wilson William Julius, The Truly Disadvantaged: The Inner City, the Underclass, and Public Policy, Chicago 2012.

–, When Work Disappears: The World of the New Urban Poor, New York 1997.

Winchester Benjamin, Living in the Middle of Everywhere, University of Minnesota Extension, 28 kwietnia 2022, www.extension.umn.edu/community-news-and-insights/living-middle-everywhere.

Winck Ben, Biden’s Economic Scorecard Touts Fragile Advantage, Agencja Reutera, 9 listopada 2023, https://www.reuters.com/breakingviews/bidens-economic-scorecard-touts-fragile-advantage-2023-11-09/.

Winetemute Gary, Robinson Sonia, Crawford Andrew i in., Views of American Democracy and Society and Support for Political Violence: First Report from a Nationwide Population-Representative Study, UC Davis Violence Prevention Research Program, lipiec 2022, www.medrxiv.org/content/10.1101/2022.07.15.22277693v1.full.pdf.

WKYT, Counter Rally Planned to Oppose White Nationalists Canceled for “Safety Reasons”, 28 kwietnia 2017, https://www.wkyt.com/content/news/Counter-rally-planned-to-oppose-white-nationalists-canceled-for-safety-reasons-420700463.html.

WLKY, Protestor Pushed at 2016 Trump Rally, 4 kwietnia 2017, www.cnn.com/videos/politics/2017/04/02/protester-pushed-trump-rally-louisville-kashiya-nwanguma-sot.wlky.

Wood Daniel, Brumfiel Geoff, Pro-Trump Counties Continue to Suffer Far Higher COVID Death Tolls, NPR, 19 maja 2022, https://www.npr.org/2022/05/19/1098543849/pro-trump-counties-continue-to-suffer-far-higher-covid-death-tolls.

Woodall Candy, Trump Calls for Police to Shoot Shoplifters as They Leave the Store, „USA Today”, 1 października 2023, https://eu.usatoday.com/story/news/politics/elections/2023/10/01/trump-police-shoot-shoplifters-california/71021289007/.

Woodard Benjamin, How the Shooting at the UW Protest of Milo Yiannopoulos Unfolded, „The Seattle Times”, 23 stycznia 2017, https://www.seattletimes.com/seattle-news/northwest/how-the-shooting-at-the-uw-protest-of-milo-yiannopoulos-unfolded/.

Woodard Colin, American Nations: A History of the Eleven Rival Regional Cultures of North America, New York 2011.

World Economic Forum, Global Social Mobility Index 2020: Why Economies Benefit from Fixing Inequality, styczeń 2020, www.weforum.org/publications/global-social-mobility-index-2020-why-economies-benefit-from-fixing-inequality.

Wright George C., Racial Violence in Kentucky 1865–1940: Lynchings, Mob Rule, and “Legal Lynchings”, Baton Rouge 1990.

Wright Will, How This Jewish Attorney Escaped the Holocaust and Changed Eastern Kentucky Forever, „Lexington Herald-Leader”, 23 kwietnia 2019, https://www.kentucky.com/news/state/kentucky/article228471754.html.

Writing Appalachia: An Anthology, ed. Katherine Ledford, Teressa Lloyd, Rebecca Stephens, Lexington 2020.

Wuthnow Robert, The Left Behind: Decline and Rage in Rural America, Princeton 2018.

Wright Will, Kentucky Coal Communities Are Bracing for Financial Crisis, „The Messenger”, 10 kwietnia 2020, www.the-messenger.com/article_a104a5b7-29d4-5101-a21a-69130435e4dd.html.

WSON, Gov. Beshear: $27.5 Billion in Investments Announced to Support Job Growth, Economic Development Across Kentucky, 5 października 2023, https://wsonradio.com/2023/10/05/gov-beshear-27-5-billion-in-investments announced-to-support-job-growth-economic-development-across-kentucky/.

YouGov, The Economist/YouGov Poll, 4–7 marca 2023, https://docs.cdn.yougov.com/1i6zpqns9b/econtoplines.pdf.

Yoakam Dwight, Readin’, Rightin’, Rt. 23, MP3, ścieżka 5 na Hillbilly Deluxe, 1987.

Youn Soo, Suboxone Maker Reckitt Benckiser to Pay $1.4 Billion in Largest Opioid Settlement in US History, ABC News, 12 lipca 2019, https://abcnews.go.com/Business/suboxone-maker-reckitt-benckiser-pay-14-billion-largest/story?id=64274260.

Yudkin Daniel, Hawkins Stephen, Dixon Tim, The Perception Gap: How False Impressions Are Pulling Americans Apart, More in Common, czerwiec 2019, https://perceptiongap.us/media/zaslaroc/perception-gap-report-1-0-3.pdf.

Zeng Zhen, Jail Inmates in 2018, Bureau of Justice Statistics, U.S. Department of Justice, marzec 2020. www.bjs.ojp.gov/content/pub/pdf/ji18.pdf.

Zerubavel Eviatar, Don’t Take It Personally: Personalness and Impersonality in Social Life, Oxford 2024.

Ziege Nicole, Pikeville Couple Grows Mushroom Farm, „Appalachian News-Express”, 11 czerwca 2021.

–, State Rep: Charles Booker Visits Pikeville, Discusses Candidacy, „Appalachian News-Express”, 18 lutego 2020, https://www.news-expressky.com/news/state-rep-charles-booker-visits-pikeville-discusses-candidacy/article_fc2ae922-51da-11ea-8916-6bf8158a3ebb.html.

Zito Salena, Todd Brad, The Great Revolt: Inside the Populist Coalition Reshaping American Politics, New York 2018.

Indeks

Adams James Truslow

Addasi Al

Adler Ellen

Ahmad Muhammad

Akella Ramya

Al–Farooq Masjid

Arendt Hannah

Arystoteles

Badrudduja (Budgy) Syed

Barr William

Berry Tanya

Berry Wendell

Beshear Andy

Biden Joe

Blackburn Donovan

Blair J.H.

Blair Krista

Blair Shotgun McCoy

Blair Wyatt

Blasio Bill de

Bolsonaro Jair

Booker Charles

Boss Hugo

Bragg Alvin

Brown Karida

Browning Ashley

Browning James

Budda

Bush George H.W.

Carlson Tucker

Carter Jimmy

Case Anne

Cash Johnny

Caudill Harry M.

Chaney James

Chappelle Dave

Chasin Daniel

Cline Perry

Clinton Bill

Clinton Hillary

Cohn Roy

Cole Joan

Cooper Lenny

Coughlin Charles

Courtright Gracyn

Cramer Katherine

Crow Jim

Davis Jefferson

Deaton Angus

DeFranco Philip

DeLauro Rosa

Deters Eric

DiFranco Ani

Dodson Clyburn

Duke David

Dunn Harry

Duterte Rodrigo

English Deirdre

Etelson Erica

Farmer Paul

Farnsworth Chuck

Farnsworth Elizabeth

Feld James

Fischer Claude

Fischer David Hackett

Flaccavento Anthony

Floyd George

Ford Colt

Ford Roger

Fowkes William

Fraley Dan

św. Franciszek

Fraser Max

Gladwell Malcolm

Gonzales Gia

Goodman Andrew

Gore Al

Graham Lindsey

Gray Freddie

Greene Marjorie Taylor

Greider William

Gupta Jay

Hacker Jakob

Hale David J.

Haley Alex

Haley Nikki

Hamer Fannie Lou

Hambley William

Hannity Sean

Harris Kamala

Harrison D.R.

Hatfield Anse

Hatfield Floyd

Hatfield Reo

Hatton Angie

Hawthorne Nathaniel

Heimbach Matthew

Heyer Heather

Hitler Adolf

Hofstadter Richard

Hout Mike

Hughes Alex

Hughes Margaret

Jackson Andrew

Jacobs Nicholas

Jayadew Arjun

Jenkins Daryle Lamont

Jezus Chrystus

Jinping Xi

Johnson Lyndon

Johnson Robert

Johnson Robert Wood

Jones Demun

Justice Rusty

Kapuściński Ryszard

Kasidiaris Ilias

Keen David

Keller Michael H.

Khanna Ro

Killen Edgar Ray

Kim Dzong Un

Kimmel Michael

King Martin Luther

King Stephen

Kingsolver Barbara

Kirkpatrick David D.

Kleinfeld Rachel

Knight Mikel

Krusell Kirstin

Kuralt Charles

Lavelle Emily

Lawrence Jennifer

Lee Robert E.

Lee Spike

Leeds Tyler

Le Pen Marine

Lewis Helen Block

Lincoln Abraham

Locke Greg

Loewen James

Long Huey

Lucas George

Lynn Loretta

Lynn Tayla

Mahler Bill

Manchina Joe

Marcum Cathy

Massie Thomas

Maynard David

Maynard Shea

McCarthy Joe

McConell Mitch

McCoy Blair Shotgun

McCoy Randolf

McCoy Selkirk

McGreal Chris

Meadows Mark

Midler Bette

Milley Mark

Modi Narendra

Montoya Rose

Morton Jesse

Mosse George

Mudde Kas

Mullins Ruth

Mullins Thelma

Musick Rob

Nawalny Aleksiej

Norberg–Hodge Helena

Nwanguma Kashiya

Obama Barack

Ocasion–Cortez Alexandria

Oliver Anthony

O’Neill Ed

Pape Robert

Parker Christopher

Parton Dolly

Pasquinelli Natalie

Patton Paul

Paul Rand

Pelosi Nancy

Pence Mike

Picciolini Christian

Pierce William Luther

Pierson Paul

Pinochet Augusto

Pol Pot

Porter Katherine

Prine John

Pugh Allison

Putin Władimir

Raffensperger Brad

Ratliff Melanie

Ratliff Thomas N.

Ratliff Tommy

Reagan Ronald

Reece Florence

Rogers Hal

Roll Jelly

Romer George

Romney Mitt

Roosevelt Franklin Delano

Roosevelt Theodore

Rosenberg Jean

Rosenberg John

Salazar Ana Maria

Sanders Bernie

Scheff Thomas

Schivelbush Wolfgang

Schneider Tate

Schoep Jeff

Schwerner Michael

Scott Andrew

Seeger Pete

Shea Daniel

Silva Jennifer

Smith Adam

Smith Effie Waller

Spielberg Steven

Stahlschmidt Hans

Stern James Hart

Stewart Jon

Swidler Ann

Tan David

Tenold Vegas

Thin Mini

Thunberg Greta

Trump Donald

Trump Ivanka

Trump Mary L.

Turner Bill

Twain Mark

Twitty Conway

Twitty Tre

Vinson Lori

Waller Altina L.

Warga Susan

Warker Derek

Webb Burton

Weber Max

West Kanye

White Harper

Wiesenthal Szymon

Wilders Geert

Wilkerson Isabel

Wilson William Julius

Winchester Benjamin

Winfrey Oprah

Wise Bob

Yiannopoulos Milo

Yoakam Dwight

Zełenski Wołodymyr